Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220349

>

i

V

-1

.

m

-

'

■

*

.

t

»

\

1»

*

.

s

<

é>

*

g*

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

/V

⁽*

t

*

#

I

i

I

I

;

i

t

* *

..

.

■

- .

9 *

* JÊ #

•# % >

t* *>

■■» * *•-

' a,

4

■

•;

«

*

'

: •

H .

_

*

* -,

*

«i

>é

* fl

*

*%

‘

*

* •

* _

7*

K

N

S*

• *

»

*

i

'

#

*

-

. -■ *

i

»

"•■v à

■ \

♦

■ %.

*

*

%

-•₄- FL

WIELKA

im n

unmi

Ii u

liii U1 Ml

ILUSTROWANA.

od Tomu XXIII wydawana nakładem Komitetu Redakcyjnego.

SERYA I.

WARSZAWA.

Drukarnia „Gazety Handlowej”

Szpitalna 10.

.

«

.n

-î

r

,4 ■

«

......

• -

■

*

___*.—j

%

■,.....:

T

/'A \J

\

y

' 4

C

; ;• . '

• t

■ . ś«/

.V

Ü

o \

'5

I- • *“ .    ^

A03B0JIEH0 U,EH3yP0K).

Bapmaica. — 5 Ikj.i« 1904 roaa.

■    '■ î

ê

^.. .

>

C

:

i

•*.

y

WIELKA ENCYKLOPEDIA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

Encyk. Powsz. Ilustr. Zesz. 273. T. XXXV.

WIELKA

ILUSTROWANA.

TOM

^'V5?3öU?^S6r---.--

WARSZAWA.

Drukarnia Aleksandra Tadeusza Jezierskiego

Ulica Nowy Świat Nr 47.

G^iVi

/

N

£ /*„

:

♦

#

&

ZjJfSy

«I- 'bo^'VS'b

I" . H. 280

Ä03BOJIEHO UEH3YPOK).

Bapuiaßa. — 18 AnrycTa 1903 rojia.

Akc.

V

1

Ox

-V

*

K.

fk

Kościoła rozstrzygano i sprawy świeckie, stąd też

Kaszubska mowa.

Katalektyczne wiersze, ob. Katalexis.

Dzieje K-i sięgają zamierzchłej Starożytności. Pęd

«Sä»

ku i zostały wymyślone przez samego chorego (verbi

"ff

PU

A) Rys charakterystyczny Kraju Przedkauka-skiego

TCnc. Pow, llu»tr. Ze»«. 275. X. XXXV.

ńśhm®

Odtąd zaczyna się okres stałego wpływu wielkich

Knc. Pow, Iluatr. Ze». 276. T. XXXV.

*. ..>r.

Kaznodziejski zakon, ob. Dominikanie.

skończyło się pod koniec wieku XV, znikły też osta

z. N.

z. N.

nii, t-że 1855). Pisał także nowelle. Jeden roma

Nie na tych też pojęciach o ciążeniu i magnetyzm

Kermańska dynastya, ob. Seldżucy.

z. N.

cy. M.

L. K.

Wielka Ene. Powsz. llustr. Zesz. 279. T. XXXV.

Fig. 75. Kierło (herb).

Fundator nie doczekał ukończenia robót, gdyż umarł

„Tikwath Enosz“, t. j. Nadzieja człowieka, Berli

Kinetyczna energia, ob. Kinetyka. Kinetyczna teorya gazów, ob. Kinetyka.

ILUSTROWANA

K.

Kirner Jan Chrzciciel, malarz niemiecki (* r. 18

stancyj, które działają w kicie jako środek wiążąc

Kjellberg J

może strącić, pozostaje w płynie rozpuszczony, i w

Klasycyzm w literaturze polskiej, oh.

py :

Haeckel („Systematische Phylogenie“ 1896), jeżeli

Klaudyusza uchwała senatu, z r. 52 po

■''-wmm

nem w takich razach jest zmierzenie ciężaru właści

zaślepionego pospólstwa za pierwszorzędnego wodza

2)

str. 797—805 z portretem).

PI

Kloster Heilsbron ob. Heilbronn.

Kłębuszek nerczany, ob. Nerka.

t. j. biskupa, opata i t. p., a składali go: sędzi

1876); Lehmann L. „K. u. Schön. Ein Beitrag z. Ges

Knut,, imię królów duńskich oh. Kanut,

kiedy liczby, ale opierają się na prostera wra- cz

główne miasto w ks. Sasko-koburskiem , nad rzeką I

katnemi włoskami pokrytych, a później czerwonawy

Fig.

a>+»)a- p =g+g, ~+y

„Energietyka“ 1900; *0 możebności psycho- na cześć

Koelliker Teodor (* w Würzburgu d. 28 maja r. 1832

sza ucięta“ : Wijukowiew K o w i e ń s k i e m. Ni

cg

Kolanko u roślin, ob. Źdźbło.

M. R.

K.

karłowatości nie sposób nic pewnego powiedzieć, ponieważ ich dotąd badanie umiejętne wykryć nie zdołało, polegają wszakże niewątpliwie na niedających się określić zaburzeniach i zboczeniach rozwojowych. Skłonność do karłowatości istnieje albo już od chwili urodzenia, co jest rzeczą zwyklejszą, albo też staje się dopiero później widoczną, gdy dziecko, dotąd rozwijające się prawidłowo, przestaje odrazu rosnąć i staje się przez to karłem. — Wzrost rodziców nie wywiera wpływu żadnego; w jednej i tej samej rodzinie może się urodzić K. obok kilkorga dzieci najzupełniej prawidłowych. — K. najzwyklej, jak już powiedziano, rodzi się jako niemowlę nadzwyczaj drobne i lekkie, a rośnie następnie bardzo wolno i nie dosięga nigdy wzrostu przeciętnego; przyczem i budowa ciała jego nie jest przeważnie ze wszystkiem prawidłowa. K. pięknie i równomiernie zbudowany należy do rzadkości, zwykle głowę miewa w stosunku do całej długości ciała nieco za wielką, to samo zwykle można i o brzuchu powiedzieć, przytem

Karzeł, Karzełek, Karlik, Karlę, r. ż.

razem twarzy i rysami jej, zwłaszcza u karłów już nieco starszych.—Siła mięśni ich zazwyczaj bywa niewielka, najczęściej bywają wątli, dojrzewają cieleśnie stosunkowo bardzo wcześnie, ale też starzeją się przedczasem i umierają rychło; wszakże i między nimi, jak obaczym niżej, długowieczność nie jest wykluczona bynajmniej. Pomimo, że dojrzewają płciowo wcześnie, zwykle jednakże bywają niepłodni, a karlice, jeżeli zajdą w ciążę, najczęściej umierają podczas porodu; odporność przeciw chorobom zwykle posiadają mniejszą od ludzi prawidłowych.—Co się tyczy ich usposobienia i uzdolnienia duchowego, to są i pod tym względem najczęściej podobni do dzieci, chociaż zdarzają się wyjątki, a to na-

Karlica, w polszczyźaie dawnej ni ziółek, łoktek, łokietek. Zwać tak przywykliśmy osobniki ludzkie, zwierzęce, a nawet i roślinne, nie dosięgające bardzo widocznie wzrostu przeciętnego rodzaju, do którego należą; przeciwstawieniem ich są olbrzymy (ob).—Tu mowa będzie tylko o karłach ludzkich.—W Europie środkowej osoby nie wyższe nad 105 cm. zwykle . uchodzą za karły, chociaż trudno jest orzec dokładnie, gdzie leży właściwie granica między karłem, a człowiekiem tylko drobnym, o wzroście bardzo nizkim. Karłowatość jest stanowozo kalectwem (w znaczeniu obszerniejszem wyrazu tego), wadą rozwojową, albo raczej wstrzymaniem się rozwoju prawidłowego, możuaby ją więc zaliczyć do t. z w. potworności (terato-mata) wrodzonych, chociaż się tego zwykle nie czyni, zwłaszcza jeżeli w budowie ciała karła nie dostrzegamy, oprócz małości, żadnych zboczeń innych, oko rażących. — Odróżniać należy od karłowatości właściwej (Mikrosomia) kar-łactwo, czyli matołectwo ( Crétin i smus), bę- członki, zarówno górne jak dolne, odznaczają dące już stanowczo stanem patologicznym, cho- się krótkością, tak, że skład ciała karła nadaje ciąż granice między jednym a drugim niezaw- mu wygląd dziecięcy, dziwnie Bprzeczny z wy-sze bywają wyraźne (ob. Karłactwo). Karłami właściwemi nie są również ludzie, których wzrost. nizki bardzo zależy głównie tylko od kości zwyrodniałych i powyginanych wskutek krzywicy (ob.). Kalecy tego rodzaju, garbaci, o nogach pałąkowato pogiętych, a wskutek tego i bardzo nizcy, często, chociaż niesłusznie, miani są za karłów; takim był też zapewne wspomniany w „Iliadzie” Homera, złośliwy a brzydki Thersites (ob.); do tego rodzaju zaliczyćteż można wielu t. zw. karłów niekształtnych, trzymanych ongi przez możnych dla igraszki (ob. niżej). —

K., w znaczeniu ścisłem wyrazu tego, jest więc człowiekiem mniej lub więcej prawidłowym, jeno bardzo drobnym i nizkim. — O przyczynach

wet wcale nie tak rzadko, jak ogół mniema. —

K. bywa najczęściej ograniczony, dziecinny, żywy i ruchliwy, przytem popędliwy, porywczy i złośliwy, co może i stąd pochodzić, że jako istota bądź co bądź upośledzona i słaba, nieraz jest narażony na żarty ludzi innych, szydzących z niego, lub też psocących mu dla igraszki nieraz boleśnie. Zazwyczaj karłów szpeci też łakomstwo i zazdrość, oraz niestałość, co ich nie czyni przyjemnymi.— K. dziś, o ile władze jego umysłowe nie są zbyt upośledzone, używa praw obywatelskich tych samych zupełnie, co każdy inny obywatel państwa; niezawsze jednak bywało tak samo. W Starożytności widzimy tylko karłów-niewolników, więc ludzi już przez to samo praw pozbawionych, o innych ze źródeł dziejowych wiadomości żadnych zaczerpnąć nie można. — Podług pojęć średniowiecznych, trwających jeszcze i później, K., jako istota upośledzona przez Stwórcę, był pozbawiony praw lennych, nie mógł wogóle dziedziczyć po nikim, ani władać samodzielnie mieniem jakiemkolwiek, ale na krewnych jego ciążył obowiązek opiekowania się nim i utrzymywania go. Ponieważ dalej, wskutek drobności ciała i siły niewielkiej, nie mógł ani służyć wojskowo lub sprawować urzędu jakiego, ani też pracować narówni z ludźmi prawidłowo wyrosłymi, więc odmawiano mu też jeszcze i praw innych, a jeżeli rodzina nie chciała, lub nie mogła się nim opiekować, nie zostawało mu nic innego, jak być igraszką ludzi możnych, bawiących się jego kalectwem. — Już w Starożytności lubowano się w karłach (ob. Na nus). Cesarze i bogacze rzymscy za drogie pieniądze skupowali ich z całego obszaru państwa olbrzymiego, ceniąc przed innemi brzydkich, koślawych i garbatych, brzydota ich dziwaczna uchodziła bowiem wtedy za ich zaletę największą; K. im był brzydszy i niezgrabniej-szy, tern wydawał się zabawniejszym. Aby zadość uczynić zamiłowaniu temu, dziś dla nas tak wstrętnemu, starano się nawet sztucznie hodować karłów, ale że małżeństwa między niemi zwykle bywają niepłodne, a dziecko karlicy może wyrosnąć na człowieka zwykłego, więc za przykładem ludów azyatyckich, posiadających sztukę tę niegodziwą, już wcześniej starano się , sposobami różuemi o powstrzymanie wzrostu dzieci i nadanie im przytem wyglądu potwornego, męcząc je w celu tym nielitościwie.—Karły musiały też bawić tłumy podczas igrzygsk cyrkowych, a cesarz Domicyan kazał nawet walczyć w amfiteatrze karłom potwornym z dziewczętami najpiękniejszemu—Wieki Średnie odziedziczyły zamiłowanie to po Rzymianach i przekazały je wiekom późniejszym. Trzymano więc ku zabawie i uciesze swej karły i karlice po dworach królewskich i pańskich i zgodnie z o-byczajami ówczesnemi bawiono się ich kosztem nieraz prostaczo, rubasznie a nieprzystojnie. K. i błazen nadworny byli wtedy uciechą największą możnych świata tego, lubujących się w żartach takich, jakich dziś szukaćby trzeba między pospólstwem, zwłaszcza wielkomiejskiem. Zmieniło się to na lepsze dopiero w wieku XVIII, chociaż już wykwintny Ludwik XIV na dworze swym karłów nie znosił.— Poezye rycerskie starofrancuskie, oraz naśladowania ich niemieckie, z Wieków Średnich, niejednokrotnie wspominają o karłach, oddających przysługi rycerzom i bawiących damy. Na dworze królów francuskich, aż do'Ludwika XIV K. obok błazna z urzędu należał do dworu, o ile można było trzymano ich po kilku; lubił ich Franciszek I, tak samo i następca jego Henryk II, którego małżonka, Katarzyna Medycejska, starała się nawet nadaremnie wyhodować pokolenie karle, żeniąc karzełków swych z karlicami. Franciszek II także się lubił zabawiać nimi, również wielką ich zwoleuniczką była Mary a Medycejska, małżonka Henryka IV.—Więcej jeszcze niż we Francyi lubowano się w karłach we Włoszech. B. deVigénère opowiada up., że, bawiąc w Rzymie w r. 1559, widział, jak na uczcie u kardynała Vitellego usługiwało do stołu aż 34 karłów, po większej części ułomnych. Podobnie jak we Włoszech i Francyi działo się i gdzieindziej.—Cesarz Karol V posiadał np. karła nazywanego wroną litewską (Corneille de Lithuanie), co zdaje się wskazywać na pochodzenie jego.—Sławy szerokiej zażywał K. króla angielskiego, Karola I, niejaki Jeffery Hudson (* r. 1626), gdy miał lat 30 wzrost jego dochodził zaledwie 47 centymetrów, ale urósł później jeszcze więcej niż w dwójnasób, tak że wzrost jego dosięgną! 116 cm. W r. 1644 wyjechał z królową Henry-kąMaryą do Francyi i tamże długo przebywał; po powrocie do Anglii, zmarł w wieku zgrzybiałym w r. 1692, osadzony w więzieniu za przestępstwa polityczne. Był to człowiek rozgarnięty i odważny, a stronnik zagorzały Stuartów.— U nas, tak samo jak za granicą, także po dworach lubiano trzymać karły i karlice dla zabawy. W dziele uiemieckiem „Tur-nier-Buch” znajdujemy wzmiankę, że na gonitwach odbytych w Wiedniu, za pewnym rycerzem polskim, uczestniczącym w nich, K. nosił buzdygan.—Królowa Barbara Radziwiłłówna posiadała karlika zwauego Okulą lub Oku-lińskim. Tejże królowej, jako osobliwość, złożyła w darze dwie karlice pani wojewodzina nowogrodzka. Dworzanin Jakubowicz, przez Zygmunta Augusta wysłany był umyślnie na Żmudź, gdy się król dowiedział, że mają się tam gdzieś karły znajdować. Dzieje przechowały nam też imię karła, należącego do biskupa krakowskiego, niejakiego Jędrzej ka, który, gdy raz od pana swego przyniósł w darze wino Zygmuntowi Augustowi, od króla w nagrodę otrzymał czapkę rysią i szubę kunami podbitą.—K. Krassowski (ob.), znajdujący się

we Francyi w czasie śmierci Zygmunta Au- I karła wysokiego tylko na 40 cali; w 459 lon-gusta, miał się podobno przyczynić do wybra- dyńskich „Philosophical Transactions” wymienia na tron polski Henryka W ależ ego.— Za niony jest K. nie większy jak 38 cali ang., wa-czasów Stefana Batorego o karłach nic ja- żący 43 funty; Kacper Bauhin (ob.) mówi koś nie słychać, widocznie król ten, wojowniczy o karle wysokim na 36 cali; Cardano (ob.) i czynny, nie miał czasu na zabawianie się ni- zapewnia, że widział karła na dwie stopy wy-mi. Następca jego, Zygmunt. III, utrzymywał sokiego, więc „łokietka” w znaczeniu najściślej-za to na dworze swym ósm karląt rodzaju męs- szem wyrazu tego. Demaillet, konsul fran-kiego i żeńskiego, zrodzonych wszystkich na cuski w Kairze, utrzymuje, że widział Egipcya-Litwie.—Na płaskorzeźbie zdobiącej trumnę kró- nina, którego wzrost nie przenosił 18 cali, co lowej Cecylii Renaty, małżonki pierwszej jest bardzo możliwe, jeżeli był jeszcze w wie-Władysława IV, wyobrażona jest karlica idą- ku dziecięcym, albo mało-co starszym. T. Birch ca za królową. Laboureur, opisując przyby- (ob.) wspomina o karle 37-letnim, wysokim na cie do Polski Ludwiki Maryi, małżonki drugiej 16 cali, co jest, jak się zdaje, mniej wiarogodne. króla dopiero-co wymienionego, widział na moż- W r. 1818 pokazywano w Paryżu karlicę, Niem-nym dworze Kazanowskich dwie karlice, po- kę, która w 9-ym roku życia miała 18 cali wzro-dobno zgrabne bardzo; mniej już podobał mu się stu. Przed 40 mniej lub więcej laty występo-mąż jednej z nich, także K., nie tak    przystojny    wał w cyrkach    Europy całej słynny    K. prze-

i zręczny. — Słynny był K. króla Stanisława    zwany generałem Tom Pouce, rzeczywiście

Leszczyńskiego, przezwany Bébé, nazywa- bardzo drobny, gdyż głową sięgał zaledwie kojący się właściwie Mikołaj Furry (* dnia 11 lana mężczyzny rosłego; nieco później 3 karły, listopada roku 1741 w Plaisne [Lotaryngia]—f pochodzenia węgierskiego podobno, występowa-w Lunevillu d. 9 czerwca r. 1764); miał być ły na scenie, zwłaszcza w operetkach Offen-zbudowany kształtuie, ale umysł posiadał słabo bach a, jeżdżąc głównie po Austryi i Niemczech, rozwinięty, zestarzał się przedwcześnie i umie- gdzie ich oglądano chętnie. Wogóle nierzadko, rając w roku życia 23-im był na 96    cm. wyso-    nawet w budach    jarmarcznych, można    widywać

ki. Życiorys jego skreślili Buffon i    Dauben-    karły na widok    publiczny wystawiane,    jako o-

ton (w „Description du cabinet du Roy” Pa- sobliwość, a nietylko gawiedź przypatruje się ryż 1771).—Na dworze hetmana Branickiego im chętnie. W r. 1883 oglądano w Paryżu kar-znajdował się K. trzydziestoletni, kształtny, z gło- liczkę, Paulinę Musters, nazywaną Prin-wą niewielką, łokietek prawdziwy, gdyż wzrost cesse Pauline (* w Brabancie w r. 1878), jego łokcia dosięgał zaledwo. Również drobny była 7-m dzieckiem z dziesięciorga, a zarówno karzełek zuajdował się spółcześnie na dworze rodzice jak i rodzeństwo jej byli sobie ludźmi hetmanowej Ogińskiej, który przebywał pó- zwykłemi. Paulina zaraz po urodzeniu nie źniej w domu książąt Czartoryskich. Ostat- była dłuższa nad 30 cm.; mając lat 6, dorosła nim znakomitym karłem polskim był Józef do 59 cm. i ważyła 9 funtów; głowę miała ma-Borusławski (* w r. 1739 na Pokuciu — f *9. ciało kształtne i, jak na wiek swój, była roz-w Durhamie w Anglii r. 1837; ob.), mając lat 5 garnięta, posiadała nawet łatwość wielką w nau-był wysoki na 11 cali, w roku 30 życia wzrost czaniu się języków obcych, mówiła płynnie po jego wynosił 3 stopy i 3 cale; po śmierci ro- hollendersku i po francusku, a rozumiała po an-dziców opiekowała się nim starościna Jaorlic- gielsku i po niemiecku. Z a b or o w s k i (w flGran-ka. — Z przykładów przywiedzionych widać, że de Eucyclop.” T. XXIV, str. 710) przytacza jesz-wzrost karłów bywa bardzo rozmaity, oraz że cze kilku karłów spółczesnych z gubernii Kijow-czasem już w wieku późniejszym, gdy ludzie skiej, z których jeden w r. 28 życia miał wzro-prawidłowi już oddawna rość przestali, przyby- stu 90 cm. i występował na scenie; drugi znów, wa im go jeszcze, a to nawet dość znacznie.— mając lat 34, dosięgnął tylko 74 cm., był żona-Wszelkie wiadomości podawane o karłach, jako- ty z karlicą i służył jako urzędnik w admini-by nad wyraz wszelki drobnych, należy zawsze stracyi. — Szereg karłów innych opisał też nie-uważać raczej za zmyślone, niż za prawdziwe, dawno Manouvrier w „Bulletin de la Soc. Tak np. Nicephorus Calixtus (ob.) opowiada d’Anthropologie” (r. 1896 i 1897). —Por. jeszcze: o karle pochodzącym z Egiptu, który w roku 25 Bollinger „Ueber Zwerg- und Riesenwuchs” życia swego nie miał być większy od przepiór- (Hamburg 1884); Arend es „Ueber Zwergbil-ki (tak!), posiadał jakoby głos przyjemny, a był düng” (Helmstedt 1886); J. Pankiewicza rozsądny i szlachetny. Bajeczek podobnych zna- i K. W ł. Wójcickiego art. „Karzeł” w „Eu-lazłoby się więcej, ale ich tu powtarzać nie war- cyklop.” S. Orgelbranda, oraz Z. Gloge-to: należą do jednego rzędu z opowieścią o lii- ra „Encyklop. staropolska” (T. III, str. 21 i T. liputach Swifta (ob.); natomiast nie zawadzi I, str. 189, gdzie mieści się życiorys Boru-może przytoczenie kilku wiadomości wiarogod- sławskiego).

nych o karłach rzeczywiście bardzo małych, za- Karzeł w mitologii i podaniach. W wie-równo z czasów dawniejszych, jak nowszych. — rżeniach ludów północnych, zwłaszcza skandy-Fabricius Hildanus (ob.) widział i opisał nawskich i giermańskich, a także, chociaż mniej,

u Słowian i u szczepów innych, istniały z dawien dawna, a do pewnego stopnia istnieją dziś nawet jeszcze, podania różne o karłach, jako stworzeniach tajemniczych, nadprzyrodzonych. Wedle wyobrażeń ludów tych były to duchy rodzaju podrzędniejszego, nie równe wprawdzie bóstwom, ale do nich zbliżone, obdarzone własnościami i potęgą wyższą o wiele niż ludzka.— Podług zdania badaczów nowoczesnych, mają być jakoby uosobieniem działalności sił przyrody, szczególnie ziemi samej, kryjącej we wnętrzu swem tyle niespodzianek i skarbów.—Karły te wyobrażano sobie dawniej zwykle, jako istoty o wzroście nizkim wprawdzie, krępe, ale barczyste i silne, o głowach sporych, o rysach nie pięknych i pomarszczonych, o włosach kudłatych i brodach długich, ale mających oczy bardzo rozumne i spojrzenie przebiegłe a bystre. Miano ich za czarowników, umiejących odgadywać przyszłość, którzy, mieszkając pod ziemią, wywierają też wpływ na rozwój roślin, przedewszyst-kiem zaś posiadają zdolność odnajdywania metali, zwłaszcza szlachetnych, i zatrudniają się ich obróbką zręcznie i sztucznie; pod względem tym przypominają bardzo Kabirów i Daktylów idejskich mitologii greckiej, jeno że bóstwa te w wierzeniach starożytnych nie uchodziły nigdy za karłów, których mitologia Greków i Rzymian wogóle nie zna wcale. Ale i karły mitologii skandynawskiej (Diverga) nie były też właściwie karłami w rozumieniu dzisiejszem; nie dorównywali wprawdzie wzrostem bogom (Azom), tak jak ci znów byli niżsi od olbrzymów (Jotów), ale nie byli też malcami słabe-mi, lecz istotami o postaci ludzkiej, wyposażo-nemi siłą wielką, a chociaż szpetni, a na pozór niezgrabni, odznaczali się rozumem, przebiegłością, zręcznością niepospolitą, a umieli, tak samo jak Hefaistos (Wulkan) narodów klasycznych, za pomocą ognia i młota tworzyć z metalu rzeczy przedziwne, broń niezrównaną i kosztowności przepiękne, obdarzane zwykle nadto własnościami czarodziejskiemu Strzeżenie skarbów w ziemi ukrytych także do nich należało.— Podług Eddy (ob.) istniały 3 rodzaje karłów: naprzód zamieszkujące ziemię i z niej też powstałe, powtóre zamieszkujące skały i z nich wiodące swój początek, nakoniec przybyłe z obczyzny, ze wzgórza Swainshaugi, najmniej dziś dla nas zrozumiałe. Wszystkie K-y lubią mrok a unikają słońca, ponieważ od promieni jego kamienieją; skały dziwaczne, grozę nieraz budzące, jeżące się na wybrzeżach Norwegii, mają być właśnie skamieniałemi w ten sposób karłami.—Jako mieszkańcy rozpadlin górskich, lubiący czasem zadrwić z człowieka, przedrzeźniają nieraz głos jego, dlatego też echo w języku norweskim dotąd nazywa się dvergamali, tj. głos karli.—W Niemczech dawnych K. zwał się Ge-twerge (r. n.), z czego powstał wyraz dzisiejszy Zwerg (r, m.), znaczący karła; o nich Gierma^ nowie dawni snuli również baśni podobne bar-ozo do skandynawskich i prawdopodobnie stamtąd zapożyczone.—Wierzenia te wszystkie, pomi* mo chrześciaństwa, przetrwały bardzo długo i dziś jeszcze istnieją ślady ich w klechdach ludowych, szczególnie giermańskich, chociaż już nie tak żywe, jak w Wiekach Średnich, gdy w poezyi rycerskiej karły odgrywały jeszcze rolę bardzo wielką, ale wtedy już w pojęciach ludzkich zmalały; z czasem podania zaczęły je mieszać z Elfami i Gnomami (ob. te wyrazy), oraz innemi istotami tego rodzaju, chociaż pierwotnie z niemi za jedno nie brano ich nigdy. Przypisywano im wciąż jeszcze własności różne, nadprzyrodzone, ale i one, w miarę cywilizacyi rosnącej, zmieniały pomału swą postać i usposobienie, a baśni o nich snute straciły dawną swą dzikość pierwotną. Wogóle w czasach późniejszych, jak i dziś jeszcze, wystawiano ich sobie jako istoty dobre, na ludzi łaskawe, często im pomocne i chętnie z nimi przestające dopóty, dopóki się i ludzie obchodzili z niemi dobrze, ale gdy się im sprzeciwiano, psooono, lub ich ukrzywdzono, wtedy umieli się też mścić bardzo dotkliwie, zamieniając np. dzieci w kołyskach, nasyłając choroby różne, albo śmierć nawet na prześladowców swych.— Karły te tworzyły społeczności odrębne, rządzone przez królów własnych, karłów takich samych, jak oni.— Do właściwości ich cudownych należało też posiadanie płaszczyków z kapturkami, czyniących je niewidzial-nemi, a dających im zarazem siłę dwunastu mężów. Jeżeli się komu udało porwać taki płaszczyk czarodziejski, mógł, korzystając z niego, dokonywać czynów nadzwyczajnych, nadto ograbiony właściciel pierwotny stawał się odtąd sługą jego posłusznym, a często bardzo pożytecznym. Owe płaszczyki, zwane po niemiecku Tarnkappe, dały może początek bajkom o „czapce niewidce” klechd naszych; wogóle karły te późniejsze przypominają wielokrotnie „krasnoludków” i „barstuków” (czy może raczej „parstuków”) podań ludowych naszych i litewskich (ob. Barstuki).— Podania mniej lub więcej podobne spotykamy również w Bretanii, w Szkocyi, w Irlandyi, więc na obszarze ludów pierwotnie celtyckich, także w Belgii oraz w Hollandyi, a tak samo w wielu innych miejscach ziemi naszej, w Europie i po za nią, ale o wszystkiem tem mówić nie sposób.—Porów. Grimm „Deutsche Mythologie” i Schwartz „Ursprung der Mythol.” (w „Zeitschrift für vergl. Mythol.” rocznik 1860, str. 18, 117 i 247).—Jeżeli mitologia grecka i rzymska nie znały karłów stanowczo, to jednakże nie były obce podauiom Hellenów, od których przeszły i do Rzymian. — Już ów Thersites Homerowy, jak wspomniano, musiał być rodzajem karła złośliwego; to wszakże postać odosobniona. Najwięcej prawiono o ludach z karłów złożonych; byli to Pigmejowie (ob.), walczący z żóra-, wiami, nie więksi od nioh, a mieszkający gdzieś

Dr J. P.

liu 1894).

Karzeł, postać dawna imienia męskiego Karol, ongi powszechnie i wyłącznie u nas uży-

daleko w głębi Libii (Afryki), nad brzegiem 0-ceanu mitycznego, wspomina o nich już H o-mer; wpobliżu źródeł Nilu umieszcza ich He-rodot. Opowiadano też o Spitamejczy-kach (od gr. cmfi-a|irj=:piędź), mieszkających podobno u źródeł Gangesu w Iudyach.—Podania te opierały się w rzeczy samej na prawdzie, przystrojonej wszakże w szatę bajeczności. Czasy późniejsze orzekły, że to wszystko bajki wierutne, a gdy podróżni z wieku XVI zaczęli opowiadać o plemionach karlich, afrykańskich, miano ich poprostu za kłamców, tymczasem pokazało się już za dni naszych, że właśnie prawdę mówili (ob. niżej).—Ale i w Europie samej napotkano w grobach przedhistorycznych ślady ludów karłowatych, dawniej zamieszkujących ją, do nich zaliczyć też możnaby do pewnego stopnia Lapończyków, Samojedów, mieszkańców Ziemi Ognistej, oraz innych jeszcze ludzi drobnych na planecie naszej, znacznie niższych od Europejczyka przeciętnego.

Karzeł w etnologii. Początek podaniom starożytnym o Pigmejach afrykańskich dać musieli niewątpliwie t. zw. dziś Negryle (=murzy-niątka), drobnorosła odmiana szczepu czarnego, zamieszkująca oazami niewielkiemi pas Afryki środkowej wzdłuż równika na trzy stopnie szerokości z obu stron od Ugandy do Gabonu. Akkowie v. Tiky-Tiky przebywają około źródeł Nilu i w kraju Niam-Niamów; Afiffi pomiędzy Kibali i Ituri, Wambutti w Ituri; Watua v. Batua, mieszkają na południe od wielkiego łu-ku, który tworzy rzeka Kongo; Czuapa-Blissera, Łomami, Obongo, Akuowie, Aczango-wie w Kongo francuskiem; Bajagowie i Bo-jaelowie w Kamerunie. Są to główne z dotychczas znanych grup negrylskich na obszarze pomiędzy wielkiemi jeziorami Afryki a wybrzeżem Atlantyku. Ale Negrylowie istnieją i poza obrębem wyznaczonego terrytoryum. Mol li en (r. 1818) wspomina o drobnoludach w okolicy źródeł Nigru — twierdzenie, które nie zostało sprawdzone przez podróżników nowBzycb. Znaleziono ich w porzeczu górnego Kasai, około jeziora Tauganyika, świeżo zaś nad jeziorami Stefanie i Rudolf (w Afryce wschodniej angielskiej). Są też nizkorosłe plemiona w Kaffa i Szoa. Nizki wzrost zbliża Negrylów z Buszmenami (ob.), ale podobieństwo między nimi jest tylko pozorne. Barwa skóry Buszmenów jeBt żółtawa, Negrylów—czekoladowa, lub ciemno-kawowa. Twarz Buszmenów odróżnia się wydatnemi kośćmi po-liczkowemi, oczy są wązkie, niekiedy skośne, tymczasem nic podobnego nie spotyka się u Ne-gry ów. Steatopygia (ob.), tak częsty objaw u Buszmenów, zrzadka spostrzegana bywa u kobiet negrylskich i to w stopniu bardzo słabym. Emin Pasza (ob.) dokonał pomiarów wzrostu 30 Akków i otrzymał przeciętnie 1.36 metr.; 98 Wa-tuów, zmierzonych przez Wolffa, dało 1.42 metr. Buszmeni są nieco wyżsi. Co do pornia-

Kno. Powm. Ilaatr. Ze«*. 273. T. XXXV,

rów czaszki, są one bardzo nieliczne. Wskaźnik główny dla 9 żyjących Negrylów dał 79.7 (wówczas gdy 11 Buszmenów dało 75.8). Wo-góle należy uznać Negrylów za odmianę rodzaju ludzkiego, odrębną od Buszmenów. Kiedy po raz pierwszy dowiedziano się o istnieniu drobnoludów Afryki, zaczęto snuć różne przypuszczenia: nizki wzrost, krzywizna słupa pacierzowego w postaci litery S, obfite uwłosienie, dały powód do uważania Negrylów za ogniwo przechodnie pomiędzy małpami człekokształtnemi a człowiekiem.—Rozmieszczenie obecne Negrylów wykazuje, iż prawdopodobnie siedzieli niegdyś zwartą masą w Afryce środkowej, lecz zostali rozbici i częściowo wchłonięci przez falę Murzynów. Obecnie przebywają w postaci oaz (nie więcej nad parę set głów) wśród innych ludów, lub nawet w grupach kilkunastu osób, ukryci w kniejach. Niekiedy typ negrylski wynurza się u pojedyńczych osób lub nawet pozostawił ślady w fizyognomii fizycznej całych plemion murzyńskich. Negrylowie w przeciwstawieniu do Murzynów, czyli Negrów (ob.), są koczownikami, myśliwcami. O b o n g o w i e np. są w najwyższym stopniu ludem wędrownym, który ciągnie dalej, skoro zabraknie zwierzyny w danej okolicy; zresztą nie lubią zbyt dalekich wędrówek, osady ich w lasach, złożone z kilkunastu osób, znajdnją się w odległości jednego lub dwóch dni drogi od siebie. „Akkowie, mimo wielkiego brzucha i krótkich nóg, są zadziwiająco zręczni w ruchach, zwłaszcza w skakaniu. Dzida, luk i strzały stanowią ich broń, ale są takich małych rozmiarów jak zabawki u naszych dzieci”. Niam-niamowie tak opisują wyprawy myśliwskie Akków: „ Skaczą jak szarańcza w trawie, słonie ich nie widzą, tak są zręczni; wreszcie wypuszczają strzały z łuku w oczy zwierzęcia i przeszywają brzuch dzidami”. Pomiędzy Negrylami a otaczającemi je ludami istnieje milcząca umowa, która reguluje stosunki wzajeme: Negrylowie wymieniają zdobycze polowania wzamian za rzeczy z metalu i ziemiopłody rolne, a mianowicie wybierają np. pewną liczbę bananów i robią na nich znak, kładąc plon myśliwski obok rośliny. Murzyn wtedy wie, iż roślina została przywłaszczona przez drobnoludka. Strzały swoje Negrylowie zatruwają. Używają tych samych łuków i strzał, co sąsiedzi, ale mniejszego rozmiaru. —Por. Qua-trefages „Le Pygmées”; O. Lenz „Ueber Zwergvölker Afrikas” (Wiedeń 1894); Schlichter „Pygmy of Africa” (w „Scot. Geogr. mag.”

1892); „Emin Bey „Akkas” (w „Zeits. fiirEthn.”

1886); Crampel „Les Bayagas” (w „Compte rendu de la Soc. Geogr.” Paryż 1890); Deni-ker w „Bull. Soc. Anthr.” (1894); Stuhlmann „Mit Emin Pascha ins Herz von Afrika” (Ber-

L. K.

wana; spotykamy ją u Bielskiego, u Wojciecha Oczki, u Piotra Kochanowskiego, oraz u innych pisarzów naszych. W mowie dzisiejszej wyraz ten nabrał znaczenia innego zupełnie i oznacza to, co dawniej nazywano ni-ziołkiem albo łokietkiem, to jest człowieka o wzroście bardzo nikłym (ob. niżej).—Por. J. Karłowicza „Słownik wyrazów obcego a mniej

jasnego pochodzenia” (Kraków 1897, Zesz. II,

Dr j. p.

str. 261).

Karzełek (Nain jaune), gra w karty, pochodząca z Francyi, grywana i u nas w wieku XVIII, dziś zapomniana zupełnie. Nazwa jej stąd pochodzi, że grywana bywała na tablicy czworokątnej, w której środku był wymalowany karzeł w odzieży żółtej, trzymający w ręce siódemkę karową; w czterech rogach tablicy namalowane były: król kerowy, dama pikowa, walet treflowy i dziesiątka karowa. Grających musiało być najmniej trzech, najwięcej mogło być ośmiu, grano kartami francuskiemi, talią pełną (52 karty), w której król był najstarszy, as najmłodszy. Opis dokładny gry tej znaleźć można w książce Łukasza Gołębiowskiego pod nazwą „Gry i Zabawy” (Warszawa 1831;

Dr j. p.

str. 58).

Kasa, Kasza, Każa, najstarsza z trzech córek bajecznego Kroka, domniemanego księcia czeskiego i założyciela grodu Krakowa. Podanie przypisuje jej, jakoby leczyła cierpiących, świadomą będąc własności ziół medycznych. Kronikarz Hajek prawi o niej, iż upodobała sobie Bi-woja, męża niepospolitej siły, który, ujrzawszy pewnego razu olbrzymiego odyńca, ujął go za uszy i w ten sposób, do Kazina, gdzie bawiła K., przywiódł, czem względy księżniczki

J. F. G.

i łączono je potem razem z żelazem kątowem;p|| dziś wygina się 4 boczne ściany z jednego ka-S wałka blachy, 5 do 10 milimetrów grubościJgl a piątą ścianę spaja się. Na ściany używa sięfpll płyt stalowych lub pancerzowych, które składa' ją się z kilku na sobie leżących warstw z że laza lub stali. Prócz gładkich płyt używane silii także: pancerze żebrowe, pancerze z blachy falistej, pancerze roleto we, dostarczane przez spe p| cyalne    fabryki. Zabezpieczenie K-y od ogni

zależy od materyału wypełniającego, który mi|Ég|| si być złym przewodnikiem ciepła; używają wiJj kredy, popiołu z węgli drzewnych itp.— wype nienie musi być na 70 do 100 milimetrów. Prze wypełnieniem należy boki płaszcza posmarowi 1 minią, aby uchronić je od wilgoci. W celu p|§j większenia bezpieczeństwa od ognia używają nij[ które fabryki tak zwanych szaf ogniowyc|pll w ten sposób urządzonych, że nie dotykają oi;.:^ wewnętrznego płaszcza    szafki, wskutek czepiÉÉ

tworzy się oddzielająca warstwa powietrza co objaśnia fig. 2, przedstawiająca przecię< -J

poprzeczne K- i Najsłabszą stro -    |

K-y o-ej stanom . ..... drzwi; kcnstru -- §j cyj ich jest tn-;ÿ- ; a m.: słupoJIg|

nmmśmm

Ma .

v-

L¹.

ii

£t

pozyskał.

Kasa ogniotrwała jest to mebel ruchomy, służący do przechowywania przedmiotów wartościowych, a powinien być tak zbudowany, aby przedstawiał bezpieczeństwo przeciw włamaniu, i od ognia. Pierwszą K-ę ogniotrwałą zbudował William Morr w Londynie w r. 1834. Były to właściwie dwie skrzynie, jedna w drugą włożona, a przestrzeń między Diemi wypełniona była marmurem, gliną, porcelaną itp., lub też solami alkalicznemi; następnie K-y ogniotrwałe budował Wertheim w Wiedniu — i stąd K-y te dawniej zwano wertheimowskiemi. K. ogniotrwała dzisiejszej budowy jest to rodzaj szafki żelaznej, szczelnie zamykanej, wewnątrz której włożona jest druga szafka, również żelazna, a przestrzeń między niemi wypełniona jest materyałem ogniotrwałym, musi być zabezpieczona od włamania, powinna być ogniotrwałą, a w razie spadnięcia nie u-szkadzać się — wszystko to zależy od dobroci i mocy materyału, użytego do jej budowy, od rodzaju materyału wypełniającego i od ustroju zamka. Płaszcze kas robiono dawniej w ten sposób, że 5 bocznych płyt robiono zosobna

Każda kasa taka

Fig- 1.

Fig. 2.

z drzwiami zagłębionemi, i z gładkiemi drzwiai W każdej K-ie zawieszenie drzwi służy tyltel do ich poruszania. Przy konstrukcyi słupowgplg os obrotu drzwi leży zewnątrz ich powierzcllilll przedniej. Dziś powszechnie używane są Ifj|§g z drzwiami zagłębionemi, których oś obrotofjl! leży głębiej niż ich powierzchnia zewnętrzię » do czego używa się specyalnego żelaza ran:: J wego. Ażeby uniemożliwić wydarcie drzwi, zitf patruje się je od strony zamknięcia w 2 lubïff wyskoki, które wchodzą w ramę drzwi. Do tli mykania drzwi używa się prócz zasuw, dzia jących na wszystkie strony, jeszcze tak zwany psów; są to wałki wsuwające się w ramę drżeli Do wykonania ramy drzwi używa się specy|§Jlg! nego żelaza ramowego; falc musi być zawe czysty, aby zamknięcie było szczelne,— falo t bywa podwójny lub potrójny. Przy dobrej k(gj|p strukcyi kas przednia krawędź drzwi i rai gS|| powinna być zagięta w kształcie łuku kojplgf którego punkt środkowy leży na osi obrotow drzwi b, jak objaśnia fig. 2. Zamek musi b

..

H.

R.

R.

możliwie mocny, a klucz mały, i służy on zwykle tylko do ustawiania zastawek (cuchaltów); do zasuw zaś używa się osobnych rękojeści. Za-stosowuje się tu zamki bezpieczeństwa (ob. Zamki), a także zamki zwane czasowemi, za pomocą których otwarcie zamku następuje po u-upływie pewnego, ściśle oznaczonego, czasu. Prócz zamków zwykłych znajdują się w K-ach zamki czasowe, służące do tymczasowego zamknięcia.

K., stosownie do wielkości, otrzymuje podstawę drewnianą, która może być także kasą. Małe K-y mają jedne drzwi, większe mają drzwi podwójne, dwuskrzydłowe, jak objaśnia fig. 1. Wewnętrzne urządzenie K-y może być najrozmaitsze, stosownie do celu; zwykle robi się dwa oddziały, z których jeden zamyka się jeszcze za pomocą osobnych drzwi. Do kas tych należą także skrzyneczki (kasetki) na pieniądze; są to małe skrzynki z blachy, 2—3 milimetrów grubej, których pokrywa obraca się około osi poziomej.

Kasamance, rzeka w kolonii franc. Senegam-I bii, ob. Casamance.

Kasbah, wyraz arabski, oznaczający część | miasta warowną i wyniosłą (cytadellę), wchodzi I do składu nazw wielu miejscowości w kraju 1 Berberów, naprzykład: w Tunetanii El Kas-| bah albo Henszir Kasbah, zwaliska rzym-V skie starożytnego Thuburbo majus; w Algieryi l Kasba Mazuna; w Maroku Kas ba, niedaleko | od oceanu, między R’bal i Casabianca; Kasba | 8 z er ki, w prowincyi R’arb, o 40 kim. od Casa-| bianca; Kasba beni Miskin, śród plemienia 1 tegoż nazwiska, stolica prowincyi Tedla; Kas-| ba Udaj a el M’zudi, na drodze z Maroka do I Magador. Nazwa ta jest szczególnie rozpo-I wszechniona w okolicach Gusary, Tuatu i Tidi-| keltu (Sahary algierskiej); Kasbet Bab a-Ali, 1 Kasbet Sid el Mad hi bu Szenuf, Kasbet I Mulej Achmed, Kasbet Abazu i Kasbet | el Mar ab in, grupa pięciu ksurow, czyli okrę-| gów Timmi; Kasba Dżedida, w tymże okrę-| gu, z 500 mieszkańcami i 12 tysiącami drzew pal-| mowych; Kasba Uled Hadż el Mamun (Tuat, okrąg Bu Taddi), 300 m-ców, 7 000 drzew palmowych; Kasbet el Harrar (Tuat, okrąg | Tasfaut Tenorhin), 30 m-ców, 16 000 drzew pal-| mowych; Kasbet Dżedida (Tuat, okrąg In-zegmir), 600 ra-ców, 25 000 drzew palm.; 9 ksu-| row okręgu Rali, czyli Tuat, z 3 000 miesz. I i 200 000 drzew palmowych. Wiele miejscowości z nazwą podobną w Tidikelt, z których wy-\ różnią się Kasbet Ulad bu Guda, rezydencya naczelnika okręgu In-Salah, zażartego wroga Francuzów w Saharze zachodniej.

Kaschau, miasto na Węgrzech, ob. Koszyce.

Kas-Dagh, góry w Azyi Mniejszej, ob. Ida.

Kaselowski August, malarz niemiecki (* r. 1810 w Poczdamie—f 4 stycznia 1890 w Berlinie). Od r. 18 życia swego kształcił się w Akademii Berlińskiej, następnie był uczniem Hense-la, a w r. 1836, otrzymawszy wielką nagrodę państwową, odbył podróż przez Düsseldorf i Belgię do Paryża, gdzie przez trzy lata uzupełniał swe studya w pracowni Cogniet’a. Od r. 1836 do 1850 mieszkał w Rzymie, kopiując Raffaela, malując sceny włoskie i wielkie obrazy historyczne własnej kompozycyi („Daniel uniewinniający Zuzannę”). W szóstem dziesięcioleciu przeszłego wieku po części przebywał w Berlinie, po części podróżował po Anglii, Hiszpanii, Grecyi etc. W r. 1860 za dany na wystawę obraz „Złożenie Chrystusa do grobu” otrzymał złoty medal. K. był profesorem, a od r. 1861 nauczycielem królewskiej szkoły sztuk pięknych. Malował głównie obrazy ołtarzowe. Freski jego znajdują się w kaplicy zamkowej i w Nowem Muzeum w Berlinie—znać w nioh wyraźny wpływ Kaulbacha. Z ostatnich dzieł jego zasługują na wyróżnienie: „Chrystus błogosławiący dzieci” i rozpowszechniony przez fotografię karton „Ger-manias Rechtspruch”.

Kasembe, jedno z państw Afryki środkowej. W porzeczu Kongo i w okolicy jezior zaludnienie jest dość gęste, mieszkańcy odznaczają się, jak na Afrykę, pracowitością: zajmują się rolnictwem (uprawą manioku, patatów, kukurydzy, prosa afrykańskiego, krzewu bawełnianego) i posiadają liczne rzemiosła (tkadtwo, garncarstwo, kowalstwo). Ilekroć znajdzie się władzca, który umie zapewnić ludności bezpieczeństwo, a już dookoła niego zbierają się ludne gromady, powstają wioski i tworzj się państewko, które niekiedy tak szybko upada, jak powstało. Do takich państw należało K. Istnienie jego można prześledzić w ciągu całego stulecia. Leżało na południe od jez. Tanganyjka, pomiędzy 9° a 10° 30' szer. połud. Na zachodzie graniczyło z jez. Moero, od północy Kabwire i Itahura zamykały je, od południa zaś i wschodu Lobemba i Kisinga. Stolica była ruchoma, pomimo znacznych rozmiarów ludności przenoszono ją często w potrzebie—znajdowała się zawsze pomiędzy jez. Moero i Ban-guelo. powstało w wieku XVIII (w r. 1796 i 1798 odwiedzili je Portugalczycy Pereira i La-cerda), a w r. 1832 panował już piąty z rzędu monarcha, który był lennikiem innego wielkiego państwa, Muata Janwa. Główuą ludność

K., stanowiły ludy ze szczepu Balondów (Messi-rów), a nad niemi panowali Kampokole,—ci o-statni z silną domieszką krwi chamickiej lub semickiej i mówiący językiem odmiennym od Balondów. Kobiety uczestniczyły w zebraniach publicznych i mogły piastować władzę. Kiedyś władzcy K. rozporządzali armią, liczącą 30000 głów. Ale K. podupadło, zwłaszcza po r. 1867; w ostatnich czasach wojsko liczyło 1 000 wojaków, część posiadłości zachodnich odpadła do Mziri, w r. 1891 zaś nad obszarami K. rozciągnęła swój protektorat Anglia. Livingstone ba-

ca” (Londyn 1880, wyd. 2-e).

11.

R.

B.

wił tutaj w latach 1866—7. — Porów.: Gamitto „0’Muata Casembe” (Lizbona 1854); Burtou „La-cerda’s Journey to Kasembe" (Londyn 1873), „The last journals of Livingstone in Central Afri-

L. K.

Kasiasker (właściwie Kadi-asker), wyraz arabski, znaczący: sędzia wojskowy (piszący się także Kasilasker [Kadi-T-asker]), w czasach dawniejszych, gdy całe urządzenie państwa Tureckiego opierało się na organizacyi militarnej, był to sędzia najwyższy armii, obecnie — jeden z pochodzących z klasy ulemów, wyższy sędzia duchowny, równający się w randze wezyrowi i noszący tytuł sadr, tj. eminen-cya. W hierarchii ulemów pierwsze miejsce zajmuje Szeich-ul-Islam, czyli wielki Mufty, drugie — sędzia wojskowy rumelijski (Rumeli-Ka-siaskeri), trzecie — sędzia anatolijski (Anatoli-Kasiaskeri), czwarte—tak zwauy Stambuł ef-fendisi, Będzia konstantynopolski. Sędziowie wojskowi: anatolijski i rumelijski noszą tytuł sadrein (liczba podwójna od sadr). Bywa niekiedy w Turcyi około 20 ulemów, piastujących godność sędziów anatolijskich i rumelij-skich, ale zwykle dwaj tylko urząd ten sprawują: rozstrzygają oni w ostatniej instancyi sprawy należące do sądu duchownego.

Kaśió (Cassio) Bartłomiej, pisarz dal-macki (* w drugiej połowie XVI w.—f r. 1650); w r. 1595 wstąpił do zakonu jezuitów i kilkakrotnie przebywał w Turcyi, jako missyonarz; później mieszkał w Dubrowniku, a nakoniec w Lorecie i w Rzymie przy bazylice św. Piotra.

K. znany jest w literaturze chorwackiej, jako autor pierwszej gramatyki języka chorwackiego, napisanej po łacinie p. t. „Institutioues linguae illyricae” (Rzym 1604). Prócz tego pozostawił po sobie liczne dzieła religijne, jak np. Żywot Pana Jezusa i N. P. Maryi, Żywot św. Ignacego, a także przełożył psalmy, ewangielie i wreszcie Pismo święte Starego i Nowego Testamentu; jednakże ten ostatni przekład był zakazany przez Kościół i dlatego drukiem nieogłoszony. N*

Kasikumuch, okrąg w obwodzie Dagestań-skim, na północnej pochyłości Kaukazu, zajmuje 2 251 kim. □ obszaru i liczy (w r. 1889) 51458 m-ców, w tej liczbie 35 000 Kasikumu-chów, wyznania mahometańskiego, pochodzenia lezgińskiego. Okrąg zajmuje wysokie doliny górskie północnego Kaukazu, zraszane strumieuiami rz. Koisu w górnym jej biegu, i jest nieurodzajny do tego stopnia, że większa część ludności musi szukać zarobków w okręgach sąsiednich. Mieszkańcy K-u znani są jako wyborni kowale, szewcy i wprawni rzemieślnicy wyrobów miedzianych i broni ostrej. Stolicą okręgu jest miasto Kumuch, 1520 m. nad poz. m., warownia, liczy 2 264 m-ców. Do r. 1820 K. był samodzielnym chanatem.

Kasim, carewicz hordyński, syn Ułu-Mucham-meda, byłego chana Złotej Hordy, przybył r.

1446 do w. księcia moskiewskiego Wasila II Ciemnego, uciekając od brata swego, Machrau-teka, chana Kazańskiego. W r. 1449 towarzyszył w. księciu w wyprawie przeciw Szemiace i tegoż roku nad rzeką Pachry zadał pogrom Tatarom Złotej Hordy . Sejd Achmeda. W roku 1452 otrzymał od Wasila grodek Meszczerski (Horodec), nad rzeką Oką, który od jego imienia przybrał nazwę Kasimow. Wyprawa jego pod Kerasi, przeciw chanowi Ibrahimowi, była niepomyślną. Umarł około r. 1469.

Kasim, pasza turecki. Sułtan Selim, chcąc wznowić państwo muzułmańskie nad brzegami Achtuby (lewego ramienia Wołgi), wiosną roku 1569 wysłał K-a z 15 000 spahów i 2000 janczarów nad Manycz (na t. zw. Pierewołokę), z rozkazem, aby połączyli morze Azowskie z Kaspij-skiem, zajęli Astrachań i założyli tam twierdzę. (Pierewołoką nazywa się pas ziemi między dwoma rzekami, jeziorami lub morzami, przez który przeciągano statki, bądź po lądzie, bądź po mniejszych rzekach i jeziorach, co właśnie odbywało się niegdyś i na Manyczu między morzem Kaspijskiem i Azowskiem). — W połowie czerwca K. wyruszył w pochód ze swo-jem wojskiem i połączył się z chanem De-wlet-Girejem, który miał 50000 jazdy. Przybywszy na miejsce przeznaczenia, rozpoczęli roboty, ale, rychło się przekonawszy o niemożności nakazanego przez sułtana połączenia morza Azowskiego z Kaspijskiem, postanowili powracać. Wtem przybyli do nich wysłańcy z Astrachania, prosząc, aby ich wyzwolili z pod władzy moskiewskiej i obiecując wysłać im na pomoc swe statki. K., odprawiwszy większą część swojego wojska do Azowa, puścił się z 12 działami do Astrachania. Car Iwan IV na odsiecz temu miastu wyprawił księcia Piotra Srebrnego z lekką jazdą, a K-owi posłał dary, nakłaniając go do pokoju. K. przyjął podarki, ucałował hrana o t ę carską; ale w cztery dni potem razem z Dewlet-Girejem stanął poniżej Astrachania, pod Horodyszczem, gdzie już nań oczekiwali ze statkami Astrachańczycy i Nogajcy. Zaraz też przystąpił do budowy twierdzy w Horodyszczu, ale bunt Turków i ukazanie się ks. Srebrnego zmusiły go do odstąpienia. Z niewielkim oddziałem dostał się do Azowa i tylko złotem u-dało mu się wykupić od stryczka za niepomyślną wyprawę, której niepowodzenie przypisywał nie dość wczesnemu jej wysłaniu.

Kasimow, miasto powiatowe w gub. Rjazań-skiej nad rzeką Oką, liczyło w r. 1897 13 545 mieszkańców. Ma 13 cerkwi, meczet, klasztor żeński prawosławny, progimnazyum męskie i żeńskie, szkołę cerkiewną i powiatową, kilka ochronek, Towarzystwo pomocy uczącej się młodzieży, szpital, pocztę i telegraf. Przemysł szewcki i garbarski.—Miasto założone zostało w r. 1152 przez Jurja Dołgorukiego, księcia suzdalskiego, i miało nazwę Horodca, a u mieszkańców o-

R.

kolicznych nazwę Mieszczerskiego Horod-c a. Było obwarowane i szczątki tych dawnych wałów i rowów obronnych zachowały się do dziś-dnia. W Horodcu miał umrzeć w drodze powrotnej z Hordy Aleksander, syn Jarosława, Newski. W r. 1376 Mongołowie zburzyli miasto. Potem odbudowane zostało na nowo, ale o 600 sążni poniżej dawnego Horodca i otrzymało nazwę Nowego Niżowego Miasta. W roku 1452 oddane zostało w lenno carewiczowi hor-dyńskiemu, Kasimowi (ob.), i, jako stolica carstwa Kasimowskiego, przemianowane na K. Po śmierci Fatymy, ostatniej carowej kasimow-skiej, wkrótce po r. 1681, przyłączono je do dóbr koronnych kazańskich. W r. 1708 K. zaliczony został do gub. Kazańskiej, w r. 1719 do prowincyi Szackiej gub. Azowskiej, w r. 1778 został miastem powiatowem namiestnictwa Rja-zańskiego, w r. 1796 wreszcie miastem powiatowem gub. Rjazańskiej.—Por.: Sziszkin „Istorija goroda K-a” (Kasimow 1889).—Powiat Kasimow-ski zajmuje 5 028 5 w. □ obszaru, leży na obu brzegach rz. Oki i liczy (w r. 1897) 173 662 m-ców. Tatarzy osiedlili się tutaj w wieku XV i zamieszkują obecnie w liczbie około 5 000 osób 27 wsi. Powiat przedstawia nizinę, obfitującą w lasy i wody stojące. Rzeka Oka dzieli powiat na 2 części i jest spławną na całej jego przestrzeni. Z dopływów Oki zasługuje na uwagę jedynie Guś. Mnóstwo jeziór, które gromadzą się zwłaszcza na granicy pow. Jegorjewskiego. Z nich wymieniamy: Swiatoje, łączące się za pomocą strumieni z jez. Licharewo, Dubowoje, Wielikoje, Iwanowskoje, dalej jeziora Kołp, Krasnoje, Mamasowskoje, Tatarskoje itd. Błot też bardzo wiele, głównie po lewej stronie rzeki. Lasy zajmują ogółem 215 889 des. czyli 41.7°/₀ powiatu; przeważają bory; ziemi ornej 157 678 des., łąk i wygonów 83182 des., nieużytków 61216 des. Część błot osuszona została przez gen. Żylińskiego. Grunta najurodzajniejsze leżą we wschodniej stronie powiatu na pograniczu z gub. Tambowską. Najbardziej nieurodzajną jest część południowa ze swemi piaskami sypkiemi. Wpobliżu Syntulskiego zawodu są pokłady rudy żelaznej, ale nie wyzyskiwane. Natomiast kopanie torfu, którego jest bardzo dużo, rozwija się pomyślnie. Sieje się najwięcej żyta, ale zbiory jego nie starczą nigdy na wyżywienie ludności, wobec tego rozwinięty jest przemysł rzemieślniczy i wychodztwo za zarobkiem. Szkół tylko 78; w tej liczbie ziemskich 50, cerkiewnych 19, ministeryalnych 1, miejskich 6 i fabrycznych 2. Liczne zabytki starożytności.—Por.: „Trudy Rjazanskoj Archiw-noj kommissii” (t. VII); „Sbornik statisticzeskich swiedienij po Rjazanskoj gubiernii”.

Kasimow (Machmet Isup), poseł rossyjski do Indyi, r. 1666 bywał w swoich interesach handlowych w Szemasze, gdzie znalazł sposobność do oddania ważnej usługi patryarsze ale-

ksandryjskiemu, Paisyuszowi, i antyochijskiemu, Makaryuszowi, udającym się do Moskwy w sprawie Nikona. K. towarzyszył im do Astrachauia. Wywdzięczając się za to, patryarehowie wyjednali mu u Cara Aleksego Michajłowicza przywilej na prowadzenie bez cła handlu przez lat 10 w Astrachaniu i w Moskwie. To też pobudziło Aleksego do powierzenia K-owi poselstwa do Indyi, do Wielkiego Mogoła, Aurengzeba. Polecono mu wręczyć szachowi indyjskiemu hramotę carską z d. 28 lutego (v. s.) r. 1675, w której Aleksy Michajłowicz proponował Au-rengzebowi zawiązanie stosunków handlowych pomiędzy państwem Moskiewskiem a Indyjskiem; obok tego zaś nakazano: 1) aby się wywiedział, którędy najdogodniej dostawać się do lndyj i czyby nie można było skorzystać z drogi rzecznej w górę Obi, a dalej Irtyszem lub Selengą?

2) aby zbadał warunki handlu z Indyą, rpdzaj towarów, jakieby stamtąd można było sprowadzać, a jakie tam wysyłać; 3) aby zwrócił uwagę na drogie kamienie, jedwab’, lekarstwa i zioła lekarskie, nasiona ogrodowe, zwierzęta niewielkie i ptaki, któreby się w Rossyi mogły rozmnażać. Wreszcie włożono nań obowiązek, postarać się o uwolnienie jeńców rossyjskich, chociażby za wykupem, i urządzić wysyłkę z lndyj do Rossyi około trzech tysięcy pudów srebra wzamian za sukno, skóry i futra. — K. z Moskwy wyruszył r. 1676 razem z Dancowem, wysłanym do chana bucharskiego. W styczniu r. 1676 przybyli do Buchary, skąd K. w towarzystwie astrachańskiego pisarza, Dawydowa, puścił się w dalszą drogę 2 marca (v. s.). Przez Kelif i Bałch dostał się do Kabulu, lecz tutaj chan kabulski, Mekremet, z rozkazu Aurengzeba, który zawiadomiony był w swojej stolicy, Deli, o poselstwie K-a, zmusił go do powrotu przez Kar-dżuj do Buchary. W styczniu r. 1678 K. powrócił do Moskwy. — D. Kobeko wydał „Nakaz carja Ale-ksieja Michajłowicza Machmetu Isupu K., po-słannomu w 1675 g. k wielikomu Mogołu Aurenzebu” (Petersburg 1554).—„Słownik Encykl. Brockhausa i Efrona”.    K*

. Kasimowscy carewicze. Rządzcy carstwa (chanatu) Kasimowskiego nosili tytuł carewiczów (sułtanów); ci tylko, którzy przed objęciem rządów w Kasimowie byli gdziebądź chanami, zachowywali i nadal ten tytuł, który był równoznaczny z tytułem cara (Takimi byli: Nur-dualet, chan krymski, i Szach-Ali kazański). Z rządz-ców Kasimowa pierwszym, który otrzymał osobiście tytuł cara, był Sain-bułat. Synowie Sejd-Burgana, który się ochrzcił pod imieniem Wa-sila, nie sprawowali po nim rządów w Kasimowie, które oddano w ręce jego matki, ale mieszkali w Moskwie, jako zwykli książęta „służali”; zachowali jednakże tytuł carewiczów, korzystali z prerogatyw i przywilejów do niego przywiązanych i władali wielkiemi dobrami rodowemi. Wygaśli w pierwszej połowie w. XVIII.

H. P.

na

Fig. 3. Na Kaskach, herb.

D.

z. N.

Kasimowskie carstwo utworzone zostało w połowie w. XV przez cara moskiewskiego, Wasyla III, w celu przeciwdziałania chanatowi Kazańskiemu. Zależne było od władzców moskiewskich, którzy rozporządzali tronem kasimowskim według swego upodobania. Stolicą carstwa było miasteczko Horodec nad Oką, przemianowane na Kasimow. Pierwszym chanem był K a sim (1452 —1469), po którego śmierci panował jego syn, Danjar, do r. 1486, a następnie Nur Daulet, syn krymskiego chana, Hadży Gireja. Po nim w końcu w. XV nastąpił syn Nura, Satył-gan, ale rządził niedługo, a po nim w początkach w. XVI, za zezwoleniem Moskwy, objął tron brat jego, Dżanaj. Pomiędzy latami 1508 a 1516 panował Szeich - Aulj ar, stryjeczny brat Seida Achmeta, chana Złotej Hordy, potem do r. 1519 syn poprzedzającego, Szach Ali, po którym objął władzę brat rodzony, D ż an Ali, i dzierżył ją do r. 1532, kiedy na nowo na tron kasimowski wezwany został Szach Ali i utrzymał się przy władzy do r. 1551, w którym został carem kazańskim. W roku następnym powrócił na tron swego ojca po raz trzeci i piastował berło aż do samej śmierci (f 1567). Po nim rządy sprawował Sain-bułat, prawnuk Achmeta, chana Złotej Hordy; ten, przyjąwszy w r. 1573 wiarę prawosławną, musiał, wskutek tego, opuścić Kasimow. Następcą jego został Mustafa Ali, wnuk chana astrachańskiego. Na miejsce jego w r. 1600 wyznaczony został Uraz-Muhammed, jeden z chanów sybirskich, który w r. 1610 zginął w Kałudze. W roku 1614 Moskwa oddała tron kasimowski Arsłanowi, carewiczowi sybirskiemu, wnukowi słynnego Kucz u ma. Po nim wstąpił na tron około r. 1627 syn Arsłana, Seid Burgan, który w r. 1655 przyjął wiarę prawosławną i został nadal władz-cą Kas im owa, gdzie umarł w r. 1679. Potem Moskwa uznała za carowę matkę Seida, staruszkę Fatymę, która panowała niespełna lat 2. Władza ostatnich chanów kasimowskich była bardzo ograniczona i rząd rossyjski stopniowo dążył do zniesienia tego chanatu.—Weljaminow-Ziernow „Izsledowanije o kasimowskich carjach i carewiczach” (Petersburg 1863 — 1887).

Kasiński Jan, malarz polski z pierwszej połowy XVII wieku. Szczegółów biograficznych o tym artyście brak zupełny, całą o nim wiadomością jest list pisany do Tomasza Zamoyskiego, z którego widać, iż K. pomiędzy rokiem 1618 a 1633 malował w Zamościu portrety: pendzla jego są niewątpliwie ówczesne portrety rodu Zamoyskich, oraz znakomitszych panów z rodem tym skoligaconych, które obecnie znajdują się bądź w zbiorach ordynacyi w Warszawie, bądź u innych przedstawicieli tej rodziny. Pierwszą wiadomość o K-im podał Edward Rastawiecki w „Bibliotece Warszawskiej” z r. 1847 i w „Słowniku malarzy polskich”.

Kasios, nazwa starożytna góry wapiennej (1 767 m.) w północnej Syryi, na południe od uścia Orontesu. U stóp K-u stała słynna świątynia Zeusa, w której w sierpniu odbywały się doroczne uroczystości. Obecnie K. nazywa się Dżebel Akra („łysa góra”).

Kask, ob. Hełm.

Kaskach, herb polski z nadania. Na tarczy, obramowanej złotem, w polu błękitnem — czarny łeb żubrzy wlewo. Nad tarczą, pomiędzy dwoma kaskami żołnierskiemi, korona szlachecka.

Nadany w roku 1823-m przez Aleksandra I, cesarza rossyjskiego i króla polskiego, Franciszkowi Wołowskiemu, właścicielowi dóbr Kaski, sędziemu najwyższej instancyi Król. Polskiego, posłowi na sejmy 1825 — 1831 roku, w r. 1831 kasztelanowi Królestwa. — Kosiński IV, 619 — 620; zapiski heraldyka Chrząń-skiego.

Kaskada, ob. Wodospad.

Kaskadowe góry, część Kordylierów północnoamerykańskich. w Stanach Zjednoczonych (stan Oregon i terrytoryum Washington), jest to północne przedłużenie łańcucha Kordylierów Nadbrzeżnych i Sierra Nevady, rozciągające się równolegle do wybrzeża oceanu Wielkiego w odległości 160 km. od niego, na 750 km. mniej-więcej od 42 do 49° szer. pn. Najwyższe szczyty w terrytoryum Washington są: Mount Rainier (4430 m), Mount Adams (3 801 m.) i Mount Baker (3 256 m.), w Oregonie zaś: Mount Hood (3 420 m.), Mount Jefferson, Three Sisters, Diamond Peak i Mount Pitt. Nazwę swą góry K. otrzymały od wodospadów przerzynającej je rzeki Kolumbii; wodospady te są w związku z występującą tu pokrywą bazaltową, która ulega spękaniom i zapadnięciom.

Kaskaryllina, ob. Cascarilla.

Kaskaryllowa kora, ob. Cascarilla.

Kaski, starostwo niegrodowe, było położone w województwie Rawskiem, w ziemi Sochaczew-skiej. Podług lustracyi z r. 1660 zaliczały się do tego starostwa: wieś Kaski z folwarkiem i wy-braniectwem, wieś Jaktorów z puszczą tegoż im., z młynem Ogigiel, wieś Baranów z folwarkiem i pastwiskami, wydzierżawionemi Hollendrom. W roku 1771 posiadał je Maciej Szymanowski, czesnik rawski, opłacając z niego kwarty złp. 1764 gr. 1, a hyberny złp. 2100 gr. 27. Na sejmie warszawskim z roku 1773 — 1775 stany Rzpltej nadały w 50-letnie posiadanie emfiteu-tyczne te posiadłości rzeczonemu cześnikowi. — „Ene. S. Org.”.

Kasłań (zool.), ob. Enhidris.

Kasmała, lewy dopływ Obi, w gub. Tomskiej, w powiecie Barnaulskim. Powstaje z jeziora ste

R.

L. K.

brzeżu północnem.

y\

Fig. 4. Kasparek, herb.

D.

powego i płynie w kierunku płn.-zachodnim, na przestrzeni wiorst 130. Bieg ma powolny, przepływa przez wiele jezior, z których Kasmaliń-skie wynosi 5 wiorst długości. Wzdłuż rzeki ciągną się szeregi wzgórz piaszczystych, porosłych Bośniakiem, znanym pod nazwą „Boru Kasmalińskiego”. Nad K-ą rozłożonych jest kilka osad, z których najważniejszą jest Pawłowska srebrna huta.

Kasongo, jedno z krótkotrwałych państewek Afryki środkowej. Zaczerpnęło nazwę swoją od władzcy, okrutnego i krwiożerczego Kasongo, który połączył różne plemiona Waruów i walczył w ciągu swego panowania z Msiri, królem państwa Katangi (ob.). Państwo K. leżało na południo-wschód od dzisiejszego państwa Kongo, pomiędzy 6° a 11° szerokości południowej i 26° a 29° długości wschodniej. Przerzynała je Lua-laba oraz jej dopływ Luapula. Po śmierci Ka-songi część południowa jego dzielnic odeszła do państwa Katanga, reszta rozpadła się na oddzielne gminy lub państewka. Niekiedy K. słynie jako Urua, t. j. kraj Ruów (nazwa ludu Warna jest liczbą mnogą i oznacza „ogół Ruów”). W r. 1874 w K. był Cameron, 1883—1884 bawił tu i umarł Böhm.

Kasos, wyspa we wschodniej części morza Śródziemnego, jedna z łańcucha wysp, ograni czających od południa morze Egiejskie, leży na południo-zachód od Karpathosu, składa się z wapienia kredowego; powierzchnia jej wynosi 64.7 kim. [3]. K. należy do tureckiego sandźaku Rhodoskiego i posiada około 5 000 m-ców, Greków, zajmujących się uprawą wina i budowaniem statków. Miasto główne, Ofris, leży na wy-

z. N.

Kasparek, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu czerwonem, na pagórku brunatnym—złoty lew wspięty trzyma w łapach cyrkiel złoty ostrzami wdół. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pół lwa z cyrklem, jak na tarczy.

Nadany Józefowi Kaspar-kowi, płatnikowi urzędu kasowego w Galicyi, w d.

12 września 1826 r. przez Franciszka I, ces. austryac-kiego.— Ostrowski, Hefner,

Poczet szlachty galicyjskiej, Borkowski.

Kasparek Franciszek Ksawery, profesor zwyczajny filozofii prawa i prawa narodów w uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie (* d. 29 października r. 1844 w Samborze, w Galicyi— f d. 4 sierpnia 1903 r.). Po ukończeniu gimnazyum w Samborze wstąpił w r. 1862 na wydział prawny uniwersytetu lwowskiego. Ukończył studya w r. 1866 w Krakowie, gdzie też w r. 1869 uzyskał stopień doktora praw. Początkowo zamierzał K. poświęcić się karyerze administracyjno-sądowej. Złożywszy w r. 1868 egzamin sędziowski, zajął stanowisko adjunkta sądowego w Tarnowie, a później w Krakowie, gdzie urzędował do września r. 1872. Jednakże po habilitowaniu się w roku 1871 w Krakowie w charakterze docenta filozofii prawa, a w roku 1872 w charakterze docenta prawa narodów, porzucił sądownictwo i oddał się całkowicie zawodowi profesorsko-naukowemu. W październiku tegoż roku nadano K-owi godność profesora nadzwyczajnego, a obok filozofii prawa i prawa narodów rozpoczął wykłady prawa politycznego, w szczególności zaś prawa politycznego austryac-kiego. W roku 1875 zamianowany profesorem zwyczajnym, wykładał nadto od r. 1879 naukę administracyi i prawo administracyjne austryac-kie, eucyklopedyę umiejętności politycznych, wreszcie prowadził seminaryum z zakresu powyższych przedmiotów. K. był kilkakrotnie dziekanem wydziału prawnego, a w roku akademickim 1888/9 pełnił obowiązki rektora. Za jego rektoratu utworzono studyum rolnicze, którego statut wypracował. K. r. 1880 został członkiem-korrespondentem, a w r. 1891 członkiem czynnym Akademii Umiejętności. Wreszcie był K. członkiem czynnym Instytutu prawa międzynarodowego w Brukselli. — Obok zajęć profesorskich K. pracował w wielu Towarzystwach: mu-zycznem, tatrzańskiem itd., a także w Radzie miejskiej krakowskiej, której członkiem był przez lat 18 (1884—1902). Jako radzca miejski wypracował i przeprowadził ustawę organizacyjną, dotąd obowiązująoą. K. był inicyatorem zjazdów prawników i ekonomistów polskich i urządził pierwszy taki wiec w Krakowie we wrześniu r. 1887.

K. wydrukował bardzo wiele prac. Do ważniejszych zaliczyć należy: „Zasady główne ustaw małżeńskich Kościoła katolickiego ze stanowiska filozofii prawa” (Kraków 1872); „Zasady Hugona Grocyusza o prawie interwencyi ze stanowiska dzisiejszej nauki filozoficznego i pozytywnego prawa narodów” (Kraków 1872); „Uwagi krytyczne o galicyjskiej organizacyi gminnej i wnioski reformy” („Rozprawy wydz. hist. - filozoficznego Akademii Umiejętności” r. 1880); „Prawo polityczne ogólne, razem ze wstępną nauką ogólną o państwie” (I. Kraków 1877, II. Kraków 1881); „O wydawaniu przestępców” (Lwów 1882); „Podręcznik prawa politycznego” (Kraków, I 1888; II, część pierwsza, 1894); „Zadanie filozofii prawa i jej stanowisko w dziedzinie nauk prawnych” (Kraków 1888); „Nauka administracyi i prawo administracyjne austryackie” (Kraków, I. 1897); „Pokojowa konferencya w Hadze z r. 1899 i jej znaczenie dla prawa międzynarodowego” („Czasopismo prawnicze”, Kraków

1900). Prócz tego K. umieszczał artykuły w czasopismach zagranicznych, jak oto: „Revue de droit

international et de législation compaire” i w in- ! rza K-go z północy na południe wynosi 1174 nych. Na kilka tygodni przed śmiercią przygo- kim., szerokość od 200 — 350 kim., na wyspy tował dla „Encyklopedyi” artykuł o Kapituła- przypada 2 236 klm. Q. Wybrzeża są prawie

H. K.

cyi (ob.).

wszędzie nizkie, piaszczyste i bagniste; na za-Kasperowski Adam, major wojsk polskich, chodzie tylko dochodzą tu odgałęzienia Kaukazu.

jest autorem niegdyś chwalonego, tkliwie czułego, romansu pod tytułem „Żale Elwiry” (Warszawa 1821); tłómaczył także Tassa „Marzenia” (Warszawa 1820, w 8-e, str. 188); „Tasso do księcia Ferrary” (b. w. m. i r., str. 16, w 8-e). K-ego prace na polu gospodarstwa krajowego są liczne. Wydawał wiatach 1838 i 1839 we Lwowie „Dziennik rolniczo-przemysłowy”. Osobno wyszły prace: „Katechizm przepisów podatkowania od wyrobów płynów spirytusowych” (Lwów 1836); „O gorzelniach parowych drewnianych” (Lwów 1818, str. 324); „O pługu parowym bez-koleśnym” (Lwów 1827, str. 79); „Rolnictwo” (tomów 2, Lwów 1826, str. 290 i 295); „Rozbiór aparatów gorzelnianych, przytem Nauka gorzelni parowych drewnianych” (wyd. 2-e Lwów 1836, str. 171 i 191); „Sposób warzenia piwa parą bez szmelcowania” (Lwów 1833); „Die Brant-weinbrennerei mit Wasserdämpfen in Holzgefäs-sen” (cz. 2, Lipsk 1832); „Ueber die kohle Mauer” (Lipsk 1833).— „Enc. S. Org.”.

Kaspijska flotylla, zbudowana przez Piotra I, na początku XVlIi wieku. Pierwszy raz użytą była roku 1726, w czasie wyprawy księcia Be-kowicza przeciw Chiwińcom; składała się wtedy ona ze 100 prawie statków różnej wielkości. Podczas wyprawy roku 1733 Piotr I, znajdując się na flocie, był obecnym przeprawie wojsk z Astrachania do uścia rzeki Tereka; flota składała się wtedy z 8 statków wojennych i 79 przewozowych; miała prócz tego około 200 łodzi wyspiarskich, na wzór fiński zbudowanych; zostawała pod rozkazami admirała hr. Apraksyna. Wyprawa ta zakończoną była zdobyciem Baku i przyłączeniem do Rossyi nadmorskich prowincyj Persyi (roku 1723). Wojska tam konsystu-jące zaopatrywane były w żywność za pośrednictwem flotylli K-iej, która następnie brała u-dział we wszystkich wojnach między Rossyą a Persyą. W czasie wojny z Turkami w latach 1828 i 1829 trudniła się ona dostawą prowiantu, wojennych narzędzi i rekrutów; składała się wtedy z 14 statków wojennych. Obecnie stałem stanowiskiem K-ej f. jest Baku, a zostaje o-na w zawiadywaniu bezpośredniem kapitana fortu Bakińskiego, zależnego od głównego kommen-danta portów i flot Kaspijskich i Czarnomorskich. W r. 1894 flotylla K. składała się z trzech morskich łodzi kanonierskich, czterech parowców, dwóch barkasów i trzech morskich barek żaglowych.

K.

Na południe od gór Elburs oddziela morze K. wązki pas nizinowy prowincyj perskich Gilianu i Mazanderanu. Część wybrzeża wschodniego stanowią strome zbocza Bkalistej wyżyny Ust'-Urt, leżącej między morzem K-em i jeziorem Aralskiem. Punktami wybrzeża, najbardziej wy-biegającemi w morze, jest przylądek Szachowa Kosa półwyspu Apszaron na zachodzie i przylądek Tjub Karagan półwyspu Mangiszłak na północo-wschodzie. Z zatok zasługuje na uwagę zatoka Agrachańska przy uściu Tereku, zatoka Bakińska, zatoka Kizilagacz przy uściu Kury, zatoka Euzeli na północo-zachód Kesztu i zatoka Astrabadzka. Na urozmaiconem wschodniem wybrzeżu leży zatoka Hassankuli, Krasnowodzka i obszerna, wązką tylko cieśniną połączona z morzem, zatoka Kar ab u gaz (ob.), albo Adżidarya, zatoka Aleksandra, zatoka Koczak między pół-wyspem Mangiszłakiem i Buraczi, oraz rozciągająca się na północo-wschód od tego ostatniego zatoka Miertwyj Kułtuk (t. j. Zatoka Martwa). Morze K. da się podzielić na dwie części: północną i południową. Północna, rozciągnięta z zachodu na wschód, posiadająca nizkie wybrzeża i zajmująca mniaj więcej trzecią część całego morza, nie przechodzi nigdzie 28 m. głębokości, posiada wodę słonawą, na wybrzeżu północnem prawie zupełnie słodką i liczne nizkie wyspy. Południowe zagłębie, rozciągające się z północy na południe, sięga na znacznej przestrzeni przeszło 200 m. głębokości. Największa znaleziona dotychczas głębokość wynosi 1100 m. Woda zawiera tu więcej soli, mianowicie w zatokach wschodniego wybrzeża; w zamkniętej prawie zatoce Karabugaz z powodu skwarów stepowych woda silnie paruje. Wogóle jednak zawartość soli w morzu K-em mniejsza jest niż w morzach, dzięki dużym, wpadającym do niego rzekom. Niegdyś Kaukaz łączył się z górami Wielki Bałchan na wschodniej stronie morza K-go, lecz następnie góry te zostały rozdzielone poprzecznem zapadnięciem. Morze K. nie posiada przypływów ani odpływów. Stan wody obniża się w zimie, najniższy jest w marcu, najwyższy w czerwcu i lipcu, gdy rzeki przynoszą najwięcej wody. Różnica poziomów dosięga 38 cm. Prócz tego badania Baera wykazały, że zachodzą tu podniesienia i obniżenia wybrzeży i dna morskiego. Jeszcze w r. 1780 i 1783 miały miejsce znaczne podniesienia w okolicach Baku. Utratę wody przez parowanie wynagradza dopływ licznych Kaspijskie morze, największe jezioro na zie- rzek, jak Emba, Ural, Wołga, Kuma, Terek, mi (438 690 klm. Q) w południowo-wschodniej Kura, Kizil-uzen albo Sefid-rud i Atrek. Z pośród Europie na granicy z Azyą, na depressyi Ka- licznych wysp nadbrzeżnych tylko leżący na-spijskiej, tak, iż poziom jego leży o 26 metrów przeciw uścia Uralu Kamiennyj ostrow jest wyspą niżej poziomu morza Czarnego. Rozciągłość mo- skalistą; pozostałe wyspy mają grunt piaszczy-

z. N.

R.

sty; na południo-zachód od półwyspu Dardża leżący Czeleken zawiera źródła nafty. W okolicy między Baku i Lenkoranem wybrzeże i dno morskie przedstawiają zjawiska wulkaniczne; morze jest usiane wulkanicznemi wyspami i mieliznami.— Morze K. jest częścią zagłębia Aralo-Kaspijskiego. Według nowszych badań geologicznych w peryodzie po-pliocenicznym czyli czwartorzędowym morze K. i jezioro Aralskie były o wiele większe, niż obecnie, oraz połączone ramionami ze sobą i morzem Czarnem. Ówczesne granice morza K-go były mniej-więcej następujące: na północo-wschodzie Ust'-Urt i góry MugOdżarskie, na północy 50° szerokości, na zachodzie Wołga w dół od Kamyszyna oraz wyżyna Ergeni; wzdłuż jej krawędzi południowej i północnych stóp Kaukazu istniało dawniej połączenie między morzem K-em i Czarnem; pozostałością tego połączenia jest rzeka Manycz, ulegająca też bifurkacyi. Na południu należała tu znaczna część obecnego dorzecza Kumy i dolina dolnego Tereku, na południo-zachodzie daleko zatoko wato w ląd sięgająca dolina dolnej Kury i Araksu, na południo-wschodzie dorzecza dolnego Atreku między północną krawędzią Iranu na południu i Małym Bałchanem na północy. Prócz tego przez obniżenie między Małym i Wielkim Bałchanem doliną t. zw. Usboju prowadziła cieśnina morska do jeziora Aral. Granica Aralu nie przekraczała prawdopodobnie wówczas na północy 48° szer. płn., na wschodzie zaś dosięgała 70° dług. wsch. od Gr.; na południo-wschód jezioro rozciągało się dość daleko wzdłuż doliny Syrdaryi, na południu zaś prawie do dzisiejszego Merwu. Kiedy zapadnięcie Bosforu otworzyło uście dla wód całego tego zagłębia, wówczas prawdopodobnie zaczęło się ono przekształcać i przybierać wygląd obecny. Powstałe stąd obniżenie poziomu wód oddzieliło naprzód morze Czarne od morza K-go. Wskutek zmniejszenia się powierzchni ulatniania, do-pływy, które poprzednio zasilały zagłębie Aralo-Kaspijskie z północo-zachodu, zaczęły wysychać, podczas, gdy ilość wód, które przypływały poprzednio z południa, zmniejszyła się prawdopodobnie wskutek podniesienia się wysokich gór w tej stronie. Wskutek tego ogólnego ubytku wody wreszcie i morze K. oddzieliło się od A-ralu i poziom pierwszego zniżył się znacznie pod poziom morza (obecnie na 26 metrów). Powstała w ten sposób nizina posiada charakter stepowy. Występują tu tylko słone jeziora i błota, niema zaś wód płynących, biorących początek na samej nizinie, oprócz czasowych, powstałych w porze wielkich ulew lub tajania śniegów,v stąd sól, zawarta w gruucie, nie może być wypłókana i uniesiona do morza. Suchość przeszkadza utworzeniu się tu warstwy próchnicowej. Przytem częste burze (burany) unoszą części zwietrzałe i osadzają je w postaci lössu. Utrzymują one też w ciągłym ruchu liczne wzgó-

Rnn. Pow, Iluitr. Ze». 278. T. TXXV,

rza piaskowe, powstałe w części z diun dawnych wybrzeży morskich, w części z piasku, naniesionego przez rzeki lub ze zwietrzałego piaskowca. To też życie osiadłe występuje tu tylko w oazach, wytworzonych przez sztuczne nawadnianie.—Świat roślinny wybrzeży morza K-go stanowi zachodnią granicę roślinności pustyń Azyi środkowej od Chinganu do Kaukazu. Tylko wybrzeże południowe przytyka do krain górskich z bujną roślinnością, gdzie na Elbursie buki środkowo-europejskie znajdują wschodnią granicę. Zresztą wybrzeża mają charakter pustyń piaszczystych lub solnych: charakterystyczne dla pustyń azyatyckich drzewo saksaul dosięga na północnych wybrzeżach morza K-go swej zachodniej granicy. W morzu, prócz licznych gatunków ryb, poławiają się też psy morskie. Wartość połowu w morzu K-em wraz z uściami rzecz-nemi wynosi 25 milionów rubli rocznie.—Morze

K. z trzech stron otoczone jest przez Rossyę, od południa tylko ogranicza je Persya. Jest ono uważane za rossyjskie morze wewnętrzne, nad którem Rossya panuje przy pomocy floty wojennej; prócz tego po morzu K-em pływają liczne parowce i żaglowce handlowe. Żeglugę utrudniają gwałtowne burze i liczne mielizny nadbrzeżne, zwłaszcza w północnej części morza, która prócz tego zamarza. Na wybrzeżach morza K-go znajdują się następujące miasta i fortece rossyjskie: Gurjew, Astrachań, Kizlar, Pe-trowsk, Tarki, Derbent, Baku, Saliany, Lenko-ran i Nowoaleksandrowsk; nawet na wybrzeżu per8kiem należy do Rossyi wyspa Aszurade pod Astrabadem. Miasta perskie: Karst, Hassanabad, Amol Barfrusz, Sari, Ferabad, Aszraf i Astra-bad, prowadzą handel głównie za pośrednictwem okrętów rossyjskich. Dogodniejsze przystanie znajdują się tylko na południowem wybrzeżu (Eureli, Meszedizar, Langerud i Astrabad). Rossya utrzymuje na wybrzeżach morza K-go 16 latarni morskich, z tych trzy pływające.

Kaspijskie wrota (Porta Caspia), tak w Starożytności nazywano ciasny wąwóz w Medyi, na wschód od głównego miasta Rhagae, w południowej odrośli dzisiejszego Elbrusu, 14 kim. długi; prowadził on do Hyrkanii i Partyi i był rękoma ludzkiemi urobiony na drogę szerokości jednego tylko woza. Po prawej i lewej jego stronie wznosiły się strome łyse góry. Persowie obwarowali go żelaznemi wrotami, przy których stała ciągle straż zbrojna. Tędy po bitwie pod Gangamelą (r. 331 przed Chr.) Aleksander Macedoński ścigał uchodzącego Daryusza. Ponieważ ta wązka rozpadlina w skałach (dziś Tengi Sirdara) służyła za granicę tak między północną a południową, jak między wschodnią i zachodnią Azyą, przeto greccy geografowie obliczali z tego punktu wiele południków.

Kasprowie^ Jan (* 12 grud. r. 1870), poeta i publicysta, ur. się w Szymborze na Kujawach (w W. Ks. Poznańskiem); do gimnazyum uczęszczał w Inowrocławiu, Opolu, Raciborzu i Poznaniu, skąd, zdawszy egzamin dojrzałości, pojechał na uniwersytet w Lipsku, a następnie do Wrocławia; słuchał wykładów Leukarta, Wundta, Nehringa, Roepella, Cara, Koerbera i in. Z wierszy, pomieszczanych początkowo w „Przegl. Tygodniowym”, „Kraju”, „Przeglądzie Społecznym”, „Głosie”, „Życiu” i t. d., złożył się tomik wydany we Lwowie nakładem „Biblioteki Mrówki” p. n. „Poezye”, jędrnem, ale szorstkiem życiem tętniące. Następnie wyszły w książkowym kształcie: „Z chłopskiego zagona” (Lwów 1891), „Chrystus” (tamże t. r.), „Anima Lachrymans” (tamże 1894), „Miłość”, cztery poematy (tamże

1895), „Krzak dzikiej róży” (tamże 1898), dramat z życia ludowego „Świat się kończy” (1891), dramat historyczny „Bunt Napierskiego” (1900), „Dies irae” (1902), „Święty Boże, Święty mocny” (albo Modlitwa wieczorna, 1902). W „Ateneum” drukował ułamki z obszernego poematu wiejskiego p. t. „Wojtek Skiba”. Bardzo długo był K. przedewszystkiem śpiewakiem niedoli ludu, wyczekującym świtu nowej doby w losach społeczeństwa za sprawą tegoż, ale nie wnoszącym fermentu nienawiści względem warstw innych, gdyż pewnym jest, że bądź co bądź przyszłość do ludu należeć będzie. Nie myślał go on bynajmniej wyodrębniać moralnie od reszty społeczeństwa, lecz, owszem, uwydatniał, że w nim takie same są uczucia, takie same obłędy, takie same pożądania i namiętności, jak w innych klasach narodu, tylko się w odmiennych przejawiają formach z powodu odmiennego stopnia kultury. Nie patrzył zatem na lud sentymentalnie, ani naiwnie, lecz trzeźwo, rozumnie, kochając go przecie gorąco. Ogarniając w utworach swoich całość objawów życia społecznego, K. odczuwa silnie jego cierpienia i smutki, boleje nad marnością wysiłków, nad słabością woli, nad ciężkiemi warunkami bytu. Wyznając atoli tę krzepiącą zasadę, że „jak ruda w ogniu znajduje potęgę oczyszczającą, tak człowiek w boleści”, kazał nawet tej boleści błogosławić i nie otwierać serca dla rozpaczy osłabiającej ducha. Nadzieja lepszych dni podtrzymywała w nim siłę wytrwania, a zapał wieku młodzieńczego, nie stłumiony widokiem bezprawia i nikczem-ności ludzkiej, nie ostudzony wyziębieniem serc, kazał mu wierzyć, że „promień życiodajnej wiosny lśni się dokoła”, a „śmierci zuchwała potęga”, co „niszczy bytu szlachetne zarody”, złamaną została, albo też złamaną być może, jeśli tylko męstwo i dzielność wrócą do dusz, które chciano do służalstwa nagiąć. Potęgę i różnorodność uczucia opiewał K. w zbiorku p. t. „Miłość”, a wrażenia z natury tatrzańskiej w cyklu wierszy „Z wirchów i hal”. W r. 1898 z powodów miejscowych sarknął on przeciwko swojemu „bożyszczu”, ludowi, rzucając mu przekleństwo za sponiewieraną swą wiarę, za poświęcenia bezskuteczne, jakie dla niego czynił.

„Tłum” wydał mu się wówczas tylko „brzuchem” wszystko chłonącym; jest to „płacz człowieczy”, z odgniotem jarzma na schylonym grzbiecie, jest to „wróg ducha”, co stopami ołowianemi depcze kwiaty zasiane przez bożego siewcę, a na zwiędłem pustkowiu staje jego „straszny dla duchów ogrom ciała”. Był to jednak chwilowy, jak się zdaje, objaw rozgoryczenia poety, bo niebawem w „Buncie Napier-skiego” miłość dla ludu wskrzesła, a w „Prologu” na otwarcie sceny lwowskiej r. 1900 znowu mu świetną i zbawienną przepowiadał przyszłość. Bolesne atoli przejścia osobiste, zawód doznany w uczuciach najdroższych odwrócił go od zagłębiania się w uczucia tłumu a skierował natomiast do rozpatrywania cierpień własnych sub specie aeternitatis, za pośrednictwem rozległych, daleko sięgających symbolów, co się uwydatniło mianowicie w dwu ostatnich zbiorach poezyj, ogłoszonych w r. 1902. „Najmłodsi”

fk

, .i'.

x’/y=L

Fig. 5. Jan Kasprowicz.

w poezyi zaliczyli go do swojej grupy, jako sym-bolistę, który zerwał z dawniejszym realizmem, a oddał się całkowicie uczuciu i fantazyi, zachowując przytem dawniejsze swe ostre rysy. — Prócz poezyj własnych ogłosił K. dużo przekładów z pierwszorzędnych poetów. Do najważniejszych należą: z Schelleya: Alastor, Epipsy-chidion, Rodzina Bencich; z Byrona: Wędrówki Czajld Harolda; z Goethego: Torquato Taso, Ifi-genia; z Szekspira: Hamlet, Król Henryk IV, Król Henryk V, Miarka za miarkę, Wiele hałasu o nic, Komedya omyłek; z Schillera: Don Carlos; z Tennysona: Oenone, Godiva, s. Szymon słupnik, Loxley Haik i in.; z Heijerman-sa: Nadzieja; z Eurypidesa: Cyklop—i wiele, bardzo wiele innych drobniejszych tłómaczeń, pomieszczonych już - to w czasopismach, już - to w „Obrazie literatury powszechnej” (Warszawa 1895/6), Mnóstwo też sprawozdań i różnych artykułów drukował w czasopismach, mianowicie

P. Chm.

H. P.

li.

lwowskich. Przez lat wiele wchodził w skład redakcyi „Kurjera lwowskiego”, a od r. 1902 jest spółpracownikiem „Słowa polskiego” i redaguje wychodzące przy niem pismo tygodniowe, poświęcone literaturze.—Zdrowa, czerstwa, krzepka natura K-a każe się spodziewać, ęe, otrząsnąwszy się z posępnych, goryczą zaprawnych rozmyślań, potrafi połączyć dążenia indywidualne z uczuciami ogólnemi i potrzebami społeczeństwa; które cierpiało mocno i cierpi dotychczas uą prywatę i osobistości.

Kasprzycki Hilary, wierszopis łacińsko-polski, benedyktyn, proboszcz kościelecki, żyjący w pierwszej połowie XVIII stulecia. Albry-chowicz w panegiryku „Corona Aurea” mówi obszernie o talencie Kasprzyckiego do poezyi i o tern, że, w Paryżu bawiąc, wydał tam swoje poezye. Dzieło to dotąd w polskiej bibliografii nieznane. Inne zaś jego prace są: „Thesaurus religiosae paupertatis D. Simon de Lipnica cultu panegirico demonstratus” (Kraków 1727, in folio); „Uuiwersitas scientiarum B. M. Virg. Lauretana Domus annua festivitatis die demon-strata”, mowa (tamże 1729, in folio).—„Encykl.

S. Org.”.

Kasprzycki Wincenty, malarz polski z pierwszej połowy XIX wieku (* w Warszawie 1802— f tamże 1849 r.). Syn ubogich rodziców, po skończeniu klas początkowych w szkole 00. Dominikanów, oddany został na praktykę do handlu winnego. Od dzieciństwa jednak czując skłonność —\ do sztuki, uczęszczał do pewnego malarza pokojowego, który mu początków rysunku udzielał. Gdy się następnie znajdował pod opieką kupca, nie przestawał rysować i takie stosunkowo robił postępy, iż opiekun jego, zainteresowany zdolnościami chłopca, zaprowadził go do znanego miłośnika sztuki, Józefa hr. Ossolińskiego, który nietylko że go zachęcił do dalszej pracy, lecz i losem jego zapragnął się zająć. Oddany przez hr. Ossolińskiego na naukę do Yillaniego, pracował jakiś czas u niego, a następnie wstąpił na wydział sztuk pięknych uniwersytetu warszawskiego. Wkrótce jednak, pod wpływem niewiadomych przyczyn, zerwał z Villanim, opuścił dom hr. Ossolińskiego i wykłady uniwersyteckie txw towarzystwie wędrownego malarza pokojowego, Włocha, wyjechał do Wilna, gdzie przemieszkiwał od 1321 do 1823 r.' Powróciwszy do Warszawy, osiadł w niej, malując bądź portrety, bądź widoki i to przeważnie dla hr. Aleksandra Potockiego. Galerya Willanowska posiada wielką ilość prac jego olejnych, a także liczny zbiór rysunków i akwarel. Na wystawach warszawskich widywano często utwory K-go — i tak: w r. 1828 wystawił pięć obrazów, a wśród nich dwie oryginalne prace: „Samotnik” i „Widok sali Wystawy Sztuk Pięknych z 1828 r.”; w 1836-ym wystawia znowu pięć obrazów, jak oto: „Pałac w Natolinie”, „Pałac w Willanowie”, „Widok Guciua”, „Cmentarz Powązkowski przy zachodzie słońca” i „Studyum”; w r. 1838 znajdują się na Wystawie jego dwa utwory: „Bank Polski” oraz „Pomnik i most w Natolinie”; w r. 1841 — dwa portrety i dwa wnętrza; wreszcie w 1845 trzy obrazy, z których „Widok zimowy Krakowskiego Przedmieścia i Zjazdu ku Wiśle koło Zamku”, jako rzecz wyjątkowo odznaczająca się, został nabyty za wysoką naówczas cenę 3 000 złp. do Zbiorów petersburskich. Za dzieło swe otrzymał poprzednio już dwie nagrody: w r. 1838 medal srebrny mały, a w 1845 medal srebrny wielki. Oprócz prac wyszczególnionych wyżej K. malował widoki do Kosmora-my, jak: „Spalenie Pragi”, „Grota Pauzylippo”, „Kościół św. Piotra w Kzymie” i t. d., które, efektownie przy sztucznem świetle wystawione, znalazły uznanie ogólne. Artysta zmarł na cholerę podczas jej grasowania w Warszawie 1849 roku. Malarz ten, w początkowych swych pracach noszący piętno niedouczonego dyletanta, drogą wielkich wysiłków wewnętrznych, w najgorszych warunkach życiowych, przy końcu swej karyery do wielkiej doszedł doskonałości, malując szczególnie widoki i wnętrza. „Portret damy” jego pędzla znajdował się na Wystawie retrospektywnej 1898 r. Nekrolog K-ego zamieścił «Kur. Warszaw.» w n-rach 138 i 142 z 1849 roku.

Kasr, miasto w oazie Dachei, ob. D a c h e 1. Kasr-Dongola, ob. Dongo la.

Kasr (el Kasr—gród, zamek), wioska w Mezopotamii na lewym brzegu Eufratu, w ejalecie Hille, w sandżaku Divanîje azyatycko-tureckie-go wilajetu Bagdad, leży w odległości 90 kim. na południe od Bagdadu, 9 kim. na północ od miasta Hille (Hillach), w punkcie środkowym ruin Babilonu. Bezpośrednio stąd na wschód wznosi się wzgórze tegoż nazwiska, powstałe z gruzów królewskiego pałacu, wystawionego (625 — 604) przez Nabopolassara, odnowionego i upiększonego przez Nabuchodonozora (604—561). W końcu marca r. 1899 niemiecka ekspedycya pod kierownictwem Koldeweya i Meissnera rozpoczęła tu odkopaliska, które przez długi szereg lat ciągnąć się muszą. W samych początkach znaleziono mnóstwo polewanych, z wy-pukłorzeźbą, cegieł, które zaraz najżywiej zainteresowały badaczy.

Kasr el-Kebir, miasto w sułtanacie Marokko, nad rzeką Luccos, wpadającą o 37 km. poniżej do morza, w błotnistej, niezdrowej okolioy, otoczone winnicami i gajami pomarańczowemi; jak można wnosić z licznych meczetów, miasto to było niegdyś daleko znaczniejsze, wzdłuż wąz-kich ulic wznoszą się stare domy; około 25 500 m-ców, w tern 120 rodzin żydowskich. K. zbudowane zostało za czasów kalifa Almanzora, który posiadał tu kassr czyli pałac; ten został przez sułtana Mulei Ismaela (1672—1727 r.) całkowicie zburzony i odtąd nie podniósł się już z u-padku. Bitwa pod K. w 1578 roku zaszła, zda

je się, nad Wadi Muksen w odległości 10 kim.

ny przepisy postępowania sądowego, zakreślone przez ustawodawcę gwoli rękojmiom sprawiedliwego wyrokowania, albo b) gdy wyrok zaskarżony zapadł z obrazą przepisów o właściwości sądu. I tu, i tam — zarówno przy pogwałceniu prawa materyalnego, jak procedury lub organizacji sądownictwa, otwiera się pole do skargi kassacyjnej; i tu, i tam uzasadnieniem owej skargi jest dostrzeżona w wyroku obraza prawa; i tu, i tam tylko kwestyę prawną roztrząsa sąd kas8acyjny (ob. Kassacyjny sąd). Cassatio juris tantum quaestiones spectat. K. jest tedy środkiem kontroli nad prawnością wyroków sądowych (ostatecznych), a zarazem jest drogą, która prowadzi do zasadnej i jednolitej wykładni prawa przez sądy. Gwoli temu nauka uznaje, jako rzecz nieodzowną, aby w każdym kraju istniał jeden tylko sąd kassacyjny, wspólny dla całego państwa.

Instytut K-i jest pochodzenia francuskiego. Początki jej sięgają tam r. 1667 (conseil du roi). W r. 1738 opracowano dla Conseil des parties, jako sekcyi Conseil du roi, przepisy postępowania kassacyjnego (d’Aguesseau), które przeważnie przetrwały podotąd, a od r. 1791 istnieje we Francyi, z małemi jeno zmianami, sąd kassacyjny o trzech wydziałach (ob. Kassacyjny sąd). Z Francyi K. rozpowszechniła się w krajach europejskich. Między innemi, i w kraju naszym istniał już za Ks. Warszawskiego sąd kassacyjny, który przetrwał od r. 1810 do 1814 (ob. Kasa. sąd Ks. \tfarsz.). Na modłę francuską, której zasady ściśle odpowiadają przytoczonemu powyżej pojęciu teoretycznemu, znajdujemy K-ę w Belgii, Hiszpanii, Rossyi, Rumunii, Serbii, Szwajca-

na południo-wschód od Araiszu.

z. N.

Kassacya, czyli skarga o zniesienie wyroku, jest jednym ze środków prawnych wzruszenia zapadłego wyroku sądowego (porów. Wyrok i Środki prawne). W przeciwieństwie do ape-lacyi, a natomiast na podobieństwo sprzeciwu (op-pozycya), sprzeciwu trzeciego i prośby o wznowienie (restytucya), K. należy do rzędu środków nadzwyczajnych, otwierających drogę do wzruszenia takich wyroków, które bądź zapadły w o-kolicznościach szczególnych, bądź też wyraźnie uchybiają przepisom prawa obowiązującego. K. jest właśnie skargą o zniesienie wyroku, opartą na zarzucie pogwałcenia w nim przepisu prawa—dodajmy o zniesienie wyroku ostatecznego, tj. takiego, jaki w zasadzie nie przewiduje odwołania się do wyższej instancyi. Z tego szczególnego przeznaczenia K-i, jako nadzwyczajnego środka wzruszenia wyroków ostatecznych, wypływają też szczególne jej cechy, dosadnie ją odróżniające od apelacyi. Co do wyroku nieo-statecznego, tj. co do wyroku sądu, ponad którym stoi wyższa instancya sądowa, mająca, za odwołaniem się stron, sprawdzać wyrokowanie instancyi niższej, prawodawca z góry niejako stworzył domniemanie prawne niedoskonałości i omylności. Wobec tego odwołanie się apelacyjne nie jest skrępowane niczem, okrom terminu, a sąd wyższy (apelacyjny) w granicach odwołania się poprostu wyrokuje na nowo i wyrok swój na miejsce wyroku odwołanego podstawia.

„rewizya”, która, również jak tamta, jest środkiem wzruszenia wyroku, z przyczyny wad jego prawnych, tj. gdy idzie bądź o to, że pewna norma z prawa materyalnego, czy formalnego, nie była zastosowana, bądź też o to, że zastosowana była nieprawidłowo. Kwestya faktu i tu jest wyłączona. Słowem, pokrewieństwo typu bardzo bliz-kie. Różnicę stanowi to, że gdy K. francuska stoi otworem we wszystkich sprawach, skarga rewizyjna w Niemczech służy tylko od wyroków wyższych sądów krajowych w materyi cywilnej, a od wyroków z udziałem przysięgłych i od wyroków sądów krajowych w materyi karnej. Cechą przytem szczególną rewizyi niemieckiej jest przyjęty w prawodawstwie tameczuem system wyliczania tych przepisów procedury, których pogwałcenie zawsze powoduje uchylenie wyroku. W Anglii niema K-i w ścisłem znaczeniu; wszelako błędy prawne wyroków prostować można w drodze odwołania się do izby lordów (House of lords), na zasadzie tak zwanej Writ of error. W Austryi zasady K-i (Nichtigkeitsbeschwerde) są pokrewne z niemiec-kiemi, i tu bowiem znajdujemy wyliczenie uchybień proceduralnych, przy których istnieniu wyrok

Inaczej z K-ą. Czy słusznie, czy niesłusznie rozstrzygnął daną sprawę sąd wyrokujący? Czy trafnie ocenił dowody? Czy zasadne wysnuł z nich wnioski?—te i tym podobne pytania, sta- ryi i Włoszech. W Niemczech K-ę zastępuje nowiące główną treść apelacyi, są wyłączone ze skargi kassacyjnej. Wyłączenie to wynika właśnie ze szczególnego charakteru K-i, jako środka wzruszenia wyroków ostatecznych, co do których ustawa z góry domniemywa się doskonałości i niewzruszalności. Aby zaś owo z mocy prawa przywiązane do wyroku ostatecznego domniemanie upadło, aby wyrok taki, w zasadzie niewzruszalny, mógł przecież, na zażalenie jednej ze stron, być wzruszony—na to potrzeba powodów wyjątkowych, znamionujących niepraw-ność wyroku, a widocznych bez wglądania w istotę sporu. Takie powody zachodzą, jeśli dany wyrok jawnie obraża prawo obowiązujące bądź materyalne (cywilne, karne, a nawet polityczne, o ile jego przepisy z tamtemi się wiążą), bądź formalne (ustawy postępowania sądowego i u-stroju sądownictwa). Pogwałcenie prawa mate-ryalnego zachodzi: a) gdy sąd do ustalonego czynu sprawy zastosuje przepis prawa niewłaściwy, albo b) gdy przepis, właściwie powołany, sąd źle wyrozumie i mylnie zastosuje. Pogwałcenie zaś prawa formalnego zachodzi: a) gdy sąd wyrokujący, bądź przy rozpoznaniu sprawy, bądź przy samem wyrokowaniu, obrazi w sposób istot

zawsze wiDien byó zniesiony. Wedle procedury austryackiej, tak samo zresztą jak niemieckiej, sąd kBssacyjny, znosząc wyrok zaskarżony, może w pewnych razach sam ostatecznie sprawę osądzić.

kaucyi tej są wolni oskarżeni w sprawach, osądzonych z udziałem przysięgłyoh lub przedstawicieli stanów, jako też wszyscy oskarżeni, skazani z pozbawieniem lub ograniczeniem praw (a względnie, uwolnieni od tego ograniczenia z tytułu swej nieletności), wreszcie, wszyscy oskarżeni, trzymani w więzieniu, i wszystkie władze rządowe. Założona K. powoduje zawieszenie wykonania wyroku, z wyjątkiem egzekwowania grzywien, oraz sum, zasądzonych tytułem odszkodowania; pieniądze te jednak, do czasu rozstrzygnięcia K-i, sąd zachowuje w depozycie. Jako powody K-i, czyli t. zw. „otwory kassacyjne” w procesie karnym, prawo obowiązujące wymienia: 1) jawną obrazę istotnego znaczenia prawa, lub mylną jego wykładnię przy określeniu przestępstwa i rodzaju kary; 2) pogwałcenie przepisów i form do tyła istotnych, że, bez ich zachowania, moc wyroku ostać się nie może, i 3) przekroczenie zakresu właściwości i władzy, nadanej sądowi przez ustawę. Instancya kassacyjna, o ile dopatrzy się w wyroku obrazy prawa w pomienionym względzie, i o ile uzna możliwy wpływ tego pogwałcenia prawa na wyrokowanie, znosi wyrok zaskarżony i przekazuje sprawę do ponownego osądzenia bądź temuż samemu sądowi w innym komplecie sędziów, bądź innemu sądowi takiego samego stopnia. Prócz tego praktyka ustaliła, że w razie, gdy sąd kassacyjny dopatrzy się w danej sprawie braku istoty przestępstwa, sam całą sprawę umarza.

K. w procesie cywilnym służy: 1) od wyroków izb sądowych i zjazdów pokojowych—do departamentu kassacyjnego cywilnego senatu i 2) od wyroków ostatecznych sędziów pokoju i sędziów gminnych (takiemi są wyroki w sprawach, w których wartość przedmiotu sporu nie przewyższa 30 rubli) — do zjazdów pokojowych. W Cesarstwie nadto jest K. do urzędów gubernialnych od wyroków ostatecznych sędziów miejskich, naczelników ziemskich i zjazdów powiatowyoh. Skargi kassacyjne winny być składane do tego sądu, którego wyrok ulega zaskarżeniu, z dołączeniem kopii zaskarżonego wyroku, tudzież kopij skargi i załączników i z opłatą kaucyi kassacyjnej, w wysokości rubli 100—przy K-ach od wyroków izby, a rubli 10—przy kassacyach od wyroków zjazdu. Termin K-i od wyroku cywilnego izby jest czteromiesięczny, od wyroku zjazdu—dwumiesięczny, a od ostatecznych wyroków sądów pokoju lub sędziów gminnych — miesięczny. Założenie K-i samo przez się nie powoduje zawieszenia wyroku, z wyjątkiem spraw o prawość rodu, o rozwiązanie lub unieważnienie małżeństw wyznań niechrześciańskich, lub wyznań chrześciańskich, nieobjętych rozdziałami od I do IV prawa o małżeństwie z r. 1836, i spraw z powództwa przeciwko skarbowi. W innych sprawach sąd, który wyrok wydał, mocen jest bądź samo wykonanie wyroku zawiesić, aż do czasu rozstrzygnięcia

W prawodawstwie, obowiązującem w kraju naszym, K. istniała zrazu za czasów Księstwa Warszawskiego w latach 1810—1814. Później nie było jej przez czas długi, i dopiero reforma sądowa r. 1876 wprowadziła do naszego kraju K-ę według ustaw sądowych z r. 1864. W u-stawach tych K. jest oparta na typie francuskim. Przedewszystkiem nadmienić należy, iż, wedle ustalonej praktyki, i tu, jak we Francyi, skarga kassacyjna służy nietylko przeciwko właściwym wyrokom, lecz i przeciwko wszelkim stanowczym postanowieniom sądów, tj. takim, które daną sprawę ostatecznie kończą, i po których wyrok wcale już zapaść nie może. Jest to zasada ogólna, stosująca się zarówno do spraw cywilnych, jak karnych.

Co się tyczy w szczególności K-i w postępowaniu karnem, to zakładać ją tu można: 1) od wyroków zapadłych z udziałem przysięgłych, lub z udziałem przedstawicieli stanów, 2) od wyroków izb sądowych, 3) od wyroków zjazdów pokojowych,

4) od wyroków sądów wojennych okręgowych (do g)ówn. sądu woj.), 5) od wyroków ostatecznych zjazdów po w., sędziów miejskich i naczelników ziemskich (tylko w Cesarstwie) i 6) wreszcie, od wyroków sędziów pokoju i sądów gminnych, zapadłych w ostatniej instancyi (takiemi są skazujące ua grzywny do 15 rubli, lub na areszt do dni 3, jeśli przytem zasądzone odszkodowanie nie przewyższa 30 rubli). Zresztą, według prawa obowiązującego, są wypadki, w których K. niema. Dzieje się to, mianowicie, wtedy, gdy, skutkiem szczególnych przepisów o właściwości sądu, sprawę sądzi bądź departament kassa-cyjny senatu Rządzącego, bądź najwyższy sąd karny, utworzony na mocy ukazu Monarchy gwoli rozpoznaniu danej sprawy o zbrodnię stanu.—

Prawo kassacyi służy wszystkim stronom, biorącym udział w procesie. Skarga kassacyjna złożona byó winna do tego sądu, którego wyrok jest zaskarżony, w terminie dwutygodniowym, licząc od chwili ogłoszenia motywowanego wyroku. Właściwym sądem kassacyjnym w sprawach karnych jest departament kassacyj-ny kryminalny senatu Rządzącego, do którego idą kassacye od wyroków z udziałem przysięgłych lub przedstawicieli stanów, tudzież od wyroków izb sądowych i zjazdów pokojowych; kassacye zaś od wyroków ostatecznych sędziów pokoju i sądów gminnych rozpoznają zjazdy pokojowe.

Przy skargach kassacyjnych, przeznaczonych do senatu, wymagana jest kaucya: w kwocie rubli

10—przy zaskarżeniu wyroku zjazdu, a rubli 25— przy zaskarżeniu wyroków izb sądowych. Kau-cyę skarżący odbiera napowrót, w razie, jeśli jego skargę kassacyjną senat uwzględni. Od K-i, bądź zarządzić środki tymczasowego zabezpieczenia praw strony, przeciwko której wykonywa się wyrok, jako to: wzbronienie sprzedaży nieruchomości, zażądanie ewikcyi, zajęcie ruchomości i zatrzymanie summy wyegzekwowanej w depozycie. Ograniczenia powyższe nie mogą być jednak zarządzone w razie, gdy instancya II utrzymała w mocy wyrok I instancyi, opatrzony rygorem natychmiastowej wykonalności, lub gdy obie instanoye uwzględniły żądania powoda, zasądzone poprzednio w drodze postępowania uproszczonego. Powody K-i (otwory kassacyjne) w postępowaniu cywilnem prawo wskazuje takie same, jak w postępowaniu karuem (ob. wyżej).

nięcia. Sąd K. w granicach skargi sprawdza prawidłowość wyroku, a, dostrzegłszy w nim istotnej obrazy prawa, winien znieść wyrok zaskarżony, wyjaśnić właściwe znaczenie pogwałconego lub pominiętego rozporządzenia i, z tem wyjaśnieniem, jako w danej sprawie obowiązu-jącem, przekazać sprawę do nowego osądzenia bądź innemu kompletowi tego samego sądu, który wydał był wyrok uchylony, bądź też innemu sądowi takiego samego stopnia. Orzeczenia sądu K-ego, ogłaszane w zbiorze specyalnym, stają się dla wszystkich sądów w całym kraju wskazówką i pomocą przy wykładzie przepisów prawa, wyjaśniając nastręczające się wątpliwości, prostując mylne poglądy, godząc przepisy prawa z nowemi wymogami życia —słowem, ustalając jurysprudencyę jednolitą, zasadną i słuszną i wyzwalając ją z domieszki czynników ubocznych, które, jak np. względy polityczne, nieraz przenikać są zdolne nawet do wyroków sądowych. Taka jest, a przynajmniej taka być powinna, szczytna rola sądu K-ego, wskazana przez naukę. Gwoli należytemu spełnieniu tej roli, sąd K. powinien być jedyny dla całego kraju, mającego prawodawstwo odrębne, obsadzony przez ludzi zgoła niezależnych i świecących zarówno prawością obywatelską, jak wiedzą głęboką. Do takiego ideału najbardziej się zbliża sąd K. we Francyi, która jest pierwotną ojczyzną tej insty-tucyi. Zaczątki jej sięgają tam odległej przeszłości. Już Ordonans z r. 1331 uświęcił zasadę odwoływania się do rady królewskiej (conseil du roi) od wyroków parlamentu, opartych na błędzie faktycznym. Oczywiście, owo odwołanie się w kwestyi faktu nie miało jeszcze nic wspólnego z obeenem pojęciem kassacyi. Lecz pojęcie takie zrodziło się w r. 1667, kiedy, jako zasadę odwołania się do rady królewskiej, postawiono: pogwałcenie w wyrokach prawa zwyczajowego, ordonansów i edyktów królewskich. Do rozpoznawania podobnych skarg powstał podówczas w radzie królewskiej wydział osobny pod nazwą „Conseil des parties”. W r. 1738 słynny d’Aguesseau wypracował dla owej rady przepisy postępowania, które w przeważnej części przetrwały podotąd, jako zasady procedury kassacyjnej francuskiej. W dobie Wielkiej Rewolu-cyi w r. 1790 i 1791 dawniejszą „radę stron” przekształcono na trybunał kassacyjny, podzielony na trzy sekcye. Za Cesarstwa trybunał kassacyjny przybrał nazwę sądu K-ego i, jako taki, przetrwał do czasu obecnego, nie tknięty przez żadną z tylu rewolucyj następnych, co samo przez się świadczy o jego powadze i u-znaniu w narodzie. Sąd kassacyjny francuski składa się z trzech izb: 1) chambre des requêtes — która w sposób przedstanowczy rozpoznaje skargi kassacyjne cywilne i wręcz bezzasadne z pośród nich odrazu odrzuca; 2) chambre civile — która rozpoznaje kassacye cy-

Z powyższego zarysu zasad K-i w prawie obo-wiązującem wynika, że w prawie tem, obok jednego na całe państwo sądu kassacyjnego, mamy też mnóstwo sądów miejscowych, powołanych do wyrokowania kassacyjnego w sprawach drobnych. Uszczupla to rękojmię jednolitości wykładu prawa, a nawet wyklucza możność u-stalenia jurysprudencyi w wielu takich kwe-styach, które, lubo drobne co do summy sporu albo wagi wykroczenia, mają przecież wydatne znaczenie praktyczne z powodu swojej pospolitości. Zresztą i w senacie kassacyjnym nie zawsze daje się osiągnąć jednolitość interpre-tacyi prawa, z uwagi na to, że przeważna część orzeczeń (bo wszystkie, zapadające nie w pełnym komplecie departamentu kassacyjnego, lecz w jego oddziałach) nie wchodzi do drukowanego zbioru jurysprudencyi kassacyjnej. Są to, przy obecnym ustroju, skutki nieuchronne olbrzymiego nawału spraw, przeciążających departamenty kassacyjne.—Literatura: Hélie „Traité de l’instruction criminelle”; Bernard „Manuel des pourvois et des formes de procéder devant la cour de Cassation” (1858); Dalloz „Repertoire alphabétique de jurisprudence et de doctrine”

Fr. N.

(tom VII); Kries „Die Rechtsmittel im Civilpro-zess und Strafprozess” (1880); Walther „Die Rechtsmittel im Strafverfahren” (1855); Launn „Das Rechtsmittel der Revision im Strafverfahren” (1881); Władysław Nowakowski „Ustawa postępowania sądowego cywilnego” (1880); Edmund Krzymuski „Wykład procesu karnego austryackiego” (1891).

Kassacyjna skarga — odwołanie się od ostatecznego wyroku sądowego, oparte na zarzucie pogwałcenia w nim przepisów prawa (ob. Kas-sacya i Kassacyjny sąd).

Kassacyjne otwory — powody skargi kassa-cyjnej, t. j. wskazanie tych pogwałceń prawa, na których się opiera wyrażone w skardze żądanie zniesienia wyroku (ob. Kassacya i Kassacyjny sąd).

Kassacyjny sąd jest to sąd, rozstrzygający skargi kassacyjne (ob. Kassacya). Treścią tych skarg mogą być wyłącznie kwestye prawne. mianowicie zarzuty albo mylnej wykładni przepisów prawa, albo niewłaściwego zastosowania przepisów, albo nieuzasadnionego ich pomi- | wilne, dopuszczone przez chambre des requêtes—

i 3) chambre criminelle—która bezpośrednio, t. j. bez uprzedniej oceny w chambre des requêtes, rozpoznaje skargi kassacyjne w sprawach karnych. Cechą szczególną sądu K-go francuskiego jest, że prokurator może się doń odwoływać „dans l’intérêt de loi”; wyroki senatu w tych razach nie mają żadnego skutku faktycznego dla stron, lecz służą jedynie jako materyał ju-rysprudencyjny. Sąd K. francuski zdawna zasłynął gruntownością i głębokością swoich orzeczeń, które nietylko ustalają ścisłą i słuszną wykładnię prawa, ale nadto, drogą stosowania analogii, dochodzą do wielu norm nowych, tak, że jurysprudencya kasSacyjna francuska, wchłaniająca wciąż soki potrzeb życia, niejako mocy twórczej nabrała. Dzieje się to za sprawą całej plejady zuakomitych prawników, których imiona, chlubnie znane w nauce, świeciły lub świecą w sądzie kassacyjnym francuskim, jak: Troplong, Bérenger, Dupin, Merlin, de Pansey, Delangle, Blanche, P. Pont, F. Hélie i in. Sądy K-e, na wzór francuskiego, istnieją obecnie w wielu państwach europejskich, że wymienimy: Belgię, Hiszpanię, Rumunię, Rossy ę, Serbię, Szwaj caryę i Włochy.—W Niemczech sądem kassacyjnym, a raczej rewizyjnym (bo rewizyą zowie się tam środek prawny, zupełnie do kassacyi zbliżony), jest Sąd Rzeszy (Reichsgericht) w Lipsku, który dzieli się na kilka t. zw. „senatów”, t. j. wydziałów. Władza sądu Rzeszy nie rozciąga się jednak do całego obszaru cesarstwa, w Bawaryi bowiem taką samą rolę spełnia zwierzchni sąd krajowy (Oberstlandesgericht). Cechą odrębną tych sądów, jako kassacyjnych, jest, że, przy zniesieniu zaskarżonego wyroku, są w wielu razach władne nie odsyłać sprawy do ponownego osądzenia przed sąd właściwy, lecz bezpośrednio ją osądzić. Dzieje się tak, ilekroć, zdaniem sądu Rzeszy, ponowienie postępowania sądowego okazuje się zbytecznem, bo idzie tylko o zastosowanie przepisu prawa do czynu ustalonego. Na podobnych zasadach działa i sąd K. austryacki (Kassationshof). — W Anglii rolę sądu K-ego spełnia poniekąd izba lordów (House of lords), jako najwyższy sąd krajowy, powołany do roztrząsania zażaleń na omyłki prawne w wyrokach sądowych. Sąd ten atoli, ze względu na olbrzymie koszta, jest dostępny tylko dla ludzi bardzo bogatych.

W Polsce, mianowicie w Warszawie, także mieliśmy ongi sąd K., wzorowany na francuskim. Utworzony za czasów Ks. Warszawskiego, istniał tylko od r. 1810 do d. 22 marca r. 1814 (ob. Kassacyjny sąd Ks. Warszawskiego). Po zniesieniu tego sądu, nie było już w Królestwie Polskiem ani sądu K-ego, ani samej kassacyi. Przyniosła je nam reforma sądowa z r. 1876, wprowadzając do naszego kraju ustawy sądowe rossyjskie z r. 1864. Według ustaw tych, z u-względnieniem zmian, wprowadzonych w latach 1868, 1889 i zwłaszcza 1877, dwojakie są sądy kassacyjne w państwie Rossyjskiem: liczne miejscowe i jeden centralny. Owym zwierzchnim sądem K-ym, mającym czuwać nad jednolitą w państwie wykładnią i prawidłowem stosowaniem prawa, jest senat w Petersburgu, a raczej dwa departamenty kaasacyjne tego senatu: cywilny i kryminalny, a poniekąd i departament I. Departamenty kaasacyjne roztrząsają kassacye; departament I roztrząsa skargi na postanowienia władz administracyjnych, łączne zaś zgromadzenie trzech tych departamentów załatwia spory jurysdykcyjne władz sądowych i administracyjnych i, co najważniejsza, rozstrzyga kwestye prawne, przedstawione senatowi przez ministra sprawiedliwości do rozważenia, celem ustalenia jednolitej wykładni i usunięcia nastręczających się w praktyce wątpliwości. Skargi kassacyjne w senacie są uprzednio przeglądane sumarycznie na posiedzeniach porządkowych (bez udziału stron), i tu kassacye, założone nieformalnie, albo też pozbawione otworów kassacyjnych, są wręcz odrzucane. Skargi kassacyjne, których taki los nie spotka, senat rozpoznaje (z dopuszczeniem stron, o ile przybędą) na posiedzeniu publicz-nem, bądź wydziałowem—w komplecie szczuplejszym, bądź też departamentowem—w komplecie liczniejszym. Na posiedzenia departamentowe idą takie kassacye, w których nastręczają się kwestye, wymagające zasadniczej wykładni. Tylko wyroki kassacyjne, zapadłe w komplecie departamentu, są następnie drukowane, jako wskazówka do interpretacyi i stosowania praw, i tylko one służą do ustalenia jurysprudencyi. W razie uwzględnienia kassacyi i zniesienia wyroku, senat przekazuje sprawę do osądzenia na nowo bądź temu samemu sądowi, który wydał był wyrok uchylony, w innym tylko komplecie sędziów, bądź innemu sądowi jednakiego z tamtym stopnia. Sąd, roztrząsający sprawę po kassacyi, bezwarunkowo zastosować się winien do zapadłego orzeczenia senatu w przedmiocie interpretacyi prawa. — Sądami kassacyjnemi miej-scowemi są: zjazdy pokojowe względem wyroków ostatecznych sędziów pokoju i sądów gminnych (ob. Kassacya); zjazdy powiatowe (tylko w Cesarstwie)—względem wyroków naczelników powiatowych i sędziów miejskich; urzędy guber-nialne (tylko w Cesarstwie)—względem wyroków zjazdów powiatowych; wreszcie, izba sądowa w Tyflisie — względem wyroków sądów okręgowych na Kaukazie, zapadłych w II instancyi, i względem wyroków ostatecznych sędziów pokoju. Kassacya od wyroku sądów wojennych okręgowych z całego Państwa idzie do Głównego sądu wojennego w Petersburgu. Z powyższego wynika, że w sprawach mniejszej wagi funkcye kassacyjne są tu bardzo rozproszone. Wpłynął na to olbrzymi obszar Państwa i o-gromny napływ spraw, któremu jeden sąd kas-sacyjny podołaćby nie mógł. Niemniej jednak i to pewna, że takie rozproszenie niemożliwem

czyni w tych sprawach jakiebądź ujednostajnienie interpretacyi przepisów, na pozór mniej poważnych, ale w istocie bardzo ważnych, bo nader powszechne mających zastosowanie. — Literatura: Tarbe „Lois et réglements a 1’usage de la Cour de Cassation” (1840); Rivière „Revue doctrinale des variations et des progrès de la cour de cassation en matière civile” (1861);

wach zaś cywilnych—trzymiesięczny (przedłuża- 1 ny do sześciu miesięcy dla osób, będących za granicą, a do roku dla przebywających poza Europą, tudzież zawieszany na 3 miesiące i dni | ? 40 w razie zgonu strony).. Założenie skargi kas-sacyjnej powodowało wstrzymanie wykonania wyroku w sprawach karnych i w sprawach cy- 1 wilnych rozwodowych. W innych sprawach cy- f wilnych wykonanie wyroku w zasadzie nie było IKS tamowane; sąd wyrokujący był jednak władny jg| je zawiesić, jeśli strona zakładająca kassao>ę jj dowiodła, że, w przeciwnym razie, grozi jej utrą- §|S! ta przedmiotu egzekucyi. Założona skarga kas-    .

sacyjna kryminalna szła bezpośrednio pod rozpo-znanie sądu kassacyjnego; kassacye zaś cywilne g fff przechodziły uprzednio przez komissyę podań, Ifg złożoną z referendarzy, która, na wzór francu- § skiej Chambre des requêtes, orzekała przedsta-

Friedreich „ Der Französische Cassationshof ”

(1852); Eccius „Die Revisionsinstanz und die Landesrechte” (1880); Władysław Nowakowski „Ustawa postępowania sądowego cywilnego”

(1879).

Fr. N.

Kassacyjny sąd Ks. Warszawskiego. W zaraniu XIX w., kiedy instytucya sądów kassacyj-nych, obecnie tak pospolita, poza granicami Fran-cyi była prawie nieznana, u siebie w Polsce, mianowicie w Warszawie, mieliśmy taki sąd,

re

wzorowany z pewnemi zmianami na sądzie kas- nowczo, czy skargę rozpoznać należy. Wszela-sacyjnym francuskim, ale dobrze przystosowany ko co do odrzucenia kassacyi wręcz bezzasadnej do naszych warunków i potrzeb. Było to za komissya czyniła tylko wniosek, ostatecznie zaś 1 czasów Księstwa Warszawskiego, którego po- decydował o tern sąd kassacyjny. Rozpoznanie Ijj wstaniu sąd kassacyjny w Warszawie swój byt sprawy odbywało się publicznie, przy udziale zawdzięczał, i po którego upadku i on wnet prokuratora i obrońców. W razie zniesienia przez istnienie swoje zakończył. Utworzenie sądu kas- sąd kassacyjny zaskarżonego wyroku, sprawę sacyjnego w Warszawie, jednego na kraj cały, sądził ponownie inny wydział właściwego sądu. jp zapowiedziała konstytucya Księstwa Warszaw- Niezależnie od żądania stron, i prokurator mógł §§§

skiego, z dnia 22 lipca r. 1807, w art. 16, 72 i 76 stanowiąc, że sądem takim będzie rada stanu z udziałem czterech, mianowanych przez króla, referendarzy. W rok zaś potem organi-zacya sądownictwa cywilnego, z dnia 13 maja r. 1808, w art. 33 orzekła, iż sąd kassacyjny składają ministrowie i referendarze stanu, pod prezydencyą prezesa rady stanu. Zrazu jednak ów sąd kassacyjny faktycznie nie istniał. Dopiero dekret z d. 13 kwietnia r. 1810 ustalił zasady, któremi sąd kassacyjny miał się rządzić, a ustawa przechodnia z dnia 16 stycznia r. 1811 rozciągnęła jego władzę i do województw, od Austryi do Księstwa przyłączonych. W myśl powołanego powyżej dekretu, sąd kassacyjny Księstwa Warszawskiego rozpoznawać miał odwołania się stron od wyroków ostatecznych, oparte na zasadach: 1) obrazy wyraźnych przepisów prawa cywilnego lnb kryminalnego, 2) obrazy przepisów proceduralnych, 3) rozciągnięcia władzy sądu ponad zakres uprawniony, 4) samowolnego ze strony sądu ścieśnienia swojej władzy, 5) niewłaściwości sądu, 6) istnienia co do jednej sprawy wzajem sprzecznych wyroków ostatecznych i 7) skazania, wyrokami różnych sądów, dwóch lub więoej osób za tęż samą zbrodnię. Dwa ostatnie otwory kassacyjne należą, właściwie, do zasad wznowienia postępowania (restytucya), co zresztą tem się tłómaczy, że dekret organizacyjny naszego sądu kassacyjnego wogóle nie przeprowadził ścisłej różnicy pomiędzy kassacyą a restytucyą. Termin skargi kas-saoyjnej w sprawaoh karny oh był dziesięciodniowy, a dla prokuratora piętnastodniowy; w spra-

się odwoływać do sądu kassacyjnego pro satisfactione legis. Wyroki swoje sąd kassacyjny wi- ||| nien był ogłaszać drukiem; okrom tego zaś co rok składać miał Monarsze uwagi w przedmiocie braków lub niedokładności, w prawodawstwie IB dostrzeżonych, tudzież i zmian, których się na-stręczała potrzeba. Sąd kassacyjny w Warsza- Hi wie przetrwał niedługo, bo tylko do dnia 22 gg marca r. 1814. Zadanie miał trudne, ponieważ w obrębie Księstwa Warszawskiego stykały się podówczas przepisy różnych prawodawstw (Daw- §| ne prawa polskie, Kodeks Napoleona, Land- Ig recht pruski i ustawy austryackie dla Galicyi). fug Ale, mimo tych trudności, zdołał się umiejętnie jj wywiązać ze swych obowiązków, jak o tern prze- ■”=ss konywa ogłoszony drukiem z dwóch lat (1811 i 1812) zbiór wyroków. Zapadło ich wtedy razem 162: 88 cywilnych i 74 karne; wyroków kassują-cych było w tem 55, mianowicie 27 cywilnych i 28 karnych. Z treści wyroków widać, że sąd M kassacyjny rozstrząsał kwestye poważnie, dosyć |j często się odwołując do zasad prawa polskiego i z niemi zestawiając przepisy późniejszych kodeksów. „W wątpliwych i drażliwych sprawach, które się nastręczały, sąd kassacyjny umiał należycie przejąć eię wzniosłem położeniem, sprowadzając na drogę właściwą niższe sądy, a sam g ustrzegł się zawsze od zwodniczych ponęt sa-mowoluości” (Zaborowski w tomie VI czasopisma „Themis Polska”). Ta umiejętność w sprostaniu obowiązkom, tem godniejsza uwagi, że rozwinięta w dobie ustawicznych burz wojennych | i na tle powikłanych stosunków prawnych, w których najróżnorodniejsze splatały się przepisy,

1891, str. 214—237).

wystawia świadectwo dojrzałości ówczesnego naszego społeczeństwa i sprawności jego wybitniejszych przedstawicieli.—O tym czteroletnim sądzie kassacyjnym polskim pisali: Zaborowski „Jurisprudencya sądu kassacyjnego Ks. Warszawskiego” („Themis Polska”, tom VI) i „Ma-teryały do kommentarza nad organizacyą s. k. Ks. W." (1. c.); Heylman „Historya organizacyi sądownictwa w Królestwie Polskiem” (1861) i H. Konic „Sąd kassacyjny za czasów Ks. Warszawskiego” („Gazeta Sądowa Warszawska” z r.

Fr. N.

Kassai, Kassabi, Kwa, Ibari, Nkutu, wielka rz. w Afryce środkowej, lewy dopływ rz. Kongo, bierze początek pod 12° szerok, połudn. i 19° dług. wschodn. od Gr., płynie początkowo w kierunku wschodnim na przestrzeni 200 kim. i przerzyna okolicę bagnistą. Pod 22° 10' dług. WBch. od Gr. przyjmuje Lotembwę, wypływ jeziora Di loi o (ob.), które w porze deszczowej łączy się bezpośrednio z rz. Zambesi, tworząc w ten sposób nieprzerwaną arteryę kommuni-kacyjną z oceanu Atlantyckiego do oceanu Indyjskiego. Tuż za Lotem bwą skręca raptownie na północ, przyjmuje z lewej strony mnóstwo dopływów, z których najważniejsze są: Luem-be, Luatszim, Tszikapa i Lowoa. Potem tworzy dwa znaczne wodospady: Pogge Fali pod 6°40' szer. płd. i Wissmann-Fali pod 5°50 szer. płd. (oprócz wielu pomniejszych) i, przy-jąwszy ze strony prawej dopływ Lui u a, zawraca na północo-zachód, a po przyjęciu wód San-kuru skręca na zachód, północo-zachód i płynie łożyskiem często 10-kilometrowej szerokości, usianem licznemi wyspami. Przyjmuje jeszcze z prawej strony spławny dopływ Luken je, albo Mfini, a z lewej—Loange, inaczej Ten dę, i Ku au go i pod 2°20' szer. połudn. i 16°10' dług. wsch. od Gr. wpada do rz. Kon g o uściem 640 m. szerokiem i 36 m. głębokiem. K. przepływa częściowo przez lasy dziewicze, częściowo przez stepy. Oba brzegi są gęsto zaludnione. W górnym biegu po obu stronach rzeki zamieszkuje szczep K a 1 u n d a, dalej z lewej strony mieszkają Murzyni Pende, a z prawej — Ba-szilange i Baluba. Wreszcie powyżej Pende siedzą Bakongo i wojownicze szczepy ludożercze Bankutu. W porze deszczowej poziom wody w K. podnosi się o 4 metry i wówczas rzeka wysyła do oceanu 12 000 m. sześciennych wody na sekundę. Aż do wodospadu Wiss-manna jest zdatną do żeglugi. Spławną jest wo-góle na przestrzeni 3 570 kim.—Bieg górny rzeki odkrył po raz pierwszy Livingstone wiatach 1854—55, w r. 1874 i 1880 przeprawiali się przez górne K. i południowe dopływy lewe podróżnicy Pogge i Buchner. Po raz drugi przeprawiali się przez rzekę, ale nieco wyżej (pod Kikaksą i wodospadem Pogge), w r. 1881 Pogge i Wissmann. W r. 1885 podróżnicy Wiss-mann, dr Wolf, Curt von François i H. Muller

Eue. Pü* ■■ Ituatr. Zeaz.. 273. I. XXXV.

zbadali bieg K. od dopływu Lulua aż do samego uścia. W roku następnym Wissman i Wolf badali K. po raz wtóry od uścia Lulua aż do wodospadu Wissmanna w górę rzeki. Obecnie zatem tylko część rzeki pomiędzy wodospadami Wissmanna i Poggego nie jest dokładnie znaną.— Por. Wissmann, Wolf, v. François i H. Müller „Im Innern Afrikas. Die Erforschung des K.” (Lipsk 1891, wyd. 3-e).

Kassander, po grecku KàoaavSpoç, po łacinie Cassander, najstarszy syn sławnego macedońskiego wodza Antypatra, mąż popędliwego i porywczego charakteru, podżegany przez całe życie niepohamowaną niczera ambicyą. Urodził się około r. 355 przed Chr. i został przy ojcu w Macedonii, gdy Aleksander Wielki wyruszył na wyprawę przeciwko Persom. Dopiero w r. 823 pojawia się w Babilonie, wysłany celem obrony ojca, oczernionego przed Aleksandrem, lecz sam ciężko obraził króla, wyśmiewając się z ceremonii czołobitności (7rpooxóv7jotę), jakiej Aleksander według perskiego zwyczaju dla królewskiego majestatu wymagał. Po śmierci Aleksandra został w r. 321 następcą namiestnika (chiliar-chos) Antygonosa w Azyi Wschodniej, poróżnił się wszakże z nim wkrótce i powrócił do Macedonii. Gdy zaś ojciec jego, dbały o całość ogromnej monarchii, znając dobrze surowość i porywczą krewkość syna, na łożu śmiertelnem nie jemu, lecz sędziwemu Polisperchontowi zdał w r. 319 rządy całego państwa, postanowił K., oburzony do żywego na taką hańbiącą honor jego krzywdę, przemocą dobić się tego najwyższego stanowiska w państwie. Udał się więc zaraz do Azyi, a pogodziwszy się z Antygonosem, zawarł przymierze z Ptolemeuszem, władzcą Egiptu. Gdy na czele znacznej armii i floty najechał Grecyę, opuściła większa część państw greckich Polisperchonta, przechylając się na stronę K-a, a nawet Ateńczycy poddali się jego władzy. Po takich znacznych sukcesach mianowała go królowa Eurydykę, w imieniu męża swego, Filipa Arrhidajosa, regentem państwa, obejmującego naonczas Macedonię, Tracyę, Tessalię i większą część ziem greckich. Jednakże Po-lisperchont, w związku z królową-wdową Olim-pias, matką Aleksandra Wielkiego, wziął znowu górę nad Eurydyką i jej niedołężnym małżonkiem, którego Olimpias na powolną śmierć głodową do ciemnicy wrzucić kazała, a Eurydykę zniewoliła do zadania samej sobie śmierci przez powieszenie się. Wtedy na prośby Macedończyków, których serca wobec tak okrutnych czynów ostygły dla matki wielkiego króla, pojawił się K. szybko w Grecyi, pozyskał dla swej sprawy w r. 317 wojsko Polisperchonta i wziął do niewoli królowę Olimpias, Roksanę, wdowę po Aleksan- ' drze Wielkim, wraz z małym jej synem, Aleksandrem, nadto Tessalonikę, przyrodnią, lecz nieślubną siostrę Aleksandra Wielkiego, z których pierwszą zamordować kazał, Roksanę wraz

S. Drz.

z dzieckiem do więzienia w Amfipolis wtrącił, Tessalonikę zaś w r. 316 za małżonkę pojął, aby spokrewnić się z rodem królewskim i pewniejsze mieć pretensye do tronu macedońskiego. Niebawem udał się znowu do Grecyi, a celem pozyskania popularności u greckich ludów odbudował odwieczne Teby, zburzone przez Aleksandra Wielkiego, a z powrotem do Macedonii przyłączył się do sojuszu, jaki utworzył się z porę-ki kilku Dyadochów (ob.), przeciw potężnemu Antygonosowi, chcącemu ster całej Azyi Mniejszej ująć w swe ręce. Po zawarciu pokoju uznany w r. 311 za wodza naczelnego (strategos) w krajach Europy, kazał K., ażeby pozbyć się niewygodnych prawowitych pretendentów do tronu, zamiast, w imieniu syna Roksany państwem zarządzać, jego wraz z matką otruć. Heraklesa zaś, 17 lat liczącego, jedynego potomka Aleksandra Wielkiego, z żony Barsyny, który jeszcze przy życiu pozostał, otaczał zrazu Polis-perchon swą opieką, lecz później, przez K-a przekupiony, kazał w r. 309 ze świata zgładzić. Okrutnych zbrodni owych nikt nie pomścił, a taką miarą sprawował K. zupełnie bezpiecznie rządy Macedonii, ponieważ takie spory, jakie się wszczęły pomiędzy nim a Ptolemeuszem egipskim wkrótce na drodze układów pokojowych załatwiono. Tytułu króla unikał wprawdzie i teraz K., lecz chętnie bardzo słuchał, gdy mu go nadawano. W latach 306 — 302 zamierzał on wyswobodzone greckie ziemie znowu pod swą władzę podbić, lecz znalazł silny opór w dzielnym przeciwniku, w Demetryuszu, synu Antygonosa, którego ojciec śmiało zawezwał K-a do poddania się na łaskę i niełaskę, gdy ten chciał z nim toczyć układy o pokój. Wtedy połączył się K. z Liz ym achem, Ptolemeuszem i Seleukosem (ob.) przeciwko Antygonosowi, który w walnej bitwie pod Ipsos, we Frygii, w r. 301 pobitym został i życie postradał. Przy podziale krajów, jakiemi Antygo-nos władał, zapewnił K. dla brata swego, Plei-starcho8a, Cylioyę, sam zadawalając się, jak ze źródeł wynika, Macedonią, którą rządził aż do śmierci w, r. 297. Tutaj przemienił starodawne miasto Therma na pyszną, nowożytną stolicę, Thessalonike zwaną, a na gruzach historycznej Potidei założył nowe miasto, któremu według siebie miano Kassandreia nadał. Z Tessaloniką spłodził trzech synów: Filipa, Anty patrosa i Aleksandra; z tych najstarszy objął rządy po ojcu, lecz wkrótce umarł; ze sporów zaś, jakie o tron macedoński pomiędzy dwoma pozostałymi braćmi wybuchły, skorzystał skwapliwie Demetryusz, który sam posiadł władzę w r. 294. — Por.: Diod Sic. XVIII, 48; 49; 54; 55; XIX, 35 — 52; XX, 37; 112; XXI, 1; 4; Just. XIV, 5; Plut. „Demetr.” 18; 31.—Männert „Geschichte der unmittelbaren Nachfolger Alexander des Grossen" (Lipsk 1787).

Kassandra, 1) po grecku KaooivSpa, po łaci-nie Cassandra, także Aleksandra zwana, najpiękniejsza z córek króla trojańskiego Pryama i He-kaby, bliźnia siostra wieszcza Helenosa. Według mitycznej tradycyi, Homerowi wprawdzie' jeszcze nieznanej, kiedy K. i Helenos, jeszcze jako dzieci, razu pewnego wpobliźu Troi podczas uroczystości Thymbrejskiego Apollina w przedsionku świątyni usnęli, przyczołgać się miały do nich węże święte i uszy ich wylizać, a od tego czasu słuch obojga stał się tak doskonałym, że mogli słyszeć i rozumieć tajemniczy głos bogów. Odtąd K., zaciekawiona, pilnie uczęszczała do świątyni Apollina, a dorósłszy, wdziękami swemi ujęła bożka tak bardzo, że ten odkrył jej wszystkie tajniki sztuki wieszczej, pod warunkiem, że dziewica podzieli jego namiętne zapały. Zaspokoiwszy jednakże ciekawość swą, wzbroniła się K. poddać chęci Apollina, a wtedy bożek w gniewie straszliwym okropną klątwę rzucił na wszystkie jej przepowiednie, ponieważ one zwiastować miały tylko nieszczęście, a nikt w nie nadto nie miał wierzyć. Gdy więc Trojańczykom po przybyciu Parysa i Heleny do Troi, a później podczas wojny nieszczęśliwe ich losy przepowiadała, gdy ostrzegała ich szczególnie przed koniem owym drewnianym, który rychłą zagładę zgotować miał całemu miastu i jego mieszkańcom, naigrawali się wszyscy z wieszczki, jakoby zmysły postradała, i sponiewieraną do ciemnicy wrzucili. Podczas wojny Trojańskiej, jak Homer opowiada, starali się o jej rękę, śpiesząc równocześnie Pryamowi na pomoc ze znacz-nemi posiłkami, Othryoneus z miasta Kabesos i Korojbos, syn Mygdona,— obaj wszakże padli na placu boju. Przy zdobyciu Troi schroniła się K. z inuemi trojańskiemi dziewicami do świątyni Ateny; lecz Ajas Lokryjczyk, syn Oileusa, gwałtem ją od posągu bogini, który ramionami objęła, oderwał i skatował, a nawet, według późniejszej opowieści mitycznej, w samej świątyni ją zbezcześcił i omdlałą do greckiego obozu zaniósł. Przy podziale łupów przypadła K. w udziale Agamemnonowi, który ją jako ukochaną niewolnicę do Myken zabrał, a tutaj, kiedy Ajgisthos zadawał Agamemnonowi cios śmiertelny, zamordowała ją zazdrosna cudzołóżczyni K1 i t e m n e s t r a (ob.). Agamemnonowi powić miała K. bliźnięta, Teledamosa i Pelopsa. Posąg K-y stał w mieście lakońskiem Amyklai, w lakońskich zaś Leuktrach, gdzie ją pod imieniem Aleksandry czczono, miała ona osobną świątynię z posągiem wspaniałym; grób jej pokazywano w historycznych jeszcze czasach w Mykenach i w Amyklach. Tragiczne losy K-y stanowiły bardzo wdzięczny temat dla klasycznych sztuk pięknych, a przedewszystkiem te sceny, w których Ajas ściga dziewicę, albo ją odrywa od posągu Ateny, przedstawiali greccy rzeźbiarze i malarze z wielkiem upodobaniem. Poeta aleksandryjski L i k o f r o n (ob.) w osobnym poemacie, złożonym z 1474 napuszonych jambowych

S. Drz.

trymetrów, który się do naszych czasów dochował, opisuje smutne K-y losy.—Por.: Homer. II. (XIII, 363 i nast.); Odyss. (XI, 421 i nast.); Apollod. (III, 12, 5); Verg. Aen. (II, 341); Hygin. „Fab.” (93).—2) Miano 114-ej planetoidy. Kassawa, ob. Kassai.

Kassawa, ob. Maniok.

Kassel (Cassel), główne miasto prowincyi Hessen-Nassau, aż do r. 1866 stolica i miasto główne księstwa Heskiego, pod 51°19' szer. płn. i 27°9' dług. wschód, od Gr., na obu brzegach rz. Fuldy, 173 m. nad poz. morza, w okolicy zdrowej i urodzajnej, liczy (w r. 1900) 106 034 m-ców wyznania głównie ewangielickiego i składa się ze Starego Miasta, Górnego i Dolnego Nowego Miasta i dzielnicy Hohenzollernskiej na zachód od miasta położonej. Górne Nowe miasto (Oberneustadt), najwyżej położone, założyli emigranci francuscy w r. 1688 według planu budowniczego Rye. Przerzynają je 4 równoległe ulice: Górna Królewska, Frankfurcka, Karola i Bellevue. Dolne Nowe Miasta (Unterneustadt) leży na prawym brzegu Fuldy, zajmuje położenie najniższe, ulega częstym zalewom, ma piękny most kamienny, zbudowany w latach 1788—94 z inicyatywy landgrafa Wilhelma IX, 89 m. długi, 14 m. szeroki, o 3 przęsłach, łączy miasto Dolue ze Starem (Altstadt), które dotychczas nie sraciło swego starodawnego wyglądu. Najnowsza dzielnica miasta (Hohenzol-lerńska) leży w stronie zachodniej, między dworcem kolejowym i aleją Wilhelma, ma szerokie ulice spółczesne i stanowi najwykwintniejszą dzielnicę K-u. Z ulic najdłuższą jest Królewska, mająca 1 600 m. długości i 19 m. szerokości; z placów—najobszerniejsze: plac Fryderyka (324 m. długi i 151 m. szeroki) z pomnikiem landgrafa Fryderyka II, z marmuru karraryjskiego, dłóta Nahla; plac Karola z pomnikiem zwyczajnym landgrafa Karola; plac Karola Wilhelma z pięk-nemi plantacyami i wspaniałą fontanną według projektu profesora Schneidra w r. 1881 wzniesioną i upiększoną 4 figurami kobiecemi, wyo-brażającemi 4 rzeki prowincyi: Fuldę, Werrę, Eder i Lahn; Ständeplatz—z 4 szeregami pięknych lip dookoła; plac Królewski, kolisty, 131 m. średnicy mający, szczególny swojem 6 razy w środku powtarzająoem się echem; dalej plac Opery z pomnikiem Spohra z bronzu, plac Marcina i inne. Z 7 kościołów ewangielickich największym jest św. Marcina, w stylu gotyckim, niedawno odrestaurowany, z dwiema wyniosłemi wieżami, z grobowcami książąt heskich, a mianowicie elektora Filipa Wspaniałego; prócz tego jest w K-u kościół katolicki z grobowcem Fryderyka II i synagoga. Z budowli świeckich do najwspanialszych zaliczyć należy b. pałac książęcy (Residenzschloss), na placu Fryderyka w r. 1769 wzniesiony z przybudówkami późniejsze-mi (w r. 1821) z czerwonego piaskowca (Rothes Palais). Wielką ozdobą miasta jest także

Muzeum Fridericianum przy tymże placu położone z cennemi zbiorami starożytnemi sztuk pięknych, z licznemi kopiami gipsowemi dzieł sztuki antycznej, z cennemi zbiorami numizma-tycznemi, przedhistorycznemi, przyrodniczemi i z bogatem muzeum etnograficznem. Na pierw-szem piętrze Muzeum mieści się olbrzymia biblioteka ziemska, licząca 170000 tomów książek, 4000 rękopisów i mnóstwo miniatur i posiadająca największą salę biblioteczną (83 m. długości) w Niemczech. Wielkiego znaczenia jest również licznie odwiedzane Muzeum w pałacu pomarańczowym (Marmorbad) zawierającym posągi, grupy posągów i wypukło rzeźby z marmuru. Galerya obrazów w drugiem dziesięcioleciu XVIII w. przez landgrafa Wilhelma VIII zebrana, a przeszło 1500 numerów obejmująca, zawiera dzieła najsłynniejszych mistrzów, które zabrane były przez Napoleona do Paryża i dopiero w r. 1815 zwrócone miastu. Pomiędzy niemi znajduje się 20 dzieł Rembrandta, 18 Ru-bensa, prócz tego cenne dzieła van Dycka, Fr. Halsa, Jordaensa, Tiziana, Diirera, Guido Renie-go, Ribery, Ruisdaella i innych. Sutereny galeryj zajmują średniowieczne i nowszych czasów zbiory artystyczne, majolika itd. Wpobliżu galeryi w b. zamku książęcym Bellevue mieści się obecnie akademia sztuk pięknych. Przed bramą królewską wznosi się Bose-Muzeum ze zbiorami obrazów, posągów i specyalnie zabytków i starożytności heskich. Towarzystwo miejscowe miłośników sztuk pięknych ma stałą wystawę obrazów na placu zwanym „Ständeplatz”. Z innych budowli kasselskich zasługują na uwagę: gmach sądu ze wspaniałemi wschodami i freskami Kolitza, Knackfussa i innych, zamek Bellevue, ratusz z r. 1770, t. zw. „Orangeriesschloss'’ landgrafa Karola, w najczystszym rococowym stylu zbudowany, i wiele innych. — Sprawami miasta zarządza oprócz nadburmistrza, burmistrz, z radą miejską, złożoną z 11 członków, przy pomocy 48 urzędników miejskich i po-licyi. K. ma doskonały wodociąg (5 000 m. sześciennych wody dziennie dostarczający), rzeźnie miejskie i kanalizacyę. Majątek miasta w roku 1891 wynosił 13 milionów marek, a długi 10.5 mil. marek. K. jest siedliskiem władz prowin-cyonalnych, wyższego sądu ziemskiego, zarządu prowincyonalnej rady szkolnej, wyższego urzędu poborowego, pocztowego, górniczego, dróg i kommunikacyj, meteorologicznego i wojskowego. Zakładów naukowych K. ma mnóstwo: semina-ryum nauczycielskie, założone w r. 1885, gimna-zyum Karola Fryderyka (założone w r. 1799), gimnazyum Karola Wilhelma (założone w roku

1866); gimnazyum realne miejskie, 2 szkoły miejskie realne, seminaryum nauczycielskie żydowskie, wyższą szkołę żeńską, akademię sztuk pięknych, szkołę przemysłowo-artystyczną, kolle-gium medyczne, rozmaite szkoły wojskowe, doskonałą szkołę pocztową, 8 szkół początkowych

ma VIII.—Po raz pierwszy wspomina się miasto pod r. 913 w przywileju Konrada I, jako osada Chassala. R. 1239 landgraf Turyngii Herman Młodszy potwierdza mieszczanom kasselskim ich prawa i swobody. Henryk I Dziecko obrał sobie K. za mieszkanie, uczynił go stolicą Hessyi, założył Dolne Nowe Miasto i połączył je mostem ze Starem Miastem. Wnuk jego Henryk II założył w r. 1328 nową dzielnicę miejską, zwaną „Freiheit”, na lewym brzegu Fuldy i wzniósł kościół św. Marcina. R. 1384 odebrano miastu

ogólnych itd. Liczne stowarzyszenia, z których | liuie leży pałacyk Wilhelmsthal w stylu włoskim, najważniejsze Bą: Alpejski związek turystów nie- j wzniesiony w r. 1753 przez landgrafa Wilhel-mieckich i auBtryackich, Hesski związek okręgowy inżynierów niemieckich, Towarzystwo dziejów i statystyki Hessyi (założone w r. 1834),

Towarzystwo badaczów przyrody. Towarzystwo rolnicze, wiele stowarzyszeń muzykalnych i mnóstwo kółek mających na celu pożyteczne uprzyjemnienie czasu. Z zakładów dobroczynnych wymieniamy : szpital ziemski (Charité), szpital dla dzieci, kilka ochronek, przytułek dla biednych, zakład miejski dla ubogich, Towarzystwo opieki nad dziewczętami upadłemi, Towarzystwo tanich kuchen itd. Przemysł fabryczny reprezentują: słynna fabryka machin i narzędzi gospodarczych Henschela, zatrudniająca 1600 robotników, fabryka narzędzi matematyczno-fizycznych Breit-haupta, fabryki wagouów kolejowych i wyrobów żelaznych, lodu sztucznego i różnych chemikalij, tytoniu, cygar, fortepianów, wyrobów z gliny, stalówek i papieru. Nadto K. słynie z wyrobów doskonałych ze złota i srebra, rękawiczek, kon-fekcyi damskiej i męskiej; liczne są także przędzalnie, browary, fabryki zamszu i cegielnie; kwitnie wreszcie ogrodnictwo i sztuka urządzania ogrodów angielskich. Handel prowadzi miasto dosé znaczny zbożem, nasieniem koniczyny, wyrobami z mąki, wełną; towarami kolonialne-mi, bawełnianemi i żelaznemi, skórami surowe-mi i wyprawionemi, gałganami itd. Rok rocznie odbywają się w K-u 2 jarmarki i istnieje targ na wełnę. Mnóstwo księgarni i sklepów handlujących obrazami. Na usługi handlu są: miejska i ziemska izba handlowa, 16 banków rządowych i prywatnych, Towarzystwo kredytowe ziemskie, różne kassy pożyczkowe, mianowicie miejska i inne. K. jest ważnym węzłem kolejowym: tutaj schodzą się linie K.-Hannower,

K.-Giessen-Frankfurt, K.-Bebra, K.-Schönfelde-

wy wrześniowej zjechał z całym dworem do K-u, ale dla obrony i zapewnienia władzy, wojska Rzeszy Niemieckiej pod dowództwem ks. Turntaxis miasto zająć musiały. Dnia 18 czerwca r. 1866 dywizya pruska pod dowództwem Beye-ra zajęła bez oporu miasto—które po zniesieniu księstwa Hesskiego wcielono do Prus. Odtąd K. jest głównem miastem pruskiej prowincyi Hessen-Nassau. — Por.: Brunner „Kassel im Sie-beujähr. Krieg” (K. 1884); Werner „Führer durch K. und das hessische Berglaud” (tamże 1899); Piderit „Geschichte der Haupt- u. Residenzstadt K.” (tamże 1822, wyd. 2-e).—Prowin-cya Kasselska zajmuje 10 078 klm. □ obszaru i liczy (w r. 1900) 890142 w-ców, w tej liczbie 430 354 mężczyzn i 459 788 kobiet, zamiesz-

samorząd. R. 1527 miasto przyjęło reformacyę. Filip Wspaniały obwarował je i, aczkolwiek mu-ry miejskie wskutek kapitulacyi Halli zniesiono, opasał murem na nowo. Fortyfikacye miejskie ukończył dopiero syn jego, Wilhelm IV, który upiększył miasto różnemi wspaniałemi budowlami. Wzrost K-u i jego rozwój datuje się właściwie od landgrafa Karola I, który założył w r. 1688 Górne Nowe Miasto i dał przytułek hugo-notom francuskim. Podczas wojny Siedmioletniej K. w latach 1757—62 był 4 razy zajmowany przez Francuzów i dopiero 7 listopada r. 1762 ostatecznie im przez Fryderyka ks. Brun-świckiego odebrany. Wkrótce obwarowania miejskie zniesiono; landgraf Fryderyk II dźwignął miasto na nowo z upadku. R. 1806 po pokoju w Tylży miasto zostało stolicą królestwa Westfalskiego. Dnia 28 września r. 1813 po krótkim szturmie K. poddał się generałowi rossyj-skiemu Czerniszewowi, a dnia 21 listopada t.

r. elektor saski tu wjazd swój odbył. Kiedy po rewolucyi lipcowej w r. 1830 i w K-u wynikły zaburzenia i naród heski nie zadowolił się ustawą z d. 5 stycznia r. 1831, wówczas Wilhelm II 10 marca r. 1831 opuścił miasto i do niego już więcej nie powrócił. R. 1850 następ-Schwerte, K.-Nordhausen-Halle i K.-Waldkappel, ca Wilhelma II, Fryderyk Wilhelm I, czasowo Prócz tego istnieje kolej miejska i trwamwaje. I przemieszkiwał w zamku Wilhelmsbad, w pro-Z okolic podmiejskich zasługuje zwłaszcza na I wincyi Hanau, i dopiero po wprowadzeniu usta-uwagę K a r 1 s a u e, ze wspaniałym parkiem założonym w r. 1709 przez landgrafa Karola, najulubieńsze miejsce spaceru Kasselczyków, z łaźniami marmurowemi i pomarańczarnią, w której za panowania westfalskiego odbywały się dworskie bale i maskarady. Dolinę miasta z 3 stron zamykają pasma gór Rheinhardswald, Habichtswald i Sörawald; od wschodu zaś, począwszy od wsi Bettenhausen, ciągnie się długa, pagórkami otoczona, równina, poza którą w dalekim błękicie wznosi się góra Meissner. Śród równiny tej w licznych zakrętach wije się rzeka Fulda.

O godziuę drogi na zachód od K-u leży zamek Wilhelmshöhe, jedna z najpiękniejszych rezyden-cyj letnich w Niemczech; bliżej w stronie północno-zachodniej znajduje się książęcy zamek

Augustenruhe, mieszkanie zmarłej księżny Au- kujących 64 miasta, 1 329 wsi i 279 dworów, gusty; o 2 godziny zaś drogi w prześlicznej do- ' Z rzek prowincyi są najważuiejsze: Kinzig, Werra, Fulda, Haun, Schwalm, Eder i Laim. Zie- władzę nad plemionami babilońskiemi.— Porów.: mia żyzna; rodzi zboże, kukurydzę, konopie, len, „Elam und Babylonien Geschichte” tom II str. rzepę, tytuń, wino i różne owoce.

232 b i 233 a.

R.

Kassyda (z arabs. k a s si d a t= utwór mający cel jakiś), jest to nazwa krótkiego poematu, zazwycsaj pochwalnego. Pierwszy Mickiewicz wprowadził u nas tę nazwę, tłómacząc dwie kas-sydy arabskie: „Szanfary” i „Almotenabbi”, oraz nadając własnemu utworowi „Farysowi” określenie jako kassydy; sam ten wyraz uważał za jednoznaczny z „powieścią” (rozumie się poe-

Kassownik w muzyce (włos. Bequadro, franc.

A. Pol.

Bécarre, ang. Natural, uiem. Quadrat): znak gra-fiozny ( Łj ), który nucie podwyższonej przez krzyżyk, czy też obniżonej przez bemol, przywraca jej brzmienie pierwotne.

Kassya, roślina, ob. Cas sia.

ślenia K-y, wnioskuje, że co do formy K. jest to utwór średniej długości, składający się z wierszy o rymie jednakowym; co do treści zaś jest tkaniną z materyj różnobarwnych i główną rolę gra w niej zwykle miłość z przeszkodami, podróż pustynią niebezpieczeństw pełna, walki z rodami nieprzyjacielskiemi, opisy wielbłąda, konia, dzidy, miecza itp. Pierwszą kassydę miał napisać w drugiej połowie V wieku ery naszej ElMohelhil ben Rebia. Po nim zaroiło

Kassyan, św., męczennik w mieście Imola, we Włoszech, był nauczycielem przed panowaniem Juliana Apostaty. Surowem przestrzega- tyoką). Tak jednak prostem znaczenie to nie niem karności zniechęcił ku sobie uczniów, któ- jest; uczeni różnie je bowiem wykładają. Jerzy zapewne go zaskarżyli przed pogańskim sę- dni twierdzą, że K. jest to poemacik, złożony dzią, prześladującym naówczas chrześcian. Ten rzadko więcej niż ze stu, a mniej niż z 20 wydał go na pastwę uczniów, obnażonego i z rę- wierszy, z których każda para ma rym oddziel-kami w tył związanemi. Jedni rozbijali o jego ny, treścią zaś jej jest pochwała lub nagana, głowę swoje tablice, inni kłóli całe ciało szty- smutek, żałoba lub jakaś opowieść bohaterska, lecikami, które były używane do pisania nawo- Inni przypisują K-dzie charakter elegijny, wojenny, sku lub rytowania na drzewie. Tak umarł po- a niekiedy satyryczny. Inni jeszcze sądzą, że śród najboleśniejszych męczarni d. 13 sierpnia, cechą K-y jest pochwała innej osoby lub też niewiadomo którego roku. Ciało jego zachowuje samego poety obok kilku ustępów, z główną się w kościele katedralnym w Imola, którego treścią nie związanych, lecz mających na wido-jest patronem, a głowa w Tuluzie. Pamiątkę ku sławę Arabów. Wenig, oryentalista w uni-jego obchodzi się wraz z pamiątką św. Hipolita j wersytecie w Insbrucku, streszczając różne okre-podcza8 oktawy św. Wawrzyńca, w Kościele rzymskim.

się w Arabii od tego rodzaju poematów. A gdy Europejczycy poznali dokładniej literaturę arabską w początkach XIX stulecia, zaczęto u różnych narodów, szczególniej zaś u Niemców, tłó-maczyć K-y arabskie i pisać na ich wzór nowe, U nas, oprócz Mickiewicza, co je zapoczątkował, pisał K-y Aleksander Chodźko, później tylko kiedy niekiedy ktoś ten kształt poetycki u nas przypomniał. Nie stała się ona u nas formą poezyi rozpowszechnioną, nawet w tym stopniu, jak inne formy wsohodnie (np. Gazela), chociaż po8iedliśmy odrazu takie arcydzieło, jak „Farys”.— Ob. J. A. Święcicki „Literatura arabska” (Warsz. 1901; str. 47, 48).

Kassynoida. Taka nazwa nadawana bywa, lubo niezupełnie właściwie, krzywej Cassini eg o, która nazywa się także owalem Cassini ego lub elipsą Cassiniego. Jest to krzywa, mająca tę własność, że iloczyn odległości któregokolwiek z jej punktów od dwóch punktów stałych (ognisk) ma wartość stałą. Jest to krzywa rzędu czwartego, symetryczna względem dwóch osi, wzajemnie do siebie prostopa-

s. D.

Kassyan, właściwie C as sian us Jan, pisarz kościelny z pierwszej połowy V w., znany jako rozkrzewiciel życia zakonnego w południowej Francyi i jako przeciwnik nauki św. Augustyna o łasce Boskiej i przeznaczeniu. Trudno rozstrzygnąć, czy był z pochodzenia Scytą, Grekiem lub Rzymianinem; pewną rzeczą jest, że odbywał długie podróże po Wschodzie i że przez pewien czas był uczniem i dyakonem Jana Chryzostoma. Przed r. 415 udał się do Massilii (Marsylii); założył tu 2 klasztory podług zasad, wypowiedzianych w dwu dziełach: „De institutis coenobiorum” i „Collationes patrum Sceticorum”.

Umarł około r. 448. K. był twórcą teoryi, zwanej przez scholastyków „semipelagianizmem”.

P. Chm.

Twierdził on mianowicie: że człowiek, po upadku Adama, nie jest absolutnie niezdolnym do dobrego, lecz owszem z natury nosi w sobie zarodki cnoty i może sam z siebie dojść do poczucia dobrego, do wykonania jednak tego niezbędne jest działanie łaski Bożej, którą niekiedy może otrzymać mimo woli i przedtem nim poczuł jej potrzebę. Nauka K-a znalazła wielkie uznanie między mnichami massylijskimi; gorliwie zwalczał ją św. Augustyn wraz ze swym przyjacielem, Prosperem z Akwitanii. Najlepsze wydanie pism K-a sporządził Gazäus (3 t., Arras 1628; Lipsk 1733).

Kassyci, assyryjskie Kasz szu, lud, osiadły na wschodzie od dolnego Tygrysu, którego krainę pisarze klasyczni nazywali Kissyą, potem Suzyaną lub Eli mais. Tam właśnie leży dłych.

Kassyodor, senator rzymski, ob. Cassiodo-rus Magnus Aurelius.

Suza. Język tego ludu odnalazł Oppert. Królowie jego przez długi czas mieli zwierzchnią

30

Kassyopeia (mitol.) — Kasteele Jakób.

Kassyopeia ( lepiej Kassiepeia lub K a s s i o p e), po grecku Kaootcoireia, Kaaaiérceta, KaaotOToj, po łacinie Gassiopêa, Gassiepêa, Gas-siope, córka Arabosa, małżonka Cefeusza, króla etyopskiego, matka A n d r o m e d y (ob.). Ponieważ się chełpiła, że córka jej, albo, według innej legendy mitycznej, że sama piękniejszą jest aniżeli wszystkie Nereidy,—prosiły te, zazdrosne słusznie o swe wdzięki, Pozejdona o wymierzenie kary na zarozumiałej kobiecie śmiertelnej. Władzca głębin morskich zesłał też na Etyopię powódź straszliwą i potworne zwierzę morskie, któremu Andromeda w ofierze miała być złożoną. Andromedę, przywiązaną do skały na odlud-nem wybrzeżu, wybawił w ostatniej chwili Per-seusz (ob.) z grożącego niebezpieczeństwa i pojął za żonę. K. zaś, przeniesiona pomiędzy gwiazdy na północnej półkuli niebieskiej — i to pomiędzy koustellacye Cefeusza, Łabędzia, Konia, Andromedy i Perseusza,—miała, jak późniejsze opowieści mityczne głoszą, w wyobrażeniu kobiety, siedzącej na krześle, za karę w tył się kręcić po niebieskich przestworach.—Porów.: Apollod. (II, 4, 3); Hygin. „Fab.” (64; 10); Poet. astron. (II, 10; III, 13);—Fedde „De Perseo et

S. Drz.

le i duszy przestąpić próg przesławnej wyroczni Apolina w Delfach; w źródle tem kąpała się także kapłanka Pyty a, zanim na trójnogu wyroki boga zwiastowała. Jednakże z czasów rzymskich dopiero pochodzi sławienie wody tego źródła, jakoby miała ona przymiot czarowny obdarzania poetów gorącem natchnieniem. Nazwę miała źródłu temu nadać Nimfa, córka Acheloo-sa, równe nosząca miano, która, ścigana przez Apollina, wpadła tutaj do wody i w niej się rozpłynęła. Zwyczajny przydomek Muz, Gastali-des, również od nazwy tego źródła wywodzić na-

S. Drz.

leży.

Andromeda” (Wrocław 1860).

Kassyopeia, gwiazdozbiór na półkuli północnej nieba, między 344° — 48° wzniesienia prostego i 46° — 70° zboczenia płn., łatwy do rozpoznania z powodu postaci głoski W, utworzonej przez dwie gwiazdy drugiej i trzy trzeciej wielkości. Graniczy od północy i zachodu z Cefeuszem, od wschodu z Żyrafą, od południa i płd.-zachodu z Perseuszem, Andromedą i Jaszczurką. Obejmuje, według Heisa, 124 gwiazdy widziane okiem nieuzbrojonem, między któ-remi 2 drugiej, 3 trzeciej i 6 czwartej wielkości. Gwiazda a K-i jest nieco zmienna, przechodzi bowiem od wielkości 2.2 do 2.8. W r.

Kastamuni, u Turków Kastambul, główne miasto Pafłagonii starożytnej i zawierającego wschodnią Bitynię wialetu tureckiego K., mającego 50000 kim. □ powierzchni i miliou mieszkańców, w południowej Azyi Mniejszej, odległe o 80 kim. od brzegu morza, nad zdrojem Gök Irmak, wybudowane z drzewa, liczy 33 000 ludności, składającej się z Turków i Greków, zaj-mujących się rolnictwem, hodowlą bydła, tkactwem, farbierstwem i handlem.

Kastaniety (włos. castagnetta, hiszp. casta-nuelas), instrument ludowy, z działu perkusyjnych, używany głównie w Hiszpanii, oraz w południowych Włoszech i Francyi. Składa się z dwóch lekko wydrążonych płytek drewnianych, w formie płaskich muszel. Przy użyciu instrumentu przytwierdzają się obie połówki wstążką do dużego palca, palcami zaś pozostałemi uderza się jedną o drugą w rytm odpowiedni danej melodyi tanecznej (bolero, fandango, segue-dilla i t. d.), bądź też pieśni. K. były znane już w głębokiej Starożytności, prawie na całym obszarze Wschodu, choć od dzisiejszych różniły się nieco w formie; w Grecyi zwały się k rotai o n.

K.

A. Pol.

1572, d. 11 listopada, dostrzegł Tycho Brahe w gwiazdozbiorze tym nową gwiazdę, która jasnością przewyższała Wenerę w największym jej blasku, a po 17 miesiącach znowu dla oka nieuzbrojonego znikła; uważano ją za słynną „gwiazdę betleemską”, co się wszakże okazało mylnem (ob. Gwiazdy nowe czyli chwilowe).—Nazwa gwiazdozbioru pochodzi od Kassie-

S. K.

Kastanit, minerał; jednoskośne pryzmaty lub zbite skupienia barwy kasztanowato - brunatnej w proszku pomarańczowo-żółtej, składu: Fe₂S₂0#.8H₂0;

pei, żony Cefeusza.

Kassyterydy, ob. Cassiterides Insulae. Kassyusz, starożytny ród rzymski, ob. Cas-sia gens.

Kassyusza purpura, ob. Purpura Kassyu

sz a.

Kastalia, po grecku KaaraXia, po łacinie Ga-stalia, do dzisiaj bardzo silne i nadzwyczaj przezroczyste źródło, poświęcone Apollinowi i Muzom, tryskające przed samym wchodem do świętego obwodu przybytku Apollina, na skłonach Parnasu, ze skały Hyampeia, nieco ku wschodowi od dzisiejszej wsi Kastri, którego wodą umywali się pytyjscy pątnicy, aby czystymi na cie-

Z. W.

Kasteele Jakób van den, z łacińska nazywany też Ca8tricus (* pod koniec wieku XV w Hazenbroecku [Flandrya] — miejsce i rok zgonu nieznane), lekarz, wysoko ceniony jako epidemiograf. Do nauk przykładał się w Leo-dyum (Louvain), po ich zaś ukończeniu osiadł w Antwerpii, gdzie się zajmował wykonawstwem lekarskiem. Gdy w r. 1529 do miasta tego marynarze, z Anglii przybyli, wnieśli z sobą po raz pierwszy zarazek t. zw. Potnicy angielskiej (ob.), która stamtąd następnie rozeszła się nagminnie po całej niemal Europie, K., który jeden z pierwszych między lekarzami ówczesnymi miał sposobność zbadać ją dokładniej, pozostawił nam opis klasyczny objawów i przebiegu choroby tej nowej p. n. „De sudore epidemiali quem anglicum vocant. ad medicos gandenses

w Sierra Gorda (Chile).

Aerzte” (T. III str. 445).

R.

hia.

Kastner Karol Wilhelm Gotlib, fizyk i chemik (* r. 1783 w Greifenbergu—f r. 1857), pierwotnie poświęcał się farmacyi, następnie studyował medycynę i był profesorem chemii kolejno w Heidelbergu, Halli, Bonn i Erlangen. Wywarł znaczny wpływ na rozwój przemysłu chemicznego w Niemczech. Prowadził doświadczenia nad kroplami Leidenfrosta i ogłosił: „Grundriss der Chemie”

s. K.

tistes musiciens” etc.

R.

epistoła” (Antwerpia 1529). Jest to rzeczywiście jedno z najcenniejszych źródeł do dziejów zarazy owej.—Por. „Biogr. Lex. der hervorrag.

Dr J P.

Kastel (w Staroż. Castellum Matitiacorum), miasto w prowincyi hesskiej Rheinhessen, na prawym brzegu Renu i na linii Höchst-Horchheim pruskiej kolei państwowej, naprzeciwko Mogun-cyi, z którą łączy się stałym mostem i stanowi część jego warowni. Ma katolicki kościół parafialny, wielką fabrykę cementu (900 robotników), fabrykę sztucznych nawozów i materyj chemicznych z młynem fosfatów (600 robotników), fabrykę chemiczną octu drzewnego, eteru octowego, acetonu etc., warsztaty budowy okrętów, spław drzewa, handel drzewem i węglem, uprawa wina etc. Mieszkańców (r. 1890) razem z garnizonem 7 521, po większej części katolików.

Kastelnodyt, minerał, występowanie fosforanu itrowego YP0₄, t. zw. ksenotymu (ob.), w postaci luźnych kryształów w piaskach złotonośnych w Clarksville (Georgia), Brindletown

(Karolina Północna), oraz w Minas Geraes i Ba-

z. w.

Kasterski Franciszek, ksiądz, prowincyał pijarów (* r. 1805 w Czernicach w Kaliskiem): Wstąpił do zgromadzenia r. 1823 i odbył nowi-cyat w Łukowie. Od r. 1825 uczęszczał na u-niwersytet warszawski, na wydział filozoficzny, gdzie głównie przykładał się do matematyki. W r. 1828 otrzymał stopień magistra filozofii i tegoż roku zaczął uczyć w Piotrkowie; w następnych latach na Żoliborzu w konwikcie Konarskiego. Ogłosił drukiem: „Solidometryja podług A. M. Legendre” (w Warszawie w drukarni kss. pijarów 1834); „Trygonometryja podług Lefebure de Fourcy” (w Warszawie w drukarni kBS. pijarów 1836). Oba dziełka elementarne, dobrze przez uczących przyjęte, są tłómacze-niami przytoczonych autorów.— „Enc. S. Org.”.

Grundriss der Experimentalphysik”, „Handbuch der angewandten Naturlehre”. Wydawał też pisma: „Der Deutsche Gewerbs-freund”, „Archiv für gesammte Naturlehre”, „Archiv für Chemie und Medicin”.

Kastner Jan Jerzy (* 9 marca r. 1810 w Sztrasburgu — f 19 grudnia r. 1867 w Paryżu), kompozytor, teoretyk i pisarz muzyczny. Pierwsze wykształcenie otrzymał w seminaryum protestanckiem w mieście rodzinnem, wyższe studya muzyczne odbył u Bertbna i Reicha w Pa-

ryżu. Napisał: „Traité général d’instrumentation” (1837, pierwsze we Francyi poważniej traktowane dzieło tego rodzaju); „Grammaire musicale”; „Théorie abrégée du contrepoint et de la fugue”; „Méthode élémentaire d’harmonie appliquée au piano”; „Méthodes élémentaires de chant, piano, violon, flageolet, flute, cornet à piston, clarinette, cor, violoncelle, ophi-cléide, trombone, hautbois”; „Bibliotèque chorale” i w. in. Utwory muzyczne: pięć oper niemieckich, oraz „Beatrica” (1839), „La Masche-ra” (Paryż 1841), „Le dernier roi de Juda” (1844, najlepsza ze wszystkich) i „Les nonnes et Robert le Diable” (tekst Scribego, 1845). Prócz tego K. utworzył znaczną ilośó utworów instrumentalnych i chóralnych. K. był współpracownikiem wielu pism niemieckich i francuskich, doktorem muzyki, hon. causa uniwersytetu w Tii-bindze, członkiem Instytutu francuskiego i różnych akademij europejskich, oficerem legii honorowej, jednym z założycieli „Association des ar-

A. Pol.

Kästner Abraham Gotthelf, matematyk i poeta epigramatyczny niemiecki (* 27 września

r. 1719 w Lipsku—f 20 czerwca r. 1800 w Getyndze). Już w dziesiątym roku życia swojego korzystał z prawniczych wykładów ojca, profesora uniwersytetu lipskiego, a od r. 1731 stu-dyował filozofię, fizykę i matematykę. Po habi-litacyi r. 1739 miewał odczyty z matematyki i filozofii, a w r. 1746 został profesorem nadzwyczajnym. W r. 1756 powołano go na profesora zwyczajnego do Getyngi, której już nie opuśoił aż do zgonu. Z mnóstwa dzieł jego matematycznych, przed któremi powoli ustąpiły podręczniki szkolne wolffowskie, najznakomitsze są: „Anfangsgründe der Mathematik” (4 tomy, Getynga 1758 — 69, które do r. 1800 miały sześć wydań). Mniejszą wartość ma jego „Geschichte der Mathematik” (4 t., Getynga 1796 — 1800). Największą sławę zjednały mu jego dowcipne a złośliwe (lubo niekiedy przeceniane) „Sinngedichte”. Pierwszy raz wydano je bez jego pozwolenia i wiedzy (r. 1781), a następnie, przynajmniej w części, w jego „Vermischten Schriften” (2 tomy, Altenburg 1783). Potem wyszły w „Fabeldichter, Satiriker und Popularphiloso-phen des 18 Jahrh.”, w redagowanej przez Kürschnera w Sztutgardzie (1881 — 89) „Deutsche Nationallitteratur”. Nowe wydanie pierwszego zbioru „Sinnegedichte” opracował za pozwoleniem autora Justi (2 tomy, Marburg 1800); „Gesammelten poetischen und prosaischen schö-nevissenschaftlichen Werke” K-a wyszły w 4-ch tomach w Berlinie, r. 1841.

Kastor, po grecku Kdartop, po łacinie Gastor,

1) K., ob. D y o s k u r o w i e.—2) K., rodem z wyspy Rhodos, zięć Dejotara, tetrarchy Galacyi, przez tegoż zamordowany; krasomówca i historyk; oprócz innych dzieł napisał jako kontynua-oyę w rytmach jambowych ułożonej kroniki •

Apollodora, Xpovixd w 6 księgach, sięgające aż do r. 61 przed Chr., z których Varro, Dyodor Josephos i inni pisarze pilnie korzystali; nosił on przydomek <J>tXopcó(iaio<: (= przyjaciel Rzymian). Drobne fragmenta dzieła jego ogłosił Müller Ö. w „Ctesiae et chronographorum Fragmenta", razem z paryskiem wydaniem Herodo-ta przez Didota, str. 153 i nast.

ny handel, osobliwie futrami. W r. 1903 okolice Kastoryi były widownią nieustannych walk powstańców macedońskich i Bułgarów z Turkami, skutkiem których wiele wiosek spalono i samo miasto dużo ucierpiało.

Kastorskij Michał, slawista rossyjski (* r. 1809—f r. 1866). Kształcił się w seminaryum kostromskiem i w głównym instytucie pedagogicznym, poczem w r. 1836 wysłany został za granicę. Był on pierwszym z liczby tych uczonych rossyjskich, którzy zwrócili uwagę na stu-dya slawistyczne. W Berlinie studyował czesz-czyznę, potem u Szafarzyka w Pradze starożytności słowiańskie i serbszczyznę. W owym czasie ogłosił: „O nowiejszej czeszskoj litieraturje” („Żurnał minister, narodn. proswieszczenija” t. XIII), oraz przekład niektórych pieśni zebranych przez Karadzicza („Sierbskija narodnyja pjesni” Petersburg 1838). R. 1838 objął w uniwersytecie petersburskim katedrę historyi powszechnej, a od 1839—43 wykładał o narzeczach słowiańskich; r. 1850 został profesorem nadzwyczajnym. Główne dzieło jego: „Naczertanije sła-wianskoj mifołogiji” (1841) ma znaczenie jako pierwsza próba naukowa i zbiór znanych podówczas faktów, dotycząsych tego przedmiotu. Z innych prac jego wymienimy: „O wlijaniji karło-wingskoj dinastiji na sławianskija plemiena” („Żurnał M. N. Pros." t. XXIV); „Istoriczeskija sud'by russkago Zakawkazija w drewnija wre-miena” (tamże, t. XXVI); „O pieśniach jużnych Sławian, sobranuych Vrazom, Dunderom i Czajkowskim” (tamże, t. XXVIII). Oprócz tego przełożył kilka rzeczy z Arystotelesa.

Kastracja, ob. Trzebienie. Kastryota-Skander-Beg, ob. Skanderbeg.

Kasty. Zasada kastowa, acz w Indyach Przed-gaugesowyoli dosięgła najwyższego wykończenia, bynajmniej nie jest wyłączną właściwością tej dzielnicy. W stanie zaczątkowym przedstawia ona zjawisko dość powszechne w rozwoju dziejowym. Ilekroć dwa lub więcej plemion dzikich lub barbarzyńskich, obcych sobie nawzajem pod względem języka i tradycyj społecznych (zwłaszcza religii), a niekiedy i typu fizycznego, zawiązuje stałe stosunki wymienne, tak, iż tworzą pospołu jeden organizm ekonomiczny, spojony podziałem pracy, tyle razy ukazują się tam normy, właściwe ustrojowi kastowemu. Plemię pierwotne, tak solidarne wewnątrz, odznacza się wygórowanym subjektywizmem plemiennym, który nie pozwala na bliższe obcowanie z obcople-miennemi, ale przeciwnie—każe traktować tych ostatnich jako ludzi niższej kondycyi. Subjekty-wizm ten śród gromady plemion, spojonyoh w jednię społeczną więziami podziału pracy, wydaje z siebie zarozumiałość kastową wraz z nieufnością dla

R.

S. Drz.

Kastor, gwiazda, ob. Bliźnięta.

R.

Kastor, minereł — glinokrzemian litynowy di₂Al₂Si₈Oan, szczególny swoją wielką obfitością krzemionki, wzorowi podanemu odpowiada skład procentowy następujący: bezwodnika krzemowego 78.42°/₀, tlenku glinowego 16.68, tlenku litowego 4.90°/₀. W rzadkich przypadkach tworzy wolne kryształy, zwykle zbity lub gruboziarnisty po części blaszkowaty. JednoBkośny, postaci jego bardzo zbliżone do spodumenu, t. j. piroksenu litowo-glinowego Li₂AlaSi\0₁₂, kształt kryształów zwykle albo słupkowy z kątami bliz-kiemi do prostych, albo grubo tabliczkowy. Osobniki zwykle bardzo niedoskonałe, potworne. Łup-liwość w jednym kierunku zupełna, w innych — słaba. Twardość 6.5, ciężar właściwy 2.5. Ró-żowawo-biały, szarawo-biały, połysk szklisty, na płaszczyznach zupełnej łupliwości perłowoma-ciczny, przeświecający. Wolne kryształy bezbarwne, przezroczyste s połyskiem takim jak kryształ górny. Część litu zamieniona zwykle na sód. Słabo ogrzany fosforyzuje światłem błę-kitnem. W płomieniu dmuchawki topi Bię spokojnie na szkło mętne nieco pęcherzowe, przy-czem płomień barwi na czerwono, co szczególniej widać, gdy topi się go z fluorytem i kwaśnym siarczanem potasowym. Kwasy nań nie działają. W granicie turmaliuowym San Piero in Campo na Elbie, przeistacza się on tam w t. zw. hydrokastoryt — w skupienie igiełek nadzwyczaj drobnych, zawierających 59.6 bezwodnika krzemowego, 21.4 tlenku glinowego, a zamiast litu 4.4 wapna i 14.7 wody. Na wyspie Utö występuje z kwasem, skaleniami, spo-dumenem, błękitnym turmalinem, lepidolitem, w Bolton (Massachusetts) w ziarnistym wapieniu.    z- w*

Kastorya (w Staroż. Keletron, po turecku Kesrie), miasto w tureckim wdajecie Monastyr-skim (w Macedonii), pod 407a° szer. półn., leży na półwyspie prawie okrągłego jeziora tej samej nazwy, na ważnym węźle dróg żelaznyoh. Jezioro to, mające 5 080 hekt. powierzchni a 9 kim. średnicy, odlewa wody swoje przez Wistricę i Wardar. Równina (15 kim. obszaru) oddziela je od podnoża góry Gramos (1462 metr.) na zachodzie, na wschodzie oblewa ono stopy „Suchej Góry”. Brzegi jeziora są ogarnirowane wioskami i przedstawiają widok bardzo malowniczy.

K. jest siedzibą arcybiskupa i kajmakana, ma innych kast, tych starodawnyeh plemion. Kom-zwaliska warowni bizantyjskiej i liczy 10 000 mensalizm (współżycie) paru plemion — oto mieszkańców, śród których y₈ część Greków, pierwsze ogniwo ustroju kastowego. Przewy-Y, Słowian, a reszta Turków; prowadzi ożywio- , bornego przykładu takiego kommensalizmu dostar-

Kasty.

os

czają plemiona, przebywające w górach Nilgeryj-skich (ob. Nilgeryjskie ludy). Na przestrzeni 700 mil kw. (ang.) mieszka 5 odrębnych grup etnicznych, pospołu około 25 tysięcy głów. Na halach górskich pasą się trzody Todów (około 500 osób), pasterzy, którzy żyją mlekiem, owocami, oraz zbożem, jakie w daninie otrzymują od Badagów, rolników, uprawiających pochyłości górskie (około 20 000 głów). Koto-wie są rzemieślnikami, tancerzami i muzykantami, znajdującymi zarobek u Todów i Badagów, którzy nie pozwalają im hodować krów. Kotów jest około 2 000. Kurumbowie są jeszcze mniej liczni, słyną jako wróżbiarze. Wreszcie Irulowie w liczbie kilkuset głów przebywają odepchnięci w zaroślach podgórskich. Żadne z tych plemion nie może obejść się bez wymiany produktów i bez usług sąsiadów, ale każde odróżnia się typem fizycznym i darzy sąsiadów nieufnością, a niekiedy pogardą, a wraz z tern ich zajęcia i umiejętności. Todowie obawiają się władzy czarodziejskiej Kurumbów, Badagowie znajdują się w nieustającej trwodze, podejrzewając o podobne stosunki z nadprzyrodzonemi potęgami Todów i Kurumbów. Jednocześnie utworzyła pod wpływem przejść dziejowych samorodna hierarchia: Todowie, jako najdawniejsi mieszkańcy dzielnicy, znajdują się u jej szczytu. Gdyby z biegiem czasu na terrytoryum nilgeryj-skiem utworzyło się społeczeństwo wielomilionowe, podział zajęć wraz z istniejącemi uprzedzeniami doprowadziłby do doskonałego ustroju kastowego. Takich wzorków można mnóstwo przytoczyć. Śród Masajów, pasterzy i częściowo rolników afrykańskich, przebywają Endorobowie („niżsi”) jako myśliwi, kowale, tak iż nazywają się wprost „plemieniem kowali”. Pomiędzy Gallami afrykańskimi żyją Waboni, „ludzie dziwni i ciekawi”. „Skąd i kiedy przybyli, tego sami powiedzieć nie umieją. Gallowie utrzymują ich w nader upokarzającej służalczości”. Wcieleniem zasady kastowej były ghetta średniowieczne żydowskie. Pospolicie uważają ghetta jako dowód pogardy chrześcian względem żydów. Warto zaznaczyć, iż w takich ghettach żyli i obcokrajowcy chrześcianie. W Nowogrodzie tak zwane „dwory” niemiecki i hollenderski przedstawiają wiele rysów wspólnych z ghettami: dookoła takiego dworu ciągnął się pas niezabudowanych gruntów, gmina niemiecka posiadała zupełny samorząd i zarząd Nowogrodu nie mógł wtrącać się w jej sprawy pod żadnym pretekstem. Takie same dwory niemieckie istniały we Włoszech (np. fondaco di Tedeschi w We-necyi) itd. W Moskwie każdy z ludów, a więc Niemcy, Grecy i t. d. posiadali takie własne odrębne „słobody”. Są to wszystko niedoskonałe wcielenia zasady kastowej, jednak doniosłe ze względu na to, iż świadczą, z jakiego źródła powstała kastowość. Jest ona ogniwem, które wyrosło z odosobnienia plemion za czasów bar-

Ene. powsŁ iluBtr. Zesz. 878. T. XXXV.

barzyńskich. Społeczeństwo kastowe jest w istocie rzeczy zbiorem wielu odrębnych społeczności, które znalazły się spojone podziałem pracy, niekiedy posługują się tym samym językiem, ale zachowały dawne uprzedzenia i niechęci. Przewybornie można obserwować te szczątki samodzielności plemiennej w Indyach Przedgange-sowych, zwłaszcza na podstawie dzieł świeższych, up. W. Crooke’a. Początki ustroju kastowego poszły oddawna w niepamięć, tem bardziej, iż księgi święte przybyszów Aryów gorliwie pracowały nad zaciemnieniem przedmiotu. Kasty są rozpoznawane dzisiaj na mocy różnych symbolów, np. znaków na czole w poziomym lub pionowym kierunku. Znak ten, będący szczątkiem dawnych blizn, tatuowań i znaków na ciele, odróżniających jedno plemię od drugiego i streszczających w sobie całą dumę plemienia (dość przypomnieć tutaj doniosłość obrzezania u synów Izraela), rozstrzyga o przynależności do danej kasty. Jako fatum, znak rządzi losem człowieka. Starczy nawet podstępem lub gwałtem naznaczyć kogoś pewnym znakiem, a zostanie on odepchnięty przez swoich, zaliczony zaś do kasty, której znak jest napiętnowany na jego ciele. Przedstawiciel danej kasty nie może żenić się poza jej obrębem, dzieci zaś zrodzone z takiego związku uchodzą w oczach obu odpowiednich kast za wyrzutków. Zwłaszcza pogardą są napiętnowani bękarci, którzy pochodzą z obcowania bramina z sudrą: Czan-dalowie, Kundżarowie itd. Są to istoty nieczyste, ich obowiązkiem jest oczyszczanie śoieków, grzebanie padliny, którą się żywią, wolno im mieszkać w psich budach, a „cmentarzem ich będzie kadłub szakala”. Czandalom nie wolno było opłakiwać przodków, wymawiać imienia Bramy, czytać ksiąg świętych. W tych przepisach twi inna zasada dawnego stosunku między-plemiennego, kiedy zakazywano małżeństw z obco-plemieńcami; ożywia je ten sam duch, który kazał w Wiekach Średnich spoglądać z pogardą zarówno żydowi jak i chrześcianinowi na bękartów, spłodzonych przez chrześcianina i żydówkę. Członek danej kasty uważa się za solidarnego i zobowiązanego do uczciwości jedynie względem swoich współkastowców, z którymi jedynie wolno mu jeść. Dla nich gotów się narazić na wszelkie niebezpieczeństwo, nawet na śmierć. Każda wioska i miasto w Indyach dzieli się na tyle drobnych rzeczypospolitych, ile znajduje się kast, każda zaś posiada własną administracyę i policyę. Każda w niebezpieczeństwie sprzymierza się nie z innemi kastami danej wioski lub miąsta, ale z przedstawicielami tej samej kasty w innych wioskach lub miastach. Słowem—kasta jest wielką rodziną a raczej odrębną społecznością, która ustanawia święta, wysokość płacy, bezrobocie. Strzeże troskliwie swoich praw i zwyczajów, a każdy z ozłonków jej wie dobrze, gdzie się one kończą.

Miasta Indyj były niejednokrotnie widownią krwawych walk o drobiazgi z naszego, tj. europejskiego, punktu widzenia: przywłaszczenie szczegółu odzieży, użycie bębna, włożenie wieńca na głowę przez kastę, która nie ma prawa do tego, wywoływało poważne zamieszki. Wolno obcować i jeść tylko z ludźmi swej K. Zwyczaje niekiedy drobiazgowo wyznaczają ceremoniał towarzyski. Np. w Malabarze Nair (wojownik) nie może się zbliżyć do bramina bliżej nad dwa kroki, odległość podczas rozmowy pomiędzy Nai-rem a Tirem musi wynosić 35 kroków, pomiędzy Tirem a Malijarem—5, pomiędzy Malijarem a Palijarem — 54. Wreszcie „wyrzutki” winni przestrzegać odległości 4 kroków od Palijara, 100 zaś od bramina. Oto duch, ożywiający społeczeństwa kastowel Ustrój kastowy Indyj Przed-gangesowych powstawał zwolna. W okresie, z którego pochodzą Wedy, kast jeszcze nie było. Aryowie przebywali wtedy na obszarze, gdzie trudnili się pasterstwem i skąd wyrugowali tubylców. Dopiero, gdy zaczęli podbijać porzecze Gangesu, zaludnione gęsto przez ludność rolniczą, zaczęły tworzyć się K. Wtedy powstał teoretyczny podział ludności na 4 K., t. j. „kolory” — nazwa, która świadczy, że K. w ogólnym zarysie są klasyfikacyą typów rasowych. Temi „kolorami” są: biały braminów (kapłanów), czerwony kszatryów (wojowników), żółtawy waj-syów i czarny sudrów. Ale ta klasyfika-cya zanadto upraszcza stosunki i prawdopodobnie rzeczywistość przewyższała ją zawsze swoją złożonością. W miarę rozpowszechniania się wpływów bramanizmu i wciskania plemionek drawidyjskich, kolarskich i in. w organizm podziału pracy, liczba kast rosła, bo każde takie plemionko wyodrębniało się w kastę. Proces ten trwa jeszcze dzisiaj, a jak to się odbywa, o tern świadczą dzieje Goharów. Ongi byli oni ludem rolniczym w Radżputauie, posiadającym niezależność. Wstrząśnienia polityczne wyrzuciły ich w w. VI z ich siedzib. Dzisiaj są kastą pasterzy. Z chwilą utrwalenia się u-stroju kastowego, który powstał z kommen-salizmu gospodarczego niezależnych ongi plemion, wszelkie różnicowanie społeczne, a więc każda nowa profesya, sekta itd., przybierały charakter odrębnej K-y. Europejczycy, wprowadzając do Indyj nowe zawody, przyczynili się do powstania wielu sekt, które noszą nazwy angielskie lub portugalskie (np. masztalerze słynący jako cavalere)k Słowem, wszelka ewolucya społeczna w Indyach stwarza nowe K. Dzisiaj w pro-wincyach północno-zachodnich liczą aż 307 kast, a każda posiada własne imię; w Bengalii istnieje około 1 000 kast, liczba zaś wzrosłaby do kilku, gdyby uwzględniono wszystkie poddziały. W My-sorze liczą ich 413, w Madurze 94. Każde rzemiosło uchodzi dzisiaj za odrębną kastę. Nawet grupy włóczęgów i zbrodniarzy są uznane urzędowo za kasty: np. Badakowie i Sonorowie w Pendżabie i Audh, Molurfgowie w Bengalii, Ramozowie w Bombaju, Korwahowie w Mala-barze. Rząd wybiera z pośród nich agentów policyjnych, a nie mogąc zużytkować wszystkich, osadza resztę w skrupulatnie strzeżonych osadach. Zajęcie przechodzi z ojca na syna, a taka dziedziczność sprzyja temu, iż każda kasta z biegiem czasu przybiera charakterystyczne oblicze duchowe. Streszczają to przysłowia: „obłudny jak bramin”, „okrutny jak Kallan”, „samolub jak Welala”. Nawet bramini są dzisiaj zbiorem wielu kast, które poświęcają Bię odmiennym zajęciom i nie chcą mieć nic wspólnego ze sobą. Bardzo niewielu jest kapłanami. Bramin z Audh nie wyda swej córki za mąż za bramina z Bengali! i nawet nie zechce spożywać jadła z tym ostatnim przy jednym stole. W górach około Simla są bramini robotnikami, najmują się do służby; w Oryssie uprawiają kartofle, na południu zajmują się rybactwem i kowalstwem. Wszystko to wskazuje, że od czasów kodyfika-cyi ustroju kastowego stosunki mocno się zmieniły, oraz że ustrój kastowy ulega ciągłym przekształceniom. Jedno w nim się nie zmienia, a mianowicie duch odrębności, do tego stopnia, iż nawet Europejczycy muszą mu ulegać. Mis-sye katolickie musiały przystać na to, ażeby znaki kastowe pozostawały na czołach neofitów, a missyonarz, który działał pomiędzy braminami, na ulicy unikał kapłana, który szerzył chrze-ściaństwo pomiędzy niższemi K-ami. Anglicy u-chodzą za odrębną kastę i nawet sami na siebie tak spoglądają. Naturalnie, znaczenie społeczne oddzielnych kast zmieniało się i zmienia w zależności od bogactwa K-y: np. zdzieracze kory cynamonowej ongi zajmowali wpływowe stanowisko, ale ich znaczenie podupadło, gdy wywóz cynamonu się zmniejszył. Ustrój kastowy, rozdzierając Indye na niezliczone mnóstwo obcych sobie społeczności, sprzyja podbojom i dlatego Anglicy bronią go i popierają. Nie brak jednak wpływów, wymierzonych przeciw kastowości. Najazd muzułmański podważył ich niewzruszoność na północy i dzisiaj duch kastowy jest tam mniej silny, niż na południu. Buddyzm oddziałał również, a po nim różne sekty, głoszące równość pomiędzy ludźmi. Dzisiaj działa kultura europejska. Na zakończenie warto zaznaczyć, iż wyraz „kasta” wzięty jest z portugalskiego casta.—Literatura: Schlagintweit „Ostindische Kasten in Gegenwart” („Zeitsch. für deutsch. Morgenland. Gesell.” XXIII); Risley „Tribes and Castes of Bengal”; Kitts „A compendium of cssts and tribes found in India” (Bombay 1B85); Ochs „Die Kasten in Ostindien” (Bazylea 1860); M.

A. Sherring „Hindu tribes and castes”, 2 tomy (Kalkutta 1879—1881); Nesfield „Brief view of the caste system of the North-Western provinces and Audh” (Allahabad 1885); W. Crooke „Tribes and castes of the North-Western provinces and Audh” (Kalkutta 1896); A. Steele

„The Law and Custom of Hindoo Castes” (Londyn 1868); Battacherya (Jogendra Nath) „Hindu castes and sects” (Kalkutta 1896). Powyższe prace dają obraz istniejących obecnie Btosunków. Co do dziejów ustroju kastowego; Muir „Relations of the priests to the other classes of the Indian Society in the Vedic age” („Jour, of Asiatic Soc.” 1867); tenże „Original Sanscrit Texts on the Origin and History of the People of India” (Londyn 1869, wyd. 2-e); Weber „Col-lectanea über die Kastenverhaltung in den Brahmana und Sudra” („Indische Studien” X, 1868); Hopkins „The mutual relations of the four castes according to the Manavadharma-ęastram” (1881); Oldenburg „Zur Geschichte des indischen Kastenswesens” (w „Zeits. der deutsch, morgenländ. Gesells.” 1897); Fr. Max Müller w drugim tomie „Essays” (1869). Ale przede-wszystkiem E. Senart „Les Castes dans l’Inde”

L. K.

(Paryż 1896).

Kastylia (hiszp. Castilla), prowineya środkowa Hiszpanii, przedstawia pod względem przyrodniczym i politycznym jądro półwyspu Pire-nejskiego i dzieli się na 2 części: Starą K-ę (Castilla la vieja) na północy i Nową K-ę (Castilla la nutva)—na południu; jedną od drugiej oddziela pasmo górskie, które ciągnie się na przestrzeni 700 kim. od rz. Ebro aż do uścia rz. Tajo. Wschodnie grzbiety tego pasma wznoszą się nieznacznie nad okolicą tryasową (1200 —1300 m. wysokości), ale dalej na południo-zachodzie dosięgają znacznej wysokości. Z poszczególnych gałęzi tego pogranicznego pasma górskiego zasługują na uwagę: Altos de la Barachona, Sierra Ministra, Cuesta de Azienza, Sierra Pela i S. de Ayllon ze szczytem Pico Ocejon (2065 m.); dalej na 250 kim. długi łańcuch S. de Guadarrama ze szczytem Pico de Penalara, ciągnący się nieprzerwanie aż do Cerro de la Cierva, gdzie rozgałęzia się na dwie odnogi: niższa, P a-ramera de Avila, idzie niemal równolegle do

S. de Gród os (150 kim. długości, ze szczytem Plaza de Al man z or 2661 m.), druga—wyższa, biegnie w kieruuku południowo - zachodnim wzdłuż doliny rz. Alberche aż do Talavery de la Rein a. S. de Grédos ciągnie się równolegle do doliny rz. Alberche i łączy się pod Puerto de Tornavacas z Sierrą de Be-jar, skąd oddziela się od niej gałąź boczna, kończąca się u Plasencyi. Na południe od Salamanki zaczyna się łańcuch górski S. de G a ta (2 300 m.), którego część północna znana jest pod nazwą S. de Francia i kończy się w granicach Portugalii.— Stara K. graniczy na półuo-cy z oceanem Atlantyckim, na północo-wschodzie i wschodzie z Vizcayą, Alavą, Nawarrą, Ara-gouią, na południu —z Nową K-ią i Estremadurą, na zachodzie wreszcie ż Leonem i Asturyą. Przedstawia najwyższe w Euroßie płaskowzgórze, 800 m. nad poz. morza wyniesione, o cha-

rakterze stepowym, oddzielone od morza górami Kantabryjskiemi, a od doliny Ebro na wschodzie rozgałęzieniami Sierry de Oca. Penode Urbion (przeszło 2 000 m. wys.) i S. del Mon-cayo. Jest skąpo zraszana przez rz. Duero i jej dopływy, które w lecie mają mało wody i tworzą w górnym biegu płytkie rozlewy, rozszerzające się w zimie w nieprzebyte bagniska. Bezleśna, prawie bezdrzewna, S. K. przedstawia już-to obszary ziemi jednostajnie, pokryte krótką trawą i nizkiemi krzakami, już-to bez roślinności i nagie: całemi milami nie ujrzysz ani wioski, ani domu. Klimat surowy: przeciętna temperatura roczna wynosi 11°—12° C , zimy 3°—4°

C., lata 19° — 20°C. Zmiany w temperaturze, zarówno dziennej jak rocznej, są znaczne. Zima trwa niekiedy 5 miesięcy, a cienka warstwa śniegu leży czasami przez parę tygodni w równinie Soryi. Mrozy i śnieg nastają niekiedy już w październiku. Opady atmosferyczne dosięgają 40 ctm., na wiosnę i w jesieni — 40% zimą—23%, latem—17%. Najuboższa w deszcze jest okolica Salamanki (27 m. ctm.). Latem panuje w Starej K-ii tak wielka posucha, że wiele rzeczek i drobnych jezior wysycha zupełnie. Na wiosnę i pod jesień bywają częste mgły. Ludność trudni się hodowlą owiec i u-prawą żyta i lnu, a w okolicach bardziej urodzajnych—pszenicy i konopi. Wogóle rolnictwo i handel w zastoju.—.Nowa K. graniczy na północy ze Starą K-ią, na wschodzie — z Ara-gonią i Valencyą, na południu—z Murcyą i An-daluzyą, na zachodzie wreszcie—z Estremadurą. Nowa K. przedstawia dwie kotliny, obejmujące dorzecza: Tajo i Guadiany. Na pograniczu za-chodniem wznoszą się Montes de Toledo, jako lekkie przejście do górzystego kraju Estre-madury. Południowa część Nowej K-ii nazywa się La Man cha i wznosi się do wysokości 700 m. nad poz. morza. W górnym biegu rz. Tajo leżą urodzajne wzgórza Ale arii, a na zachód od nich płaskowzgórze Madryckie. Na południe od tego płaskowzgórza ściele się równina stepowa Toledo, trawą pokryta, przechodząca dalej na zachodzie- w równinę Talavera de la Rein a (351 m.), obfitującą we wspaniałe lasy dębowe. Nowa K. wogóle jest nieurodzajna i skąpo zroszona przez Tajo z Hena-resem, Xarramą, Manzanaresem i Alber-c h e m i przez Guadyanę z Giguelą i Jaba-larem. Wśród głębokich dolin rzecznych rozwija się bujna roślinność. Bezchmurne prawie niebo zsyła tylko nocną rosę. Klimat nieco łagodniejszy niż w Starej K-ii. Przeciętna temperatura roczna waha się między 13°— 16" C., a w Madrycie zniża się często do 10° C. Opady atmosferyczne są znacznie mniejsze niż w Starej K-ii i nie dosięgają nawet 40 ctm. Roślinność rozwija się głównie na wiosnę i w jesieni, latem obumiera wskutek wielkiej posuchy, a zimą wskutek silnych mrozów. Tu i owdzi©

step zapylony ożywia wątła zieloność małych plantacyj oliwnych i pól obsianych zbożem, bobem i szafranem. Częściej spotkać można na stepach liczne trzody owiec, stanowiących prawdziwe bogactwo narodowe, a po traktach długie łańcuchy mułów objuczonych, przypominające karawany wschodnie. Przemysł ogranicza się wyrobami wełnianemi; z bogactw mineralnych Nowa K. obfituje w sól kamienną na południu, w żywe srebro pod Almaden i w żelazo. Kastyl-czycy słyną ze swej dumy i żądzy zaszczytów i są typowymi przedstawicielami hiszpańskiego charakteru narodowego, a język kastylski jest językiem piśmiennym i literackim Hiszpanii. Obecnie Stara K. dzieli się pod względem administracyjnym na 8 prowincyj: Palencia, Valladolid, Avila, Segovia, Soria, Burgos, Lo-grono i Santander, zajmujących ogółem 65 527 kim. □ obszaru, z ludnością wynoszącą (31 grudnia r. 1900)    1 785 403 osób, w tej liczbie

873 446 mężczyzn i 811 955 kobiet. Nowa zaś K. składa się z 5 prowincyj: Madryckiej, Toledo, Ciudad Real, Cuenca i Guadalajara, zajmujących wszystkiego 52 453 klm. Q powierzchni, z ludnością wynoszącą (31 grudnia r. 1900) 1923 310 głów, a w tej liczbie 942 599 mężczyzn i 780 711 kobiet. — Dzieje Kastylii. Królestwo Kastylskie powstało z hrabstwa Kastylskiego. Nazwa K-ii występuje już w połowie w. IX dla oznaczenia wschodniej części królestwa Asturyjskiego (od rz. Pisuergy dalej na wschód) i pochodzi od nazwy licznych forte-czek (castella), które nad górnem Ebro, w kraju Vardulôw pobudowali Rzymianie, a następnie obwarowali jeszcze silniej królowie asturyjscy w celach samoobrony przeciwko najazdom Maurów. Początkowo K. nie stanowiła jednolitej, samoistnej organizacyi państwowej, lecz rozpadała się na kilka hrabstw, rządzonych przez hrabiów z ramienia króla Asturyjskiego, czyli Leońskiego. W połowie X wieku pośród tych hrabstw rozrastać się zaczyna kosztem sąsiednich państewek hrabstwo Burgoskie. Za panowania Ferdynanda Gouzaleza (między r. 933—970) około Burgosu skupiać się zaczynają inne hrabstwa kastylskie. Pomyślne walki Ferdynanda Gonzaleza z Maurami pomogły mu wielce do zdobycia częściowej niezależności od Leonu, a dziedziczność tronu burgoskiego do utrzymania dawnych zdobyczy i uzyskania w przyszłości zupełnej samodzielności. Garcia Fernandez, (ok. r. 970—995), syn Ferdynanda, szedł w dalszym ciągu drogą wskazaną przez ojca, ale rozwój rzeczy czasowo powstrzymany został poniekąd przez Almanzora, znakomitego wojownika i wezyra Hiszama II, kalifa Korduby. Syn Garcii, Sancho Garcia (995 — 1021) początkowo był nawet lennikiem Maurów, ale po śmierci Almanzora (um. r. 1002) przyczynił się wielce do upadku kalifatu Korduby, rozszerzył granice swego hrabstwa Kastylskiego i użył wszystkich sił, aby

doprowadzić do minimum zależność swoją od Leonu. Powagę zaś rodu swego podniósł powydawawszy córki swoje za najbardziej wpływowych władzców hiszpańskich, mianowicie: Muhę Elvirę za Sancha Wielkiego, króla nawarskie-go, a Urrakę za Bermuda III, króla Leonu. Kiedy wszakże syn Garcii II, Sanchez, został w r. 1029 zamordowany, król nawarski Sancho, ożeniony z siostrą zabitego, odziedziczył w imieniu żony K-ię, przyłączył ją do państewka swego i pozostawił synowi swemu, Ferdynandowi I Wielkiemu (1035 — 1065), już jako królestwo. A kiedy Bermud III poległ w walce bratobójczej z Ferdynandem I, ten opanował Leon i założył podwaliny pod wielkie królestwo Leońskie, tylko pod nową nazwą i z tą jedynie różnicą, że punkt ciężkości państwowej przeniesiony został do K-ii. Po śmierci Ferdynanda K. rozpadła się na dzielnice, ale szczęściem na krótko. Alfons VI (1072—1109) łączy bowiem w roku 1072 na nowo ojcowiznę i rozszerza ją jeszcze kilku na Maurach nabytkami, pomiędzy innemi starą rezydencyą królów wizygockich, Toledo (1084), W braku męskiego potomstwa pozostawia tron córce, Urrace (1109 — 1126), kobiecie przewrotnej i rozwięzłej, która przenosi stolicę K-ii z Leonu do Toledo. Panowanie Ur-raki upływa na krwawej walce domowej pomiędzy królową a jej drugim mężem, Alfonsem Aragońskim, znanym w historyi K-ii pod imieniem Alfonsa VII, i zasługuje na uwagę pod tym jeszcze względem, że podówczas przedstawiciele miast kastylskich, najwcześniej w Europie, zdobywają prawo uczestniczenia w ciele prawodaw-czem. Po śmierci Urraki tron kastylski objął jej syn z pierwszego małżeństwa, Alfons VIII (1126—1157), który zawarł pokój z królem a-ragońskim i w przymierzu z nim prowadził szczęśliwą walkę z Maurami. Przed śmiercią wszakże podzielił państwo między swych 2 synów: Sancha III kastylskiego (1157—58) i Ferdynanda II leońskiego (1157 — 88). Odtąd pomiędzy temi dwiema dzielnicami kastylskiemi powstają walki domowe, dające powód Maurom do energiczniejszych najazdów. W celu obrony chrześciaństwa za sprawą Alfonsa IX kastylskiego (1158 — 1214) powstają w K-ii zakony rycerskie (Calatrawski — w r. 1175, Alcantarski— w r. 1176 i Compostelski—w r. 1175) i hojnie obdarowane przez królów coraz bardziej koncentrują w swych rękach ziemię i władzę w kraju. Oparłszy się na zakonach, Alfons IX Dobry, w przymierzu z królami Aragonii i Nawarry, zadaje dnia 16 lipca r. 1212 pod Navas de To-łoza tak straszną klęskę Maurom, że znosi na-zawsze potęgę muzułmańską w Hiszpanii. Kiedy ród kastylski wygasł na Henryku I (1214 — 1217), synu Alfonsa IX, K. przypadła w udziale Ferdynandowi III Świętemu (1217—52), królowi leońskiemti. Ten znowu łączy obydwa państwa pod jednem berłem i odbiera Arabom Kordu-bę, Sewillę, Xeres, Kadyks i t. d., rozszerzając w ten sposób granice K-ii aż do samego morza. W posiadaniu Maurów zostaje tylko Granada, która utrzymuje się aż do r. 1492, i niektóre drobniejsze posiadłości, jak Algericas (zdobyty w r. 1344 przez Hiszpanów) i Gibraltar (odebrany przez Henryka IV Maurom). Jednocześnie Ferdynand III zastrzega niepodzielność K-ii i zaprowadza prawo pierworodztwa, w ten sposób zakończając niejako budowę polityczną państwa. Skutkiem jednak uznania prawa następstwa kobiet do tronu i niedokładnego określenia pretensyj linij bocznych nastaje w K-ii okres zaburzeń dynastycznych. Alfons X Mądry (1252— 1284), syn Ferdynanda III, czyni pierwszą próbę kodyfikaeyi i ujednostajnienia prawa kastylskie-go, staje się mecenasem nauki i sztuki, ale rozterkom wewnętrznym położyć kresu nie umie. Rządy następców jego: Sancha IV (1284 — 95), Ferdynanda IV (1295 — 1312) i okres niepełno-letności Alfonsa XI (1312—50), przepełnione są wojnami domowemi, wywołanemi zarówno walką o następstwo tronu, jak i ambicyami prywat-nemi rodów znakomitych. Dopiero później Alfonsowi XI udało się sprężystością i przy użyciu ostrych środków zaprowadzić pewien porządek. Ale surowe rządy Alfonsa XI były niczem dla K-ii w porównaniu z okrutnemi rządami syna jego, Piotra (1350 — 69), od których dopiero wybawił kraj cały brat okrutnika, Henryk, hrabia Trastamary, pozbawiszy go tronu, na którym sam zasiadł pod imieniem Henryka II (1369— 1379). Nowy król zasłynął jako władzca łagodny, sprzyjający szlachcie kastylRkiej, która za jego panowania potrafiła wyłudzić wiele ziemi dla siebie. Jeszcze następcy jego, Jani (1379— 1390) i Henryk III (1390—1406), zdołali wysoko trzymać sztandar kastylski, ale już za Jana II (1406—1454) państwo Kastylskie chylić się zaczyna do upadku. Słaby i nikczemny ten władzca był igraszką w rękach ambitnej szlachty kastylskiej, której nadto swemi niegodziwémi rządami dostarczał co chwila powodów do niezadowolenia i zaburzeń. Gorsze wszakże stosunki polityczne nastały w Kastylii za panowania Henryka IV (1454— 1474), syna Jana. Z przydomku „Bezsilny” widać, że był jeszcze większem zerem> niż jego ojciec. Państwem rządziła królowa Joanna ze swym gachem, Bel-tranem Cuevą. Nie mając męskiego potomstwa, Henryk mianował w r. 1469 następczynią tronu siostrę swoją, Izabellę, ale wobec tego, że ta wyszła wbrew jego woli za mąż za Ferdynanda Aragońskiego, cofnął następnie swe postanowienie i tron przekazał Joannie, córce swej żony i Beltrana. W tymże czasie umarł, a kwestyę następstwa rozstrzygnęło prawo silniejszego—oręż. Kiedy obrońca praw Joanny, król portugalski, poniósł klęskę pod Toro, na tron kastylski w r. 1476 wstąpiła Izabella. W r. 1479 K. z Ara-gonią złączone zostały w jedno i utworzyły królestwo Hiszpanii, lubo ostateczne zespolenie tych dzielnic nastąpiło dopiero w r. 1516 po śmierci Ferdynanda Katolickiego.—Organizacya wewnętrzna K-ii. Królestwo Kastylskie było monarchią dziedziczną. Władza królewska, jak i gdzieindziej zresztą, zależała głównie od zdolności indywidualnych monarchy, nadto ograniczona była znacznie przez szlachtę i duchowieństwo. Szlachta dzieliła się na wyższą i niższą. Wyższa (ricos hombres), wywodząca się ze starych rodów wizygockicb, tworzyła stan wielkich posiadaczy ziemskich, którzy dobra swe zdobyli w walce z Maurami w krainach zabranych nieprzyjacielowi i otrzymali w lenno od króla za dzielność w boju. Potęga tego stanu była wielka. Ricos hombres mieli swych wasalów, chełpili się licznemi przywilejami, a w pewnych razach uprawnieni byli do wystąpienia przeciwko własnemu królowi z orężem w ręku. Między nimi przednie miejsce zajmowały rody, z dy-nastyą królewską węzłem krwi związane, następnie potomkowie drugorzędnych książąt i innych pokrewnych rodów panujących: z nich oto wywodzą się rody takich możnowładzców hiszpańskich, jak Castro, Lara, Medina Celi, Lemos, Albuquerque i Villana. Wielkiego znaczenia nabyły w K-ii również 3 zakony rycerskie: Al-cantarski, Calatrawski i św. Jakóba (Com-postelski). Niższa szlachta (caballeros, infan-zones i hidalgos czyli kijos d’algo) należała również do stanu uprzywilejowanego i ustępowała pierwszemu tylko znakomitością pochodzenia i bogactwem. Reszta ludności kastylskiej, nie należąca do klasy niewolników, mieszkała bądź po miastach, bądź po wsiach szlaoheckich i stanowiła klasę „pecheros” (od wyrazu pecha = podatek). Gminy miejskie rządziły się na podstawie tak zw. „fueros”. Całe niemal królestwo Kastylskie składało się z ziem zdobytych po kawałku na Maurach, a ponieważ w walce zaciętej ginęła większość zwyciężonych, przeto zwycięscy w celach fiskalnych musieli kolonizować kraj zdobyty, żeby zaś zjednać kolonistów musieli czynić osadnikom pewne ustępstwa i dawać przywileje: są to t. zw. „fueros”, stanowiące podwalinę ka-stylskiego prawa miejskiego. W w. XIII miasta kastylskie, w celu obrony swych przywilejów, łączą się w związki (hermandades), które znajdują gorące poparcie u królów kastylskich, pragnących oprzeć się na nich w walce swej ze szlachtą. „Pecheros”, siedzący na ziemiach szlacheckich, tern jedynie różnili się od niewolników, że mogli rzucać ziemię seniorów i przechodzić do innych właścicieli, atoli w razie przejścia w jednej okolicy wraz z gruntem tracili swój cały dobytek, w drugiej zaś — tylko połowę. Prócz tej klasy rolników pola pańskie uprawiali niewolnicy (siewos) z jeńców wojennych. Sejmy kastylskie rozwinęły się powoli z synodów kościelnych (podobnież jak w starem królestwie Wizygockiem), na których obok spraw

z. w.

Kasyno (z włos. Casino, co znaczy: dom wiej ski), nazwa bardzo rozpowszechniona w całej Europie dla określenia towarzystw ściślejszych i miejsca ich zebrań. Niektórzy nazwę K-a wywodzą od małych pokojów (casini) nad kawiarniami na placu św. Marka w Wenecyi, gdzie niegdyś szlachta włoska zwykła była gościć i pozbywszy się etykiety przyjmować swoich znajomych. Więcej na wiarę zasługuje wywód nazwy K-a od zebrań towarzyskich w domkach wiejskich, które u Włochów ze względów klimatycz nych są daleko dawniejsze, niż wille i letniska u ludów Północy. W okolicach Wenecyi i w o-kręgach włoskich, należących do Austryi, lud miejscowy pod K-em rozumie domy rozpusty.

Kasynit, minerał, odmiana ortoklasu, wyróżniająca się zawartością 3.71 °/₀ tlenku barowego. Osobniki matowe błękitno-zielouawe, przeświecające, z połyskiem, przypominającym awanturyn. Jest to ortoklas przejęty drobnemi prążkami al-bitu. Występuje w Blue Hill na północ od Media.

Kościoła rozstrzygano i sprawy świeckie, stąd też uczestniczyła w nich i szlachta. Potem coraz silniej domagać się zaczęły udziału swego w sejmach i miasta kastylskie, na których oprócz stanu wieśniaczego leżał cały ciężar podatkowy (szlachta i duchowieństwo byli prawie zupełnie wolni od podatków) i ostatecznie dobiły się tego. Rozwój ten zakończył się (później niż w Aragonii) w wieku XIII. Sejmujące stany kastylskie (cortes) składały się z 3 izb (bra-zos): szlachty wyższej i niższej, duchowieństwa i przedstawicieli miast (personeros). „Brazos” stanowiły o sobie; uchwały zapadały jednomyślnością. Kortezy kastylskie mogły być zwołane tylko w imieniu króla: nie miały one tej władzy i powagi co w Aragonii, grały jednak wielką rolę: stanowiły o nowych prawach, o podatkach, o wojnie i pokoju, mianowały urzędników najwyższych i były najwyższą instan-cyą sądową; do nich miał prawo udać się każdy ze swoją sprawą. Pomimo to szlachta sądziła się na własnych sądach, a miasta wolały uciekać się też do własuego sądownictwa.— Stosunki prawne w K-ii początkowo opierały się na dawnych prawach i zwyczajach wizygockich. Dopiero Ferdynand III a jeszcze bardziej Alfons X pokusili się pierwsi wprowadzić choć częściowo prawo rzymskie. Alfons X wydał nawet w tym celu nowy kodeks kastylski (Ley de las siełe partidas), który wszakże wobec protestu szlachty wszedł w życie dopiero w w. XIV. — Potęga wojenna K-ii polegała głównie na rycerstwie narodowem; w walce z Maurami uczestniczyły nadto skutecznie zakony rycerskie. W w. XIII rozwinęło się i żeglarstwo, któremu jako przystanie służyły: Santander, Coruna i Sewilla.— Ludność trudniła się głównie rolnictwem i hodowlą bydła, zwłaszcza owiec; przemysł i handel był małoznaczny. Wykształcenie ludowe stało na nizkim stopniu rozwoju, zresztą i ze szlachty niewielu umiało czytać i pisać, a i duchowieństwo nie wyróżniało się z pośród ogółu ani wykształceniem, ani moralnością. Pierwszy uniwersytet założono w K-ii w w. XII (w Salamance 1179), potem przybył uniwersytet w Val-ladolidzie (1250) i szkoła w Alcale de Henares. Język ludowy kastylski zdobył obywatelstwo (zamiast łaciny) w urzędzie i literaturze dopiero w w. XIII. Ze sztuk rozwinęło się w K-ii najwięcej budownictwo (kościoły katedralne w Bur-gosie, Leonie, Toledo, Sewilli, liczne pałace i t. d.).—Por.: Gounon-Loubens „Essai sur administration de la Castille au XVI siècle” (Paryż

1860); Schirrmacher „Geschichte Kastilliens im XII und XIII Jahrhundert” (Gotha 1881); Sa-cristan y Martinez „Muuicipalidades de Castilla y Leon” (Madryt 1887).

Kastylit—minerał, jest to bormit, zawierający srebro, zmieszany prócz tego z kilku siarczkami. Guanesivi w Meksyku.

Kasus (Casus), ob. Przypadek.

z. w.

Kasy oszczędności są to zakłady kredytowe, przyjmujące na oprocentowanie drobne wkłady, wypożyczając je ze swej strony i zwracając na każde zażądanie składającego. Kasy te tworzą najniższy szczebel systemu bankowego pod względem form obrotów, ale zarazem stanowią jedgo z najważniejszych ogniw w całym łańcuchu urządzeń gospodarczych. Są one dźwigniami oszczędności i przezorności społecznej, podnoszą dobrobyt warstw mniej zamożnych, wprowadzają w obrót produkcyjny małe kapitały, które inaczej leżałyby odłogiem, — słowem, spełniają naraz kilka bardzo ważnych funkcyj ekonomicz nych. Jeśli sama oszczędność stanowi podstawę pomyślności gospodarczej społeczeństwa, to in-stytucye, uczące tej cnoty i ułatwiające ją, są niemniej doniosłemi czynnikami całego rozwoju gospodarczego. One tworzą te skarbnice publiczne, w których grosz, przez ubogich zaoszczędzony, znajduje pewne przechowanie i przyrost. Ustrój kas oszczędności jc"⁺ właściwie w głównych zasadach ten sam, co wszelkich instytucyj bankowych; korzystają one z udzielanego przez oszczędzających kredytu i same kredytu udzielają. Łatwo zrozumieć, iż tę podwójną rolę muszą odgrywać dlatego, iż zadaniem ich jest o-procentowanie złożonych w ich kasach wkładów. Stąd więc czynny obrót bankowy stanowi główny ich cel, a udzielanie pożyczek tylko środek do produkcyjnego spożytkowania nagromadzonych sum. Pomimo wielkich korzyści gospodarczych, jakie K. o. przynoszą, są one stosunkowo młodem jeszcze urządzeniem. Za ojczyznę ich uchodzi Hamburg, gdzie w r. 1778 powstała pierwsza kasa, należycie już ukształcona. Oczywiście sama idea tych instytucyj istniała już dawniej i przypisują ją Francuzowi, Hugonowi Delestre, który w r. 1611 nakreślił plan zakładów oszczędnościowych. W zawiązku istniała

ców.

kasa podobna już w r. 1765 w Brunświku. Pod koniec XVI11 i na początku XIX stulecia poczęły się wszędzie na Zachodzie rozwijać. Najpierw pojawiały się w różnych miastach Niemiec, potem w r. 1798 powstała w Anglii kasa, założona przez filantropkę Wakefield w Tottenham wpobliżu Londynu. We Francyi ukazują się naprzód w Paryżu w r. 1818, w Austryi w Wiedniu w r. 1819, w Hollandyi w r. 1819, we Włoszech w r. 1822.—W kraju naszym powstała pierwsza kasa w r. 1844 w Warszawie. W Cesarstwie w r. 1841 założono kasy oszczędności w Petersburgu i Moskwie. Z początku u-rządzenia te miały charakter przeważnie dobroczynny i opiekowało się niemi głównie duchowieństwo. W miarę świadomości ważnej zasługi ekonomicznej kas, rządy poczęły się niemi opiekować i wydawały prawa, regulujące ich u-strój. Anglia wydała w r, 1817 pierwsze prawo, normujące te stosunki. Za jej przykładem poszła Francya w r. 1818. W Prusach wydano stosowne prawo w r. 1838. W Rossyi zatwierdzono pierwsze ustawy dla stolic w r. 1841, a od r. 1846 zakładano w miastach gubernial-nych kasy przy instytucyach dobroczynnych. Gdy w roku 1860 nastąpiła reforma bankowa, wzięto na uwagę i reorganizacyę kas oszczędności i w r. 1862 wydano Najwyżej zatwierdzoną ustawę. Podług ustawy tej kasy zakładane i zarządzane być miały przez władze miejskie. Od

r. 1864 zakładanie kas oszczędności powierzono Bankowi państwa. Nowa ustawa zatwierdzona została d. 21 lutego r. 1884 i z jej mocy poczęły powstawać K. o. przy kasach skarbowych gubernialnych i powiatowych. Następnie znowu w r. 1889 Najwyżej zatwierdzoną uchwałą Rady Państwa postanowiono zakładanie kas oszczędności pocztowo-telegraficzuych oraz filij tych kas przy fabrykach. Nakoniec d. 1 czerwca r. 1895 zapadła Najwyżej zatwierdzona uchwała Rady państwa, wprowadzająca w życie nową ustawę kas państwowych a ujednostajniająca wszystkie przepisy co do kas oszczędności. Główną podstawą tej reformy było nadanie wszystkim kasom oszczędności charakteru państwowego i poręczenie ze strony skarbu całości funduszów, w kasach zgromadzonych. W Królestwie Pol-skiem zakładanie kas oszczędności polecił Ukaz Najwyższy z d. 13/25 lipoa r. 1843. Stopniowo zakładano K. o. w Warszawie (r. 1844), następnie w trzech innych miastach gubernialnych i w czterech powiatowych w r. 1851. Ogółem, na podstawie tego Ukazu, założono 18 kas. Pozostawały one pod władzą Rządowej Dyrekcyi ubezpieczeń, a po jej zniesieniu w r. 1867—pod zarządem magistratów. Od r. 1866, gdy powstały w Królestwie kautor i oddziały Banku państwa, poczęły przy nich funkcyonować K. o. W dalszym ciągu pozakładano u nas kasy pocz-towo-telegraficzne. W r. 1894 zamknięto w kraju tutejszym kasy miejskie; nieodebrane przez składających fundusze przelano do kas Banku państwa. Równocześnie nastąpiło otwieranie kas oszczędności przy kasach powiatowych tam, gdzie niema kas przy Banku państwa. Niektóre K. o. istnieją przy kasach gubernialnych. O rozmiarach sum, nagromadzonych w kasach oszczędności, świadczą następujące dane: we Francyi summy te dochodzą do 1 miliarda rubli, w Anglii do ’/₂ miliarda, w Rossyi do 280 mil , w Prusach do 120 mil.—K. o. płaciły dawniej stosunkowo większe procenty, aby tern zachęcić o-szczędzających do składania wkładów. Obecnie odsetki zniżono. We Francyi procent teraźniejszy wynosi 2.75°/₀, w Anglii 2!/₂°/₀, w Rossyi 3.6°/₀. Procenty od procentów liczą się po u-pływie każdego roku. Dla ułatwienia obrotów oszczędnościowych zaprowadzono wszędzie książeczki stosowne. W różnych krajach ustanowiono też marki oszczędnościowe, czyli wartościowe znaki na bardzo nizkie summy. Znaki te posiadacz wlepia do książeczki. Kasy w różny sposób pomieszczają swe fundusze, aby je należycie oprocentować. W Niemczech i Austryi istnieje wolność co do sposobu lokaty. W Anglii K. o. obowiązane są składać kapitały kas o-szczędnosci do narodowej kasy depozytowej (National Debt Office), która je pomieszcza w papierach państwowych. We Francyi fundusze o-szczędnościowe lokują obowiązkowo w rencie państwowej, co już parokrotnie wywoływało trudności. W Rossyi fundusze kas o. przekazują się obecnie Bankowi państwa, który pomieszcza je w papierach państwowych lub gwarantowanych. Dawniej, zarówno w Cesarstwie jak *w Królestwie, wkłady kas o. były w części przedmiotem obrotu Banku państwa. Do rozwoju kas oszczędności przyczyniły się szczególnie kasy pocztowo-telegraficzne, nadzwyczajnie popularyzujące oszczędność. W niektórych krajach zaprowadzono K. o. szkolne. Utrwaliły się one głównie w Anglii; nastręczają jednak słuszne zarzuty, iż osłabiają w młodzieży pierwiastki idealne, zwracając ją przedwcześnie ku zmate-ryalizowaniu. Na tern polu toczy się do tej chwili jeszcze spór teoretyczny, wobec którego przykład Anglii znajduje mało naśladow-

St. A. K.

Kasy pożyczkowo - oszczędnościowe, ob. Towarzystwa wzajemnego kredytu i po-życzkowo-oszczędnościowe.

Kasyteryt, minerał, tetragonalny dwutlenek cynowy Sn0₂. Przeważnie krótkie, grube kryształy, wykazujące najczęściej kombinacye słupa i piramidy, ściany słupa zwykle prążkowane podłużnie. Kryształy pojedyńcze przytrafiają się rzadko, natomiast dwojaki kolankowe są bardzo pospolite. Lupliwość w dwu kierunkach niewyraźna, twardość 6 do 7, ciężar właściwy 6.8 do

7. Barwa żółtawo-brunatna lub czerwonawo-bru-natna do czarnej, rzadziej czerwona, szara, żółtawa. Rysa żółtawa lub biała. Połysk dyaraen-

wielce ceniona. Zapotrzebowanie cyny z biegiem czasu zmniejszyło się znacznie, szczególniej na wyrób sprzętów i naczyń. Dziś używa się jej przeważnie na odlewy, na stopy z ołowiem, ż miedzią czyli bronzy, do pobielania naczyń itp. T. zw. metal brytański jest aliażem cyny i antymonu. Ogólna produkcya roczna cyny wynosi około 700 000 centnarów. Lwia jej część przypada na Australię i Bankę. Nazwa K-u jest grecka, xaaafcepoç, używana jeszcze przez Herodota. Minerał ten zwie się też kamieniem cynowym lub kruszcem cy-

z. w.

B.

towy lub tłusty, przezroczystość niezupełna, dwój-łomność dodatnia. Składowi teoretycznemu odpowiada 78.6 cyny i 21.4 tlenu, wszakże prawie zawsze są domieszki żelaza, krzemu, tantalu. W płomieniu dmuchawki nietopliwy i niezmienny, z sodą na węglu daje cynę metaliczną, w kwasach nierozkładny, rozpuszczalny natomiast w stopionym wodzianie potasowym. Sztucznie odtworzony przez Daubrée’go i in. Występowanie w pseudomorfozach oraz obecność nowotworów kruszcu cynowego w kościach kopalnych doliny Pentewan i Carwon w Anglii wskazują pochodzenie wodne. Najgłówniejszem pier-wotnem złożem K-u są skały krystaliczne dawne, krzemianowe, w których ou wraz z minerałami towarzyszącemi tworzy zarówno żyły i rozmaicie rozgałęzione żyłki, jak i wsiąki. Przejęta w ten sposób kruszcem i obfitująca w kwarc masa skalna przeobraża się niejako całkowicie w ubogą rudę, z której K. oddzielany jest przez kruszenie i płókanie. Do zwykłych towarzyszów K-u należy kwarc, do charakterystycznych wolframiany: wolframit i szelit, z krzemianów zaś beryl, topaz, cynwaldyt. Apatyt i fluoryt również wiernie mu towarzyszą. Cztery minerały ostatnio wymienione zawierają fluor. Stąd fluorowi przypisujemy pewną rolę w sprawie tworzenia się żył K-u. W „formacyi cynowej” występuje też często molibdenit, piryty arsenowe, galena, blenda. Grube kryształy bliźniacze,

t. zw. „krupki cynowe”, mają częstokroć na sobie powłokę z produktów rozkładowych, jak na-kryt, litomaryn itp. W Saksonii, koło Alten-berga, Marienberga, Geyer, łożyskiem skalnem K-u jest granit i gnejs, jak również koło Sławkowa i Krupki w Czechach, W okolicach Cyn-waldu jest niem porfir i granit. Podobneż stosunki ujawniają pokłady kruszcowe prowincyi hiszpańskiej Galicyi, oraz Bretanii. W Korn-walii K. występuje w towarzystwie kruszców miedzi, osadzonych w łupku gliniastym. Stannin jest nieznaczną mieszaniną K-u i kwarcu, występującą koło St. Agnes, skąd też pochodzą piękne pseudomorfozy obu tych minerałów w postaci ortoklazu. W żyłach kruszcowych, przecinających trachity i andezyty Boliwii, K. znajduje się w towarzystwie kruszców srebrnych i te-traedrytu. W żyłach osadzonych w ryolicie, w Meksyku, koło Durango, towarzyszą mu blaszki hematytu. Wyjątek stanowią ubogie zresztą w kruszec cynowy pokłady Campiglia maritima, spoczywające w wapieniu uwarstwionym. W pokładach wtórnych K. występuje w postaci żwi1 rów i głazów oraz „piasków cynowych” na półwyspie Malakka, na wyspie Banka i t. p. W piaskach takich, w Kornwalii i Meksyku, ukazuje się też niekiedy t. zw. cyniak drzewny, kasztanowato-brunatny, promienisto-włóknisty lub żółty, o ciężarze właściwym 6.4. K. jest jedynym kruszcem cyny. Ta była już znana starożytnym i dla swej własności tworzenia bronzów

nowym.

Kasz (Kas) Jan, rzeźbiarz czeski. Nauczywszy się w Morawskich Pratkowicach tokarstwa, został wysłany dla dalszego kształcenia się do Pragi, do rzeźbiarza Sulmana, pod którego kierunkiem taleut swój znakomicie rozwinął. Z licznych rzeźb jego godue są wyróżnienia posągi: św. Anny, św. Piotra i Pawła i św. Józefa (w kościele żytawskim); v Chrystus na krzyżu (dla rady miejskiej w Inszpruku); śww. Cyryl i Metody i Chrystus błogosławiący (w kościele w Jiczy-nie); Madonna (w kościele św. Mikołaja w Pradze); św. Jan Chrzciciel i św. Józef (w kościele św. Józefa w Pradze). Prócz tego warto wspomnieć o rzeźbach jego ornamentacyjnycb w kościele w Zaborzu (ołtarze, kazalnica i czterech ewangielistów); Wielki ołtarz z apostołami Piotrem i Pawłem w Golcz-Jenikowie i ołtarz gotycki w kaplicy św. Deyma w Hostinnem. Z rzeźbiarzem Veselym pracował nad wykonaniem dwunastu apostołów do zegara wieżowego w Pradze na starem mieście.

Kaszak (patol.), ob. Ater ornat.

Kaszan, główne miasto okręgowe w prowincyi perskiej Irak-Adżmi, leży w środku państwa, w położeniu bardzo dogodnem, mającem wielką przyszłość przed sobą, jako prawdopodobny węzeł przyszłej sieci kolejowej perskiej. Wychodzące stąd trakty prowadzą do Ispahanu, Teheranu i Jezdu. K. leży 1090 metr. nad poz. morza, ua pochyłości gór, dostarczających miastu wody, śród pól, ogrodów i winnic. Ze wszystkich miast perskich K. jest najregularniej zbudowany i najczystszy. Ma 35 karawauserajów dla podróżnych, 18 wielkich i 90 małych meczetów, 34 łaźni i duży uniwersytet. Przemysł miejscowy reprezentują zakłady wyrobu pięknych materyj jedwabnych, złotogłowiu najlepszego w Persyi, wyrobów bawełnianych, miedzianych i stalowych, przedmiotów ze złota i srebra, kling do szabel, cegieł, ceramiki itd. Znaczny handel. Miasto założyła Zobeida, ulubiona małżonka Ha-run-al-Raszyda. Wpobliżu leży wspaniały pałac Fin z rozległym i pięknym ogrodem. Według obliczeń Schindlera miasto ma około 30 000 m-ców, atoli Euan Smith już dawniej ilość ludności kaszańskiej podawał na 70 000. W listopadzie roku 1893 nawiedziło K. trzęsienie ziemi.

Dr J. P.

nych (ob.), wziewań itp.

Kaszanat, rzadziej Kassanat, nazwa przyprawy kuchennej, staropolskiej, używanej pierwotnie tylko do marynowania ryb, później atoli podobno również i do mięsiw oraz ptactwa. Dziś jest zapomniana zupełnie, a nawet pod koniec w. XVIII nie musiała już byó znana powszechnie, skoro ks. Wojciech Wielądko (ob.), na końcu wydanej przez siebie książki kucharskiej, objaśniając mniej znane wyrazy polskie, w kuchni używane, wspomina też o K-cie w te słowa: „rosół do ryb chowania, z octu, pieprzu białego i ziół różnych zaprawiony; także do mięsa, pieczonych kuropatw, jarząbków” („Kucharz doskonały” Warszawa 1778; jest to przekład z francuskiego— wyd. 2-e tamże 1783). U Z. Glogera czytamy: „Kaszanat, Kasanata. Tak nazywano w kuchni polskiej rosół do utrzymania ryb marynowanych: z octu winnego z oliwą, solą, pieprzem białym, rozmarynem i innemi zioły i korzeniami” („Encyklop. staropolska” T. III, str. 23).—Od obu wymienionych lepiej znający się na rzeczach i sprawach takich, kuchmistrz Stanisław Czerniecki, tak mówi o K-cie: „Kńszńnat albo Rosół polski. Rybę żywą iaką masz, Losoéiâ, pstrągi, Szczukę, Kârpiâ, Jeśiotrń, czeczugi, et omne genus piscium [t. j. ryby rodzaj wszelaki], z łuszczką żywo zrysuy [t. j. ponacinaj], opłocz pięknie, zley Octem winnym, wstaw w kotle Octu piwnego, nńpoły z wodą, tńk żeby Ryba pływńć mogła, włóż Rybę, soli niemało, warz, â gdy vwre, wyłóż nń misę, â potrząśniy źieloną pietruszką” („Compendium Ferculorum albo Zebranie potraw itd.” Kraków 1682, str. 69; istnieje nadto kilka wydań późniejszych).— Czerniecki, podający przedtem dwa inne sposoby sporządzania marynaty z ryb, ten właśnie uważa za wyłącznie polski; ryby tak przygotowane nazywano „rosoło-wemi”. — Według J. Karłowicza, nazwa K. miałaby powstań z fr. cassonade (=cukier miałki, faryna) „może z powodu, że używano cukru do owego rosołu” („Słownik wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia” Kraków 1897, zesz. 2-i str. 262). Otóż, jak widzimy z przytoczonych

3-ch przepisów przyrządzania K-u, z których szczególnie ważny jest podany przez Czerniecki e-go, jako człowieka w zawodzie kuchmistrzow-skim doświadczonego, do przyprawy tej cukier nie wchodził nigdy, więc też i nazwa K-u od cassonade w żaden sposób pochodzić nie może. Nie jest ona z pewnością zapożyczona od któregokolwiek z języków europejskich, dzisiejszych, żaden z nich bowiem nie zna jej zgoła w znaczeniu choćby podobnem tylko do naszego, uznać ją zatem trzeba za swojską, pokrewną wszakże z rzeczownikiem sanskryckim „Kashaya”, wyrażającym rzecz warzoną (wywar, odwar), jako przymiotnik zaś, tenże wyraz oznacza smak kwaśny, ściągający rzeczy danej, oba zaś pochodzą od czasownika „kash” = być kwaśnym, ostrym w smaku (por. Larousse „Gr. diction-

Eacyk, Poważ. Uuatr. Zoaa. 278. T. XXXT.

naire encyclopédique du XIX siècle” wyd. 1-e T. XIV str. 938), więc też twierdzić wolno, że nazwa K-u, warzonego z wody, octu i soli, początek swój wziąć tylko mogła, chociaż nie ze sanskrytu, ale ze starszego jeszcze prajęzy-ka aryjskiego, czyli indoeuropejskiego.

Kaszel jest to swoisty odruch wydechowy, spowodowany przez podrażnienie zakończeń nerwu błędnego (ob. Nerwowy Układ); po głębokim wdechu następuje skurcz głośni (ob. Krtań) i zgęszczenie powietrza w płucach, po-czem powietrze to przez nagle rozszerzającą się głośnię, uchodzi z pewnym właściwym dźwiękiem, porywając z sobą znajdującą się w drogach oddechowych wydzielinę, a więc śluz, plwocinę, lub ciała obce, któreby przypadkowo tam mogły się dostać.—Ośrodek kaszlu znajduje się w rdzeniu przedłużonym (ob. Mózg) i podrażnienia swoiste dochodzą doń za pośrednictwem nerwu błędnego. Nie wszystkie jednak gałązki nerwu tego sprowadzają odruch kaszlowy. Najwraż-liwszem pod tym względem miejscem jest błona śluzowa krtani, za nią idzie śluzówka tchawicy i opłucna. Niekiedy nawet podrażnienie może płynąć z innych narządów, powodując K.; stwierdzony jest np. K. „nosowy”, „śledzienny”, „wątrobny”, „maciczny” i „uszny”, mniej pewny jest K. „żołądkowy”. W każdym razie K. spowodowany przez podrażnienie narządów nie oddechowych jest zjawiskiem względnie rządkiem i każe przypuścić wyjątkową drażliwość ustroju nerwowego.—K. jest odruchem celowym, przeznaczonym do wydalania z narządów oddechowych rozmaitych pierwiastków szkodliwych lub niepotrzebnych, któreby mogły ze szkodą dla ustroju pozostawać w płucach lub przedostać się do nich. Zuane są wszystkim gwałtowne K-e, w razie przedostania się do krtani cząstek pokarmu lub napoju (zachłyśnięcie się). Niekiedy wszakże, jak to bywa np. w krwawieniu z płuc, K. sam przez się może się stać przypadłością niebezpieczną, gdyż może nawet zwiększyć krwotok. — .lako objaw rozpoznawczy, K. ma wartość podrzędną. Brak K-u nie wyklucza cierpienia płuc, obecność K-u nie jest znów dowodem choroby płucnej. K. suchy zazwyczaj oznacza brak wydzieliny w narządach oddechowych; wilgotnemu towarzyszy wydzielina mniej lub więcej obfita. Swoisty jest dźwięk K-u w d ł a w c u (krup) i w krzuścu (koklusz); ob. te wyrazy.—W pierwszym przypadku K. przypomina szczekanie, w drugim napady jego bywają bardzo gwałtowne, niekiedy w połączeniu z sinicą i wymiotami.—Leczenie K-u polega na usunięciu jego przyczyny; złagodzenie samego osięga się za pomocą środków narkotycz-

Dr J-y. B-r.

Kaszelot (Gatodon macrocephalus), ob. Wieloryby.

Kaszewarow Aleksander (* r. 1809 na wyspie Kadiaku — f r. 1866), podróżnik rossyj-

Interesowanie się filozofią wywołało

ski, syn Aleutki, kształcił się w szkole sterni-czej w Kronsztadzie, w latach 1829—1830 odbył pierwszą podróż naokoło świata. Otrzymawszy stopień porucznika morskiego, został członkiem Towarzystwa rossyjsko - amerykańskiego i czas od r. 1831 do 1844 przepędził w posiadłościach rossyjskich w Ameryce. Tam w r. 1838 uczestniczył jako naczelnik w wyprawie morskiej, odbytej na łodziach („bajdarach”) obitych skórą psów morskich, w celu zbadania i opisu brzegów północno-zachodnich Ameryki polarnej. Po powrocie do Petersburga wstąpił do deper-tamentu hydrograficznego i tu pracował nad nakreśleniem mapy wód, omywających wschodnią Syberyę i posiadłości rossyjskie w Ameryce. W latach 1850—56 został dowódzcą portu Ajań-skiego a jednocześnie naczelnikiem departamentu hydrograficznego. Z artykułów dziennikarskich K-a zasługuje na wzmiankę: „Zamietki ob Eskimosach w Russkoj Amierikie” („Siew. Pczeła” 1846 w Ne 227 i 228). Umarł w randze gene-rał-majora. Po śmierci K-a wydano „Żurnał wiediennyj pri bajdarocznoj ekspiedicii nazna-czennoj dla opisi siew. bierega Amieriki w 1838 g.” (Petersburg 1879, dodatek do t. VIII „Izw. Imp. Russk. Geograficz. Obszczestwa”).

Raszewski Kazimierz (* dnia 5 marca r. 1825), krytyk literacki i artystyczny, tłómacz arcydzieł dramatyki greckiej i wogóle europejskiej, myśliciel i publicysta, urodził się w Warszawie, kształcił się w szkole zwanej „obwodową” przy ul. Nowy Świat, i w gimnazyum gu-bernialnem warszawskiem, poczem przeszedł do t. zw. „Kursów dodatkowych”, gdzie się poświęcił filologii klasycznej pod przewodnictwem M. Nendzyńskiego, oraz historyi. Częściowo zwiedzał uniwersytety zagraniczne. Pełnił urząd sekretarza przy Instytucie wychowania panien w Puławach, następnie przy akademii medyko-chirurgicznej w Warszawie, w końcu przy Szkole Głównej. Przez rok wykładał logikę i psychologię w kursach przygotowawczych do Szkoły Głównej r. 1862/3. Działalność swą literacką rozpoczął od przekładów tragedyj Sofoklesa, które ogłaszał od r. 1852 w „Bibliotece Warszawskiej”, aż po latach wielu, przerobiwszy nieraz całkowicie dawniejsze swe tłómaczenia, wydał w Warszawie r. 1888 całość p. t. „Tragedye Sofoklesa” (str. 466). W 7 lat potem r. 1895 ukazały się w jego przekładzie wszystkie „Tragedye Eschilosa” (str. 374). Znaczenie tych przekładów dla literatury naszej jest niesłychanie wielkie. Mieliśmy wprawdzie już poprzednio wierne filologicznie tłómaczenia tych samych utworów przez Z. Węolewskiego, ale przekład ich prawdziwie estetyczny dał dopiero K., u-miejąc zachować myślową i formalną zgodność z oryginałem, a przecież nie uchybił w niczem ani duchowi języka ojczystego, ani piękności stylu i wiersza. Odtąd już każdy, kto zechce zaznajomić się u nas z dziełami dwóch największych tragików greckich, może w języku ojczystym, z prawdziwą rozkoszą estetyczną rozczytywać się w tych przekładach, któremi K. trwały sobie pomnik w dziejach piśmiennictwa naszego wystawił, a społeczeństwu rzetelną i znakomitą oddał przysługę. Obok tych inne przekłady K-go, jakkolwiek wyborne, muszą oczywiście zblednąć, ponieważ nie posiadają tego wysokiego kulturalnego znaczenia, jakie ma tłó-maczenie tragików greckich. A jest tych przekładów dużo, wydanych oddzielnie lub też w czasopismach. Dokonywał ich K. z języka francuskiego, niemieckiego i włoskiego. Oto ważniejsze: Wiktora Hugo „Burgrafowie”; Emila Augier „Filiberta”, „Gabryela”, „Dyana”; Coppée’go „Przechodzień”; Fryderyka Hebbla „Judyta”; Pawła Heysego „Sabinki”, „Elfryda”; Willbrand-ta „Arrya i Messalina”; Wilhelma Jordana „Wdowa Agisa”; Morela w układzie Westa „Donna Diana” i Cossy „Nero”. Oprócz tłómaczeń dawał przeróbki. obcych sztuk dla teatru, jako to: z du Boys „Sztuka i handel”, z Paillerona „Nieśmiały”, z bezimiennych: „Raj Miltona”, „On będzie moim”. Żywo interesując się teatrem, pragnął jego uszlachetnienia, podniesienia: dlatego tłómaczył lub przerabiał utwory, które, zdaniem jego, ku urzeczywistnieniu celu tego skutecznie przyczynić się mogły.—Ale wszystkie te poetyckie prace były cząstką jeno rozległej działalności K-go, którego umysł żywy i bystry zajmował się wszystkiemi kwestyami, mającemi głębsze znaczenie społeczne, czy dotyczyły ekonomiki, czy wychowania, czy fizyologii, czy psychologii, filozofii, czy przyrodoznawstwa. On bodaj pierwszy u nas — w każdym razie przed dziełem Szokalskiego „Fantazyjne objawy zmysłowe” — zaznajomił wykształcony ogół z wynikami studyów Flourensa (i Debaya) nad mózgiem, podając r. 1859 (w „Bibliot. Warsz.” t. I) „Kilka spostrzeżeń w dziedzinie pneumatologii i fizyologii”. To stosunkowo wczesne zapoznanie się z fizyologią mózgu usposobiło następnie K-go do pewnej względności w ocenie pozytywizmu, a mianowicie jego metody, jak to widać z rozpraw, drukowanych w „Bibliotece Warsz.”, p. t. „W sprawie pozytywizmu”, „W sprawie pożytku i piękna”.

kilka rozpraw, od r. 1860 w „Bibl. Warsz.” umieszczonych, a roztrząsających poglądy „Seneki”, „Epikureizmu i Lukrecyusza”, „Salomona Maj-mona”, „Abelarda”, „Spinozy”. Zamiłowanie w literaturze klasycznej poprowadziło do ułożenia „Wypisów z autorów starożytnych dla młodzieży” (Warszawa 1881), w „Historyi literatury greckiej”, jedynej dotychczas u nas, obejmującej całość, a napisanej pięknie i zajmująco (Mieści się ona w zbiorowem dziele: „Historya literatury starożytnej” z ilustracyami, Warszawa 1880) i w wielu artykułach obecnej „Wielkiej Encyklopedyi”. Znajomość literatur nowożytnych okazał w pięknie pisanych studyach o „Wolte-

„Tygo-

rze”, „Roussie” (1878) i „Kalderonie” (1880). Zagadnienia pedagogiczne, zarówno pod teoretycznym jak praktycznym względem, obrobił w licznych artykułach, pomieszczonych w pierwszych czterech tomach „Encyklopedyi Wychowawczej”.— Oprócz tego, od r. 1855 drukował w różnych czasopismach, a zwłaszcza w „Dzienniku Warszawskim”, w „Bibliotece Warsz.”, „Pamiętniku literackim* (1867), „Kłosach” dniku ilustrowanym”, „Ateneum”, mnóstwo sprawozdań krytycznych z dzieł poszczególnych, dotyczących filozofii i estetyki, tudzież ocen bieżącej belletrystyki i teatru. Wyliczać ich niepodobieństwo, bo kilka łamów zadrukowaćby potrzeba. Wielka szkoda, że nie zostały razem zebrane, przynajmniej co ważniejsze. Do krytyki szczegółowej zabrał się K. w wieku dojrza-

4.

Fig. 6. Kazimierz Raszewski.

łym, mając lat 30. Poezya grecka dała mu pewien ideał artystyczny—w zupełnem zlaniu i stopieniu się treści i formy; literatura francuska zrobiła go czcicielem jasności; studya filozoficzne chroniły od sądów płytkich, kazały się domagać pogłębienia filozoficznego. Zrazu nie miał on wysokiego pojęcia o skuteczności krytyki literackiej, pamiętając wybornie, że najwięksi twórcy greccy urodzili się i działali na wiele wieków przed ułożeniem pierwszych zasad krytycznych; z czasem jednak nabrał lepszej w tym względzie otuchy, zwłaszcza jeżeli krytyk nie będzie miał pretensyi do wydawania wyroków ostatecznych, ale starać się zechce o wyjaśnienie dzieła, które stało się przedmiotem jego u-wagi. W różnych epokach i u różnych narodów co innego nazywamy pięknem, a rozwój tego pojęcia nie odbywał się wcale w kształcie postępu prostolinijnego. Były wprawdzie epoki, kiedy uznawano jeden jakiś niewzruszony kanon piękna; lecz one nie należały do najświetniejszych i najoryginalniejszych w dziejach piękno-twórstwa; musi tu być zatem swoboda poglądów. Dzieło piękna nie powinno iść w służbę teoryom innej dziedziny; nie wyklucza to jednak myśli, celu, nawet tendencyi z zakresu twórczości poetyckiej, jeżeli ta myśl, ten cel, ta tendencya nie jest przyczepiona tylko zewnętrznie do dzieła, lecz wypływa bezpośrednio z jego wątku, stanowi jego integralną cząstkę. Dlatego też K. nieraz wymownie bronił pewnych dążności, które silnie odczuwała jego dusza, albo które za pożyteczne dla kraju w danym czasie poczytywał; chodziło mu bardzo o idee nowe, o odbicie postępu duchowego. Żądając atoli ideału i natchnienia, rozumiejąc i pochwalając artystyczne zespólenie sfer ziemskich z uadziem-skiemi, występował jednak surowo przeciwko zagadkowemu, tajemniczemu mistycyzmowi w poe-zyi, choćby to był „Król-Duch” Słowackiego, a cóż dopiero wytwory jego naśladowców! Protest jego atoli przeciw mistycznej niejasności i rzekomej głębi filozoficznej nie jest bynajmniej równoznaczny z pobłażaniem dla powierzchowności, a tembardziej płytkości duchowej. W rozbiorach swoich domagał się K. zawsze konsekweucyi logiczno-psychologicznej i harmonijnej budowy; piękność samej formy wcale go nie przejedny-wała; stąd jego narzekania na lichych poetów romantycznych, u których „zazwyczaj więcej słychać wrzasku niż talentu”. Każdą krytykę jego znamionowała jasność, bezstronność (bo mu zawsze chodziło o rzecz, nie o osobę), umiarkowanie w sądach i ciągły wzgląd na dobro społeczne, obok pilnego strzeżenia zasadniczych cech piękna. Ńie mógł w nich zazwyczaj rozwinąć rozległych myśli, bo nie przyszło mu pisać o arcydziełach; największymi poetami, których oceniał, byli: Wasilewski, Zmorski, Włodz. Wolski, Syrokomla, Sowiński, Deotyma, Andrzej Morsztyn; największym dramatykiem — Korzeniowski, a największym powieściopisarzem—Kraszewski. Najlepiej, najtrafniej sądzi utwory dra-matyki i epiki; w rozbiorach utworów lirycznych bywał zazwyczaj lakonicznym, nie próbując na ich podstawie odtwarzać stanów duszy poety. Tak-to poważnie i spokój nie, bez uganiania się za jaskrawością jakąkolwiek, za efektem czysto frazeologicznym, zawsze mając tylko przedmiot rozbierany na względzie, przez ogromny szereg lat pisywał swe oceny, formułował swe poglądy, jednając sobie i serca, i umysły, ten „nowożytny Grek”, jak K-go nazwał Leonard Sowiński, zawsze ciekawy, zawsze badawczy, zawsze gotów do dyskusyi, zawsze dążący do zharmonizowania myśli i uczuć, wciąż się rozwijał i wciąż doskonalił. Językiem pisze pięknym, stylem jasnym, często obrazowym, nieraz dobit-

nym i silnym.—Por.: Piotr Chmielowski „Dzieje Krytyki literackiej w Polsce” (Warszawa 1902,

P. Chm.

H.

str. 306—323, 364—371).

Kaszgar (po chińsku Hasze-hue), główne miasto chińskiej prowincyi Kaszgarskiej w Turkiestanie wschodnim, najbardziej na zachód wysunięte miasto chińskie, pod 39°27' szer. płn. i 76°11' dług. wsch. od Ferro, 1220 m. nad poz. morza, nad rz. Kaszgardaryą, o 170 kim. na północ od Jarkandu, śród bogatej oazy, obfitującej zwłaszcza w drzewa owocowe, węzeł kilku ważnych dróg handlowych, łączących Chiny z Ferganem, Kuldżą i okręgiem Syrdaryj-skim. K. składa się ze starego miasta (Kuna-szeri), założonego w r. 1513 na wysokim prawym brzegu rzeki, i nowego (Jangiszeri), założonego w r. 1838 przez Chińczyków, o 8 kim. na południe od poprzedzającego. Stare miasto opasane jest silnym i wysokim murem z gliny i otoczone rowem szerokim, przez który prowadzą dwa mosty wiszące do dwóch bram miejskich, łączących główne ulice, służące za targowiska. We wschodniej części miasta leży pałac gubernatora chińskiego i karawanseraj, wzniesione jeszcze przez Jakóba-bega, resztę miasta zapełniają biedne chaty, tworzące wązkie, krzywe i brudne uliczki. Preciwnie, nowe miasto stanowi niemal wyłącznie twierdzę potężną, silnie obwarowaną basztami, panującemi nad miastem starem; w środku samym ma pałac dao-taja (gubernatora chińskiego), dalej gmach byłego haremu Jakóba-bega, dżamię Mesdżid, bazar i koszary wojskowe. Wpobliżu miasta wznosi się meczet jeden z najpiękniejszych w całym Turkiestanie, z grobem Hazrat-Afaka (urn. 1693), mahometańskiego świętego, i ze wspaniałą fasadą. K. liczy 60—70000 m-ców, ma 2 stawy rybne, kanał, wieżę, 17 wyższych szkół maho-metańskich (medresseh), 70 szkół niższych, konsulat rossyjski, karawanseraje i pomnik podróżnika niemieckiego, Adolfa Schlagintweita. Wskutek swego dogodnego położenia handlowego i strategicznego K. jest ogniskiem handlu chińskiego z Azyą środkową, mającem zwłaszcza obszerne bazary bawełny i wyrobów bawełnianych, t. zw. „japońskich biazi”. Z innych gałęzi przemysłowych najbardziej tu się rozwija wyrób przodmiotów ze złota i srebra, kobierców, materyj jedwabnych, wełnianych i bawełnianych. — K. wspomina się już pod r. 1070 pod nazwą Askiszeri; w r. 1218 zdobyli go Mongołowie; w r. 1513 na miejscu zburzonego Askiszeri Mirza Abakar wzniósł miasto Kunaszeri.

które w w. XVII należało do Dżungaryi i wraz z nią przeszło później pod panowanie chińskie. W r. 1838 Chińczycy założyli Jangiszeri, wszakże obie części miasta w r. 1865 dostały się do rąk Jakóba-bega, który uczynił z nich swoją re-zydencyę i ogłosił się tu w dniu 7 grudnia r. 1873 emirem. Po jego śmierci miasto na nowo d. 26 grudnia r. 1877 zajęli Chińczycy. Pierwszym podróżnikiem europejskim, który zwiedził K., był Niemiec, Adolf Schlagintweit, zabity tutaj w r. 1857 z rozkazu Valichana, gubernatora chińskiego; notatki i zbiory Schlagintweita Chińczycy zniszczyli. Po nim zwiedzili miasto już w czasach najnowszych: Shaw, Douglas Forsyth w towarzystwie licznych uczonych, Gordon, Bid-dulph, Trotter, Chapman, Bellew, Stoliczka, a zwłaszcza Kuropatkin, obecny rossyjski minister wojny, itd. — Kuropatkin „Kaszgarja” (Petersburg 1879).

Kaszgardarya, albo Kizil-su, rzeka chińska w Turkiestanie wschodnim, bierze początek na wschodnich stokach Alai-tagu, płynie początkowo na północ, następnie na wschód, wkracza do niziny Tarymskiej, przepływa przez cały szereg jeziór i moczarów i, ubiegłszy 535 kim., wpada z lewego brzegu do Jarkandharyi, która poniżej o 180 kim. przyjmuje dopływ Khotan-daryę i wpada wraz z nią do Tarymu. Brzegi K-yi są spadziste i porosłe krzakami; na wiosnę rzeka silnie rozlewa, zatapiając okolicę na przestrzeni 100 kim.; z dopływów K-yi zasługują na wzmiankę prawe: Koksu i Uriuk.

Kaszmir jest to materya miękka z delikatnej wełny kóz tybetańskich, różnie zabarwiona, a szczególniej na czarno, — pierwotnie wyrabiana w Indyach w mieście Kaszmir, gdzie w XIII wi ku znajdowało się przeszło 16 000 warsztatów tkackich. Sławne są szale kaszmirskie, odznaczające się nader piękną grą barw, miękkie i delikatne w dotknięciu.—Dziś K-em nazywają materyał wyrabiany z delikatnej wełny owczej, tkany w prążki, bez błyszczącej apretury, głównie używany na damskie ubrania. Wyrabiają także K. półwełniany, gdzie osnowa jest z wełny merinosowej albo kaszmirowej tkana z jedwabiem.

Kaszmir (Cashmere, K a s h m i r), państwo hołdownicze na północo-zachodzie lndyj brytań-skich, bezpośrednio wicekrólowi podległe, między 32°17' — 36°58' szer. płn. i 73°26'—80°30' dług. wschód, od Gr. Właściwy K. zajmuje tylko 22 500 kim. □ obszaru, ale obecnie pod nazwą K-u rozumie się wszystkie posiadłości Gu-lab-Singha, włącznie z Ladakiem, Skardu, Gil-gitem i Dżamu; jako taki K. graniczy na północy i wschodzie z Chinami (Wschodni Turkiestan i Tybet), na południu i zachodzie z Pendżabem i Kafiristanem, zajmuje ogółem 209 522 klm. Q obszaru i liczy (1 marca r. 1901) 2 905 578 m-ców; panujący obecnie w K-rze Pertab Singh ma tytuł maharadży K-u i Dżamu. — Właściwy K. przedstawia obszerną kotlinę górską w kształcie nieregularnego owalu (190 kim. dług. i około 140 kim. szerok.), otoczoną ze wszech stron wysokiemi górami o śnieżnych szczytach. Pod względem wspaniałości i bogactw przyrody niewiele krajów na świecie może dorównać K-owi. Alluwialna równina, wypełniająca dno kotliny, zajmuje 4 600—5 000 kim. □ powierzchni, której średnia wysokość nad poz. morza wynosi 1 800 m. Od południa zamyka kotlinę łańcuch Pir-Pandżal, nie dosięgający pomimo 4 730 m. wysokości granicy wieoznego śniegu. Znacznie wyższą jest ściana północna K-u, składająca się z pasma himalajskiego, ze śnieżnemi szczytami Kolasor (5 437) i Haramuk (5 152 m.). Przełęcze górskie do kotliny wiodące dostępne są dla piechurów i jeźdźców, przytem o każdej porze roku; jedynie dla wozów przesmyki kaszmirskie są niedostępne; do najważniejszych z nich zaliczają się: Baramula i Panez na zachodzie, Banihal na południu i Nabok na wschodzie. Według podań ludu tubylczego kotlina Kaszmirska niegdyś była wielkiem jeziorem słodkowodnem; z podaniem powyższem zgadzają się najzupełniej najnowsze badania geologów. Pozostałe jeszcze tu i owdzie znaczne szczątki dawnego jeziora błyszczą silnie, jak zwierciadła, pod promieniami zwrotnikowego słońca. Są to słynne jeziora kaszmirskie: piękne Vular i jeszcze piękniejsze Szyn g ar albo Srinagar, z których pierwsze leży w części północno-zachodniej, a drugie w środku kotliny. Na jeziorze tern znajduje się malownicza wyspa oraz pływające ogrody. Kotlinę K-u przepływa rz. Dżelam, która bierze początek na południowo-zachodnich stokach Himalajów, pod Islamabadem (l 797 m.) zwraca się na północo-zachód, przepływa pod Srinagarem (1603 m.), przerzyna jezioro Vular (największe, 16 kim. dług., 2.4 kim. szer., 1 580 m. nad poz. morza) i opuściwszy w stronie zachodniej K. przez przesmyk Baramula (634 m.) pod Muzaf-farabadem, łączy się następnie z Chenabem i razem z nim wpada do Indusu. Dżemal (ob.) przyjmuje z obu stron liczne dopływy górskie i obfituje bardzo w wodę, którą zasila mnóstwo kanałów irrygacyjnych. Począwszy od Islamabadu aż do Srinagaru, jest zdatny do żeglugi dla mniejszych, a dalej, aż do jeziora Vularskie-go—i dla większych statków. Ma 13 mostów i stanowi główny trakt handlowy w K-rze. Na jeziorze Vularskiem od r. 1876 kursuje parostatek. Z innych jezior kaszmirskich zasługują na wzmiankę: Manas Bal, Opan i Vusicar.—Klimat łagoduy, zima trwa 3 miesiące i jest chłodniejsza niż w Anglii. Śniegu wypada wiele, ale Dżelam rzadko kiedy pokrywa się całkiem lodem. W marcu i kwietniu leją deszcze, lato, bywa suche i piękne. Na wiosnę i pod jesień często panuje malaria w skutek licznych bagien miejscowych. Przeciętna temperatura roczna wynosi w Srinagarze 13.8°C., w miesiącach najcieplejszych podnosi się do 24°C., w najchłodniejszych spada do 4.5°C. Opady atmosferyczne dosięgają 116 cm. Anglicy nazywają K. ^szczęśliwą doliną” (Happy Valley), a ludy wschodnie „rajem Indyj” i „ogrodem wiecznej wiosny”. Częste są trzęsienia ziemi: w r. 1828 skutkiem tego w Srinagarze zwaliło się 1 200 domów i u-traciło życie przeszło 1000 ludzi, a w r. 1885 trzęsienie ziemi objęło szeroką połać K-u i przyprawiło o śmierć dziesiątki tysięcy m-ców. Flora bardzo podobna do europejskiej. Stoki gór, aż do wysokości 3 300 m., okryte są wielkiemi lasami, składającemi się z gatunków: Cedrus Deodara, Pinus excelsa i Pinus longifolia. Poniżej rosną całe gaje, złożone z europejskich drzew owocowych, jako to: czereśni, orzechów, brzoskwiń, jabłek, moreli, gruszek itd. Na polach rosną w obfitości nam nieznanej róże, jaśminy i setki innych wonnych kwiatów. Do najważniejszych produktów rolnych należy ryż, po którym dopiero idą: pszenica, jęczmień, kukurydza, len, groch i inne ogrodowizny. Latorośl winna hoduje się doskonale, aż do wysokości 2 700 m. Fauna bogata. W górach gnieżdżą się gazele, piżmowce, koziorożce, czarne i brunatne niedźwiedzie, szakale, wilki, lisy, wydry i małpy. Wężów jadowitych mało, za to mnóstwo ptaków drapieżnych, bażantów, ptactwa wodnego, kukułek i t. zw. „słowików kaszmirskich” („bulbul”), których śpiew jednak nie dorównywa śpiewowi naszych słowików. Jeziora i rzeki obfitują w rybę. Hodowla bydła, zwłaszcza kóz, owiec i „jaków”, rozwija się doskonale wskutek wielkiej ilości bogatych w paszę łąk górskich. Pomimo mnóstwa płodów roślinnych K. peryodycznie nawiedza klęska głodowa. Tak w latach 1878—80 wskutek głodu i cholery śmierć miała tu żniwo obfite. Z bogactw mineralnych K. posiada: żelazo (małej wartości) w Pir-Pan-dżalu i w dolinie Vardualu — grafit (maruy), w górach Dżamu—cynk, węgle, miedź, pod Dao-dely—antracyt. Złota znajduje się nieco w Szi-garze, dopływie Drasu i w okolicach Tangrotu na wybrzeżach Dżemalu; liczne źródła siarczane. Przemysł fabryczny reprezentuje głównie tkactwo słynnych na cały świat szalów kaszmirskich, do których wyrobu używa się spodniej wełny (puchu), bądź oswojonych kóz kaszmirskich, bądź dzikich kóz tybetańskich. Wyrób prowadzi się sposobem fabrycznym przy pomocy robotników mahometan, którzy za swą żmudną pracę otrzymują nadzwyczaj nizkie wynagrodzenie. Zwyczajny szal wymaga pracy 3-miesięcznej 3 robotników, a kosztowniejszy V/₂ rocznej tyluż. Obecnie wyrób szalów kaszmirskich cierpi bardzo wskutek zmienności mody; pomimo to dosięga jeszcze 180 000 f. szterl., z których połowę płaci zwykle Europa. Z innych przedmiotów przemysłu kaszmirskiego zasługują na uwagę: dywany, olejek różauy („attar”), materye wełniane, jedwabne (fabryka najważniejsza w Sri-nagarze), papier, papier-maché, wreszcie wyroby ze złota, srebra i drogich kamieni. Słynny niegdyś wyrób broni miejscowej, strzelb, pistoletów i mieczów, obecuie coraz bardziej zanika. Handel prowadzi K. głównie z Pendżabem, Afganistanem i Azyą Środkową. Główne drogi handlowe idą z Srinagaru przez Banihal do Amritsaru (głównego rynku indyjskiego dla towarów kasz-mirskich), przez przełęcze Pir-Pandżal i Bhimbar do Gudżaratu, przez Baramulu, Muzaffarabad i Manserat do Peszaweru. W latach 1892/3 wywóz towarów kaszmirskich (szalów, owoców suszonych, piżma, boraksu itd.) do Pendżabu, wprawdzie przy okolicznościach wcale niesprzyjających handlowi (głód i cholera) wynosił 507 329 rupij (1 rupia=7.4 kop.), a wwóz (towarów europejskich i indyjskich) stamtąd— 476 398 rupij. Handel z Indyą odbywa się bez cła. W miastach Leh i Srinagarze rezydują urzędnicy angielscy. Dla większego rozwoju stosunków handlowych, miasto kaszmirskie, Dżamu, połączono obecnie koleją żelazną z Sialkotem, miastem in-dyjskiem, a Srinagar linią telegraficzną. Monetą obiegową jest rupia różnej wartości: bądź zawierająca 8 annas, jak dawna, doskonała ale rzadka, bądź też 10 annas jak Gulab Singhaska (najbardziej rozpowszechniona, ale i najczęściej fałszowana), lub też obecnego władzcy. K. pod względem polityczno-administracyjnym składa się z 2 prowincyj: K-u i Dżamu i 3 okręgów zewnętrznych (Gilgit, Ladak i Skardu). Prowincya Kaszmirska dzieli się na 6 okręgów (Szapeyan, Szerkhas czyli Srinagar, Islamabad albo inaczej Anantnagar, Kamradż, Patau i Muzaffarabad). Prowincya Dżamu ma 8 okręgów: Dżamu, Dża-srota, Minavar, Nauczehra, Udampur, Pandż, Ramnagar i Riasi. Władzca kaszmirski jest nieograniczonym panem swego kraju i lennikiem angielskim, płacącym rocznie tytułem trybutu: konia, 12 kóz i 3 pary szalów kaszmirskich. Dochody K-u wynoszą około 800 000 f. sterl. rocznie i składają się głównie z podatków od ziemi, za której wyłącznego pana uważa się maharadża. Jest on nadto najwyższym sędzią swego ludu; przestępstwa karne w pierwszej instancyi sądzone są według praw indo-brytańskich. Więzienia istnieją w Hatbaku dla mniejszych i w Bhun-dżi dla większych przestępców. Wojsko liczy 18 436 żołnierzy piechoty, 1393 jazdy i 96 dział. Sprawność jego jest minimalna. Stolicą K-u jest Dżamu, letnią rezydencyą maharadży—Srinagar (122 612 m-ców w r. 1901), zwany inaczej K-em, dalej Islamabad, Leh i inne.

Dzieje. Historya K-u sięga głębokiej Starożytności. Przed poznaniem sanskrytu uważano K. za raj ziemski, a później za kolebkę rodzaju ludzkiego. Legendowe i początkowe dzieje kraju przedstawia najdokładniej Kalhana, historyk kaszmirski, który w w. XII naszej ery napisał kronikę ojczystą p. t. „Radżatarangini”. W niej wspomina Kalhana o 52 królach, którzy panowali w okresie 2450—1182 przed Chr., ale mówi o nich dość mglisto. Dalej dowiadujemy się, że Aryjczycy, wkrótce po wkroczeniu do Pendżabu, opanowali i dolinę Kaszmirską. W połowie w. VII Brahmanowie z okolic obecnego Peszaweru zajęli K., a w połowie w. IV kasto-wośó indyjska utrwaliła się tu na stałe. Potem nastał okres panowania cudzoziemców: przede-

wszystkiem dynastyi scytyjskiej, z której wyróżnił się zwłaszcza słynny A sok a (ob.), wielki krzewiciel buddyzmu (około r. 257 przed Chr. ostatecznie rozpowszechnił i ugruntował tę wiarę w K-rze), a następnie baktryjskiej (Demetrios). W pierwszym wieku przed Chr. kraj na nowo odzyskał samodzielność, ale na krótko; potem zaraz dostał się pod panowanie królów indoscy-tyjskich, z których jeden, mianowicie Kaniszka (ob.), zasłynął w historyi północnego buddyzmu, jako twórca czwartego soboru buddyjskiego. Potem zasiadł na tronie Gonarda III, założyciel djnastyi Guptów (oh.), która, zastąpiona czasowo przez dynastyę Vikramaditjaską, po niej znowu zasiadła na tronie kaszmirskim. W drugim wieku po Chr. król Meghavahana z tego rodu rozszerzył granice państwa aż do Windhyi i w o-kolicach Orissy dosięgną! nawet zatoki Bengalskiej. Po nim od r. 207 do 240 K. hołdował zdobywcom baktryjskim, ale w r. 240 znów odzyskał niezależność pod rządami Dżandragupty z rodu Guptów. W w. IV i V w K-rze rządzili władzcy tybetańscy, poczem jeszcze raz stara dynastya Gonardowa wróciła do władzy i wówczas K. wzmógł się na siłach. Nastała era rozkwitu Około r. 631 odwiedził K. słynny podróżnik chiński, Hiuen-Tsaug, którego notatki podróżnicze rzucają wiele światła na ten okres historyi kaszmirskiej. Z panujących Guptów wyróżnia się Lalitaditja czyli Muktapita (695—732), który w r. 713 wysłał był poselstwo do cesarza chińskiego. W VIII w. Ksszmirowie zdobywają Ladak. Okres kwitnący historyi kaszmirskiej trwa atoli krótko: w r. 1013 Mahmud z dynastyi Gasnewidzów najeżdża K.; w r. 1152 olbrzymie posiadłości kaszmirskie w równinie wraz z m. Lahorem zabierają sąsiedzi. Odtąd K. zostaje tylko państwem góralskiem i podlega napaści sąsiadów północnych, Tybetańczyków, którzy, za czasów Rintszana w końcu wieku XII, przyjmują islam. W pierwszej połowie XIV w. Szams-ed-din zaprowadza tu ostatecznie maho-metanizm. Wielki mogoł, Akbar, zdobywa K. w r. 1586 i wciela do swych posiadłości. W r. 1752 przechodzi K. pod panowanie Ahmeda szacha, założyciela dynastyi afgańskiej, której despotyczna władza trwała w K-rze aż do roku 1819. W roku tym nastąpiła nowa zmiana władzcy wskutek rozrostu państwa Sikhów pod panowaniem Randzita Singha. K. został wcielony do państwa Pendżabu, a wraz z K-em i Ladak, rządzący się samodzielnie pod tybetańskimi królami. Po śmierei Randzita Singha (um. 1839), na podstawie umowy w Lahorze (9 marca r. 1846), ziemie, pomiędzy rzekami Biasem i Satledżem, zawierające pomiędzy innemi K. i kraj Hazara, odstępiono Anglii tytułem odszkodowania wojennego. Część tego terrytoryum Anglicy ze swej strony odprzedali Gulab Singho-wi na podstawie umowy Amritsarskiej (16 marca r. 1846) za 750 000 f. st. i trybut roczny ze

skiego (Lwów 1894, str. 125).

Kaszolong, minerał, odmiana chalcedonu. Gro-uiasty, nerkokształtny, bezkształtny. Tworzy powłoki. Z pozoru często do porcelany podobny, żółtawobiały, matowy, nieprzezroczysty, wobec zawartości 3.5°/₀ wody stanowi przejście do opalu. Występuje na wyspach Tärö i na Islan-dyi.

strony władzców kaszmirskich. Za wierność maharadży, podczas wielkiego powstania indyjskiego, Anglicy zgodzili się na przyłączenie do K-u prowincyi Dżamu. Synowi Gulaba, Rangbir Singhowi (* 1832—urn. 1885), który wstąpił na tron po śmierci ojca (um. 1859), zmniejszono trybut do minimum. . Od r. 1885 panuje Pertab Singh, którego, wobec niebezpieczeństwa wtargnięcia Rossyan do Indyj, zmusili Anglicy w r. 1889 do radzenia się we wszystkich sprawach ważniejszych rezydentów angielskich.— Por.: v. Hügel „K. und das Reich der Sieck” (Sztutgard 1840—48, 4 tomy); H. v. Schlagintweit „Reisen in Indien und Hochasien” (Jena 1871, 2 tomy); Bellew „Kashmir and Kashgar, a narrative of the journey of the embassy to Kashmir 1873 — 1874” (Londyn 1875); Wakefield „Kashmir and the Kashmiris” (tamże 1879); Drew „The Jumuo and K. territories, a geograücal account” (tamże

1875); Knowle8 „Dictionary of Kashmiris„ (t-że

1885); tegoż „Folk taies of Kashmir” (t-że 1888); Hunter „Imperial Gazetteer of India” (tamże 1886, 8 t. wyd, 2-ie).

Kaszmirskie kozy, ob. Kozy.

Kaszna, miasto w Sudanie, ob. Katsena.

Kasznica Józef, prawnik polski (* w Dynowie w Galicyi w r. 1834—f r. 1887). Po ukończeniu gimnazyum w Krakowie wstąpił w roku 1852 na wydział prawny tamtejszego uniwersytetu. Po złożeniu egzaminu prawno-historycznego w Krakowie, przeniósł się na uniwersytet wiedeński, gdzie uzyskał stopień doktora prawa, a to na podstawie rozprawy „Prawo i prawo kościelne”, studyum wstępne o stosunku prawa kościelnego do nauki prawa w teraźniejszości” („Recht und Kircbenrecht; einleitende Untersuchung über die Stellung des Kircheurechtes zur Rechtswissenschaft der Gegenwart”. Następnie poświęcił się karyerze administracyjnej i do r. 1861 służył w prokuratoryi skarbu w Wiedniu. W roku 1862 wyjechał do Paryża, a tamtejszy pobyt przyczynił się do skierowania działalności K-y na drogę profesorską. Była to właśnie chwila, gdy powoływano do życia Szkołę Główną w Warszawie. Jan Kanty Wołowski (ob.), miał sobie powierzone przez Wielopolskiego wyszukanie odpowiednich sił nauczycielskich prawniczych dla nowej wszechnicy. W Paryżu właśnie K. zapoznał się z Wołowskim, a rezultatem tego zbliżenia było powołanie K-y we wrześniu r. 1862 na katedrę encyklopedyi prawa, prawa natury i kościelnego. Młody, 28-letni, profesor uzyskał wkrótce stopień doktora prawa państwowego w Warszawie. Po zamknięciu Szkoły Głównej K. pozostał na stanowisku profesora zwyczajnego w uniwersytecie warszawskim, który dopiero w roku 1885 opuścił. Wybierany kilkakrotnie na dziekana, pełnił te obowiązki w uniwersytecie warszawskim od r. 1876 do 1885. W d. 26 czerwca r. 1886 K. mianowany został profesorem zwyczajnym prawa kościelnego w uniwersytecie lwowskim, gdzie w r. 1887 na krótko przed zgonem wybrany byt na dziekana wydziału prawa. — Z większych prac K-y wymienić należy: „O stosunku prawozuawstwa do innych nauk”, przyczynek do encyklopedyi prawa (1875); ,0 istocie prawa”, po ross.: „O suszcz-uo8ti praw” (Warsz. 1872). Poza tem drukował rozprawy w „Niwie”, w „Bibliotece Warszawskiej”, w „Gazecie sądowej”; „O pojęciu i systemie nauk społecznych” («Bibi. Warsz.» 1870); „Zasady i polityka” («Niwa» 1877); „Nasze wykształcenie polityczne” («Niwa» 1881); „Centra-lizacya w państwie tegoczesnem” («Niwa» 1881); „Kilka uwag z powodu niektórych pism filozo-ficzno-prawnych wydanych w ostatnich latach” («Gaz. sąd.» 1874); „Wyobrażenia ludowe o prawie i prawo zwyczajowe” («Gaz. sąd.» 1875) i inne. Na zjeździe prawników i ekonomistów polskich w Krakowie w r. 1887 wygłosił referat „Wydziały prawne w uniwersytetach, jako wydziały nauk społecznych”. — Por.: „Historya uniw. lwowskiego 1869 — 1894” p. St. Starzyń-

H. K.

z. w.

Kaszowscy v. Kaszewscy, herbu Janina, dawny ród polski z Kaszowa, w pow. Radomskim. Protoplasta tego domu Jan, stolnik krakowski, między latami 1350 — 1405 żyjący, cytowany w aktach krakowskich, zostawił trzech synów: Marcina, Dominika i Dersława, z których pierwszy, odziedziczywszy po ojcu majątek Bidziny, dał początek znanej i zasłużonej w dziejach naszych rodzinie Bidzińskich, dwaj drudzy zaś, od przypadłych na nich w dziale dóbr Kaszowa i Wysokiego zaczęli pisać się Kaszowskimi z Wysokiego. Z prawnuków Dersława Jan przesiedlił się na Litwę i od niego-to wywodzą się Kaszowscy i Kaszewscy, wylegitymowani na Białej Rusi i Litwie (do tych ostatnich należy między innymi Kazimierz, współczesny literat i poeta (ob.); Piotr zaś, znakomitość swojego czasu (ob.), dał początek istniejącej dotychczas na Wołyniu magnackiej linii omawianej rodziny. Z linii tej na wyróżnienie zasługują: Henryk, kasztelan inflacki, dzielny wojownik przeciwko Moswkie (1633—34) i Kozakom (1648—61), Andrzej, łowczy wołyński, półkownik królewski, który z własnemi pocztami walczył przeciwko Szwedom (1626—29), Moskwie (1632—35) i Kozakom (1648 — 1651), a którego zasługi rycerskie tak wysoko cenili współobywatele wołyńscy, że po śmierci jego (zmarł w obozie), potomstwo jego zalecili opiece króla i stanów; Jan, jeden z najwierniejszych stronników Jana Kazi-

D.

D.

n e a.

mierzą, Jan Teodor, starosta korytnicki, u-czestnik wyprawy wiedeńskiej, gorliwy po śmierci Jana III stronnik zrazu elekcyi Sobieskich, później Contiego, kasztelan nominat czernie-chowski, jeden z najzaciętszych przeciwników Augusta II; Stefan, podstoli dobrzyński, poseł na wszystkie sejmy swego czasu i deputat na trybunały, oraz Krzysztof, chorąży chełmski, jeden z przywódzców konfederacyi Tarnogrodz-kiej. Linia wołyńska Kaszowskich otrzymała w roku 1902 tytuł hrabiowski rossyjski z dodatkiem nazwiska Iliński. — Paprocki, Niesiecki, Okolski, „Volumina Legnm", akta lubelskie, monografie Kossakowskiego.

Kaszowski Piotr, herbu Janins, jeden z założycieli t. zw. rzeczpospolitej Babińskiej. Sędzia ziemski lubelski, poseł prawie na wszystkie sejmy, począwszy od r. 1565 aż do swego zgonu (około r. 1580), na lubelskim r. 1569 gorliwie popierał unię z Litwą, którą też podpisał. Czynny w pierwszych trzech bezkrólewiach, należał do przywódzców partyi szlachecko-demo-kratycznej i popierał projekt Jana Zamoyskiego ogólnej elekcyi. Jako żarliwy dyssydent głosował w r. 1573 za ograniczeniem władzy prymasów w bezkrólewiach, na synodzie dyssyden-tów zaś w Toruniu r. 1576 powstawał przeciwko duchowieństwu katolickiemu i żądał ograniczenia jego liczby i odjęcia mu majątków ziemskich. Wśród szlachty koronnej cieszył się wiel-kiem znaczeniem i poważaniem, pomimo, iż niejednokrotnie wytykał jej, wcale niedwuznacznie, liczne jej wady i przywary. W celu powściągnięcia właśnie tych przywar, założył z teściem swym, Mikołajem Pszonką, rzeczpospolitą Babińską, gdzie, jako jej kanclerz, zasłynął wkrótce, jako jeden z najdowcipniejszych i najwymowniejszych a zarazem z najrozumniejszych ludzi czasu swego.

Kaszta, Ob. Drukarstwo.

Kasztan gorzki (Aesculus), ob. Hippoca-stan eae.

Kasztan słodki, Kasztanowiec, ob. Casta-

Kasztanowcowe, ob. Hippocastaneae. Kasztanowiec, ob. Castanea.

Kasztelan. Podstawą organizacyi państwa Polskiego aż do początku wieku XIV były grody, czyli kasztelanie (ob.). Na czele tych grodów książę stawiał swoich ludzi, których pierwotnie zwano aż do XII wieku vicedomini, bądź vastaldiones. Jaka była polska ich nazwa, niewiadomo. W tym czasie jeszcze wyraz ca-stellanus oznaczał tych, który siedzieli koło grodu (castellum), t. j. podgrodzian, ludność zwykle niewolną. Tych zarządzców grodów brał książę najczęściej z pośród comités (po polsku zdaje się kmieciami zwanych), t. j. dostojników dworskich, tym oznaczonych tytułem. Później w w. XII i XIII jest to już regułą, iż tylko z pośród tych comités książę wybiera zarządzców grodów.

Dla odróżnienia od innych comités zaczęto ich nazywać w XIII wieku: comités castellani (t. j. kmieciami grodowymi). Wkrótce zaś, kiedy zanikł tytuł comités, pozostała im nazwa: ca-stellanus, z której powstała polska: kasztelan. Do kasztelana należy zarząd grodu. Jak gród miał dwojaki charakter: wojskowy i gospodarczy, tak też i funkcye K-a odpowiednio do tego się stosują. Jest on dowódzcą załogi grodowej, ma bronić grodu, dbać o jego bezpieczeństwo. Ale obok tego zarządza on majątkiem księcia, który należy do grodu, tj. kasztelanią. On ściąga daniny, jakie płaci ta ludność i przechowuje je w śpichrzach i piwnicach. On wykonywa nad ludnością, osiadłą w kasztelanii, więc ludnością poddaną, wolną czy niewolną, sądownictwo cywilne i karne. Ale jurysdykcyi nad szlachtą— jak to przyjmowała dawna teorya — wcale nie miał. Do wykonywania tych funkcyj miał on pomocników. Ogólnym jego zastępcą był wojski (tribunus), który zdaje się miał przede-wszystkiem w jego zastępstwie pieczę nad grodem i dowództwo załogi. Wojski sprawował także sądownictwo kasztelańskie w imieniu K-a. Do pomocy jurysdykcyi miał K. osobnego sędziego kasztelańskiego, który prowadził proces, bacząc głównie na stronę formalną procesu, bo sam wyrok zależał od K-a lub wojskiego. W sprawach gospodarczych wyręczał się kasztelan włodarzem, którego również sam dowolnie mianował. Te attrybucye utrzymał K. do pierwszej połowy w. XIV. Wtedy je traci prawie zupełnie. Odebrano mu grody, które objęli burgrabiowie i starostowie, stracił zarząd majątku, tworzącego kasztelanię, z którego część pewną wydzielono wówczas jako jego uposażenie. Pozostało mu jeszcze tylko w pewnej mierze sądownictwo. Łączy się to z upadkiem instytucyi kasztelanii (ob.). A i resztki swego sądownictwa utracił K. jeszcze w ciągu XIV wieku. Tylko w Ma-łopolsce drobne pozostały ślady tej jurysdykcyi, aż i je usunął statut nieszawski z r. 1454. Ale ohoć upadły kasztelanie, choć K. stracił swoje pierwotne funkcye, przecież urząd ten nie zanikł, utrzymał się owszem aż do końca bytu Rzeczypospolitej. Inny był jednak odtąd jego charakter. K-owie, odkąd zwłaszcza ustaliła się zasada, iż ich wybierano z pośród comités, należeli do najwybitniejszych z urzędników książęcych. W XIII wieku już idą oni zaraz po wojewodach, a przed wszystkimi innymi urzędnikami ziemskimi, jak podkomorzy, sędzia i t. d. Jeden z pośród tych K-ów, K. krakowski, zdobywa sobie tak wielkie znaczenie, iż już w połowie XIII wieku idzie nawet przed wojewodą krakowskim. Ci też K-owie, brani z pośród najwpływowszych rodów, zajmują wysokie stanowisko jako doradzcy księcia. Z tego to powodu książę powołuje ich przedewszystkiem obok wojewodów na wiece (ob.), tj. zjazdy, na których załatwia najważniejsze sprawy księstwa.

Temu-to właśnie wzmożeniu się znaczenia K-ów jako wysokich dostojników w tych państewkach przypisać należy, iż zajęci sprawami księstwa coraz mniej dbają o swoje kasztelanie, których zarząd oddają w ręce mianowanych przez siebie wojskich i włodarzy. Ale też kiedy wskutek upadku kasztelanii w wieku XIV utracili dotychczasowe funkcye, nie wywarło to już żadnego wpływu na to ich stanowisko jako doradz-ców księcia, „czestników” wiecu. Choć bez funk-

cyi,    pozostali i nadal wysokimi dostojnikami. W miarę jak wyrabia się pojęcie państwa Polskiego, powstałego z połączenia drobnych księstewek, tworzy się już wkrótce po śmierci Kazimierza Wielkiego—rada królewska jako organ doradczy monarchy. Ta rada—to właściwie połączenie wieców poszczególnych dzielnic. Ci co dotąd zasiadali na wiecach, teraz zasiedli w radzie królewskiej. Weszli więc do niej także K-owie. W ciągu XV wieku wyrabia się i ustala znacznie i układ tej rady królewskiej, którą zaczynają też wówczas zwać senatem. Jak na wiecach, tak i w senacie jeszcze początkowo zasiadali także i niżsi urzędnicy ziemscy, jak podkomorzowie, sędziowie i t. d. Ale w ciągu XV stulecia usunięto ich, ograniczono skład senatu do biskupów, wojewodów i kasztelanów. K-owie, których było znacznie więcej, bo po kilku miało każde województwo, posiadali w senacie przewagę. — Kasztelanie powstały w ziemiach właściwej Polski w sposób genetyczny, przez powolny rozwój, a więc zarówno w Małopolsce, jak w Wielkopolsce i na Mazowszu. Nie było ich jednak w innych ziemiach, które później dopiero zostały do Polski włączone. Choć jednak wówczas, kiedy te ziemie wcielano do państwa Polskiego, K-owie już nie mieli żadnych attrybu-

cyj,    tylko polityczne stanowisko jako senatorowie, to przecież i w tych ziemiach razem z in-nemi urzędami wprowadzono także i urzędy K-ów, zapewniając im miejsce w senacie. Ale już inaczej nieco postępowano, zmieniając ich stosunek do innych urzędów ziemskich. W każ-dem województwie w Polsce był tylko jeden wojewoda, jeden podkomorzy, jeden chorąży, jeden sędzia itd. Powodem tego było, iż urzędy te powstały z urzędów dworskich książąt, z których każdy miał dla swego księstwa tylko jedną hierarchię, Ale K-ów było zawsze po kilku, bo w każdej dzielnicy znajdowało się kilka grodów. Kiedy te urzędy wprowadzano w tych dzielnicach, które później Polsce się dostały, nie było już różnicy między wojewodami, podkomorzymi i t. d. z jednej a K-ami z drugiej strony. Były to już tylko urzędy ziemskie, po większej części bez funkcyj praktycznych, często prawie honorowe. Zrównano też je, włączono K-ów w szereg tamtych urzędów, nie tworzono po kilku K-ów w każdej dzielnicy, ale jedynie tylu, ilu było innych urzędników ziemskich. Nieco różni się tylko województwo Ruskie od in-

Eno. Penn Ilnstr. Zoie. 878. I. XXXV.

nych województw. W Ruskiem województwie które utworzono w r. 1434, ustanowiono jednego wprawdzie wojewodę, na całą tę dzielnicę, ale innych urzędników do czterech, dla czterech ziem: Sanockiej, Przemyskiej, Lwowskiej i Halickiej (Chełmską do tego województwa zaliczono dopiero później). Tak więc obok czterech podkomorzych, czterech sędziów i t. d., utworzono tu także czterech K-ów, dla każdej ziemi z osobna. W innych ziemiach ruskich, które dostały się Polsce (Podole r. 1434, Podlasie* Wołyń, Ukraina 1568, Czernihów 1635), powoływano do życia tylko po jednym kasztelanie, który szedł w rzędzie między wojewodą a podkomorzym. Tak stało się w przyłączonych w r. 1466 Prusach królewskich, a także i na Pomorzu, bo choć ono miało już za polskich rządów (do r. 1310) swoich K-ów, ci jednak zanikli wraz z innemi urzędami, kiedy ta ziemia dostała się w ręce Prusaków. Tak więc miała Polska ostatecznie następujących kasztelanów (w porządku, w jakim zasiadali w senacie): krakowski, poznański, sandomierski, kaliski, wojnicki, gnieźnieński, sieradzki, łęczycki, brzesko-kujawski, kijowski, inowrocławski, lwowski, wołyński, kamieniecki, lubelski, bełzki, płocki, czerski, podlaski, rawski, chełmiński, elbląski, bracław-ski, gdański, czernihowski, sądecki, międzyrzecki, wiślicki, biecki, rogoźnicki, radomski, zawi-chojski, lądzki, śremski, żarnowiecki, małogoj-ski, wieluński, przemyski, halicki, sanocki, chełmski, dobrzyński, połaniecki, przemyski, krzy-wieński, Czechowski, nakielski, rozpierski, bie-chowski, bydgoski, brzeziński, kruszwicki, oświęcimski, kamieński, spicymirski, inowłodzki, kowalski, santocki, sochaczewski, warszawski, gostyński, wiski, raciąski, sierpaki, wyszogrodzki, rypiński, zakroczymski, ciechanowski, liwski, słoński, lubaczewski, konarski (z województwa Sieradzkiego), kouarski (z województwa Łęczyckiego) i konarski (z województwa Kujawskiego). Było ich więc razem 74. Od XVI wieku zaczęto wśród tych K-ów odróżniać większych i mniejszych. Do większych zaliczano pierwszych 25, tj. wybitniejszych, nazwanych według głównych miejscowości. Używano też na ich oznaczenie nazwy „krzesłowych”, a to dlatego, iż w senacie zasiadali na krzesłach. Inni zaś, mniejsi, czyli niekrzesłowi, drążkowi lub powiatowi, zasiadali tamże tylko na ławach. Było ich 40, zniesiono jednak tę różnicę w r. 1775. K-ów zwano także panami, a więc pan krakowski, pan sieradzki i t. d. Zdaje się, iż odnieść to należy do najstarszej epoki. Pan jest zapewne skróceniem: żupan. W urzędowych pismach zwano K-ów większych wielmożnymi (magnifici), mniejszych urodzonymi (generosi). Prywatni zwali ich wszystkich jaśnie wielmożnymi.—Prócz miejsca w senacie jedno tylko jeszcze w wiekach nowszych mają K-owie prawo. W razie zwołania pospo-

sk.

litego ruszenia prowadzą szlachtę swego powiatu do wojewody, będącego wodzem szlachty całego województwa. Od XVI wieku wyrobiła się praktyka, iż K-owie nie mogą równocześnie piastować godności ministrów (ob. Incompati-bilia). Wyraźnie stwierdziła to co do urzędów marszałka i podskarbiego konstytucya z r. 1565. Jedynie mogli być hetmanami. Nie wolno też im było piastować ani innych urzędów ziemskich, ani starostw grodowych w swej ziemi. Jedynie K. krakowski mógł być starostą krakowskim. — Na Litwie wprowadzono K-ów na wzór polski. W unii liorodel8kiej zastrzeżono utworzenie dwóch K-ów: wileńskiego i trockiego. Dopiero przy ostatecznem przeprowadzeniu unii w r. 1569 utworzono K-ów także w innych województwach, i to—podobnie jak w ziemiach później do Polski przyłączanych — po jednemu w każdem województwie. Miała więc ich Litwa odtąd dziesięciu. Są to K-owie: wileński, trocki, żmudzki, smoleński, połocki, nowogrodzki, witebski, brze-ski-litewski, mścisławski i miński. Należeli oni wszyscy do K-ów większych, a dwaj z pośród nich, wileński i trocki, stali narówni z wojewodami i między wojewodami zasiadali w senacie. Swego K-a miały Inflanty od czasu przyłączenia do Polski.—Literaturę ob. pod Kasztelania, a także Lengnich „Prawo pospolite Polskiego państwa”; Skrzetuski „Prawo publiczne narodu Polskiego”; Gorzycki „Pierwszeństwo kasztelana przed wojewodą krakowskim” („Kwartalnik historyczny”).

Kasztelania. Już w czasach przedhistorycznych istniały w Polsce dość liczne grody, stanowiące punkty centralne dla drobnych plemion. Do tych grodów chronili się mieszkańcy w razie napadu nieprzyjaciół; tu zapewne były świątynie bogów, gdzie im cześć oddawano (ob. Grody). Atoli rozwój grodów poczyna się dopiero odtąd, kiedy powstaje państwo Polskie, jako silna or-ganizacya polityczna, więc od czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Na tych grodach opiera się ówczesny ustrój państwa, one są jego główną podstawą. Gród miał w tych stosunkach dwojakie zadanie: wojskowe i gospodarcze. Gród był twierdzą obronną. Stąd jego nazwa łacińska castellum. W grodzie mieszka za pierwszych Piastów wcale liczna załoga. Najstarszy kronikarz polski, Gall, podaje cyfry tych rycerzy, którzy za Bolesława Chrobrego znajdowali się w ważniejszych grodach; w Gnieźnie, Poznaniu, Gieczu i Włodzisławiu miało ich być razem 17 000. Bezwątpienia jednak przesadne to cyfry. Atoli wkrótce po Chrobrym nikną te duże załogi; inny system, który stał się podstawą organizacyi służby wojennej, sprawił, iż już za Krzywoustego załogi grodów są bardzo szczupłe, a w XIII w. nieraz ledwie z kilku składają się ludzi. Jakkolwiek wszystkie grody miały charakter twierdz, to przecież głównie tyczyło się to grodów nadgranicznych. Stąd tak liczne są nad

Notecią (Czarnków, Wieleń, Nakło), skąd zawsze można się było spodziewać napadu Pomorzan, na Szląsku, gdzie broniły wstępu z Niemiec i Czech, oraz na Mazowszu — tu gęsto rozsiane ze względu na niebezpieczne sąsiedztwo niespokojnych Prusaków. We wnętrzu kraju, w Ma-łopolsce, Łęczycy, Sieradzu, na Kujawach, już ich mniej, ale za to większe, silniej rozwinięte gospodarczo. — Grody bowiem, obok zadania o-brony kraju, mają niezwykle ważne znaczenie jako centra zarządu majątku księcia. Majątek ten jest bardzo wielki, a zorganizowany na podstawie grodowego ustroju. Do każdego grodu należy szereg włości z ludźmi, na tych gruntach osiadłymi. Włości tych różna ilość. Jedne grody mają ledwie po kilkanaście włości, inne i po kilkadziesiąt. Na gruntach, należących do grodu, siedzą zarówno niewolDi (servi, glebae -ascripti), jak i ludzie wolni (liberi), Ludność ta zorganizowaną jest w różny sposób. Część przeznaczano na specyalne posługi dla grodu, jako piekarzy, którzy piekli chleb dla załogi, kucharzy, którzy przyrządzali strawę, szczytni-ków, którzy wyrabiali szczyty czyli tarcze itd. Grunty, na których ci ludzie siedzieli, zwano na rokiem (ob.), a tych ludzi narocznikami w ściślejszem tego słowa znaczeniu. Od zajęcia tych naroczników włości ich nosiły nazwy: Piekar, Kueharów, Szczytników. Inni, osiadli w K-ii, stanowili ludność głównie rolniczą, składali do grodu daniny w zbożu, bydle, miodzie, wosku itd.—słowem oddawali część płodów i wyrobów. Zorganizowana była ta ludność bądź na podstawie systemu dziesiątkowego i setkowego, lub też na podstawie systemu opolnego. System dziesiątkowy i setkowy jest, zdaje się, starszy; nie znamy go dość dokładnie. Wiemy tyle, iż dziesięciu ludzi tworzyło dziesiątkę, choć nie siedzieli razem, ale w różnych nieraz włościach, na czele zaś setki stał osobny setnik. System ten dziesiątkowy zanika już w XIII wieku. Obok tego systemu, za podstawę organizacyi tej ludności służyło opole. Kiedy system dziesiątkowy i setkowy łączył ludzi, bez względu na ich rozsiedlenie terrytoryalne, opole jest terrytoryalną jednostką, obejmuje pewien określony obszar, składający się z kilku, kilkunastu a nieraz i więcej wsi. Zwykle K. miała kilka opól, ale zdarza się, iż nieraz tworzyła tylko jedno opole. Opole ułatwiało administracyę. Niektóre daniny składano opolami; na opolach ciężyła odpowiedzialność za niektóre występki, popełnione w jego granicach, jeśli nie znaleziono winnych itd. (ob. Opole). Jaki zachodził stosunek między organizacyą opolną a setkową, nie jest rzeczą jasną. Zdaje się, że wykluczały się one wzajemnie, ale też i wzajemnie dopełniały. Gdzie włości, należące do grodu, tworzyły skommaso-wany majątek, tam można było przeprowadzić orgauizacyę opolną; o ile szło jednak o osady rozrzucone, wtedy dogodniejszym był system set-kowy. A zwrócić należy uwagę na to, że wprawdzie zwykle wsi, należące do grodu, leżą w jego blizkości, ale nieraz zdarza się, iż do grodów niektórych należały włości bardzo odległe, leżące nawet w innej dzielnicy, jak np. do grodów wielkopolskich osady na Szląsku, do grodów szląskich włości w Krakowskiem i t. d. Nazwa narok, zwykle odnoszona do osad służebnych, nieraz używaną jest także na oznaczenie wogóle ziemi, należnej do grodu, a nazwa naroczników pewnego grodu-—na określenie ludzi tego grodu (narok w szerszem tego słowa znaczeniu). — Obok jednak tych osad, bezpośrednio podległych grodowi, do grodu należały także liczne wsi, będące własnością bądź Kościoła, bądź osób prywatnych. Król bowiem ze swego majątku rozdaje często ziemię i ludzi, tak na rzecz instytucyj kościelnych, świeckich i klasztornych, jak i dla swoich rycerzy. Atoli wsi takich nie wyłącza on zupełnie z pod władzy grodu. Choć je przekazuje na rzecz tych osób, to przecież wsi te i nadal pozostają jeszcze w związkach opolnych i grodowych, muszą razem z temi osadami ściśle grodoweini płacić pewne daniny, ponosić odpowiedzialność, podlegają sądownictwu grodu itd. Takie rozdawnictwo dóbr zaczyna się już za pierwszych Piastów, a trwa aż do XIII wieku, bo dopiero wtedy, choć nie ustaje, to przecież zmienia swój charakter.—Tak więc do grodu należą dwa rodzaje osad: osady książęce, podległe wyłącznie tylko grodowi, oraz te osady, które, wskutek darowizn, przeszły na własność Kościoła lub rycerzy, ale nie zostały wyjęte z pod władzy grodu.—W XIII wieku pojawia się na określenie tej organizacyi nazwa K-ii. Przez K-ię więc rozumiemy gród wraz ze wszystkiemi osadami, które do grodu przynależą, czy-to bezpośrednio, jako włości książęce, czy też jako włości osób prywatnych nie wyłączone z pod władzy grodu. A organizacya ta, oparta na grodach, zowie się też z tego powodu także organizacyą kasztelańską.— Ustrój ten K-ii wytworzył się powoli. Pełny rozwój jego przypada zwłaszcza na wiek XII. W XIII wieku — wtedy, kiedy ostatecznie ustala się nazwa K-ii — ustrój ten zaczyna chylić się szybko do upadku. Powodem stają się immunitety (ob.). Już w końcu wieku XII, a jeszcze w wyższej mierze w wieku XIII zaczyna Kościół zdobywać dla swoich dóbr znaczne swobody, których ostatecznym rezultatem jest zupełne wyjęcie tych włości z pod władzy króla i jego urzędników. Oddziaływa to przedewszyst-kiem na ustrój K-ii, albowiem przez te immunitety wyłączano wsi kościelne z pod władzy kasztelanów, a więc ze związku K-ii. Takie wsi znalazły się więc, wskutek tego, poza K-ami. Dzieje się powoli, stopniowo. Każdy kościół, każdy klasztor musi osobno zdobywać dla siebie immunitet, a więc i te zwolnienia od związku kasztelańskiego. Nadto nieodrazu książęta dawali w pełni te zwolnienia. Zwalniano w części od pewnych danin na rzecz grodu, to dawano zwolnienie od sądownictwa kasztelańskiego (t. j. grodowego) itd. Ale ostatecznym rezultatem było zwolnienie zupełne. Przyczyniła się do tego także i kolonizacya (ob.) wsi na prawie niemieckiem; osadnicy bowiem takich wsi żądali zawsze z zasady zupełnego zwolnienia od wszelkich związków kasztelańskich. Kolonizacya przyśpieszyła też silnie upadek K-ii. A za przykładem Kościoła szli także i rycerze, z których w tym właśnie czasie zaczyna się wytwarzać szlachta. I oni także żądają od króla przywilejów immunitetowych, i oni osadzają wsi na prawie niemieckiem. Także więc i te wsi rycerskie zostają powoli wyłączone ze związku kasztelańskiego.— W ten sposób zmniejszało się terrytoryum K-ii, ograniczało się do dóbr ściśle książęcych, podległyćh wprost tylko grodowi. Ale kolonizacya niemiecka i tu także znaczne wkrótce poczyniła szczerby. I wsi książęce (względnie królewskie) bowiem, o ile je lokowano, wyjmowano ze związku kasztelańskiego. A że i kasztelanowie już nie spełniali należycie swoich funkcyj, za Łokietka i Kazimierza W. przychodzi do ostatecznego usunięcia tego ustroju.— Stało się to w związku z unormowaniem uposażenia kasztelanów, rządzących K-ami. Dochód główny króla, podstawę jego skarbu, stanowiły jego dobra. Inne źródła dochodu nie miały jeszcze większego znaczenia. A te dobra były zorganizowane do tego czasu na podstawie K-ii. Do grodu znosiła ludność daniny i wytwory. Gród — to wielki śpichlerz. Z tego spichlerza kasztelan grodu utrzymuje załogę. Ale zostaje jeszcze dużo, choć król nieraz przekazuje z grodów na rzecz klasztorów zwłaszca stałe i dora-zowe podarki w zbożu, bydle czy miodzie. Król czy książę nie siedzi na miejscu. Jeździ on ciągle po kraju, z grodu do grodu. Zapewne, że wiele mu zależało na tem, by go ludność poddana mogła widzieć, by blaskiem dworu i jego świetnością tę ludność utrzymać w posłuszeństwie. Ale prócz tego był jeszcze inny powód tych ciągłych objazdów, bardzo realny. Niepodobna było zbierać dość zapasów w jed-nem miejscu, w Krakowie czy Gnieźnie. Dwór liczny dużo potrzebował. Książę jeździ od grodu do grodu, bo tam czekają na niego zapasy, sprawia uczty, obdarza wiernych, i znów jedzie dalej. Dla księcia-to były przygotowywane te zapasy. Ale część ich należała do kasztelana. Każdy z urzędów ówczesnych miał wyposażenie w ziemi, w pewnej ilości wsi. Kasztelan takiego uposażenia nie miał. Jego uposażenie stanowiła część dochodów grodu — nie było jednak określone, ile ma iść na jego rzecz. Dopiero za Łokietka i Kazimierza zostaje ta kwestya u-uormowaną—przyczem ostatecznie zanika K. Na rzecz kasztelanów królowie ci wyznaczają pewną część dóbr K-ii, jako ich wyłączne uposaźe-

sk.

nie. Ale odbierają im zarówno grody jak i zarząd dóbr, do K-ii należących. — W Małopolsce oddają grody w ręce swoich burgrabiów, a resztę majątku pod władzę wielkorządzców, w innych ziemiach, w Wielkopolsce, Łęczycy, Sieradzu itd. i grody, i zarząd dóbr objęli starostowie. Kasztelanom pozostały tylko jeszcze niektóre funkcye sądowe. Ale K-ie wskutek tego zanikły. Po kilku więc wiekach istnienia przestała istnieć ta organizacya, kiedy już przeżyła się, nie odpowiadała zmienionym warunkom bytu państwa. Jeśli później jeszcze używa się nazwy K-ij, to tylko na oznaczenie godności kasztelańskiej. Ale to już co innego (ob. Kasztelan). — Od tych właściwych K-ij odróżnić należy K-ie, które stanowiły własność Kościoła. K-ie takie dostały się Kościołowi za pierwszych Piastów. Uposażając nowo powstające biskupstwa i kapituły, przekazywali książęta na ich rzecz obok dziesięcin z grodow swoich także niektóre grody z wsiami, do tych grodów należącemi. Kiedy w XIII wieku zjawia się nazwa K-ii na określenie grodu z przynależnym do niego okręgiem, nazwy tej używano także na określenie tych grodów, należących do Kościoła. Tylko że tu nie było żadnych innych wsi prywatnych, a taka K. przedstawiała się jedynie jako klucz dóbr biskupich, względnie kapitulnych. Prawie wszystkie biskupstwa miały swoje K-ie; arcybiskupstwo gnieźnieńskie miało K-ię Łowicką, a przez czas jakiś i Solecką, biskupstwo krakowskie cztery K-ie: Sławkowską, Kielecką, Iłżecką i Tarczec-ką, toż cztery biskupstwo płockie: Pułtuską, Brańską Brocką i Swięcką; wrocławskie dwie: Milicką i Otmuchowską, włocławskie również dwie: Wolborską i Łagowską. Tylko o poznań-skiem biskupstwie nic nie wiemy. Kapituła włocławska miała czas jakiś K-ię Słońską. W XIII wieku nazywają K ami kościelnemi klucze dóbr skommasowanych, które właściwie K-ii nie tworzyły, bo nie miały grodów. Do takich należą: K. Żnińska, należąca do arcybiskupstwa, i Chropska czyli Piątkowiska, darowana kapitule krakowskiej przez Judytę, żonę Władysława Hermana.— Wprawdzie dokumenty mówią nieraz o tych K-ach, że one przechodziły na własność Kościoła „cum omni iurisdictione” — że Kościół miał w nich książęce prawa: omne ius ducals\ atoli faktycznie K-ie takie—choć szybciej od innych dóbr Kościoła zyskały zwolnienie od ciężarów, ponoszonych na rzecz księcia — przecież nie odrazu były od nich wolne. Składają one zwyczajnie księciu pewne roczne daniny, np. K. Chropska daje co rok 14 świń, 6 szynek, 10 donic piwa, 3 donice miodu i 10 miar „tlużu” dla psów; Pułtuska: 6 krów, 6 donic miodu i 6 baranów itd. Nadto zwyczajnie książę w razie przybycia ma prawo żądania stanu, t. j. ugoszczenia i przewiezienia wraz z orszakiem przez K-ię. Niekiedy ten obowiązek zmieniano na daninę roczną, jak np. w Otmuchowie, gdzie, za-

miast stanu, dawano księciu 60 donic miodu, lub w Miliczu, gdzie, prócz miodu w tejże ilości, jeszcze mu dostarczano 50 wozów siana itd. Ale już w początkach wieku XIII zaczynają ginąć i te resztki władzy księcia, który zrzeka się i sądownictwa, o ile jeszcze miał je nad ludnością, w tych K-ach osiadłą, i danin i stauu. Otmuchów zyskuje zupełną wolność już w r. 1211, Pułtusk w r. 1245, Milicz w r. 1251, Chropy w latach 1251 i 1286 itd. Z tych K-ij, wolnych od wszelkich ciężarów, powstają te potężne klucze dóbr, które Btanowiły później główną podstawę materyalnej potęgi polskiego kościoła.—Literatura. Poglądy na ustrój kasztela-nij w ostatnich czasach bardzo się zmieniły. Brak jednak pracy, któraby obejmowała cały przedmiot. Do ważniejszych należą: Stanisław Smolka „Mieszko Stary”; Franciszek PiekoBiń-ski „Ludność wieśniacza w Polsce w dobie piastowskiej”; Karol Potkański „Opactwo na łęczyckim grodzie”; Stanisław Zakrzewski „Studya nad bullą z roku 1136 oraz Nadania na rzecz Chrystyana”; Stanisław Kutrzeba „Starostowie do końca XIV w.”; Baruch „Pabianice”.

Kaszubiła, rzeka, ob. Łohzanka.

Kaszuby. Obszar, na którym przebywają obecnie K-bi, czyni wrażenie strzępu, a raczej wydłużonego, nieprawidłowego rdzenia, od którego ciągną się poszarpane języki, a nawet wysepki. Rdzeń ów swoją podstawą oparł się o brzegi Bałtyku. K-i istnieją już w okolicach Nowego Portu (Neuwasserfahrt) przy uściu Wisły, ale liczniej ukazują się dopiero za Sobotami (Zoppot) i stamtąd ciągną się wzdłuż wybrzeża, zajmując półwysep Helę z wyjątkiem cypla, i wreszcie około Białogóry (Wittenbergu) obfitość ich procentowa śród ludności spada. Koniec rdzenia ciągnie się od Chojnic do rz. Brdy, nie dochodząc jej początków. Rdzeń ów trzyma się zachodniego pogranicza Prus Zachodnich. Tu znajdują się powiaty: Pucki (K-bi stanowią tam według Ramułta 76.50% w ogólnej liczbie zaludnienia), Kartuski (75.24°/₀) i Wejherowski (66.79°/₀), będące najbardziej czystemi. W Chojnickim stanowią oni (według tego samego źródła) 44.89% wśród ludności, w Kościerskim 38.78 %• w Bytowskim (Pomorze) 20.28%. w Gdańskim miejskim 4.52%. Zamieszkują oni zwarcie kąt północno - wschodni powiatu Człu-chowskiego; w Chojnickim część północną, północno-zachodnią i środkową, — znajdują się tam wielkie wsie wyłącznie kaszubskie niekiedy, ale same Chojnice są niemieckie. W sąsiednim powiecie Kościerskim ludność kaszubska jest tak zmieszana z Polakami i Niemcami, że o wytknięciu linii granicznej nie może być mowy. Jeśli przeprowadzić linię przez Konarzyn, Kiszewę starą, Garczyn i Wysin, to na północo-zachód od niej przeważają K-i, na południo-wschód Polacy, Niemcy są rozrzuceni po całym powiecie, ale głównie zajęli część północną powiatu i wraz z osadami ciągnącemi się wzdłuż południowej granicy pow. Kartuskiego stanowią klin, który wchodzi w ów rdzeń obszaru kaszubskiego i dzieli go na K. północne i południowe. W powiecie górnym Gdańskim, na skrawku około Trąbek i Kłodawy siedzą Polacy, K-bi zajmują część północno-zachodnią, resztę — Niemcy, ale K-bi docierają do Łęgowa i wschodniej granicy wyżyn gdańskich, skąd widok otwiera się na Żuławy. W tym rdzeniu każde miasto jest ogniskiem niemczyzny, po kaBzubsku mówią tutaj, a przynajmniej w okolicach obficiej uposażonych w żywioł K-ski, nietylko gospodarze, ale i tak zwani „gburzy” (z niemieckiego Gebauer), t. j. bardzo zamożni włościanie, oraz drobna szlachta. Okolica zresztą z pozoru wygląda na bardziej zniemczoną niż jest w rzeczywistości. Od powyżej wyznaczonego rdzenia wzdłuż Pomorza ciągnie się nieprawidłowy pas ku jeziorom Łebskiemu i Gardzeńskiemu. Rzeka Łupa (wychodząca z jez. Gardzeńskiego) stanowi granicę ich rozmieszczenia wzdłuż wybrzeża, południowe wybrzeże obu jezior daje przytułek „ostatnim Mohikanom” (S. Smolski) — Słowieńcom (ob), oraz tak zwanym Kabat kom i połeb-skim K-om. Granica Kaszubszczyzny (Kaszubi stanowią 3%—25% zaludnienia) biegnie tutaj od Stojęeina w górę Łupy, a skręciwszy ku wschodowi idzie na Siodlin, Szczepkowice, Daryslesie i powyżej Wolini dotyka rz. Łeby i powiatu Lęborskiego. W południowej części pow. Lęborskiego K-bi są rozsiani po wszystkich dobrach jako najemnicy, ale środek powiatu i południowo-wschodnia krawędź jest niemiecka, K-bi w powiecie wynoszą według Ramułta 9.72°/0 śród ogółu ludności. W powiecie Słupskim (stanowią oni tam 4.92%) K-bi służą na folwarkach, siedzą jako gospodarze, ale zwarciej (25% śród ludności) zajmują Rokity na granicy tego powiatu i Prus Zachodnich. (Zresztą jako najemnicy są rozproszeni po całem Pomorzu). Cały obszar powyżej skreślony, gdzie K-bi albo mieszkają wyłącznie lub w znaczniejszej liczbie, albo wreszcie poprzedzielani przez ludność zniemczała lub niemiecką, wynosi około 200 mil kw. Z tego połowa odchodzi na okolice, w których Niemcy lub Polacy przeważają. Około r. 1848 rozpoczęło się pomiędzy K-ami dość silne wy-chodztwo. W Stanach Zjednoczonych pomiędzy Polakami należą oni do żywiołów najbardziej rzutkich, z nich przedewszystkiem tworzy się tamtejsza burżuazya, większość jednak ucieka na rolę, wielu ima się rybołówstwa. W miastach amerykańskich K-bi siedzą zwykłemi zwar-temi dzielnicami, na roli sadowią się obok siebie, np. w hr. Portage (stan Wisconsin). W Buffalo znajduje się około 5 000 K-ów, w Detroit tyleż, w Winonie 4 000, Chicago około 50 000, Milwaukee —20 000. Kaszubi amerykańscy, wolni od ucisku, hołdują starym zwyczajom narodowym: w Winonie można przewybornie ba-daé rôczbé (zaprosiny na wesela), puste noce przy umarłych, „degusy” wielkanocne. Jak niepodobna wytknąć granic terrytoryum kaszubskiego w chwili obecnej, chyba wyliczając wioskę po wiosce, tak samo nie można dokładnie wyznaczyć ich liczby. St. Ramułt w „Słowniku” (1893) ocenił liczbę K-ów w granicach K-zny na 170 000 (w Prusiech Zachodnich 154 000, na Pomorzu 15 000), w armii i marynarce niemieckiej—2000, w różnych okolicach Rzeszy niemieckiej 10 000, w Stanach Zjednoczonych—co najmniej 60 000; tj. ogółem około 242 000. Natomiast w „Statystyce” (1899) liczbę tę podnosi na 330 900 (w Prusiech Zachodnich 162 947, na Pomorzu 23 270; w innych prowincyach Prus 12 000, w Rzeszy niemieckiej prócz Prus 1 000, w innych państwach Europy 1000; w Stanach Zjednoczonych 90 700, w Kanadzie 25 000, w Brazylii 15000). Różnica jest dość znaczna, a należy pamiętać, iż, zwłaszcza co do K-ów na Pomorzu, odezwały się liczue krytyki, uważając cyfry St. Ramułta za zbyt niedokładne. Jak silnie wahają się obliczenia co do K-ów, świadczy o tern ten fakt, że w Prusiech Zachodnich Hilferding podaje ich liczhę na 200 000 (w roku

1856), Biskupski—180 000 (w r. 1885), dr. Łę-gowski—137 000 (w r. 1890); na Pomorzu zaś Bock—5 366 (w r. 1845), później zaś (w r. 1849) na 6 411, wreszcie w r. 1858 na 4 785; Hilferding—4 785, Łęgowski (w Bytowskiem i Lębor-skiem) — 5 000. Najmniej możua zaufać statystyce urzędowej — liczbę Kaszubów, t. j. osób, które przyznały „język kaszubski” za swój rodowity, podaje ona w r. 1890 na 56 456 (w tej liczbie 2 213 osób, które prócz kaszubskiego u-żywały języka niemieckiego). Statystyka ta naliczyła w pow. Puckim śród ludności 2.52% Polaków i 65.18 Kaszubów; o rok późniejsza statystyka szkolna podaje 34.38% Polaków i 34.88% Kaszubów! Ziemia kaszubska obfituje w niewielkie, ale wartkie strumienie, oraz w liczne jeziora. Środkiem przez Kaszuby ze wschodu na zachód ciągną się wzgórza uralo-baltyckie. Pasmo to dzieli K. na dwie części: południową i północną, a ten podział zlewa się prawie z roz-połowieniem rdzenia, powyżej wyznaczonego, przez klin osad niemieckich. Gleba Kaszub południowych jest piaszczysta, wodna, kamienista, a naturalnie mało urodzajna. Póki jeszcze szosy nie było, każdy ojciec zamożniejszy, gdy odwoził syna do szkół do Chojnic, zabierał na wszelki przypadek kilka powrozów na zapas (na uprząż), trzeba było 5 godzin na przejechanie 3 mil. Ziemia rodzi drobne ziemniaki i żyto, gryka dostarczała ulubionej potrawy kaszubskiej — kaszy, która zastępuje K-om inne potrawy, chleb gości tylko w święta pod strzechą. Rybne jeziora stanowią doniosłe źródło utrzymania. Wioski są rzadkie, zawsze niemal położone nad wodą. Weselej w północnych Kaszubach. Ziemia jest urodzajniejsza, krajobrazy są bardzo urozmaicone: lasy, jeziora i wzgórza, zwłaszcza około Wejherowa, Kartuz, Chmielowa, gór Szymborskich, Żarnowca, Oliwy— tworzą wdzięczną całość; okolica ta słynie pod nazwą Szwajcaryi K-skiej. Włościanin ma dostatek. Od Oliwy do Pucka ciągną się rozległe torfowiska, z których niemałe idą dochody; w puckiej zatoce i morzu, tudzież po wielkich jeziorach trudnią się rybołówstwem. Wreszcie zdała od tego rdzenia, wśród nieprzystępnych moczarów, przy jeziorach lub na skrawkach piaszczystej ziemi między jeziorami a morzem, a mianowicie w pobliżu jezior Łebskiego i Gardzeńskiego utrzymała się garstka ludu, w którym zaledwie najstarsi wiekiem znają jeszcze język ojczysty, młodsze zaś pokolenie nim nie włada, posługując się niemczyzną, zaszczepianą gorliwie w szkole i kościele. Dawny język został tu usunięty nawet z kościoła, cmentarz jest jedynym jego przytułkieml W niektórych tylko wioskach zaledwie paru starców umie po kaszubsku... Nad jeziorem Gardzeńskiem noszą oni nazwę S ł o w e ń c ów, a w niektórych punktach nad jeziorem Łebskiem — Kabatków. Liczbę ich sprawozdanie berlińskie podaje w r. 1860 na 450, Neuman około r. 1880 na 300, dr Tetz-ner w r. 1899 na 200, G. Smolski w r. 1902 na 900 — 1000, St. Ramułt w r. 1899 jeszcze więcej. Cyfry te są bardzo niepewne; jedno nie ulega wątpliwości, a mianowicie, iż dni tych niedobitków są policzone. W Głowczecach np. w r. 1829 było kommunikantów polskich 3 284, niemieckich 1551; w r. 1847 —polskich 1 449, niemieckich 3 828; w roku 1884 — polskich 71, niemieckich 4886. W roku 1887 polscy kommunikanci znikają zupełnie. Wiele do tego wynarodowienia przyczyniła się ta okoliczność, iż Kaszubi tamtejsi są ewangielikami. Kościół współdziałał z administracyą i szkołą, a nawet nie brakło i innych środków: w r. 1811 „język słowiański” był prawnie zakazany na ziemi Lęborskiej.—Nazwa Kaszubów pojawia się w dziejach bardzo wcześnie, spotykamy ją u kronikarzy, — kraj słynie jako Cassubia, lud zaś jako Cassubitae, Cassubae, Cassubi, przytem kronikarze stale odróżniają Kaszubię od Pomorza szczecińskiego. W kronice Boguchwała istnieje nawet wyjaśnienie nazwy, a mianowicie, iż są nazwani od długich a szerokich szat, które układają się w huby (fałdy): „Cassubitae... plica rugas interpretantur” («Mon. hist. Pol.» 11,470). Nowsze badania również nazwę Kaszubów wyprowadzają od ubioru: rodzaju kożucha, czyli szuby, z dwóch skór owczych, z sobą zszytych, złożonej. Takiem samem przezwiskiem szydeb-nem jest nazwa Kabatków, szczepu kaszubskiego, mieszkającego nad rz. Łebą i około jeziora Łebskiego aż do morza; Kabatkami zostali oni nazwani od kabatów, czyli surdutów, które' noszą mężczyźni. Tego samego rodzaju jest jeszcze inne przezwisko: Karwatków, pod któ-rem słyną rybacy nadmorsoy kaszubscy w powiatach Lęborskim i Słupskim, od długiego kaftana zwanego „karwatką”. Nazwa Kaszubów występowała od roku 1267 w tytule książąt starogardzkich i szczecińskich. Dyplomat z r. 1349 («Codex» Rzyszczewskiego. III, 710) wymienia następujący tytuł księcia szczecińskiego: „Dux Stetinensis, Dobrinensis, Bidgostensis, Pomera-uiae, Sclaviae, Cassubie terrarum ac Princeps Rugianorum*. Kaszubi zualeźli się z biegiem czasu wystawieni na wpływy niemczyzny, idą- * cej od książąt pomorskich, którzy sprowadzali kolonistów-Niemców, z drugiej zaś strony oddziaływał zakon Krzyżacki. Reformacya w dalszym ciągu rozdzieliła Kaszubów: część ich, a mianowicie bardziej na zachodo-północ wysunięta, przyjęła protestantyzm. W r. 1657, po wygaśnięoiu domu szczecińskiego, cały obszar K-ów znalazł się pod władzą królów polskich. Ale już w r. 1657 Jan Kazimierz, traktatem welawskim, odstąpił ziemie Bytowską i Lęborską elektorowi brandenburskiemu, reszta zaś K-ów została włączoną do Prus po podziale Polski. Król pruski odtąd używa tytułu „Herzog der Kassuben”.—Kaszubszczyzna rozpadała się prawdopodobnie na muóstwo dzielnic, a raczej plemio-nek. O tern rozstrzeleniu świadczy jeszcze dzisiaj mnogość gwar. Bronisch, badając w r. 1893 narzecza ludowe w okolicach Pucka na półwyspie Heli i w okolicach Wejherowa na ziemi Be-loków, pisze, iż prawie każda parafia posiada własne narzecze. W parze z tą obfitością różnic gwarowych idzie znaczna liczba przezwisk. Przytem warto zaznaczyć szczegół charakterystyczny: St. Ramułt zaznacza, iż mieszkańcy Kaszub północnych zowią siebie „Pein-Kaszubami”, w przeciwieństwie do „Grob-Kaszubów”, t. j. K-ów południowych, którzy mówią nie tak czysto po kaszubsku. Tymczasem dr Nadmorski oświadcza, iż północnych mieszkańców sami Kaszubi nazywają „Grebami” (t. j. Grob-Kaszubami), od wyrazu greby, t. j. gruby, a południowych — „Fein-Ka8zubami”; do tych ostatnich właściwie należą mieszkańcy na pograniczu Kociewskiem, którzy gwarę swoją dostrajają do gwary kocie w-skiej, a zatem i do piśmiennego języka polskiego. Zdawałoby się, iż któryś z wymienionych autorów pomylił się; prawdopodobnie jednak każdy z nich ma słuszność, a sama sprzeczność wynika z subjektywizmu różnych odłamów Kaszub-szczyzny, uważających swoją mowę za najlepszą. Odłam kaszubski, osiadły około Pucka, Oksywii i Swarzewa, na tak zwanych kępach: Puckiej, Oksywskiej i Swarzewskiej, zowią „Belakami”, dlatego, iż zamiast „był” (beł) mówią bel. Pod nazwą „Korczaków” słyną Kaszubi południowo-zachodniej części powiatu Kartuskiego i zachodniej części Kościerskiego; nazwa ta dotyczy przedewszystkiem drobnej szlachty, o-siadłej w tych powiatach, prawdopodobnie wiąże się ona z dziejami osadnictwa polskiego.

Jako „Lesocy” (t. j. mieszkańcy lasów) słyną Kaszubi osiadli w powiecie Kartuskim; zresztą jest ta nazwa bardzo niestałą: północni Kaszubi nadają ją mieszkańcom powiatu Kartuskiego i w części Wejherowskiego. Kabatki i Słowień-cy nad jeziorami Gardzeńskiem i Łebskiem noszą nazwę „Niniaków” rzekomo od częstego u-żywania wyrazu ninia (teraz). Poblizcy im Kaszubi pomorscy słyną jako „Istki”, ponieważ często używają partykułu „istka”. Półwysep Hela nosi miano Reboce (Rybackie), mieszkańcy zaś jego Reboki. — Jednak określić granic plemienia kaszubskiego niepodobna. Niektórzy, nie odróżniając granic plemiennych od granic gwarowych, skłonni są do K-zny zaliczać okolice aż nad Elbą leżące, a przynajmniej całe Pomorze (dr Cenova nawet zaliczał ziemie aż do Holsztynu i puszczy Luneburskiej, wyspy Rugię i Fernem, na południe zaś rozciągał K-znę do Szląskal). Ale pokrewieństwo językowe ze Słowianami połabskimi (np. jednakowe brzmienie samogłosek u K-ów, a Drewian i Glinian han-nowerskich) jest inną rzeczą, inną zaś granice plemienia, słynącego jako K-i. W dokumentach w. XIII — XIV bywa odróżniana terra Sclaviae od terra Gassubiae. Istnieli więc Słowieńcy (ob.), których szczątki pozostały na wybrzeżu jez. Gardzeńskiego, oraz K-i. W dokumencie r. 1289 jest mowa o „vera terra Cassubiae”, pomiędzy górą Goleńską a rz. Persantą. Pfennig (1783) odróżnia ziemie wendyjską (słowieńską) od kaszubskiej: „Kassuben, wo Neustettin, Rügenwalde und Polzin” i „Wenden, wo Rügenwalde, Haven und Stolpe”. Prócz ludu istnieje dzisiaj i szlachta kaszubska. Najdawniejsza, której nazwiska kończą się krótkiem a (Jarka, Pyrcha, Janta), trzyma się licznie w pow. Kartuskim i na Pomorzu aż po Słupsk, posiada niewielkie dziedzictwa. W pow. Kartuskim i na północy Chojnickiego istnieje drobna szlachta z pośród luzaków, która otrzymała herby pono od Jana III. Wreszcie są rodziny szlacheckie, które w wieku XVI i XVII przeniosły się tutaj i korzystały z wyjątkowych przywilejów, np. u-wolnienia od pospolitego ruszenia poza granicami kraju. -4 Zwyczajne ubranie K-a składa się z wielkich, całą stopę obejmujących, sowitem podkuciem uzbrojonych trzewików, włożonych na grube, wełniane, do kolan dochodzące pończochy, z krótkich, ciemnych, płóciennych spodni, z sięgającego zaledwie za biodra, z wełny i przędzy tkanego kaftana i z okrągłej, futrzanej, na wierzchu suknem krytej czapki. W święta kaftan ustępuje miejsca eiemno-brunatnej lub ciem-no-granatowej kamzelce, na wrębach ozdobionej czerwonem obszyciem. Zimą Kaszub wkładał na wierzch rodzaj krótkiego, oryginalnego kożucha, złożonego z dwóch skór owczych, z których jedna przód, druga tył ciała okrywała. Kożuch ten zapina się na piersiach na guziki. Butów rzadko używają. Inne źródło natomiast podaje, że ubranie mężczyzny składa się z długiej, fał-dzistej sukni samodziałowej, z mocnych, jało-wicznych butów, nieraz smołą nasiąkłych, do których zapuszczają się w cholewy samodziałowe Bpodnie. Prawdopodobnie oba opisy są rzetelne; nazwy Karwatków, Kabatków świadczą, iż kostium zmienia się zależnie od okolicy, tak samo jak gwara i przezwisko (por. także opis dawnego kostiumu u dra Tetznera). Przedmiotem szczególnej elegancyi są rękawiczki, tkane z różnobarwnej wełny i frędzlami koło pięści ozdobione. Kobiety noszą wysoko na szyję zachodzące, gęBto na piersiach sfałdowane koszule i niezbyt długie, czerwone lub białe spódnice. Piersi okrywa czarny stanik, z dzianej w domu półwełnianej tkaniny, sznurowany na przodzie kolorową wstążką, z pod stanika wygląda czerwona zakładka. Na święta wkłada na to czarny z krótkiemi połami, na haftki zapinany, żakiecik. Zresztą różne części ubioru różnią się odpowiednio do okolicy, a nadto opisany kostium znika^ zwłaszcza wpobliżu miast. Zwyczaje K-ów przypominają sobą obrzędy, spotykane u sąsiednich grup polskich. Istnieją więc pustenocy, każdy z krewnych zmarłego wkłada do jego trumny część swej odzieży, promyk włosów itd. Wesela odbywają się zwykle przed św. Marcinem, zazwyczaj w jeden dzień, najczęściej we wtorek. U połebskich K-ów takim dniem jest dzień św. Dyonizego. Zwyczaj wymagał, ażeby narzeczony i narzeczona obdarzyli określone osoby pew-nemi upominkami. Narzeczona winna dać przed zaręczynami narzeczonemu koszulę, spodnie, chustkę na szyję i do nosa, parę pończoch i parę rękawic, a przy ślubie po raz drugi chustkę do nosa i na szyję. Po parze rękawiczek winna dać także każdemu z jego krewnych i księdzu, tak, iż niekiedy musi rozdać do 30 par. Kaszubskie dziewczęta więc wcześnie zaopatrują się w wełnę i robią zapas rękawic. Jeżeli narzeczony ma ojca, ten od przyszłej synowej o-trzymuje koszulę, chustkę na szyję i do nosa, tudzież rękawice, matka — 4 łokcie szląskiego płótna, każda z zamężnych sióstr po dwa łokcie, niezamężne—po jednym. Natomiast narzeczony daje przy zmowie narzeconej dwa łokcie cienkiego płótna, parę trzewików i jednego lub kilka talarów srebrem. Towarzyszący zalotnikowi ojciec, lub kawaler, dołączają do tego szczupły datek pieniężny. Ojciec panny młodej dostaje czapkę futrzaną, każdy z braci po czapce, każda z sióstr po łokciu czarnej tkaniny na kaftanik. Matka nic nie dostaje, uchodzi za nieprzyzwoi-tość ofiarować jej jakikolwiek upominek. K-i słynęli ze swej uczciwości: u siebie ongi nic nie zamykali, a jednak o kradzieży ani o oszustwie nie było słychać. Doprowadzony do ostateczności Kaszub odważał się na kradzież — chleba, jadła, ale nigdy pieniędzy. Wogóle jednak istnieje niewiele materyału co do ich zwyczajów, pieśni, podań^ Rzecz charakterystyczna, iż Niem-

L. K.

cy bardziej zajmowali się studyami nad Kaszub-szczyzną, niż my, a pobudka do systematycznych poszukiwań wyszła z Rossyi. Jedną z pierwszych wiadomości o K-ach podał pastor Lorek w roku 1820 (po niemiecku). W swoim czasie kanclerz rossyjski, hr. Rumiancew, zwrócił uwagę na K-ów i przesłał Mrongowiuszowi do Gdańska różne zapytania. Odpowiedź Mrongoviusza ukazała się w r. 1828, ale jest bardzo niedokładną, bo materyał pochodzi z drugiej ręki. Towarzystwo przyjaciół nauk i starożytności pomorskich, pragnąc mieć dokładniejszą o K-ach wiadomość, zaprosiło do swego grona znakomitych na ów czas slawistów: ks. Dąbrowskiego z Pragi, Kopitara z Wiednia i Lindego z Warszawy, ale ci nic nie umieli powiedzieć. Dopiero w r. 1828 nauczyciel z gimnazyum chojnickiego, dr Brykowski, zwiedził wschodnią Kaszub-szczyznę i podał o niej wiadomość Towarzystwu. W r. 1840 rząd rossyjski wysyła Preisa, a jego sprawozdanie, złożone ministeryum oświaty i przetłómaczone na język polski, zaznajamia nas bliżej z Kaszubami. Inna praca w języku rossyjskim, Aleksandra Hilferdinga, w r. 1856, w ciągu lat kilkunastu była główuem źródłem wiadomości o K-ach. W ostatnich czasach Niemcy krzątają się dość gorliwie nad poznaniem wymierających K-ów na Pomorzu.—Co do wyznania, około 6% śród Kaszubów przypada na ewangielików. Niemcy otaczają K-ów zewsząd, z pomocą szkoły przedostają się do każdej wioski, a na Pomorzu są okolice, gdzie dawny język istnieje tylko na nagrobkach. — Literatura. Dawniejsze nieliczne przyczynki patrz w „Wielkiej Encyklopedyi Orgelbranda”.

A. Hilferdinga praca o Kaszubach była drukowana w wydawnictwach Akademii Nauk Petersburskiej i przedrukowana w zbiorze dzieł. Petersburg 1868—73; Seidel „Das Land u. Volk der Ka8subeu” (Neue Preussische Provinzialblätter 1852); F. Cenova „Kassubische Märchen, Sprichwörter und Räthsel” (2 tomy, Schwetz 1866 — 1868); tenże „126 kassub. Volkslieder, Sprichwörter etc.” (ibidem 1878); Lawrowskij „Etnograficzeskij oczerk K-ow” (Fiłołogiczeskije zapiski Chowańskiego, Woroneż 1879, IV — V); „Die Pommerschen Kassuben” (Mittheilungen der geogr. Gesellschaft in Wien, 1885); Knoop „Volkszuge, Erzählungen, Aberglauben etc. aus östl. Pommern” (Poznań 1885); Pernin „Wanderungen durch die Kassuber” (Gdańsk 1886); dr Nadmorski „Ludność polska w Prusiech zachodnich” (Pamiętnik fizyografiezny, IX); Lorentz „Volkssagen, Aberglauben, Gebräuche und Märchen aus des östl. Hinterpommern” (Poznań 1885); Łęgowski - Nadmorski „Kaszubi i Kociewie” (Poznań 1892); A. J. Parczewski „Szczątki Kaszubskie w prowincyi Pomorskiej” (Rocznik towarz. przyjaciół nauk w Poznaniu, XXII); Jelinek „Zapomenuty kout słovansky” (Svetozor, 1893); Tetzner „Die Slovinzen und Łeba Kaschuben,

Land und Leute, Sitten und Gebrauch, die Sprache und Litteratur in östl. Hinterpommern” (Berlin 1899); St. Ramułt Statystyka ludności kaszubskiej” (Kraków 1899); F. G. Smolaki „O Kaszubach nadłebiańskich” (Wisła, XV); tenże „Ostatni Mohikanie polscy” (Biblioteka Warszawska, 1902); Łęgowski „Die Słowinzen in Kreise Stolpe, ihre Litteratur und Sprache” (odbitka z Balt. Stud., Szczecin 1900). — Słowniki i study a nad językiem: prócz wcześniejszych a drobniejszych prób (patrz St. Ramułta „Słownik”), ks. G. Pobłocki „Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyz-mów chełmińskich i kociewskich” (Chełmno 1887);

A. Berka (pseudonim L. Biskupskiego) „Słownik kaszubski porównawczy” (Warszawa 1891); St. Ramułt „Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego” (Kraków 1893); Bronisch „Kaschu-bische Dialektstudien. I. Die Sprache der Belo-cze” (Arch. für. slav. Philologie, 1896, XVII); Mikkola „Nieskolko zamietok po kaszubskim go-woram w siewiero-wostocznoj Pomeranii” (Izw. Imper. Akad. Nauk, II, Petersburg 1897); H. Ce-nova „Zares do Grammatiki kaszebsko-slovjnskie move” (Poznań 1879); L. Biskupski „Die Sprache der Brodnitzer Kaschuben”; Stremler „Fone-tika kaszubskago jazyka” (Woroneż 1864, w Fi-łołog. zapiskach); Hanusz „O nosowych samogłoskach w narzeczu Słowieńców pomorskich, Kabatków i Kaszubów” (Kraków, Rozprawy Akademii Urn., 1880, VII); Baudouin de Courtenay (w Żurnale ministerstwa naród, prosw., Petersburg 1871); J. Karłowicz „Gwara kaszubska” (Wisła, XII); A. Brückner „Randglossen zur Ka-schubischen Frage” (Arch. für slav. Philologie, XXI). W ostatnich czasach wszczął się spór dość namiętny o to, czy język kaszubski jest tylko gwarą języka polskiego lub też językiem samodzielnym. Pobudkę dał St. Ramułt, który rozwijał myśli Mrongowiusza, Preisa i Cenowy; wystąpili przeciw niemu J. Karłowicz i prof. A. Brückner.— O literaturze w gwarze kaszubskiej: Lorentz „Zur alteren Kaschubischen Litteratur” (Arch. für slav. Philol., XX). Pierwsza książka przypada na r. 1586 — religijna. W nowszych czasach dr Cenova wydał parę książeczek po kaszubsku, ale największą sławę pozyskał H. Derdowski swoim „O panu Czorlinskim co do Pucka po sece jechoł” (Toruń 1880).

Kaszubska mowa jest gwarą albo narzeczem języka polskiego, wyrosłym i rozwiniętym z tegoż samego pnia językowego, co i inne gwary polskie. Liczne znamiona głosowe a w części i odmianowe, wyróżniające mowę kaszubską od dzisiejszego języka polskiego literackiego, nie sięgają najstarszej doby jej życia, lecz są wytworem późniejszym, częścią samodzielnym, jak w innych gwarach polskich, częścią zaś dokonanym pod silnym wpływem niemieckim. Uważanie mowy kaszubskiej za pozostałość odrębnego języka’Słowian nadbałtyckich (kaszubsko-słowińsko - nadłabskiego) nie da się usprawiedliwić ze

Kaszubska mowa.

Względu na sam fakt powtarzania się szczególnych znamion tej mowy w obrębie samej polszczyzny, bądź to w różnych dzisiejszych jej gwarach, bądź też w dawnym stanie języka polskiego. W samej mowie kaszubskiej wyróżnić się dają wzajemnie trzy główne skupienia gwarowe, a mianowicie: gwary północne, środkowe i południowe. Do północnych zaliczają się: mowa Słowieńców i Kabatków w powiecie Słupskim, gwara Kaszubów połebskich w północno-wschodniej części pow. Lęborskiego, gwara żarnowska w półn.-wschod. części pow. Lęborskiego i półn.-zachodniej Puckiego, gwara Bylaków na «kępach» swarzewskiej, puckiej i oksywskiej, wreszcie gwarę Rybaków na półwyspie Helskim. Charakteryzują tę grupę brzmienia miękkie k'1?g'd', oraz obszerniejszy zakres użycia samogłoski e zamiast w, samogł. é zamiast i, np. Kartezé, heta, brekoewac (potrzebować, niem. brauchen, dolno-niem. bruken), co w grupie południowej brzmi: Kartuzé, huta, brukoewac i t. p. Gwara środ-kowo kaszubska żyje w południowych okrainach powiatu Puckiego, w całym prawie pow. Wejhe-rowskim i Kartuskim, a po części i Gdańskim; w gwarze tej m. iu. brzmienia polskie ć dż zastąpione są spółgłoskami czt dź lub czj, dżj; w Kartuskim też zaczyna się zastępowanie końcowych brzmień w l osobie cz. teraź. aję, ajan zakończeniem analogicznym ôm, dm, np. znóm, znńtn, obok znająn, znajan; koechóm obok koe-chają¹¹ i t. p. Gwarami południowemi mówią Kaszubi powiatu Bytowskiego w prowincji Pomorskiej, tudzież Kościerzyńskiego, Człuchow-skiego i Chojnickiego w Prusach Zachodnich. Pomiędzy brzmieniami, obok cz, czj, dż, dżj, pojawia się tu w kierunku z północy na południe ć, dź, lub bardziej na południe i! k! d' g'. Samogłoska nosowa an jest tu panująca, zdarza się jednak i zatrata brzmienia nosowego; np. san (się) obok sa, ranka (rękę), s moejąm corkąm itp., a także un i u zamiast ą: munż, munka; formy rozkaźnika nie mają końcowego i lub é, np. zrób, trać..., w północnych: zrobi, tracé; słychać wstawne ń pomiędzy m' a następującą samogłoską: mńasto (miasto), mńeszac (mieszać)... [W południowym narzeczu pisał swoje poematy Hjeronim Derdowski]. Gwary północne kaszubskie uległy znacznie więcej wpływowi niemieckiemu aniżeli południowe; uwydatnił się on zarówno w słowozbiorze jak i w zakresie składni. Na południu widoczniejsze jest oddziaływanie polszczyzny. — Do właściwości głównych mowy kaszubskiej należą: 1) â pochylone, zbliżone brzmieniem do o, właściwe wszystkim prawie gwarom polskim; np. gôdô (gada), stôrô (stara), wielgô, nôlepszy, znó (zna), bewó (bywa), prów-da, dzód, ńe kóżdy kąsó co wąsami poetrząsó;...

2) Wybitną właściwość mowy kaszubskiej stanowi przewaga samogłoski e, występującej na miejscu innych samogłosek. I tak: kaszubskie e po r, odpowiadające polskiemu a, czyli kasz. re—pols.

Enoyk. Powaa. Ilustr. Zeaz. 873. I. XXXV.

ra, np. rek (rak), reno (rano), rena (rana), re-dosc (radość), remja¹¹ (ramię);... kasz. é odpowiednie pols. i ogólnosłowiańskiemu i po spółgł. c dz 1 s z cz sz ż rz, np. wecénac (wycinać), dzewic san, sa¹¹ moedléc (modlić się), dzék (dzik), proséc (prosić), lépa (lipa), zéma (zima), iéc (żyć), e (i);... kaszubskie -jeł w zakończeniu imiesłowów, zamiast polskiego -ił (po wargowych b p f w m, oraz j, ń), np. bjeł (bił), pjeł (pił), dzewjeł san (dziwił się), reńeł (ranił), trafjeł, brojeł;... kasz. eł~^o\. ał, np. dêt (dał), gó-dêt (gadał), poemôgêl, mêly (mały), zmądrzół;... é zamiast pols. u w zgłoskach otwartych, np. téczec (tuczyć), désza (dusza), léde (ludu), lé-czewoe (łuczywo), szczépak (szczupak);... é zamiast polskiego i stsłow. y, np. béwac (bywać), bedło (bydło), béléca (bylica), pészny (pyszny, okazały), rébé (ryby), wéréwac (wyrywać), wé-cénac (wycinać), chto deł zçbé, dâ é co do gę-bé; trzémac jęzek za zębame itp.; 3) samogłoski oe po spółgłoskach wargowych i tylnojęzykowych (b p w m f k g) zamiast pols. o, np. boe (bo), Boega (Boga), Poelóch (Polak), moewa (mowa), woe (o), Woejkasen (Wojtka syn), choe-ry (chory)... 4) Zbieg spółgłosek na końcu wyrazów wskutek zniknięcia samogłoski (wstawnej) e przed przyrostkami k, c, cz... rzeczowników męskich, np. datk, majątk, dobétk (dobytek), zwonk (dzwonek), nokc (paznokieć), łokc (łokieć), Łówcz, topiele, poesłanc, wows (owies)... i takież samo zjawisko w dopełniaczu 1. mn. rzeczowników żeńskich, np. matk (matek), poewjóstk (powiastek), woewc (owiec), kaczk, chatk,... 5) samogłoski nosowe an, ân albo ąm, ąn, un, oraz ę i ą: handel, tąc (taniec), Gdąnsk, munż, skund, woedkund;... samogł. nosowa ę w zakończeniu narzędnika 1. p. rzeczowników męskich i nijakich, zam. ogólnopolskiego em, np. s Panę Bogę; klin klinę se wébijô; chłopa nie mierzy sę aniè korcę aniè łokcę; łgórz le (li, tylko) przépôdkç prówdę poewje, itp. W celownniku zaś 1. mn. jest zakończenie ąm, odpowiadające polskiemu om i stpolskiemu am, np. ledząm, cśzozemcąm, swoim bogąm, przodkąm é nąm wszetkim Kasze-bąm é pobratymcąm, przejaceląm itp. 6) Zachowanie w kaszubskim dawnego ir, irz (stsł. rn), np. czwirc (ćwierć), smirc (śmierć) cwir-dzée (twierdzić), wirzba, wircóc;... połączenie to brzmień ir było niegdyś właściwe całemu obszarowi polszczyzny; w nowszym języku literackim wytworzyło się tu er, erz, a w gwarach zachował się przeważnie stan dawny (ir, irz). 7) Podniebiennym polskim ć dź ś ź (powstałym z pierwotnych tj dj) odpowiadają w kaszubskim twarde c dz s z, np. dac, jic (iść, stpol. ić), ce, cę (cię), cebje, wucecha (uciecha), dzało sę, dzecą (dziecię), sano (siano), sę, san, se (się), złosc itp. Brzmienia te (c dz s z) są już dalszym wynikiem procesu palatalizacji: poprzednio były to podniebienne ć dź ś ź, które dalej rozwinęły się nie w cz dż sz, ź, ale w c dz s

Warsz.

o*

oo

kaszubska mowa.

z. 8) Odrębny w kaszubskim rozwój grupy, złożonej ze spółgłoski zgłoskotwórczego r przed następującą spółgłoską przedniojęzykową, np. kasz. cvjardy pol. twardy, czwjôrty pol. czwarty, czwjôrtk (czwartek), miarznąe (marznąć): w kaszubskim palatalne r upodniebienniło poprzedzającą spółgłoskę, poczym samo pod wpływem następującej spółgłoski twardej odpodnie-bienniło się, tj. wróciło do stanu pierwotnego; w polskim zaś uległo stwardnieniu zanim zdołało upodniebiennić spółgłoskę poprzedzającą.

9)    Zachowanie w pewnej liczbie wyrazów kaszubskich dawnego połączenia or, ar, między dwiema spółgłoskami (typu tort, tart), gdy tymczasem w polskim mamy tu ro między dwiema spółgłoskami (trot), up. barda poi. broda, warna poi. wrona, sarka, poi. sroka, gard, garda, Stargard poi. gród, parsę poi. prosię...; w znacznej jednak liczbie wyrazów kaszubskich przeważa forma polska (trot), i odwrotnie w polszczyźnie także znajdują się wyrazy z układem właściwym kaszubskiemu, t. j. wzoru tart, np. stpol. karw (wół) obok krowa, i Karwowski, Karwo-drza obok Krowicki Krowodrza; wartki, warto-głów, rz. Warta, Warcisław i spieszczone Warsz, Warszew i t. d. obok wrót, wrotny; Gardawice obok gród, Smard, Smardzew obok smród itp.

10)    Do dawnych właściwości w odmianach, do dziś w kaszubskim zachowanych, należą formy słowne 1-ej os. czasu teraź. z zakończeniem -aję, jak np. od zaklénac—zaklinaja¹¹ (zaklinam), trzć-mac—trzymają¹¹ (trzymam), żądać—żądaja¹¹, be-wac—bewaja¹¹, znaja¹¹, gódaja¹¹ itp. znane również z zabytków staropolskich; 11) pełne formy roz-kaźnika z zakończeniem i lub e, które pozostaje we wszystkich osobach i liczbach, np. robi (rób), robima, robita (róbma, róbta), robime (róbmy), robice (róbcie); chwacé (chwyć), chwalé (chwal), straszę (strasz) itp.— Prace, poświęcone bsdaniu mowy kaszubskiej, są dosyć liczne: jedne z nich zawierają materjały, służące do poznania gwar kaszubskich bądź w dzisiejszym ich stanie bądź w przeszłości; drugie rozpatrują krytycznie sam język na podstawie zebranych dotychczas materja-łów. Najwięcej materjału językowego zgromadził i wydał Florjan Cenowa (f 1881), zarazem autor jedynej gramatyki kaszubskiej „Zarós do Gramatiki kasébsko-siovinskiè mové” (Poznań 1879); o pismach jego ob. W. Eucykl. t. XI, 266—68; badania naukowe nad językiem K. rozpoczął A. Hilferding i ogłosił je w dziełku p. n. „Ostatki Sławian na jużuom beregu Bał-tijskago moi ja” (Petersburg 1862). Książka ta zawiera, opiócz uwag wstępnych etnograficznych i językowych, teksty kaszubskie i słownik wyrazów słowińskich i kaszubskich; na język polski przełożył ją w skróceniu R. Zmorski (1862 r. w «Przeglądzie Europejskim» zeszyt 4). Poprzednio jeszcze ogłosił prof. Prajs wiadomości o jęz. K-im w «Żurnalu minist, n. oświeć.» w Petersburgu r. 1840. Artykuł ten w przekładzie polskim był zamieszczony w «Magazynie powszechnym» 1840 (st, 201, 206), i następnie powtórnie wydany p. n. „Rzecz o języku kaszubskim ze zdania sprawy Prajsa”, razem z rozprawką Cenowy p. n. «Kile słov wó Kaszebach e jich zemi przez Wójkasena» (Kraków 1850, w 16 ce str. 36). Szkic głosowni kaszubskiej skreślił Piotr Stremler w rozprawie „Foneti-ka kaśubskago jazyka” (Odbitka z «Fiłołogicz. zapisok» Woroneż 1874, w 8 ce str. 72), przyczyna zamieścił „Zbiór wyrazów kaszubskich nieużywanych w polszczyźnie”; A. A. Kryński „O nosovych zvukach v słavjanskich ja-zykach” (Warszawa 1870; Odbitka z uniw. izwës ». W rozdziale 3-im jest tu mowa „O dźwiękach nosowych mowy K-ej jako narzecza języka polskiego”). Jan Hanusz „O samogłoskach nosowych w narzeczu Słowińeów Pomorskich, Kabatków i Kaszebów” (Kraków 1880, str. 49. Odbit. z t. VIII «Rozpraw Wydź. filol. Akad. umiej); L. Biskupski „Beiträge zur 8lavisehen Dialectologie. I. Die Sprache der Brodnitzer Kaschuben im Kreise Karthaus (West-Preussen) I. Die Lautlehre” (Lipsk 1883, w 8-ce str. 61); X. G. Pobłocki „Słownik kaszubski z dodatkiem idjotyzmów chełmińskich i kociew-skich” (Chełmno 1887), oraz uwagi krytyczue J. Karłowicza z powodu tego słownika, drukowane w „Pracach filolog.” II, 313 — 26; Dr. Łęgowski (Nadmorski) „Die Sprache der baltischen Slaven” (w «Blätter für Pommersche Volkskunde» Szczecin 1896, N. 6 — 9); A. Berka ( = Leon Biskupski) „Słownik kaszubski porównawczy” («Prace filol.» 1890, t. III); Stef. Ra-mułt „Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego” (Kraków 1893, w 4-ce dużej str. 44 —j— 298; praca odznaczona nagrodą Akad. urn. w Krak.). W bezpośrednim związku z dziełem tym pozostają prace: Ant. Kalina „Mowa kaszubska jako narzecze języka polskiego” («Prace filol.» 1893, t. IV, 905 — 936); J. Baudouin de Courtenay „Kaśubskij ‘jazyk’, kaśubskij naród i ‘kaśubskij vopros’. I.” (Petersburg 1897, w 8-ce str. 95, odbit. z «Żurn. minis. nar. prosv.»); J. Karłowicz „Gwara kaszubska” (Warszawa 1898: odbit. z t. XII «Wisły»), jest to krytyka poprzedniej pracy Baudouina d. C., określająca stosunek gwarowy mowy kaszubskiej do innych gwar języka polskiego. Podobnie odpowiedniość pomiędzy zjawiskami gwar polskich i mowy kaszubskiej wykazuje A. Brückner w pracy swojej „Randglossen zur kaschubischen Frage” (Berlin 1899, w «Archiv für slavische Philologie» XXI, 62 — 78). Stanowisko mowy kaszubskiej wśród języków słowiańskich rozważa Jagić w rozprawie „Einige Streitfragen” (Berlin 1898, w «Archiv f. slav. Philol.» XX, w rozdź. 2-im p. n. „Verwandscbaftsverhältnisse innerhalb der slav. Sprachen” str. 13—48). Inne prace dotyczące kaszubszczyzny: Gotthelf Broni sch „Ka-schubische Dialectstudien. I. Die Sprache der

Bélôcë, nebst Anhang: einige Ł-Dialecte" (Lipsk 1896, w 8-ce str. 88; odbitka z « Archiv für slav. Philol.» XVIII, 321 — 408); J. A. M i k-kola „Nëskolko zamëtok po kasubskim govoram v sëvero-vostocnoj Pomeranii” (Petersb. 1897, w «Izvëst. otdël. ius. jaz. i slaves. Akad. n.» II, 400—428); A. Parczewski „Szczątki kaszubskie w prowincji pomorskiej. Szkic historyczno - etnograficzny” («Roczniki Tow. Przyj, nauk pozn.» XXII. Poznań 1896, st. 145—268); T. Fłorinskij „Lekcii po slavjanskomu jazy-koznaniju. Cz. II. Sëvero-zapadnyje slavjanskije jazyki” (Petersb. Kijów 1897; str. 548 — 582 poświęca autor „językowi kaszubskiemu”); Fryder. Lorentz „ Zur älteren kaschubischen Litteratur” (w «Arch. f. slav. Philol.» XX, 556 — 577, Berlin 1898; podaje teksty pieśni i inne zabytki kaszubskie z w. XVII i XVIII); Hjeronim Gołębiewski „Wyrazy rybackie i żeglarskie u Kaszubów (Toruń 1899, «Roczniki Tow. Naukowego w Toruniu» VI, 173 — 178); N... „Przegląd prac dotyczących ludności i gwary kaszubskiej z lat 1897—1899” («Roczniki Tow. Nauk. w Toruniu» VI, 179—196); Dr Nadmorski (=J. L. Kozłowski) „Kaszuby i Kociewie. Język, zwyczaje, przesądy, podania, zagadki i pieśni ludowe w północnej części Prus Zachodnich” (Poznań 1892. Początek tej pracy był drukowany w «Wisle» VI, 205—220); Dr Nadmorski „Słowińey i szczątki ich języka” («Lud» t. V, Lwów 1999, str. 320 — 336); Stefan Ramułt „Statystyka ludności kaszubskiej” (Kraków 1899, w 8-ce dużej, str. 290, z mapą etnograficzną Kaszub); Ramułt „Kilka słów o Słowieńcach pomorskich” («Lud» t. VI, 81—95, Lwów 1900); Ed. Jelinek „Zapomenutÿ kout slovanskÿ. Nëkolik prvnich pohledû do Kasubského Pomo-ri” (Praga 1894, str. 98); G. Bronisch „Ka-schubische Dialectstudien II. Texte in der Sprache der Bélôcë nebst Anhang: Proben aus einigen Ł-Dialecten” (Lipsk 1898, w 8-ce str. 73). J. Sembrzycki „Przyczynek do narzecza kaszubskiego” (z powodu wyrazów kaszubskich w słowniku niem.-polskim Mrongoviusa; «Prace filol.» 1889, t. III, 297); A. J. Stepowicz „Iz semazjołogiceskich nabludenij nad słovarem ka-śebskago narëcija” («Kijevsk. univer. izvës. »

1896); F. Tetzner „Die Kaschuben (Slovin-zen)” Wejmar 1897; Stanis. Dobrzy cki „Przegląd prac o języku kaszubskim za czas od roku 1893 do 1900” («Prace filolog.» t. VI).

Literatura kaszubska do szczupłych sprowadza się rozmiarów. Najdawniejsze jej zabytki sięgają w. XVI; są to pieśni Krofeya, drukowane w Gdańsku 1586 r., których jedyny egzemplarz znany przechował się w archiwum kościelnym w Smoł-dzynie. Język tego zabytku jest polski, z nie-licznemi tylko wyrazami kaszubskiemi. W e-gzemplarzu tej książki znajdują się dodane pieśni kaszubskie w liczbie 56-u, pisane różnym pismem, z początku wieku XVIII. W r. 1643 pastor M. Pontan wydał przekład małego katechizmu Lutra i psalmów pokutnych p. n. „Katechizm mały dr Marcina Lutra, z niemieckiego języka w słowieński wystawiony przez Michała Pontana, sługę słowa bożego w Smołdzynie” (Schmol8in; wydanie 2-e r. 1758, wyd. 3-e 1828 staraniem Mrongoviusa), i tego jednak przekładu język jest polski, gdzieniegdzie tylko spotykają się wyrazy kaszubskie. Egzemplarz smoł-dzyński Pontana zawiera uwagi pisane na str. 138, oraz kilka kartek na końcu zapisanych pytaniami, dotyczącemi wiary; dodatki te pochodzą z wieku XVII. Znany też jest zbiór rękopiśmienny kazań na niedziele i święta z w. XVII, przytym dodana modlitwa kościelna, modlitwa przy komuuji i dwie kollekty, oraz glosy w tekście; pisane są w końcu w. XVII i na początku XVIII. Najważniejsze pod względem językowym są kazania na szóstą niedzielę po Trzech Królach, pisane są bowiem w dawnym języku słowińskim, zbliżonym do kaszubszczyzny zachodnio-pruskiej. W tymże archiwum smoł-dzyńskim przechowuje się Zbiór modlitw, pieśni, mów pogrzebowych itp., pisany prawdopodobnie przez pastora Lindnera. Znany jest także w prywatnym posiadaniu będący Zbiór rot przysiąg z pierwszej ćwierci w. XVIII; w rotach tych, pisanych po polsku, występuje już dosyć silnie element kaszubski. Lud kaszubski, jak wiadomo, używa książek polskich, z nich odmawia modlitwy i śpiewa pieśni, wymawiając napisane wyrazy po swojemu. Wiadomości o powyższych zabytkach ob. w wymienionej pracy Lorentza „Zur älteren kaschubischen Litteratur”. — Próbę stworzenia literatury kaszubskiej zrobił dr Florjan Cenowa w wieku XIX i sam napisał i wydał szereg prac w języku kaszubskim (ob. W. Encyk. t. XI). Jego wydawnictwo perjodyczne p. n. „Skórb kaszébsko-slovinskie möve” (w Swieciu) zawiera cenny materjał językowy i etnograficzny. Ale dziełka Cenowy nie osiągnęły zamierzonego celu. Przed 20-u laty zasłynął znowu jako utalentowany poeta kaszubski, Hjeronim Derdowski, autor poematu humorystycznego p. n. „O panu Czorliń-scim, co do Pucka po sece jachoł. Zełgoł dlo swojech druchow kaszubściech Jarosz D.” (To-rnń 1880, str. 140 w 16-ce; poświęcony „Joz-wowi Ignacemu Kraszewskiemu”), w którym ży-wemi barwami nakreślił szereg zajmujących obrazów z życia mieszkańców Kaszub. Inne jego utwory (słabsze nieco) są: „Kaszeba pod Wid-nem” (Toruń 1883; na pamiątkę dwusetnej rocznicy zwycięstwa Jana Sobieskiego pod Wiedniem) i „Wałek na Jarmorku” (1883); „Ora-cyjo pożegnaluo dla Fel. Czorlińsciego” (1884); „Jasiek z knieji” (1885); „Sporo kupa łgorstw kaszebBciech, zebrano i powiązano od H. Der-dowskiego a naprawdę Jarosza Dyrdę” (Toruń 1885). Nierównie bogatsza jest literatura ludowa kaszubska, zawierająca pieśni, opowieści,

Kaszyc Józef — Kaszyra.

D.

przysłowia, zagadki itp. Znajdują się one w wyżej wymienionych pracach Cenowy, Hilferdinga, Biskupskiego, Ramułta, Parczewskiego i Broni-scha. Z Cenowy kilka powiastek przedrukował K. Erben w swojej książce „Sto prostonàrodnich pohâdek a povësti slovanskÿeh" (Praga 1865; str. 94—103).    A. a. k.

Kaszyc Józef, herbu Radwan z odmianą, członek zasłużonej rodziny litewskiej, w powiecie Nowogródzkim osiadłej. Urodzony w roku 1794, już w 1812 wstąpiwszy do 17 pułku ułanów W. Ks. Warszawskiego, zaszczytnie odbył nieszczęśliwą kampanię rossyjską; w r. 1813 przydzielony z swym pułkiem do korpusu Da-vousta, wziął do niewoli na czele niewielkiego oddziału w pobliżu miasta Lubeki słynnego partyzanta, majora pruskiego, Schilla. Nagrodzony za powyższe i liczne inne jeszcze zasługi wojenne wielkim krzyżem legii honorowej, po u-padku Napoleona osiadł w majątku dziedzicznym, gdzie zacnem postępowaniem na stanowisku marszałka szlachty wojewódzkiej zyskał wielkie poważanie i miłość współobywateli. W r. 1831, stanąwszy na czele powstania nowogródzkiego i Słonimskiego, przywodząc źle uzbrojonemu i wojskowo niewyćwiczonemu oddziałowi, potrafił przez trzy miesiące stawić opór znacznym siłom regularnego wojska i po połączeniu z korpusem generała Dembińskiego, wycofać się szczęśliwie do Królestwa Kongresowego. Zmarł w r. 1868, jako emigrant we Francyi.

Kaszyn, miasto powiatowe gub. Twerskiej, o 1 356 w. na północo-wschód od Warszawy, o 188 w. na płn.-w schód od miasta gubernial-nego, o 14 wiorst od Wołgi, nad rz. Kaszynką, o 60 wiorst od stacyi Sawielichy kolei Rybiń-sko-Bołogoskiej. Ma 24 cerkwie, 3 klasztory (2 męskie i 1 żeński), 2 fabryki (wojłoku i świec woskowych), sąd okręgowy, bank miejski, pocztę, 3 szkoły miejskie, 3 przytułki, szpital i w pobliżu na wybrzeżu rz. Maślanki źródła mineralne. Liczył w r. 1897 — 7 468 m-ców, w tej liczbie 3 356 mężczyzn i 4 112 kobiet.—K. stanowił niegdyś księstwo udzielne. Wspomina się po raz pierwszy w dokumentach pod r. 1237, jako gród, który wówczas uległ zburzeniu przez Tatarów. Był doskonale obwarowany. W roku 1288 wytrzymał oblężenie Dymitra Aleksandrowicza, wielkiego księcia włodzimierskiego. 0-koło r. 1300 panował tu ks. Dymitr Borysowicz, z rodu książąt Suzdalskich, a po jego śmierci K. przyłączony został do księstwa Twerskiego. W r. 1318 według podziału Michała Jarosławi-cza, księcia Twerskiego, K. przypadł w udziale jego synowi młodszemu, Wasylowi, przy którym zamieszkała matka, księżna Anna, żona Michała, a córka Dymitra Borysowicza. W r. 1327 Iwan Kalita, w. ks. moskiewski, wraz z Tatarami zburzyli K. Po śmierci Wasyla II (f 1382), ks. kaszyńskiego, K. dostał się Michałowi Aleksandrowiczowi Twerskiemu, co wywołało pewne zaburzenia wewnętrzne, które przyprawiły K. o utratę samodzielności. Na początku w. XV zostawał pod wpływem już-to Litwy, już-to Tweru, aż nareszcie razem z Twerem w roku 1485 przyłączony do Moskwy. W r. 1609 zajęty był przez wojska polskie, przyczem obwarowania zniesiono, w r. 1661 odbudowano je na nowo. W r. 1718 zaliczony do gub. Moskiewskiej, prowincyi Uglickiej, K. został siedliskiem kancelaryi wojewódzkiej. R. 1775 uczyniony został miastem powiatowem Twerskiego namiestnictwa, wreszcie gubernii.— Por.: Borzakowskij „Istorja Twerskago kniażestwa” (Petersburg r.

1876). — Powiat K-ski leży we wschodniej części gub. Twerskiej, na pograniczu z gub. Jarosławską i zajmuje 2425.7 w. □ obszaru, przedstawiającego równinę, pochyłą ku północo-wschodowi i pagórkowatą tylko wzdłuż wybrzeży rzecznych. Grunt przeważnie gliniasty i piaszczysto-gliniasty, wogóle zdatny do rolnictwa. Rzek wiele (Dabla, Nerla, Chotoza itd.) i wszystkie należą do dorzecza Wołgi. Błota, z których największe Skorbińskie (3 w. dług. i 1 w. szer.), znajdują się głównie na północy i zachodzie powiatu. Ludności w r. 1897 było 120 894, Wielkorusów (1 500 Korelów), wyznania prawosławnego (przeszło 300 starowierów), trudniących się oprócz rolnictwa uprawą lnu, hodowlą bydła, zwłaszcza koni, rybołówstwem, obróbką drzewa, ciesiołką i wyrobem grzebieni. Pod rolą w powiecie jest 109 052 desiatyn (45°/₀), pod łąkami i pastwiskami 112 964 deś. (4 6°/₀), pod lasem — 21342 deś. (9°/₀). Inwentarz bydlęcy powiatu w r. 1892 wynosił 20 410 koni, 34 334 bydła rogatego i 60 639 innego bydła domowego. Przemysł fabryczny w tymże roku reprezentowało 31 fabryk z 215 robotnikami i 511000 rb. produkcyi. Powiat przerzyna kolej Rybiń-sko-Bołogoska. Szkół w r. 1892/3 liczono 119 ze 4347 chłopcami i 480 dziewczynkami. Jarmarków w powiecie 9, największe w siołach: Koja i Kiesowaja Góra.—Por.: „Sbornik statisti-czeskich swiedienij o Twierskoj gub. Tom X. Kaszynskij ujezd” (Twer 1894).

Kaszyra, miasto powiatowe gub. Tulskiej, na prawym brzegu rz. Oki, na granicy gub. Moskiewskiej, o 106 wiorst na północo-wschód od Tuły. Ma 7 cerkwi, szpital, miejską szkołę męską 2-klasową, żeńską i parafialną, 7 fabryczek, 5 jarmarków i liczy (w r. 1897)—4046 m-ców, trudniących się handlem bydła i drzewa budulcowego. — Data założenia miasta nie znana, to tylko wiadomo, że K. dawniej neleżała do u-dzielnych miast księstwa Moskiewskiego. Iwan III oddał ją czasowo na własność synowi Ibra-hima, a pasierbowi Mengli-Gireja, carewiczowi kazańskiemu, Mahmet - Aminowi, pozbawionemu tronu. Za Wasyla Iwanowicza oddaną była Ab-duł-Letifowi, a po jego śmierci przeszła w posiadanie księcia Teodora Mścisławskiego, przybyłego z Litwy w r. 1526. W 5 lat potem obwarowaną była fosą i drewnianemi basztami, co jednak nie uratowało jej od napadów tatarskich za panowania Iwana Groźnego (1571) i jego syna Fiedora. R. 1607 jest pamiętny dla miasta: o 2 mile od niego, nad rz. Wosmą, wojska cara Wasyla Szujskiego odniosły pod dowództwem Galicyna, Łykowa i Laponowa świetne zwycięstwo nad wojskiem Samozwańca, bę-dącem pod dowództwem Telatiewskiego. Z rozkazu cara Michała Fiedorowicza przeniesiono miasto z lewego nizkiego brzegu Oki, na prawy, wyniosły, i opasano wałem ziemnym i drewnianą palisadą z wieżami. R. 1718 zaliczono K-ę do gub. Moskiewskiej, a w r. 1777 uczyniono miastem powiatowem Tulskiego namiestnictwa, potem gubernii.—Powiat K-ski zajmuje najbardziej północną część gub. Tulskiej, na pograniczu z gub. Moskiewską, ogółem 1 723 w. □ obszaru górzystego, należącego całkiem do dorzecza Oki. Grunt przeważnie gliniasty, mało urodzajny. Z dopływów Oki powiat zraszają Bezputa, Skinga, Śmedwa i t. d. Większych jezior niema. Układ geologiczny prosty: pod spodem warstwy z okresu węgla kamiennego, na wierzchu pokłady z okresu jurajskiego. Lasów również brak (10.2°/₀). Ludności w r. 1897 liczono 67 355 osób, trudniących się głównie rolnictwem i ogrodnictwem; bardzo rozpowszechnione wyohodztwo zarobkowe (przeszło 20.9°/₀ ludności). Ziemi pod rolą 67.9°/₀, pod łąkami i wygonami— 16.2°/nł nieużytków—3.7°/₀. Inwentarz bydlęcy w r. 1892 wynosił 22 000 sztuk koni, 17 000 bydła rogatego i 40000 owiec. Przemysł fabryczny głównie reprezentują fabryki wyrobów bawełnianych i młyny: ogółem liczono w roku 1892 — 88 fabryk z produkcyą roczuą 1042 600 rb. Handel ześrodkowuje się głównie na stacyach kolejowych (Moskiewsko-Kurskiej i Moskiewsko-Rjazańskiej) i daje l¹/,, miliona rb. rocznego obrotu. Szkół 37, z 1383 chłopcami i 447 dziewczynkami.

Kat. Wymiar kary należy we wczesnem Średniowieczu do powoda, któremu wydaje sąd winnego. Niekiedy zdarza się, że np. jeden ze skazanych na śmierć traci innych, a za to sam zyskuje ułaskawienie. Dopiero w dalszym rozwoju przychodzi do tego, iż do wykonywania kary, czy to śmierci, czy cielesnej lub hańbiącej, jak do tortur, ustanawiają osobnego kata. Tak było na zachodzie Europy. U nas instytu-cyi kata zupełnie nie znano. Pojawia się on dopiero wraz z prawem niemieckiem w miastach, na tern prawie lokowanych, najwcześniej w Krakowie. Tu już w najstarszych raohun-kach miejskich, jakie się zachowały, spotykamy pozycye wydatków na kata, którego zwą po łacinie torłor lub suspensor, a także mistrzem więzienia (magister cippi). Bierze on w latach 1390 i 1391 stałą płacę 10 groszy na tydzień, od r. 1392 po 12 groszy. Nadto miasto ponosi wszystkie wydatki, połączone z wykonywaniem kary, a więc płaci za ostrzenie miecza, którym K. ścinał, jak i za drzewo i słomę na stos. Ale już w rachunkach z r. 1487 niema stałego wydatku na kata, lecz tylko zapisane dwa razy, na święta Wielkanocne i Bożego Narodzenia podarki po 12 groszy. Za wielki widać był to wydatek, by warto było stale utrzymywać K-a, który niezbyt wiele miał do roboty, mimo, że prawo niemieckie było bardzo surowe w wymierzaniu kar. Inaczej poradził sobie Poznań. Utrzymywał on wprawdzie K-a, ale nie własnym tylko kosztem. Wypożyczał go bowiem za opłatą innym mniejszym miastom i miasteczkom. Według spisu dochodów Poznania z r. 1462, miaRta te za to płaciły Poznaniowi stale po pół grzywny rocznie. A jest ich cały szereg: Środa, Śrem, Wągrowiec, Września, Gniezno, Sierakowo, Konin, Słupca, Noszyn, Stęszewo, Szamotuły, Pniewy, Grodzisko, Oborniki, Pobiedzisko, Buk, Rogoźno, Kostrzyn, Swo-dek, Kiecko, Wronki i Pyzdry. Tak też dzieje się jeszcze i później w XVI wieku. Atoli im głębiej, tern więcej K-ów, a nawet mniejsze miasta własnych miały, jak np. małe miasteczko Zbąszyń, które w r. 1760 zawiera ciekawą umowę z K-em. W Bieczu podobno miała być nawet szkoła katów. Do dziś-dnia tam pokazują jeszcze miecz katowski, jako wspomnienie tych dawnych czasów. W Polsce do końca bytu państwa utrzymał się ten zwyczaj, iż tylko miasta miały swoich K-ów, a nie miały ich wcale te urzędy, które ich najczęściej potrzebowały — grody. Urząd grodzki w razie potrzeby odnosił się też zawsze do miasta, w którem się znajdował, gdy zachodziła potrzeba, by K. miejski „pociąguął” winnego, tj. „wziął go na próbę” (tortury), lub też wymierzył mu karę śmierci przez ścięcie, spalenie na stosie lub powieszenie. Dziś już, oczywiście, tylko państwo u-trzymuje K-ów, i to zwykle jednego na cały obszar państwa. A i tak niewielkie ma zajęcie. Inaczej jeszcze było we Francyi, w końcu XVIII wieku, kiedy osobną ustawą unormowano ilość K-ów, których miał utrzymywać każdy okrąg dla siebie.— Kaci musieli się ćwiczyć w swojem rzemiośle. Dumę też kata stanowiło zwłaszcza, by umiał zgrabnie ścinać skazanych. Tak jeden z K-ów sanockich (Jakób r. 1564), gdy sam miał być ścięty za jakąś zbrodnię, powołany przed sąd, połamał swój katowski miecz, nie chcąc dopuścić do tego, by go ścięto tym mieczem, którym on, raźnie ostrząc go, ściął po kolei głowy pięoiu opryszkom. Nie chciał, by ostrości narzędzia jego chwały na jego wypróbowano głowie.—Katowskie rzemiosło uchodziło zawsze prawie za haniebne. Brzydzono się K-em. Miał on nawet osobny czerwony strój, który go nazewnątrz odróżniał. Dziś zastąpił go nieposzlakowany ubiór czarny i biała koszula. Nie wpłynęło to na podniesienie K-a w o-pinii, że tylu powieściopisarzy nieraz starało się

sk.

przedstawić K-ów, prawie jako bohaterów. U-czucia ludzkie bezwątpienia trafniej wyrażają się w przekleństwach (daj go K-u!) i przysłowiach.— Wzmianki, zresztą tylko uboczne, o K-ach w Polsce: Warschauer „Stadtbuch von Posen”; Szuj-ski-Piekosiński „Najstarsze księgi i rachunki miasta Krakowa”; Kutrzeba „Finanse Krakowa w Wiekach Średnich”; Balzer „Rejestr złoczyńców grodu Sanockiego”; Warmiński „Vertrag, aufgezeichnet im J. 1760 von dem Bürgermeister und dem Woytamte für den Bentschener Soharfrichter Casimir Gunderman in deutscher Uebersetzung aus dem polnischen Original im Besitze der Gesellschaft der Freunde der Wissenschaften zu Posen” („Jahrbücher der historischen Gessell-schaft zu Bromberg” 1892).

Rzecz powyższą uzupełniamy szczegółami poniekąd anegdotycznemi, które pod tym wyrazem podał K. Wł. Wójcicki w „Encyklop. S. Orgelbranda”: Dubravius (Jan Skala z Doubrawky a Hradiśte), w dziele swem „Historia regni Bo-hemiae” (lib. XXXI, pag. 269) pisze: „Wrocławianinowi w jednem miasteczku polakiem skradziono 500 czerwonych złotych. Schwytano złodzieja. Sędzia i radni miejscy nastawali, aby ów Wrocławianin, jako oskarżyciel, prawa dopełnił i własnymi rękami na szubienicy złodzieja obwiesił, a jeżeliby nie chciał, sam będzie obwie-szon od złodzieja, jeśli tego złodziej dokonać zechce. Wyrzekał się Wrocławianin i straty, musiał jednak dopełnić przepisu, po dokonaniu którego, ani Kazimierza Jagiellończyka, króla polskiego, ani Władysława, króla czeskiego, dyplomata nie mogły uwolnić go od plamy, jaką się przez to okrył, i biedak żadnych godności miejskich, ani senatorstwa otrzymać nie mógł; w ustroniu, obrzydły ziomkom swoim, umarł z rozpaczy”.—Miejscem najsławniejszem nauką katów w Polsce był Biecz w Podgórzu i tam najłatwiej w tem rzemiośle i najprędzej wyzwalać się mogli, gdyż nigdzie więcej, jak w tej górzystej części kraju, nie bywało egzekucyj na rozlicznych rozbójnikach. Z opryszkami schwytanymi nie robiono długich korowodów, bywali bowiem sądzeni jure słationario albo stante pede, to jest pojmanych wieszano lub ścinano natychmiast. K. był uważany, podług dawnych praw polskich, za urzędnika sądowego i mieszczaninowi i rzemieślnikowi godziło się z nim jeść u jednego stołu i wdawać się; nie powinien być w obrzydzeniu jak jego parobek bu tel, czyli hycel. Kaci byli też liczeni niejako do rzemieślników, mieli swój cech w Polsce i każdy z nich musiał odbywać lata nauki czyli terminować. Do policzkowania, piętnowania, wyrywania nozdrza, ucinania ręki lub do jakiegokolwiek kaleczenia z mocy wyroku, tudzież ćwiertowania, palenia, wieszania, używano tylko hyclów, w obecności K-a. Katowi musiał być wyrok produkowany i zdarzało się nieraz, że K. przeciw ważności wyroku protestował i niejednego niewinnego uratował, szczególniej przy wyrokach magistrackich małych miasteczek. Bywały takie zdarzenia, że K-a, przeznaczonego do wykonania wyroku, zabijano, aby rzecz puścić w przewłokę, a w niej uwolnić skazanego. Z tego powodu stało się zwyczajem, że kiedy brano K-a do wykonania egzekucyi, dawano dwóch ludzi w zakład bezpieczeństwa i zabezpieczano osobę jego należytą strażą, aż do spełnienia wyroku. K. nieumiejętny, który źle ścinał, podlegał karom; dlatego dawano często katowi porękę, iż, gdyby nawet dokładnie powinności swojej nie dopełnił, odpowiedzialnym jednak nie będzie. W braku K-a, jeżeli który ze skazanych na śmierć oświadczył się za oprawcę drugich, uwalniano go od kary. Tak w Galicyi po r. 1794 w napadzie Denyski, jeden ze złapanych, nazwiskiem Górski, ofiarował się za oprawcę dla swych towarzyszów: wywieszał wszystkich i żył jeszcze w r. 1832. Ubiór K-a była kurtka z pąsowego sukna i płaszcz takiż, ale nie zawsze używali tego stroju. Jan Ostroróg za czasów Kazimierza Jagiellończyka narzekał, że K. ubiorem nie różni się wcale od innych. Do kar wymierzanych przez K-a, w dawnych czasach, należało i rozszarpywanie końmi. Winowajcę przywiązywano za nogi do ogonów końskich, albo do dwóch wozów, które pędzono w dwie przeciwne strony i rozdzierano. Kiedy tortury były u nas w użyciu, K. z oprawcami rozporządzał niemi i sam brał udział, stosownie do rozkazu sędziego, ponawiając lub zmieniając męczarnie. Łamania kołem K. dopełniał własną ręką, w wieszaniu winowajcy mógł się wyręczyć swoim parobkiem czyli oprawcą. Przy paleniu żywcem, K. stos podpalał. W miastach, oskarżyciel na osądzonego winien był w XVI i XVII wieku u nas K-a swoim kosztem sprowadzić, jeżeli tego nie dopełnił, wypuszczano często skazanego, ażeby sąd kosztów na K-a nie wydawał. Szlachcica karano tylko mieczem, najczęściej o nocnej porze i to w sklepie podziemnym lub na dziedzińcu zamkniętym. Nazajutrz rozgłaszano, że umarł, i rodzina sprawiała mu pogrzeb z nabożeństwem przy biciu w dzwony. U Tytusa hr. Działyńskiego w Kórniku żył jeszce w r. 1833 K., mający z górą lat 80, który zniesienia tortur bardzo żałował, a pokazując okropne do mąk narzędzia, zachowane troskliwie, utrzymywał z dobrą wiarą, że dlatego tyle jest teraz złych ludzi na świecie, że prawdy nie umieją dobrze z nich wyciskać, jak on to przed laty umiał.

Kat, ryba, ob. Ciernik.

Katabotron, w języku nowogreckim nazwa naturalnych przepaści i lochów w górach wapiennych, któremi wody, nagromadzone w kotlinach dolin, albo na płaskowzgórzach, a nie mogące spłynąć po powierzchni ziemi, odpływają drogą podziemną i w pewnej odległości występują znów na wierzch jako źródła (zjawisko pospolite w Karście), Takie K-y (w Starożytności

R.

nae.—Por.; Herod. (V, 52); Thucyd. (III, 68).

Katak (po ang. Cuttack), okrąg dywizyi in-dobrytańskiego namiestnictwa Bengalskiego, miał w r. 1881 1 738 165 mieszkańców. Graniczy na północy z rzeką Baitarani (indyjskim Styksem) i Dhamra-aestuarium, na wschodzie z odnogą Bengalską, na południu z okręgiem Puri, na zachodzie z Katak-Mehalem (ob.), i składa się z delty, utworzonej przez rzeki Baitarani, Brahmani i Mahanadi. Głównem miastem jest Katak, leżące nad rzeką Mahanadi, niepozorne miasteczko, które w r. 1891 miało 47 186 m-ców (8 392 mahometan i 2 240 chrześcian).

Katakana, pismo japońskie, ob. Japonia

(język).

linie.

Z. W.

Kataehreza — Katakumby.

■ -CC

JO

Baratra) są bardzo liczne w Grecyi ; najsłyn-niejszem jest jezioro Ko pais (ob.). Gdy K. jakiejś kotliny dolinowej zatka się, to w niej przez napływ wody deszczowej tworzy się jezioro, którego powierzchnia wznosi się lub opada, odpowiednio do pory roku, a w razie otwarcia się zatkanego K u może nagle zupełnie się opróżnić, jak się to często zdarza z jeziorem Phonia w Peloponezie.

Kataehreza (z greckiego: katachresis — nadużycie), figura retoryczna, zwana u Łacinnników abusio, według której, kilka po sobie przenośni połączonych jest w sposób pozornie niewłaściwy, jak np. „Nawa państwa płynęła przez fale, unosiła się na ich grzbietach, zanurzała się w ich otchłani”. Warunkiem niezbędnym dobrej K-y, jest to, żeby wszystkie użyte w niej przenośnie stosowały się do jednego i tegoż samego obrazu; pomieszanie kilku metafor z sobą niezgodnych bezwarunkowo jest wadliwem, jak np. „Wojenne bardów rogi zagrzmiały przed ich oczyma”.— „Enc. S. Org.”.

Katafalk, ob. Castrum doloris.

Katagogion, w liczbie mnogiej K a t a g o g i a, wyraz grecki (Kataytoyiov, Kataywyta), oznaczający gospodę, zajazd, oberżę. Chociaż w Wiekach Starożytnych podróżni, pątnicy i wogóle obcy przybysze zwyczajnie w domu swych przyjaciół lub znajomych nieograniczonej gościnności zażywali, wykazała się na miejscach licznie zwiedzanych, zwłaszcza podczas uroczystych świąt narodowych, jak np. w Olimpii, Delfach itd., albo w wielkich miastach portowych, rychłemi już czasy nieodzowna potrzeba urządzenia osobnych domów publicznych i prywatnych, w których obcy za wynagrodzeniem znajdowali nocleg i pożywienie. Publiczną gospodę taką na wielkie rozmiary urządzili także Tebańczycy na miejscu zburzonego miasta Platejów, obok sławnej świątyni Heraion, dla wygody pobożnych pielgrzymów, śpieszących tu ze wszech stron Grecyi na święto Daidaleiów (ob.). W greckim języku takie gospody zwano także Kata-7(oyaL, KaxaXôoetç, rcavSoxeîa, po łacinie caupo-

S. Drz.

R.

Katakaustyczne linie, ob. Kaustyczne

Kataklastyczne utwory czyli druzgoty tektoniczne, są to połaci skał, podległych ciśnieniu w procesach górotwórczych tak znacznie, że zostały zupełnie podruzgotane, ale ponieważ to ciśnienie działało na nie ze wszystkich stron, zostały na miejscu swego powstania. Należy odróżniać te utwory, we wnętrzu wielkich massy-wów górskich zachodzące, od druzgotów tarcia, jakie powstają w szczelinach i spękaniach skorupy ziemskiej przez ścieranie się skał jedna o drugą podczas procesów górotwórczych.

Kataklazowa struktura skał polega na pewnych deformacyach mechanicznych, jakie ciśnienie górotwórcze wywołuje w kryształach i ziarnach minerałów, skały składających. Mianowicie, kryształy kwarcu i skaleni na powierzchni nie są jednorodne, ale mają na sobie jakby warstwę pogniecioną i pokruszoną, składającą się z drobniutkich kawałeczków oryentowanych naj-rozmaiciej. Ciśnienie wzajemne ziarn większe jest, niżeli spójność cząsteczek i wywołuje te deformacye. Rzadziej deformacye te są tak znaczne, że dostrzegalne są gołem okiem i prowadzą do pokruszenia kryształu pierwotnie całkowitego na bryłki, rozdzielone szczelinami. Daleko powszechniejsze są tylko deformacye optyczne, mianowicie, ziarna kwarcu lub skalenia, obserwowane w preparacie mikroskopowym, w świetle zwykłem, wydają się być zupełnie jednorod-nemi i żadnych szczelin w nich niema, dopiero w świetle spolaryzowanem ujawnia się ich K. struktura, polegająca na tern, że peryferya ziarn składa się z drobnych ucząstków najrozmaiciej oryentowanych optycznie. Deformacye te odbijają się wogóle na wszystkich kryształach skały, wywołując w nich niejednorodność optyczną. Struktura opisana pospolitą jest w skałach ziarnistych, podległych ciśnieniu górotwórczemu, a niema jej w skałach porfirowych.

Kataklizm (xaTaxXoap/x;), wylew, potop, wogóle wielki zamęt, przewrót w naturze.

Katak-Mehal (Katak-Mahal), miano zbiorowe 17 państewek hołdowniczych, położonych wewnątrz prowincyi Orissa, w indobrytańskiem namiestnictwie Bengalskiem (Orissa tributari States), na wschodzie od okręgu Katak, między deltą rzek Mahanadi, Brahmani i Bastarni i pro-wincyami centralnemi. Obszar ich ogólny wynosi 39 333 klm. Q], mieszkańców w r. 1881 było 1 469 142, a w tern 74.8% Hiudów (Urija), resztę zaś stanowią nawpół dzikie plemiona: Kandhowie (28 865), Sawarowie (22275), Gondo-wie (17 863), Bhumidżowie (11000), Santalowie Kolowie, Bhnija (36 250) i Panowie (92 488). r.

Katakumby. Starożytności chrześciańskie. Groby podziemne pierwszych chrześcian zwano Coe-meteria, Hypogea, Martyria, Areae\ nazwa „Katakumb” stosunkowo niedawna, stosowana była z początku tylko do cmentarza św. Sebastyana. Nazwa ta występuje pierwszy raz w r. 354

w Chronografie (XIII „Kal. Feb. Sebastiani in Catacumbas”). Pochodzenie wyrazu niejasne; według Ducange’a pochodzi od cumba, wgłębienie. Błędnie mniemano dotąd, jakoby przystęp do K-b znany był i dostępny tylko dla wtajemniczonych, lub jakoby K. były miejscem ucieczki chrześcian. Pewną jest rzeczą przeciwnie, że od samego początku K. uważane były urzędowo, jako cmentarze, podobnie jak cmentarze innych wyznań; wejścia do nich były publiczne. Trudno byłoby inaczej wytłómaczyć sobie, dlaczego wszystkie wejścia do K-b znajdują się koło starożytnych dróg konsularnych, oraz dlaczego każdą K-ę uzupełaia cmentarz podniebny, łączący się z podziemiami przez szerokie schody. K. były pierwotnie najczęściej, jak to zresztą świadczą ich nazwy, osobistemi grobowcami zamożnych chrześcian, wykopanemi w ich majątkach. Zachowano nazwiska kilku tych dobroczyńców pierwotnej społeczności chrześciańskiej, jak oto: rodziny Pretaxtati, Calepodi, Tbrasones, oraz matron bogatych: Lucyny, Domicylli. Te pierwsze cmentarze doznawały nietykalności jako własność osobista; jako zaś cmentarze, szanowane były przez Rzymian tak dalece, że nawet podczas prześladowań były bezpieczne. Gdy poganie do grobów swych, prócz rodziny, przyjmowali swoich wyzwoleńców, chrześcianie postąpili o krok dalej, przyjmując wszystkich braci w wierze. Zaczątek pierwotnych wielkich katakumb nie bywa rozległy, lecz zapuszcza się mocno wgłąb; korytarze piętrzą się jedne nad drugiemi, tworząc często sześć piętr, do głębokości 25 m. Bogactwo dekoracyj w wielu K-ach naprowadza nas na słuszne mniemanie, że nie wszyscy pierwsi chrześcianie byli niewolnikami, prostymi robotnikami. Towarzystwa ówczesne chrześciańskie mianowały na swych opiekunów osoby bogate z wielkich rodzin; między napisami spotykamy częstokroć imiona najsławniejsze w dawnym Rzymie. W ten więc sposób wyjaśnia się duże znaczenie katakumb od samego ich początku. Były one początkowo środowiskiem życia chrześcian. Prześladowania powiększyły ich znaczenie: stały się one nietylko już miejscem ucieczki dla chrześcian, lecz nadto wysoce świętem miejscem, gdzie spoczywały czczone przez chrześcian popioły męczenników.— Historya katakumb jest przeważnie opowieścią o ich niszczeniu i klęskach. Podczas okresu prześladowań chrześcianie usiłują osłonić wejścia do cmentarzy, wejście staje się mało widocznem, schody ulegają zerwaniu, niektóre korytarze zostają zasypane. W czasie ostatniego prześladowania Dyoklecyana (303) zniszczenie stało się straszniejszem niźli kiedykolwiek: archiwa kościelne poniszczono lub zrabowano. Dopiero edykt medyolański koniec temu położył. Teraz, pomimo że w K-ach grzebią po dawnemu, mnożą się jednak i cmentarze naziemne; nad grobami męczenników wznoszą się pierwotne kościoły chrześciańskie (bazyliki na kryptach), a ołtarze nazewnątrz oznaczają pod niemi groby świętych. Cześć dla pogrzebauych ciał męczenników stała się również jedną z przyczyn niszczenia K-b; zakładano szerokie schody wpoprzek dawnych korytarzy i skromniejszych mogił, by dojść do grobu, przetworzonego na świątynię. Tłoczono się dookoła tych miejsc świętych, wielu pobożnych polecało kopać sobie groby, na niekorzyść napisów dawniejszych lub malowideł; chciano leżeć pod opieką świętego. Ta pobożność nieostrożna byłaby spowodowała szybką ruinę K-b, gdyby papież Damazy w drugiej połowie IV wieku nie był poświęcił się ich o-chronie. Wówczas - to następuje piękny okres katakumb. Dzięki staraniom Damazego K. przyozdobiono nowemi malowidłami, drogiemi marmurami, słupami bogatemi. Napisy damazeńskie kazały zaliczyć ich twórcę między sławniejszych pisarzy Kościoła. W V w. K. nie są już używane jako groby, lecz są tylko celem pielgrzymek. W w. VIII, poczynając od papieża Pawła I, wskutek niszczenia katakumb przez na-jeźdców, postanowiono otworzyć groby męczenników i rozdać relikwie kościołom. Od IX w. poczyna się okres upadku i zapomnienia K-b, tylko cmentarz św. Sebastyana bywa przez całe Wieki Średnie uczęszczany. Po wiekach sześciu, około 1432 r., kilku ciekawych zwiedza za-kąty Rzymu podziemnego. Prawdziwe jednak odkrycie K-b zachodzi dopiero sto lat później, d. 31 maja 1578 r. na via Salaria, gdzie pracującym w winnicy robotnikom ziemia usunęła się z pod nóg i ujrzano podziemie, okryte malowidłami. Już wówczas wiele osób pracowało nad pozostałościami K-b, lecz dopiero Maltańczyk Antoni Bo si o (ob.) stał się prawdziwym odkrywcą Romy podziemnej. Odkopawszy po kolei jeden grobowiec po drugim i zwolna odsłoniwszy labirynt korytarzy, wspomagany wielkiem znawstwem teologii, Bosio przystąpił do uszeregowania i opisania rysunków, które zebrał. Umarł 1629 r. Dzieło jego „Roma sotterranea”, skończone przez Severano, wyszło 1634, we wspa-niałem in folio, które następne wydawnictwa powtórzyły i dopełniły obficie. Wiek XVIII ciągnął dalej poszukiwania, lecz niezbyt szczęśliwie. Nastąpiło nawet niszczenie: szukając medali, wyrobów z kości słoniowej, kamieni drogich, które się czasem znajdowały w grobach, rzucono się do nienaruszonych jeszcze korytarzy, rozbito napisy i rozrzucono kości. Najrzadsze napisy grobowe posłużyły do murowania ścian; malowidła, które usiłowano zdjąć, łuszczyły się i opadały. W pierwszych latach XlX-go wieku sztuka chrześoiańska odzyskała cześć dawną. O. Marchi nakreślił szkic dzieła, mającego objąć dokładnie szczegóły katakumb w trzech działach: budownictwa, malarstwa i rzeźby, z których tylko pierwszy przez o. Marchiego został opracowany. Dopiero uczeń

i równe, zawierają podłużne wnęki, prawidłowo wycięte, jedne nad drugiemi, dla oszczędzenia miejsca. Wnęki te (loci, loculi) zwykle są prostokątne. Zamknięte są bądź cegłami, bądź płytami marmurowemi, opatrzonemi przeważnie rysunkiem oznakowym, lub napisem. W spajającym płyty kicie widać często wyciśnięte inne znaki: muszlę, lampę, medal, szkiełko kolo-

Marchiego, commodore J.-B. de Rossi, ustalił metodę badania swego mistrza; jemu też sądzo-nem było dokonać całej pracy, śnionej już przez Bosia. Biorąc za podstawę swego podziału ścisłe umiejscowienie, usiłował on odtworzyć napisy chrześciańskie w rozmieszczeniu geograficznem.

Cała ogromna literatura dokumentów historycznych wsparła go w tym zamyśle. Rossi jest

sławnym odkrywcą krypt w cmentarzach św. Ka- rowe, kość słoniową, służące jako znak dla od-liksta i Domicylli, odnalazcą grobu św. Cecylii oraz najdywania grobu przez rodzinę. Czasem całe grobowców papieży, męczenników z III i IV wie- lochy otwierają się drzwiami na korytarz: są to ku, wreszcie bazyliki św. Petronilli.

Wielkie dzieło Rossiego „Roma sot-terranea cristiana” obecnie składa

się z trzech części: ogólne uwagi nad K-ami, praca nad cmentarzem św.

Kaliksta, oraz nad kryptami są-siedniemi; czwarty tom — o cmentarzu Domicylli. Czasopismo „Bolletino di archeol. crist.” od 1861 r. zaznacza wszystko to, co wejść jeszcze do dzieła nie mogło. Rzym współczesny z fabrykami swemi, kolejami etc. częstokroć niszczy K.; papieska komissya archeologiczna, nie kupując wszystkich K-b, przyczynia się również do ich zniweczenia.

Architektura katakumb. Użycie grobów podziemnych powszechne było zawsze i we wszystkich krajach.

Ludy nadbrzeżne morza Śródziemnego, szczególnie Fenicyanie, ciosały groby umarłych w skale. We Włoszech Etruskowie pozostawili mnóstwo lochów grobowych, łączonych często po kilka w grupę i mających wygląd niedużej K-y. Niektóre większe rzymskie grobowce, jak np. Grób Nasonów, wykopany w pagórku nad drogą Flaminia, ozdobiony malowidłami i stucco, bardzo nadaje się do porównań. Jednak nie można twierdzić, aby groby rzymskie służyły za wzór chrześciańskim lub żydowskim; rzymskie były tylko rodzinne, te zaś ogólne, zbiorowe. Są to groby danej wiary, gminy całej ; zasada braterstwa chrześciańskiego wyjaśnia prawdopodobnie najlepiej ogromne rozmiary cmentarzy katakumbo-wych. Lecz czy w istocie K. są pochodzenia | groby rodzinne, chrześciańskiego? Zapewne, gdyż ehrześcianie, wbrew poprzednikom swoim, którzy kopali w warstwach piasku i puzzolauy (rodzaj ziemi wulkanicznej), woleli przebijać twarde warstwy tufu ziarnistego. Łatwy do obrobienia, tuf jest porowaty, co zapewnia suchość i względną zdrowotność korytarzy, gdzie gromadzono trupy. K-a składa się głównie z krzyżujących się galeryj, najczęściej bardzo wązkich, o stropach płaskich, lub lekko sklepionych, których ściany, proste

mm

§Wm

ai

!e1

t¹!

ÏX

.'■X

jî

■>

xx

Il

j, - *

-S5KS5

wm

1»

fl

A*

làiM,

imm

H:

iIkÂiI-

isSt!JS

pi '

!S> •■ -

T©

\ą

'/J

K-tMgÈÈm

Vî||

■-^6

j#

F«

* O-

Fig. 7. Wnętrze katakumby. Krypta św. Korneliusza na cmentarzu św. Kaliksta.

Czasem w takich lochach spotyka się kamienne trumny (sarkofagi), przysunięte do ścian, czasem osłonione sklepieniem półkolistem nałęcze (arcosolia), ze ścianą w głębi płaską, bądź też półokrągłą, jak zakończenie wewnętrzne absydy. Te nałęcze w korytarzach są rzadkie, przerywałyby bowiem ich wielkie długie linie. Gdy brakło sarkofagów, zbyt drogich, lub trudnyoh do uniesienia, wykuwano grobowiec wprost w ścianie, nakryty sklepieniem nałęcza; grób nakrywano płytą marmurową po-

ISnc. Po* (z, ILuatr. Zgse. 274. T. XXXV.

ziomą (mensa), podobną do stołu ołtarzowego, i wdzięcznych motywów jest wspólnych sztuce Cały ten labirynt podziemnych korytarzy oświe- rzymskiej i pierwotnej chrześciańskiej: są to tlony był przeważnie małemi lampkami, przy- wieńce z liści i kwiatów, około których latają twierdzonemi do muru, a także za pomocą stu- ptaki, są winobrania i żniwa, pory roku, postacie dni okrągłych lub czterokątnych, luminarium, lu- nieba, oceanu, sił przyrody; wypadki mitologicz-cernarium, które schodziły aż do dolnych piętr ne, w których uwidocznia się myśl clirześciań-K-b, wnosząc powietrze i światło. Te studnie ska: Eros i Psyche, Ulisses i Syreny, wreszcie kończyły się nazewnątrz, jako kominy nad po- najsubtelniejszy motyw pogański, Orfeusz cza-wierzchnią ziemi wystające. Stawiano je po u- rujący dzikie zwierzęta. Orfeusz staje się Do-znaniu Kościoła; kilka z nich umieszczono dość brym pasterzem. Jest to właśnie typ najbardziej osobliwie, tak, aby oświetlić kilka krypt naraz, rozpowszechniony w K-ach, pasterz Jboski, przy-Studnie te służyły też do usuwania i wpuszcza- noszący na plecach owcę zbłąkaną. Widać go nia materyałów, płyt etc. Do połączenia piętr służą zwykle dość wązkie schody, lecz za zgodą Kościoła kopane były duże schody wejściowe, wykładane marmurem, prowadzące wprost do przedsionka z otworem na drogę konsularną,'“ bądź też na bazylikę, wzniesioną na gruncie cmentarnym. Korytarze już pełne grobów zasypywano. Wiele fresków w K-ach zachowało nam wygląd robotników, którzy tam pracowali, t. zw. fossores, bądź odpoczywających, z oskardem zarzuconym przez plecy, bądź pracujących na otwartem powietrzu, lub wykuwających skle-~ pienie w tufie. Rysunek Boldettiego ukazuje nam jednego z fossores — Diogenesa, być może budowniczego, stojącego w lochu (cubiculum), u nóg jego położone: oskard, topór, młotek, dłó-to, kompas, i rodzaj żelaznego pręta (sonda?).

wszędzie, w medalionie środkowyiń stropów, w”lochach, w głębi nałęczy; malowany jest na ścianach korytarzy, rysowany (grafito) ńa płytach marmurowych z napisami. Obok Dobrego Pa-sterza częstokroć, do pary z nim, -widać postać kobiety, ubranej obszernie, ręce wzniesione w ruchu modlitewnym. Jest to włoskie „orante”: dusza chrześciańska, wchodząca w radość niebiańską, lub, jak później, postać Kościoła, odpowiadająca postaci Chrystusa. Dalej oglądamy znaki i rysunki symboliczne, przypominające ćhrźeścia-ninowi jego walki i nadzieje; przeważnie jest to ryba (l^-0-óę) święta, której pierwsze litery greckie są początkowemi literami greckiemi imienia: Jezus Chrystus, Syn Boga, Zbawiciel); dalej kotwica i łódź, owieczka, naczynie tajemnicze, gołąb, palma. Często niektóre te znaki połączone są na jednej płycie grobowej. Z powyższe-mi obrazami łączą się allegorye, j. np. postacie rybaka, gdzie ryba trzyma kosz euchary-styi, stół uczty niebieskiej z wybranymi; następnie tematy dotykające dziejów i symboliczne zarazem: Mojżesz uderzający w skałę, Chrzest Chrystusa, Próby Jonasza, Daniela, Noe w arce, Adam i Ewa, 0-fiara Abrahama; wreszcie Cuda Chrystusa, np. Uleczenie paralityka, oraz, obraz najczęstszy, Wskrzeszenie Łazarza. Dwie najciekawsze izby na cmentarzu św. Kaliksta, izby Sakramentów, dają nader dobre pojęcie o tych przyozdobieniach histo-ryczno-symbolicznych. Domyślono się tam z pew-nem prawdopodobieństwem pewnej całości, mającej związek z głównemi Sakramentami, a to ze sposobu ułożenia niektórych obrazów, wzmiankowanych powyżej. Zauważyć można, jak wszystkie te obrazy unikają starannie wszelkich wspomnień okrutnych, oraz tajemnic bolesnych chrze-sciaństwu. Krzyż pojawia się w K-ach dopiero po pokoju z Kościołem, co więcej krzyż ten jest tylko znakowy, pogodny, otoczony kwiatami (nieznane jest przedstawienie Ukrzyżowanego z przed VI w). Jedynie postaci Daniela w lwiej jamie, Hebrajczyków (ks. 2 Machab., 7) w piecu ognistym, nauczają wiernych wytrzymałości w cierpieniach; męczeństwa cjirze-ścian są wyłączone ze sztuki K-b. Spotyka się je, choć rzadko, wtedy dopiero, kiedy sztuka tameczna staje się już historyczną i uwiecznia

Przyozdobienie katakumb. K. były miejscem, gdzie naprzód rozwinęła się sztuka chrześciań-ska. Początkowo sztuka ta nie różni się wiele od pogańskiej, otaczającej. Są to nader proste przyozdobienia, odrzucające sceny mitologiczne, oraz nagość. Już od I w. po Chr. spotykamy pokrycia ścian i sklepień stucco z malowidłami.

Czasem płaskorzeźby stucco, np. nader ładne w K-ie Pryscylli, stanowiące ramy do pierwszych biblijnych malowideł. W korytarzach u-boższych, gdzie niema malowideł, tuf bywa częstokroć szorstko rzeźbiony wzdłuż sklepień, lub w formie płaskosłupów, pod nałęczami krypt.

Błędnem.jest mniemanie, które wyrażano wielokrotnie, jakoby Kościół pierwotny występował niechętnie względem sztuk pięknych, walcząc z niemi podobnie jak z pogaństwem: całkiem przeciwnie. Starannie badając K., zauważa się już od samego początku wielki rozkwit sztuki, jej bogactwo, rozmaitość, swobodę tematów zadziwiającą. Poczynając od III i IV w. sztuka ta upada, biednieje, w miarę jak religia szerzy się i rośnie, i odradza się później dopiero na ziemi, w bazylikach. Objaśnienie tego faktu jest łatwe: sztukę najpierwszych chrześcian rozwijały kwitnące wówczas za Flawiusza i Antoninów sztuki piękne, oraz nawrócenie się na wiarę chrześciańską zamożnych i potężnych Rzymian.

W w. III i IV nastąpiły prześladowania chrześcian; czasy te, niespokojne, szkodziły sztuce: która zakwitła napowrót po przywracającym spokój edykcie medyolańskim. Wiele niewinnych

ii

■1

sławę świętych (tak poeta Prudencyusz widział w końcu IV w. kaplicę, wykładaną marmurem, z obrazem Męczeństwaśw. Hipolita). K. zawierają różne wizerunki Chrystusa, z brodą, z długiemi włosami (Katakumba św. Poncya-na w Rzymie, św. Gaudiosusa w Neapolu); są to dzieła upadku. Najczęściej wyobrażony jest jako dziecię, na kolanach matki, w scenie P o-kłonu magów. Należy wymienić, jako całość artystyczną, niemal zupełnie dotąd zachowaną, prócz pokojów św. K a 1 i k s t a, już wspomnianych, także różne części K-b Domicylli, Prétextât a, Pryscylli. Obszerne wejście do cmentarza Domicylli otwiera się na szerokie schody, prowadzące do korytarza o pięknych proporcyach, oświetlonego przez studnię. Sklepienie korytarza przyozdobione ślicznemi gałązkami wina, gdzie bawią się amory, mogące, z powodu swej wytworności, pochodzić z I w. Na ścianach korytarza są małe geniusze, ozdabiające zagłębienie wnęk, przeznaczonych na sarkofagi. Sale oboczne posiadają wdzięczne motywy zdobnicze: Amor i Psyche, zrywający kwiaty; lekka architektura pompejańska, zwierzęta, nader żywo traktowane, kozły, owce, byki. Inny pokój, z najdawniejszych i najcenniejszych, ma na stropie Dobrego Pasterza w okrążonym medalionie, z którego promienieją ku kątom sali cztery ramiona krzyża maltańskiego. W powierzchniach podziału malowane pawie i wieńce. Na ścianach geniusze. W głębi nałęczy lewej—mały widoczek pompejański w najlepszym rodzaju. W K-ach Pretextata przedsień nader piękna, niegdyś ozdobiona płaskorzeźbami z gliny palonej, słupami z porfiru, prowadzi do słynnej krypty św. Januarego, arcydzieła budownictwa oraz malarstwa chrześciańskiego za czasów Antoninów (około roku 175); sklepienie półkóliste en calotte, z czterech stron, zakończone w górze otworem studni,., jest przystrojone śliczną przypowieścią o czterech porach roku: tu wieńce z kwiatów i małe dzieci, chłopcy i dziewczynki, zbierają kwiaty; gdzieindziej kłosy, żęte przez żniwiarzy; dalej gałązki winne, pełne gniazd ptasich; zbieracze wina pracują na drabinach; nakoniec zbieranie oliwek. W K-ie Pryscylli pierwszy korytarz, obrzeżony cen-nemi napisami grobowemi, prowadzi do przestronnej galeryi, w pośrodku której znajduje się t. zw. kaplica grecka. Komnata to cała przybrana freskami, których smukłe postacie i styl czysty przypominają najbardziej ze wszystkich dzieł sztuki chrześciańskiej Starożytność grecką. Proste architektoniczne przyozdobienie na czerwonem tle przyjmuje z prawej i lewej strony dwa piękne freski, przedstawiające 0-skarżenie i Uniewinnienie Zuzanny; Pokłon magów zdobi mały łuk sklepienia, skąd zresztą malowanie w znacznej części po-odpadało; na innych ścianach oglądamy Noego, Mojżesza, Hebrajczyków w piecu o-

g n i s t y m, Łuki obu drzwi przybrane są w śliczne ulistwienie stucco.— Mozaika, tak pięknie już w bazylikach rozwinięta, rzadko występuje w K-ach, i to zwykle w stanie półzniszczenia. W bibliotece Chigi przechowują dwie podobizny: „Flavius Julianus” i „Maria Simplicia", jego żona (z IV w.). Nie należy wreszcie zapominać szkieł o tle złotem, na którem były wyryte motywy chrześciańskie, oraz lamp z gliny palonej lub bronzu, należących również do przyozdobienia K-b.

Topografia (Umiejsćowienie) katakumb. Można rozdzielić K. rzymskie na dwie grupy. Pierwsza zawiera to, co zwykle nazywają Rzymem podziemnym, tj. K., które urządzano wzdłuż

ii

y-

«I! C

I UkwiYv.H i l

||an

\\

Fig. 8. Krypta papieży na cmentarzu św. Kaliksta.

dróg rzymskich; leżą one nie dalej od Rzymu, jak na trzy mile. Drugi obejmuje te K., które jako cmentarze podmiejskie znajdują się dalej, niż o trzy mile od miasta. Oto według Krausa wyliczenie najważniejszych K-b wraz z piśmiennictwem do każdego cmentarza osobno. K. wymienione są w porządku, według dróg konsularnych starożytnych, nad któremi się znajdują.— Katakumby rzymskie. I-o. Na Via Appia. Cmentarz św. Kaliksta, złożony pierwotnie z grobowca Lucyny (P o m-ponia Graecina, ob.) i grobowca św. Cecylii (koniec II w.); stał się on cmentarzem kościoła chrześciańskiego od pierwszych lat III w., okres, kiedy ksiądz Kalikst, potem papież, nim zarządzał; zwiększony znacznie w IV w., w chwili nastania pokoju dla Kościoła, Środkiem jego wówczas był grobowiec Papieży (odkryty r. 1851 przez Rossiego), mogiła urzędowa papieży z III w., których napisy dotąd przeważnie zachowane wszystkie; malowidła oddane w Rossiego „Roma sotterranea” w pierwszych trzech tomach, głównie w II.—Katakumby św. Pretextata, z resztkami pięknych ozdób.—2-o. Na Via Ar-deatina. K. Domicylli, zwane też „Petro-nilli” lub inaczej „św. Nereusza i Achilleusa”, koło Tor Marancia, najwspanialsza z K-b, wraz z K-ami Pryscylli, pod względem starożytności napisów i malowideł. Łączy się ona z bazyliką, zbudowaną w 392 r., której zwaliska znakomicie zostały zbadane w r. 1874 przez Rossiego. Cały IV tom Rzymu Podziemnego Rossiego ma być poświęcony cmentarzowi Domicylli.— Na Via Salaria Nova. K. Maxi-mi ad S. Felicitatem. K. Thrasonis et Saturnin i, zawierające piękne malowidła, szkła kolorowe etc. (ob. „Bolletino” 1865, 1867, 1868). — K. św. Pryscylli, z nader cennemi freskami i najważniejszemi napisami. Kilku pa-pieżów tam pochowano (Bollet. r. 1870, 1873, 1880, 1886).—Na Via Tiburtina w K-ach św. Hippolita znaleziono w r. 1551 posąg marmurowy tego świętego, bardzo zniszczony (Muz. Later.).—N a Via Labicana. K. św. Piotra i Marcellego, grób św. Heleny, matki Konstantyna W. Liczne malowidła (agapy). (Boli. 1872, 1873). — K. Żydów znane są cztery. Na Via Portuensis pod Colle Rosato (Boli. r. 1864, 1872), na Porto (Boli. 1866), w Vigna Cimarra na Via Appia (Boli. 1867), w Vigna Raudanini; najsławniejsze na Via Appia (Boli. 1865, 1867).— Nadto istnieją K. od-szczepieńców. Z nich ciekawsze: cmentarz „synkretyczny”, Catac. Praetextati, którego malowidła wywołały liczne sprzeczki (V. Garrucci „ Les Mystères du Syncrétisme phrygien” Paryż 1854).—K. p odmiejski e (według pracy H. Hevensona w „Real-Encyklopaedie” Krausa). Na Via O s t i e n s i s, na mili 7 i 10-ej, ważne K. z bardzo staroźytnemi napisami. Ostya była ważnem ogniskiem chrystyanizmu.—Na Via Appia, na 5-ej mili, nieduży cmentarz chrześciań-ski; ciekawy cmentarz w Albano z malowidłami z V i IX wieku (V. Franconi „la Catacomba e la basilica constantiniana in Albano” Rzym

1877).—Na Via Nom en ta na, na 7-ej mili, ciekawe K. św. Aleksandra, grób papieża Aleksandra I, z bazyliką (Buli. 1879). — Na Via Portuensis, na mili 6-ej, bazylika dama-zeńska i K. św. Symplicyusza, Faustyna i Beatricy (de Rossi R. S. III, 647 et passim.).— Około Porto K. św. Bonosa. Porto i wyspa Porto są nader bogate w napisy chrze-ściańskie, sarkofagi itp. (Boli. 1866). — K. reszty Wioch i Sycylii. Znane są K. w bardzo wielu miejscowościach Włoch. Najznaczniejsze po rzymskich są neapolitańskie. Służyły, nie do ucieczki, lecz wyłącznie do grzebania umarłych chrześcian. Ciągną się na wyżynie Ca-podimonte, głównera wejściu w dolinie della Sanità. Sądzą powszechnie, że pierwsze groby przy wejściu do cmentarza św. Januarego są pochodzenia pogańskiego. Świadczy o tern, zdaje się, rodzaj przyozdobień. Należał cmentarz ów przypuszczalnie do rodziny Januarii, której członek, słynny męczennik, św. Januaryusz (San Gennaro), zginął w III wieku. — K. św. Januarego zawiera ciekawe malowidła. — Literatura: Bosio „Roma sotterranea”, ed. Severano (Rzym 1632, in fol.; pyszne ryciny); Boldetti „Osservazioni sopra i cimeteri dei ss. martiri ed antichi cristiani di Roma” (Rzym 1720, 2 t. in fol.); Bottari „Sculture e pitture sagre, estratte dai cimeteri di Roma etc.” (Rzym 1734—1754, 3 t., in fol.); Seroux d’Agiucourt „Hist, de l’art par les monuments” (Paryż 1869 —1823, 6 t., in fol.); Rochette Raul „Sur l’origine des types... qui constituent l’art du Christianisme” (Paryż 1834), „Tableau des catacombes” (Paryż 1837);

Fig. 9. Część planu katakumby św. Agnieszki.

Marchi „Monumenti delle arti cristiane primitive nella Metropoli del Cristianesimo” (Rzym 1844, in 4-o); Perret „Les catacombes de Rome” (Paryż 1855, 6 t. in fol.; plansze kolorowe bardzo niewierne); J. B. de Rossi „Inscriptiones christianae urbis Romae” (Rzym 1861, t. I; 1888, t. II in fol.), „Bolletino di archeologia crist.” (pojawia się zeszytami od 1863 r.), „Roma sotterranea” (Rzym 1864—1877, t. I—III, in 4-o; dobre plansze kolorowe); Garrucci „Hagioglypta ... explicata a Joanne l’Heureux” (Paryż 1856, in 8-o), „Vetri ornati di figure in oro...” (Rzym 1864, in 4-o, wyd. 2-e), „Storia delf Arte cristia-na” (Prato 1873 — 1881, 6 t. in fol.; złe plansze, oddające wszystkie znane pamiątki). Powyższe dzieła są J. B. Rossi’ego. Dzieła uczniów komandora de Rossi są: H. Stevensona, o. Maruchi, M. Armelliniego („le Catacombe romane” [Rzym 1881], „Lezioni pop. di archeologia cri-stiana” [Rzym 1883]); skróty „Roma sotterranea” Rossiego przez Northcote i Brownlow (angiel.),

R.

Allard (franc.), Kraus (niem.); Desbassayns de Richemont „Les nouvelles études sur les Catacombes” (Paryż 1870, in 8-o); Qrimonard de Saint Laurent „Guide de l’art chrétien” (Paryż 1872, 6 t. in 8-o); Martigny „Diction, des Antiquités chrét.” (Paryż 1877, in 8-o, wyd. 2-e); Kraus „Real. Eucyklopädie der christlichen Alter-thümer“ (Fryburg 1882 — 1886, 2 t. in 8-o), „Die christliche Kunst in ihren frühesten Anfängen” (Lipsk 1873, in 8-o); Roller „les Catacombes” (Paryż 1881, 2 t. in 8-o; protestant; piękne fotograwiury); V. Schultze „Areheologi-sche Studien” (Wieden 1886); „Die Katacom-ben” (Lipsk 1882); „Die Katakomben von San Gennaro dei Poveri in Neapel” (Jena 1877; protestant); Schevillo „le Catacombe napolitane 1869”; Salazaro „Studi ai monumenti dell’ Italia Méridionale“ (Neapol 1871, in fol.); Leport „Études sur les monuments primitifs de la peinture chrétienne” (Paryż 1885); Crowe et Cavalcaselle „Storia délia pittura in Italia” (Florencya 1875, t. I); Müntz „Etudes sur l’histoire de la peinture et de l’iconographie chrétiennes” (Paryż 1886); Becker „Die Wandgemälde der römischen Katakomben” (Gera 1876); Ott „Katakombenbuch” (Regensburg 1878); Em. David „Histoire de la peinture au moyen âge” (Paryż 1863); Boissier „Promenades archéologiques (les Catacombes)” (Paryż 1887, wyd. 3-e); Rio „De l’art chrétien” (przedmowa; Paryż 1874); Bayet „Recherches pour servir à l’histoire de la peinture en 0-rient” (Paryż 1879), „l’Art byzantin” 1886; Pé-raté „l’Art chrétien” (Paryż 1890); Frantz „Geschichte der christlichen Malerei” (Fryburg 1887); Eidron „Annales Archéologiques” (Paryż 1844—

1870); Corblet „Revue de l’Art chrétien” (Paryż i Lille od 1857 r.). — (Według Encykl. fran-cus. Lamirault’a).

Katalauńskie pola (Campi Catalaunici), równina, otaczająca miasto Châlons (po łacinie Ga-łalaunum) nad Marną, w prowincyi francuskiej Szampanii, pamiętna zwycięstwem, odniesionem przez Wizygotów i wodza rzymskiego, Aëtiusa (ob.), nad Atyllą r. 451.

Katalekty, właściwiej katalekta, odpowiednio do grecko-łacińskiego Icatalekta, catalecta, utworzone w greckim z xccra = z, do (czegoś), nad, i XśYw — [tutaj] zbieram, doliczam,— oznacza niedokończoną całość, albo też pozostałości, ułamki zabytków piśmienniczych jednego lub wielu autorów klasycznych, zebrane razem, jak również wyciągi, wyjątki z nich. W szczególności K-ami nazywają pochodzące z wieku IV po Chr., fałszywie Wergiliuszowi przypisywane, utwory poetyczne. ob. Wergiliusz.

Katalektyczne wiersze, ob. Katalexis.

Katalepsya (grec. i] xatiXeujuç = przytrzymanie, unieruchomienie, osłupienie). Między zboczeniami w zakresie ruchów pochodzenia psychicznego, albo zależnych od stanu woli nieprawidłowego, spostrzeganych u chorych na umyśle, — znajdujemy nieraz szczególniejszy stan układu mięśniowego, znany pod nazwą kataleptycznego. Stan taki odznacza się tern, że ręce, nogi, tułów i głowa kata-leptyka zachowują, w ciągu nawet bardzo długiego czasu, położenie, jakie im nadała osoba druga (postronna). Tak, gdy choremu takowemu wyciągniemy ręce, pozostaną wyciągnięte; gdy zaś je zegniemy, pozostają zgięte. Słowem, członkom kataleptyka nadać można położenie najzupełniej dowolne i chory zachowa je z całą dokładnością aż do chwili, gdy albo sami zmienimy dane położenie na inne, albo też wskutek silnego wyczerpania mięśniowego członek, drżąc, zajmie położenie wskazane mu przez prawo ciężkości, na co wszakże długo czekaó trzeba. Dzieje się to dlatego, iż cały układ mięśni dowolnie ruchomych znajduje się w stanie unieruchomienia. Dalej, badając to zjawisko, stwierdzamy pewne naprężenie wszystkich mięśni, tak, że przy wykonywaniu ruchów biernych u takich chorych napotyka się na pewien opór, dosyć łatwo jednak ustępujący. Wskutek poczucia szczególnego, którego się doznaje przy zginaniu członków u chorych, znajdujących się w stanie kataleptycznym, poczucia podobnego do tego, które dają przedmioty z wosku, stan ten nazwano giętkością woskową (flexibüitas cerea). Stopień wyższy stanu tego, właściwego K-i, tem się odznacza, że chory zachowuje, w ciągu bardzo długiego nawet czasu, takie położenie członków, chociażby najniewygodniejsze dla siebie, jakie mu jest nadane biernie przez osobę drugą. Świadomość u kataleptyków w większości przypadków jest przyćmiona i należy przypuszczać, że akty woli wyrabiają się wogó-le z nadzwyczajną trudnością; niekiedy wydają się jakby zupełnie zahamowanemi wskutek jakiejś przeszkody nieprzezwyciężonej, nietylko w znaczeniu złożonem—inicyatywy, to jest skłonności ku jakiemuś działaniu, ale i w rozumieniu naj-prostszem, na drodze odruchowej, przywrócenia ciału swemu położenia poprzedniego, wygodniejszego, zmienionego przez siłę postronną. Spostrzegane bywają jednak i takie przypadki, w których chorzy zachowują nadane sobie położenia ciała, ale nie na długo; dalej, przy próbach do nadania jednemu z członków ciała tej lub owej pozycyi, chorzy nieraz wyprzedzają ruch, jaki, przypuśćmy, z ich ręką, chciała zrobić o-soba druga; wreszcie chorzy zachowują położenie nadane natenczas, gdy na nich się patrzy, — w przeciwnym razie dowolnie je zmieniają. W takiego rodzaju przypadkach suggestya (ob.) odgrywa rolę ważną. — Giętkość woskowa (flexibüitas cerea) prawie zawsze idzie w parze z pewnemi osobliwościami w wyrazie twarzy; utkwiony w przestrzeń wzrok i brak uwagi dorysowują dalej fizyognomię kliniczną kataleptyka. Stan kataleptyczny czasami bywa krótki; czasami wszakże przeciąga się na tygo-

Dr K. S.

I —)î

_VJ VJ

2NO -j- 0₂ = 2N02 zaś dwutlenek azotu utlenia wprost dwutlenek siarki, zamieniając się w tlenek azotu:

dnie, a nawet na miesiące całe. K-ę widywać można u histeryczek, epileptyków, szaleńców, paralityków, alkoholików i katatoników (ob. Katatonia). Stan kataleptyczny wywołany być może sztucznie i jest wówczas jednym ze stanów snu hypnotycznego (por. Hypnotyzm).

Katalexis (z greek.) — tak się nazywa w metryce ostatnia część ostatniej stopy przed całko-witem zakończeniem szeregu rytmicznego, wówczas mianowicie, kiedy poeta używa rytmu złożonego, sztucznego, albo też kiedy łączy w wiersz stopy nierównomierne. Stąd też nazywają wiersz akatalektycznym ( acatalecticus ), któremu nie brakuje niczego, wiersz skończony; ka-talektycznym (catalecticus albo catalectus)— którego ostatni takt jest niezupełny, tak, że mu brakuje jednej części ostatniej stopy (np.

—    u u | — kj | / \j albo — \j o hyperkatalektycznym (hypercatalectus)—nadmierny, w którym jedna stopa zbyteczna (np.

—    — y-> |—^ — u |—); brachykatalektycz-nym wreszcie (brachycatalectus), kiedy w wierszu, z dwu stóp złożonym, braknie całej połowy, czyli stopy (np. —y-> — w

Katalinić Jan, historyk dalmacki (* r. 1779 •—f r. 1847), kształcił się najpierw w Spijecie, a następnie w Rzymie i w Zagrzebiu, gdzie stu-dyował z początku teologię, później prawo. W r. 1809 wstąpił do wojska francuskiego, a po u-padku Napoleona przeszedł do armii austryac-kiej i dosłużył się stopnia majora. K. znany jest w literaturze chorwackiej jako autor historii Dalmacyi, napisanej po włosku p. t. „Storia della Dalmazia” (4 tomy, 1834); w niej kreśli szczegółowo dzieje tego kraiku od czasów osiedlenia się tam Słowian do końca XVIII w. Prócz tego pisywał drobne poezye po łacinie i po chor-wacku, atoli bez większej wartości poetyckiej. N-Katalityczna siła, ob. Kataliza.

Kataliza — przyśpieszenie reakcyj chemicznych przez ciała obojętne, czyli niebiorące u-działu w danej reakcyi. Substancye, spowodowu-jące przyśpieszenie zwane są katalizatorami, samo zaś ich działanie—katalistycznem. Ponieważ katalizatory przeważnie (ale nie zawsze) w trakcie reakcyi nie ulegają przemianie, więc ograniczona ilość katalizatora wystarcza do wprowadzenia w reakcyę nieograniczonych ilości ciał oddziaływających; przytem w większości wypadków działanie katalityczne ujawnia się już w obecności nader drobnej ilości katalizatora. Te właśnie cechy K-y: działanie minimalnych ilości oraz nieproporcyonalność przyczyny do skutku, występująca w niewyczerpanem działaniu ograniczonej masy, sprawiły, że na zjawiska katalityczne nader wcześnie zwrócono uwagę. — Odkrycie zjawisk katalitycznych nauka zawdzięcza technice: mianowicie w fabrykacyi kwasu siarczanego z dwutlenku siarki, powietrza i wody zauważono, że nieznaczne ilości kwasu azotowego wystarczają do otrzymania znacznych ilości kwasu siarczanego. Clément - Desormes, który w r. 1806 reakcyę tę zbadał, doszedł do wniosku, że kwas azotowy odgrywa tu rolę katalizatora, i objaśnił jego działanie przez ciągłe odtlenianie i utlenianie. W roku 1823 zauważył profesor jenajskiego uniwersytetu Doe-bereiner, że wodór zapala się w obecności gąbki platynowej; oczywiście, platyna nie ulega przytem żadnej zmianie i mały jej kawałek może działać przez czas nieograniczony. Na zasadzie tego faktu osnuł Doebereiner „maszynkę do zapalania”, która na owe czasy była może użyteczną, a następnie wskutek wynalezienia zapałek zoBtała zarzucona i dziś służy jedynie do doświadczeń pokazowych w chemii nieorganicznej. Dążenie umysłu ludzkiego do „tłómacze-nia” zjawisk przyrody, czyli sprowadzania zjawisk nieznanych do zjawisk znanych, stworzyło t. zw. „teoryę reakcyj pośrednich”, która przez nader długi czas znajdywała ogólne zastosowanie zwłaszcza w chemii organicznej. Na czem ta teorya polega, o ile rzecz tłómaczy i jakie posiada braki, wykażemy na wyżej przytoczonym przykładzie: fabrykacyi kwasu siarczanego. Materyały tej reakcyi, wyrażonej w poniższym wzorze, stanowią: dwutlenek siarki, tlen powietrza i woda, katalizatorem jest kwas azotowy:

2 S0₂-f 0-f2H₂0 = 2H₂S0₄.

Ta reakcya jednakże sama przez się (w nieobecności katalizatora) nie zachodzi. Jakąż rolę odgrywa w niej kwas azotowy? Oto utlenia dwutlenek siarki, przyczem sam przemienia się w tlenek azotu:

2HN0₃-|-3S0₂-}-2H₂0 = 3H₂S0₄4-2N0.

Na tem jednak działanie kwasu azotowego się kończy i dalsza rola przypada w udziale tlenkom azotu. Tlenek azotu łączy się bezpośrednio z tlenem powietrza:

(1),

N0₂-{-S0₂-j-H₂0 = H₂S0₄4-N0    (2).

W ten sposób — w myśl wyłuszczonej teoryi — reakeye (1) i (2) wciąż po sobie następują i w ten sposób nieznaczna ilość tlenku azotu (powstałego z kwasu azotowego), w obecności dostatecznej ilości tlenu powietrza może utlenić nieograniczone ilości dwutlenku siarki. Tyle teorya reakcyj pośrednich. Przyjrzyjmy się teraz o ile pozostaje ona w zgodzie z ogólnemi zasadami energetyki. Otóż twierdzić możemy, że każda reakcya zmierza do stanu równowagi, któremu odpowiada najmniejsza ilość wolnej energii, czyli nasycenie największego powinowactwa, jakie istnieje pomiędzy częściami składowemi danego układu. Podług teoryi reakcyj pośrednich powinowactwo dwutlenku siarki do tlenu nie wystarcza do bezpośredniego wytworzenia kwasu siarkowego. Jakże objaśnić sobie ciągłe utlenianie tlenku azotu przez tlen i odtlenianie

łu.

Stosownie do

I. Reakcye, zachodzące w układach jednorodnych. A) Reakcye gazowe: 1) Wpływ środowiska: w tym wypadku istnieje ogólna zasada, wynikająca z prawa Daltona: szybkość reakcyi zależy jedynie od prężności częściowych gazów oddziaływających; gaz postronny nie wpływa na szybkość reakcyi. Dotąd zasada ta stwierdzona została tylko w jednym wypadku: w rozkładzie fosforowodoru na fosfor i wodór. Po-źądanem byłoby zbadanie innych wypadków. 2)

dwutlenku azotu przez dwutlenek siarki? Albo przypuścić należy, że tlenek azotu posiada większe powinowactwo względem tlenu niż dwutlenek siarki: w takim razie niemożliwem jest odtlenia-nianie dwutlenku azotu przez dwutlenek siarki (reakcya 2); albo przypuścić należy, że dwutlenek siarki posiada większe powinowactwo względem tlenu niż tlenek azotu: w tym wypadku niewyjaśnionem pozostaje nadal, czemu dwutlenek siarki nie łączy się bezpośrednio z tlenem, chociaż czyni to tlenek azotu?—Z dylematu tego daje wyjście pogląd na K-ę, wprowadzony do nauki przez Ostwalda. Rola katalizatora polega nie na wywoływaniu nowych powinowactw, ani na sprowadzaniu takich reakcyj, które są z punktu widzenia energetyki niemożliwe, ale na przyśpieszaniu reakcyj, które odbywają się również i bez katalizatora, choć często z szybkością tak małą, że praktycznie stwierdzić ich niema sposobu. Za pomocą tej definicyi unikamy oczywiście wszelkiej sprzeczności z podsta-wowemi zasadami energetyki, gdyż ta ostatnia orzeka tylko, jakie procesy są w ogólności możliwe, nic zaś nie mówi o szybkości, z jaką się one odbywać mogą. Przeciwnie: co się tyczy szybkości reakcyj chemicznych, to wiadomo, że zależy ona nietylko od powinowactwa ciał oddziaływających, ale także od rozmaitych innych czynników, jak np. od temperatury, środowiska, w jakiem Bię reakcya odbywa, a więc i od obecności ciał niebiorących w reakcyi udzia-Ten odmienny punkt widzenia wytknął nową drogę badaniom katalitycznym. Na pierwszym planie stanęło, nie budowanie nowych hy-potetycznych reakcyj i produktów przejściowych, ale ilościowe określenie wpływów katalitycznych przez pomiary szybkości reakcyi i określenie jej zależności od stężenia i charakteru ciał katalizujących. To też cały szereg prac nowoczesnych, z których poważna ilość wyszła z pracowni Ostwalda, zdołał rzucić snop światła na tę zagadkową dziedzinę dynamiki chemicznej.— Jako najogólniejszy wynik tych badań zaznaczyć należy, że podobnie jak niema uniwersalnych katalizatorów, t. j. takich, klóreby przyśpieszały wszelkie bez wyjątku reakcye, tak samo też nie może być mowy o uniwersalnej teoryi K-y, jako teoryi, któraby wjaśniała mechanizm wszelkich wpływów katalitycznych, charakteru reakcyi odmienną bywa rola katalizatora.

Wpływ katalityczny pary wodnej: ciekawe badania Bakera i Dixona dowiodły, że gazy starannie wysuszone nie działają chemicznie. Najbardziej uderzający przypadek stanowi mieszanina suchego chlorowodoru z amoniakiem, nieule-gająca przemianie nawet w dłuższym przeciągu czasu; odwrotnie, para suchego chlorku amonu nie ulega dyssocyacyi. Podobnie jak para wodna działają pary substancyj lotnych, posiadających znaczną stałą dielektryczną. Prawdopodobnie mechanizm K-y polega w tym wypadku na uprzedniej jonizacyi ciał reagujących. 3) Wpływ katalityczny rozmaitych gazów, w szczególności na reakcye utleniania. Że tlenki azotu przyśpieszają utlenianie, tego dowodzi utlenianie dwutlenku siarki na kwas siarczany. Oprócz katalizatorów dodatnich (przyśpieszających reakcye) mamy do zanotowania i ujemne (zwalniające reakcye): taką rolę odgrywają niektóre substancye organiczne (etylen, jodki alkilów i t. d.) w utlenianiu fosforu. 4) Katalityczny wpływ ciał stałych. Najenergiczniej działa platyna i metale szlachetne. Poza tem katalityczne działanie wywierają rozmaite substancye stałe: szkło (może dzięki temu, że zawiera wilgoć), sole metali wielowartościowych itp.—B) Reakcye w układach ciekłych: 1) Wpływ rozpuszczalnika. Środowisko nie odgrywa tu roli obojętnej, jak w układach gazowych, lecz posiada decydujący wpływ na szybkość reakcyi. Z obszernych badań Menszutkina wynika, ze katalityczny wpływ rozpuszczalnika stanowi własność konstytutywną, tj. zależy od budowy rozpuszczalnika. 2) Wpływ jonów, obecnych w roztworze. Najogólniejszy katalizator stanowią jony wodorowe, przyśpieszające niemal wszystkie reakcye. Jony hydroksylowe działają w nielicznych wypadkach: przyśpieszają kondensacyę acetonu i zmianę skręcania płaszczyzny polaryzacyi przez glukozę. W pewnych wypadkach i w mniejszym stopniu działają sole obojętne. Utlenianie jodków przez nadsiarczany zostaje przyśpieszone przez sole żelazawe i miedziowe itp. 3) Wpływ fermentów. Jest to najliczniejsza kategorya zjawisk katalitycznych, doniosłych zarówno dla fizyologii jako też dla przemysłu i rolnictwa. Do niedawna sprawność katalityczną przypisywano wyłącznie komórkom żywym. Coraz bardziej jednak mnożą się przykłady otrzymywania fermentów nieorganizowanych, tak, że przypuszczać należy, że komórki żywe działają li tylko dzięki zawartości pewnych substancyj katalitycznych. Z tego punktu widzenia fermenty podzielić można na: a) fermenty zorganizowane, b) fermenty niezorganizowane organiczne, c) fermenty niezorganizowane nieorganiczne. Przykład nieorganicznych fermentów stanowi koloidalny roztwór platyny, którego własności fermentacyjne odkryte zostały i dokładnie zbadane przez Brediga i jego uczniów. Trzy wyżej wymienione kategorye fermentów posiadają pewne cechy wspólne: 1) pewne reak-

wych, np. CrCl₂.

eye przyśpieszone są przez fermenty rozmaitych kategoryj; 2) wszystkie fermenty przedstawiają się jako roztwory „koloidalne”; 3) są one czułe na zmiany temperatury: zarówno zimno jak gorąco szkodzi im; 4) ulegają w wysokim stopniu działaniu specyficznych trucizn: cyano-wodoru, tlenku węgla, siarkowodoru i t. p. — C) Reakcye w układach stałych. Reakcye w układach stałych jednorodnych nie są dotąd znane; stąd brak przykładów K-y tego rodzaju.

II. Reakcye w układach niejednorodnych. A) Zjawiska przesycenia. Wiadomo, że otrzymać można roztwory gazów i ciał stałych, zawierające więcej substancyi rozpuszczonej niż to odpowiada stanowi równowagi (nasycenia). W takim razie wpływ katalityczny na wydzielenie nadmiaru substancyi rozpuszczonej wywiera ta faza, która ma się wytworzyć: drobne kryształki substancyi rozpuszczonej, lub drobne pęcherzyki gazu.—B) Wpływy katalityczne na szybkość zmiany stanu skupienia. Ta kategorya zjawisk katalitycznych, niestety, mało dotąd była badaną, mimo że badania tych najprostszych wypadków mogłyby rzucić światło na kwestyę K-y w ogólności. Rozróżnić można:

1) wpływy katalityczne na szybkość parowania: płyny parują szybciej w atmosferze wodoru niż powietrza; 2) wpływ domieszek na szybkość kry-stalizacyi: domieszki zmniejszają szybkość kry-stalizacyi, zmniejszenie to zaś jest proporeyo-nalne do pierwiastka ze stężenia cząsteczkowego substancyi domieszanej; 3) szybkość rozpuszczania stanowi wielkość odwrotną do poprzedniej. Liczba faktów K-y w tej dziedzinie jest jeszcze bardzo mała: chlorek chromowy CrCl₃, trudno rozpuszczalny w wodzie, rozpuszcza się

z łatwością w obecności odrobiny soli chromali. c.

Katalog (z gr. xavxXoyoç) oznacza wyliczenie, spis, regestr, inwentarz, poczet, wykaz, listę. Pomiędzy dziełami przypisywanemi Hezyo-dowi, które do nas nie doszły w całości, znajdował się „KaxdXoYoç ^ovaixtov” t. j. Katalog niewiast — wyliczenie matek bohaterów (ob. Hezyod). Starożytni gramatycy greccy nadali wyliczeniu okrętów achejskich w drugiej pieśni Iliady nazwę „y.avxXoyoę vewv” t. j. poczet okrętów. Za czasów panowania w Atenach demo-kracyi K. oznaczał w życiu politycznem spis ludzi zdatnych do wojska, stąd wyrażenie „1% xazaXöyov atpatsoeiv” znaczyło służyć w wojsku stosownie do stanu zamożności, wyj ś ć zaś z katalogu było to samo, co dziś wyjść z lat popisowych. W języku łacińskim, w klasycznej jego dobie, catalogus oznaczał wykaz, wyliczenie, np. catalogus virtutum, szczególnie zaś poczet, listę nazwisk i odpowiadał łacińskiemu wyrazowi index. Szczególnie szerokiego rozpowszechnienia nabrał wyraz K. w Wiekach Średnich w łacinie, skąd przeszedł do innych języków i dotąd w nich najrozmaitszego rodzaju spisy oznacza. Obecnie nazwę K-u nadają przeważnie spisom przedmiotów, należącym do nauk i sztuk, jako to: katalogi gwiazd (ob. Gwiazdy t. XXVII, 145 — 6), zabytków starożytności, np. monet, przedmiotów wchodzących do zbiorów przyrodniczych, np. roślin, minerałów, okazów w muzeach, obrazów w galeryach, przedmiotów na wystawach, szczególnie zaś K. oznacza spis książek. Tutaj omówimy krótko różne rodzaje K-ów, szczegółowiej zaś zastanowimy się nad K-ami książek.

Katalogi papieży, G at alo g i Romanorum pontificum—spisy biskupów rzymskich, papieży — prowadzone były już w II wieku ery chrześciańBkiej. Z początku K-i te ograniczają się imionami papieży, następnie dodawano przy imionach liczbę lat, miesięcy i dni papiestwa, dalej inne wskazówki chronologiczne, ważniejsze postanowienia i t. p. szczegóły. Oto wykaz ważniejszych K-ów papieży od w. II do XI, w którym forma K-ów ustała: K. Hegezypa z II wieku (ob. Hegesyppus 2), K. bezimiennego autora poematu „Adversus Marciouem” z drugiej połowy w. III; najsławniejszym jest K. Liberyusza z połowy w. IV; „Catalogus Leo-ninus” lub „C. Symmachianus”, wykonany na rozkaz Leona I (f r. 461) lub Symmacha (f r. 514), stanowi szereg portretów papieży z napisami, umieszczonych na ścianach dawnej bazyliki św. Pawła przy drodze ostyjskiej; K. korbejski z w. VI; K. Feliksa IV z tegoż wieku; z w. VII pochodzą 4 K-i. Miejsce K-ów papieży zajęły obszerniejsze opracowania pontyfikatów zwane „Libri pontificales”. Każdy kościół pierwotny, przynajmniej od w. III, prowadził spisy swego duchowieństwa. Spisy takie nazywały się „kanonami kościelnemi” (canones ecclesiastici), „kanonami świętemi”, „katalogami duchowieństwa” (catalogi clericorum, catalogi sacerdotales), „albumami”, matrykułami” i t. p. Przy kościołach metropolitalnych i katedrach bywały katalogi biskupów z określeniem daty święcenia każdego biskupa, w tym celu, aby wiadomym był porządek starszeństwa między nimi, aby wiadomem było prawowite ich od apostołów następstwo, bez którego nie mogło być wyświęcenia kapłanów, ani innych sług ołtarza (ob. art. Katalogi papieży ks. W. K. w „Encyklopedyi Kościelnej” t. X str. 177 —183). Takie K-i są bardzo waż-nemi źródłami historycznemi, gdyż znajdują się w nich pewne daty chronologiczne.

Katalogi biskupów w Polsce. W Wiekach Średnich istniały K-i biskupów, arcybiskupów i Opatów w Polsce i zapewne wkrótce po wprowadzeniu chrześciaństwa zaczęto je u nas układać. Posłużyły one między innemi za źródło do pierwszych naszych roczników (annales). Najstarszy taki K. biskupów krakowskich z r. 1253, zawierający tylko „Nomina pontificum”, znajduje się w roczniku kapituły krakowskiej z w. XIII. K-i takie, chociaż dochowane dotychczas, niekiedy w później szych przeróbkach i z dodatkami, należą do ważniejszych źródeł średniowiecznej oświaty naszej i na bliższą uwagę zasługują (Por. rozprawę T. Wojciechowskiego „O rocznikach polskich X — XV wieku” w „Pamiętniku Akad. Umiejętuości w Krakowie”; podobizny stronicy katalogu biskupów krakowskich [od Prochora do Jana Grota] i genealogii książąt i królów polskich podaje H. Biegeleisen na st. 319 t. I „Ilustrowanych dziejów literatury polskiej”). Obszerne katalogi biskupów wrocławskich, włocławskich, poznańskich, płockich, krakowskich i arcybiskupów gnieźnieńskich ułożył Jan Długosz („Opera Omnia” t. I). Wydawane następnie drukiem takie K-i nosiły tytuł „Séries Arcbiepis-coporum Gnesnensium”, „Vitae praesulum”, „Vitae antistitum”, „Vitae episcoporum” itp. Klemens Janicyusz napisał wierszem, wydane po jego śmierci: „Vitae Archiepiscoporum Gnesnensium” (1574). W w. XVII wyszedł wierszem ułożony „Katalog albo porządne opisanie arcybiskupów gnieźnieńskich”. Bardzo poważne dzieło, zawierające obfity materyał do dziejów Kościoła, wydał w 4-ch tomach w r. 1852—53 w Krakowie bp. L. Łę-towski p. n. „Katalog biskupów, prałatów i kanoników krakowskich”. Wykaz szczegółowy katalogów biskupów, opatów oraz zmarłego duchowieństwa zakonnego, przytacza dr Ludwik Fin-kel w cz. I „Bibliografii historyi polskiej” ua str. 374 i następnych; por. też Jocher t. III.

Katalogi duchowieństwa od dośó dawna dołączane są do t. zw. dyre który ów (ob.), zawierających kalendarze roczne dla duchowieństwa dyecezyalnego lub zakonnego. Katalogi takie — catalogi cleri saecularis et regularis, albo tylko saecularis lub tylko regularis pewnego zakonu są waźnemi źródłami dla dziejów dyece-zyi oraz statystyki. Katalogi duchowieństwa dyecezyalnego zaczęto dodawać do „Directorium”, zwanego też „Ordo divini Officii” lub „Rubri-cella”, w drugiej połowie wieku XVIII w ten sposób, że naprzód podawano listę samych tylko prałatów i kanoników katedry, potem członków kollegiaty i dziekanów oraz nazwiska kapłanów zmarłych-, w końcu zaś układano zupełny wykaz dekanatów i kościołów z ich rządz-eami. Dla dyecezyi włocławskiej listę członków kapituły katedralnej po raz pierwszy umieszczono w „Directorium” na r. 1767, spisy kollegiat, dziekanów i księży zmarłych układano od roku 1786, wszystkich zaś kościołów i kapłanów dyecezyi od r. 1798 (Por. art. ks. Stanisława Cho-dyńskiego „Dyrektoryum“ w „Enc. Kość.” t. IV str. 520). Od tych zapewne czasów i dyrekto-rya innych dyecezyi posiadają katalogi duchowieństwa. W Galicyi noszą nazwę „Schematismus universi venerabilis cleti saecularis et regularis dioecesis (Leopoliensis, Premisliensis, Cra-coviensis itd.)”. Drukowano u nas dawniej, co i dotąd trwa w Galicyi, katalogi duchowieństwa zakonnego, jak: cystersów (np. z roku 1614,

Eue. powsE. iluatr. Zesz. 874. T. XXXV.

1772), paulinów, franciszkanów, piarów (1778), dominikanów (1823), jezuitów 1718, 1722, 1738 itd.), bazylianów (1773, 1775, 1778 i t. d., por. Jochera i Estreichera).—Pod nazwą katalogów duchowieństwo wydawało różne potrzebne sobie spisy, np. „K. heretyków” wyszedł u Daubma-na w Królewcu w r. 1556. W Wilnie w roku 1627 przedrukowano wydane gdzieindziej „Ca-talogus suspensionum” i „Catalogus excommuni-cationum” (por. Jocher nr 7922 i 7923).

Katalogi monarchów były to spisy chronologiczne panujących w różnych krajach; u nas była to krótka, w poetycznej formie wyłożona, historya królów polskich. Najdawniejszym w Polsce takim katalogiem jest dziełko Klemensa Janicyusza, dwuwierszami elegijnemi napisane, p. t. „Vitae Regum Polonorum Elegiaeo carminé descriptae”. Se-bastyan Fabian Klonowicz wydał „Pamiętnik książąt i królów polskich”, w którym każdy panujący od mitycznego Lecha do Stefana Batorego scharakteryzowany jest w czterowierszu. Obszerne dzieło wierszowane tejże treści wydał Aleksander Obodziński p. n. „Pandora starożytna mouarchów polskich” w r. 1641. „Pandora” wpłynęła na Wacława Potockiego, po którym pozostał „Catalog Monarchów y królów Polskich z dotkuieniem krótkim, co się znacznego działo pod którego panowaniem”. Katalog ten wierszowany zajmuje 10 kart (824—834) w rękopisie Potockiego „Wirydarz” (ob. o K-u Potockiego ustęp w rozprawie prof. A. Briicknera „Spuścizna rękopiśmienna po Wacławie Potockim” w „Rozpr. wydz. filol. Ak. Um.” t. XII, ser. II (XXVII) str. 266—9).

Katalogi poetów, uczonych i artystów. Do działu K-ów należą w sposób słownikowy lub chronologiczny lub wreszcie systematyczny ułożone spisy autorów, artystów i innych działa-czów społecznych. Z drugiej połowy w. XVI pozostały w rękopisach dwa niewielkie spisy autorów polskich: jeden, bez przytoczenia dzieł, zawiera 14 nazwisk, drugi—35 nazwisk z tytułami dziel. Oba ogłosił T. Wierzbowski w „Ma-teryałach do dziejów piśmiennictwa polskiego” (t. 1, 333 — 335). W wieku XVII wyszło z druku dzieło Staro wolskiego „Scriptorum Polonicorum Hecatontas” (1625, 1627); w rękopisie zaś Stanisława Wosińskiego, lekarza z w. XVII, są spisy: 1) doktorów medycyny Uni w. krak. w liczbie 63,    2) mężów sławnych z Uniw. krakow.

w liczbie 54 i 3) profesorów współczesnych Wosińskiemu w liczbie 25-u (por. „S. Wosiński, lekarz XVII stulecia. Przyczynek do dziejów oświaty w Polsce” przez Bronisława Wojciechowskiego, Warszawa 1897). Inny spis, zupełniejszy i późniejszy, p. n. „Catalogus seu memoria doctorum et professorum medicinae Univ. Crac.”, liczący 86 nazwisk do połowy w. XVIII, wydał prof. Wierzbowski (tamże, str. 336—9). Tu należą np. Załuskiego „Biblioth. poetarum Polon.”, „Bibliot. historyków polskich”, Juszyńskiego „Dykcyonarz

10

poetów polskich”, Chodynickiego „Dykcyonarz sienią, szczepienia lub odkładów, a wysadzonych

uczonych Polaków”, Browna „Biblioteka pisarzy asystencyi polskiej Tow. Jezusowego” i inne wspomniane wyżej pod wyr. Bibliografia; dalej początek „Ikonoteki” J. I. Kraszewskiego (1857), „Słownik malarzy polskich” Rastawieckiego, „Słownik rytowników polskich” tegoż, pod tymże tytułem J. Kołaczkowskiego, „Słownik muzyków polskich” Sowińskiego i t. p.

Katalogi wojskowych i urzędników corocznie wydawane są dla użytku władz i publiczności, pod nazwą roczników (np. „Rocznik wojskowy Królestwa, Polskiego do r. 1830”, „Rocznik sądowy” w Warszawie przed reorganizacyą sądową, „Rocznik urzędowy Królestwa Polskiego”), kalendarzy politycznych (np. „Kalendarzyk polityczny” do r. 1849), kalendarzy urzędowych, zwanych w innych krajach „almanachami” i „sche-matyzmami” (ob. Kalendarz, t. XXXIII str. 405-406).

Katalogi szkolne są to spisy wykładów gim-nazyalnych, uniwersyteckich, i w innych zakładach naukowych odbywanych, ze spisami uczących a częstokroć i uczniów. Znane są gdańskie z lat 1665 i 1690, toruńskie z r. 1753. W Wilnie wychodził „Catalogus praelectionum in Caesarea Universitate Vilnensi” np. na lata 1805/6, 1806/7, 1807/8. Nosiły one i inne nazwy, jako to: praelectiones, index, ordo, séries, prospectus — prospekt, treść nauk, popis, wykład materyi nauk, zebranie nauk, rozkład nauk, dowód rocznego postępku, ogłoszenie lekcyi itd. W r. 1790 wyszedł w Wilnie „Katalog uczniów w szkołach narodowych W. X. Lit., którzy zdaniem rektorów, prorektorów, prefektów y profesorów... mają honor odbierać wyznaczone sobie nagrody od Najjaśniejszego Pana w medalach złotych i srebrnych”.

i żyjących w ogrodzie publicznym miejskim oraz na trawnikach przed pałacem Rządu Gubernial-nego w Lublinie od założenia w r. 1837 po d. 30 września r. 1854”. Bardzo obszerny ilustrowany „Katalog instrukcyjny wraz z cennikiem składu nasion” wydaje czasopismo «Ogrodnik polski» w Warszawie; dotąd takich K-ów wydał E. Jankowski 23. Podobnież K-i nasion i roślin i cenniki wydają ogrody, wzorowo prowadzone, jak Hosera i in. K. wyłącznie róż („Ro-seukatalog”) wydają bracia Kette w Luksemburgu. Dokładne i szczegółowe spisy roślin, naukowo opracowane, mamy we „Florze polskiej” Wagi, dziełach Jundzilła, Czerwiakowskie-go, Berdaua, Rostafińskiego i innych, oraz częściowe w licznych spisach roślin w „Pamiętniku fizyograficznym” i innych wydawnictwach naukowych specyalnych.

Katalogi zoologiczne kraju naszego mamy opracowane w dziełach i rozprawach oraz spisach częściowych Stronczyńskiego, Wałeckiego, Taczanowskiego, Tyzenhauza, Ślósarskiego i in., wydanych bądź-to oddzielnie, bądź w wydawnictwach naukowych specyalnych, jak „Pamiętnik fizyogra-ficzny”, „Rozprawy Akademii” itp. Bardzo obszerny spis specyalnych prac i wykazów z dziedziny botaniki i zoologii podaje Erazm Majewski we wstępach do t. I i II „Słownika nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich”.

Katalogi nauczycielskie, zwane zdrobniale ka-talożkami lub katalożykami, są to notatniki, notesiki, dzienniczki, do których nauczyciele zapisują stopnie uczniom.

Katalogi botaniczne: znane są pod tą nazwą spisy roślin oddawna. W piśmiennictwie nassem wspomnieć możemy o rządkiem dziełku Antoniego Schnebergera, w r. 1557 wydanem w Krakowie p. n. „Catalogus stirpium quarun-dam latine et polonice conscriptus” (ob. H. Ło-pacińskiego „Najdawniejsze słowniki polskie drukowane” str. 67 — 68). Uczony W. S. J. G. Besser wydawał w językach francuskim i łacińskim katalogi roślin Ogrodu botanicznego w Krzemieńcu w ciągu lat 20 (1810 — 1830). Katalogi drzewek na sprzedaż drukowano po polsku już około r. 1800. Inżynier F. Bieczyński, założyciel ogrodu miejskiego w Lublinie, wydał w r. 1854 litografowany „Spis szczegółowy drzew ozdobnych, krzewów, podkrzewów, kwiatów trwałych letnich, bulwowych i cybulowych, lub własnem staraniem wyhodowanych z na-

Katalogi geologiczne i mineralogiczne znajdują się w dziełach i rozprawach specyalnych Łabęckiego, Zejsznera, Trejdosiewicza, "Siemiradzkiego, Morozewicza i innych, których wykaz dokładny znajduje się w „Spisie bibliograficznym dzieł i artykułów, dotyczących geologii Królestwa Polskiego, Galicyi i krajów przyległych”, wydanym przez prof. Józefa Siemiradzkiego w r. 1891 w t. XI „Pamiętnika fizyogra-ficznego” i w „Dopełnieniu” do tego „Spisu” p. Jana Lewińskiego w t. XVII tegoż „Pam. fiz.”.

Katalogi muzeów, zbiorów specyalnych naukowych i wystaw, przeznaczone dla zwiedzających je osób, są nietylko ułatwieniem przy oglądaniu, ale nadto mogą służyć za dzieła naukowe, jeżeli są opracowane dokładnie i systematycznie. W czasach ostatnich, w wielkich muzeach i na wystawach, starannie urządzanych, układają K-i, noszące też nazwę „przewodników”, „pamiątek”, „spisów” itp. (niem. Führer, franc, guide, włos. guida), z umiejętnie napisanemi wstępami nau-kowemi, nietylko omawiającemi dany zbiór, ale nadto podającemi wiadomości pouczające z dziedziny nauki, do której muzeum, zbiór, wystawa lub jej części należą. Takie traktaty o rzeźbie, malarstwie, sztycharstwie itp, podają: przewodnik po starem i uowem muzeum w Berlinie („Führer durch das alte und das neue Museum”), K-i muzeów wiedeńskich, drezdeńskich, monachijskich, paryskich, muzeum pedagogicznego zakładów naukowych wojskowych w Petersburgu, nie-

których części Ermitażu tamże (np. oddziału waz starożytnych) itd. Niektóre K-i muzeów i wystaw odznaczają się wielkim artyzmem, podając mnóstwo znakomicie wykonanych podobizn, wskutek czego są nietylko bardzo przyjemną pamiątką dla zwiedzających, ale i cennemi dziełami, mającemi niekiedy wartość naukową. Celują pod tym względem K-i londyńskie, paryskie i włoskie. Najnowsze K-i częściowe Muzeum Narodowego w Krakowie w ten właśnie sposób historyczny, naukowy i systematyczny są ułożone i ozdabiane ilustracyami. Katalogi ostatniej wszechrossyjskiej wystawy w r. 1896 w Niższym Nowogrodzie, na wzór podobnych wystaw w innych krajach, posiadały cenne artykuły, dające w zarysach głównych pojęcie o tej dziedzinie, do której K. należał. Wybornie ułożony i dobrze ilustrowany K. i przewodnik miała w r. 1895 wystawa ludoznawcza w Pradze. Wystawy wszechświatowe w Paryżu, Filadelfii, Wiedniu itd. posiadały K-i po kilkanaście i więcej tomów liczące, gdyż każdy oddział bardzo wielką zawierał ilość przedmiotów.

Wymieniamy katalogi muzeów i zbiorów polskich publicznych i prywatnych, które wydano w druku oddzielnie; nadmienić jednak należy, że niektóre z tych zbiorów już się rozproszyły lub przeniesione zostały y inne miejsca; dołączamy muzea i zbiory poza krajem będące, a zawierające rzeczy polskie: „Poczet pamiątek w domu gotyckim w Puławach” (1828), „Zbiór ś. p. T. Zielińskiego w Kielcach” (opisał Józef Łepkowski, 1860), „Katalog zbiorów Wł. Łozińskiego we Lwowie” (1897), E. Pawłuwicz „Katalog broni w Muzeum

im. Lubomirskich” (1876), „Przewodnik po Muzeum hr. E. Hutten - Czapskiego w Krakowie” (1902), „K. obrazów i rzeźb Muzeum narodowego w Krakowie”; inne K-i częściowe tegoż Muzeum: „K. dzieł sztuki, ofiarowanych przez W. Osławskiego“ (1892), „K. wystawy Kościuszkowskiej“ (1894), „K. wystawy obrazów dawnych malarzy obcych i polskich. 1520—1880“ (1901), „K. tymczasowy wystawy zabytków sztuki retrospektywnej w. XIX“ (1902),    „K. rycin J. Fal

ka“ (1903) i t. p. Do najlepiej u nas opracowanych należą: E. Swieykowskiego „Miniatury Muzeum Narodowego” i W. Prajera „K. rycin

D. Chodowieckiego”. Dobrjanskij opracował w r. 1879 „Katalog muzieja drewnostiej pri Wilen-skoj Publicznoj bibljotiekie”; „K. muzeum w Rap-perswylu” wyszedł w jęz. franc, i niem. w Zii-rychu w roku 1872; „K. zbiorów Kościuszkowskich w Muzeum w Rapperswylu” (Kraków 1894), „Katalog zbiorów Mickiewiczowskich w Muzeum w Rapperswylu” (Kraków 1898). Katalog obrazów w warszawskiem Muzeum Sztuk Pięknych wyszedł w Warszawie 1900 r. — Wiele rzeczy polskich zawierają muzea: Ermitaż w Petersburgu, Rumiancewa, oraz Orużejnaja Pałata i muzeum historyczne w Moskwie, muzea berlińskie, wiedeńskie, drezdeńskie, muzeum „Prussia” w Królewcu i in. (Dokładniejszy wykaz zbiorów i muzeów, nawet tych, które K-ów drukowanych nie posiadają, podaje „Bibliografia” Finkla t. II str. 1051 — 1053).

Katalogi czasowych wystaw starożytności i sztuki u nas rozpoczyna w r. 1856 bardzo starannie ułożony, może najlepszy z dotychczasowych: „K. wystawy starożytności i przedmiotów sztuki w Warszawie”. Dalej wymienimy znane nam K-i: „K. wystawy w pałacu Briihlowskim w Warszawie r. 1880”, „K. wystawy zabytków z czasów Jana III w Krakowie r. 1883”, „K. wystawy archeologicznej i etnograficznej we Lwowie

r. 1885”, „K. archeologiczno-bibliograficznej wystawy Instytutu stauropigialnego w r. 1885 we Lwowie” (ułożony przez J. Szaraniewicza), „K. czasowej wystawy sztuk pięknych w Łomży r. 1898”, „K. wystawy zabytków epoki Jagiellońskiej w Krakowie r. 1900” (ułożony przez T.

N. Ziemięckiego), „K. wystawy dzieł sztuki zastosowanej do przemysłu w Warszawie r. 1881”, „K. wystawy przedmiotów starożytnych w Warszawie r. 1887”, „K. wystawy sztuki starożytnej i nowożytnej, stosowanej do przemysłu w Warszawie r. 1889”, „K. wystawy starożytności, dzieł sztuki i obrazów w r. 1891 w Radomiu”, „K. wystawy zabytków starożytnych we Lwowie 1894”, „K. wystawy archeologicznej i zabytków sztuki w r. 1900 w Kaliszu”, „K. wystawy przedmiotów sztuki i starożytności w Lublinie

r. 1901”,    „K. wystawy Towarzystwa «Polska

sztuka stosowana» w Krakowie r. 1902”, „K. specyalny zabytków dawnego polskiego przemysłu artystycznego na I wystawie Towarzystwa «Polska sztuka stosowana» w Krakowie r. 1902” (ułożył Em. Swieykowski), „K. Ii-ej wystawy T-wa «Polska sztuka stosowana» w Warszawie

r. 1902”, K. zbiorów archeologicznych J. Chojnowskiego w Towarzystwie zachęty sztuk pięknych w Warszawie r. 1902—3,    „K. polskiego

oddziału historycznego na pierwszej międzynarodowej wystawie strojów w Petersburgu r. 1903” (ułożył Fr. Pułaski, wydano b. pięknie w Warszawie), „K. wystawy Sienkiewiczowskiej w r. 1901”, t. j. darów, które H. Sienkiewicz otrzymał podczas jubileuszu; „K. wystawy teatralnej

r. 1902”, „K. wystawy drukarskiej w Petersburgu r. 1895” (zawierała wiele rzadkich druków polskich), „K. wystawy introligatorskiej w Warszawie r. 1897”, „K. wystawy zakopiańskiej w Warszawie” itd.

Katalogi wystaw rolniczych, przemysłowych i innych wszechświatowych i krajowych wydawane są dla wygody publiczności oraz dla celów handlowych. Z wystaw polskich wspomnimy K-i następujące: „K. wystawy rolniczej w Łowiczu r. 1859”, takiejże w Lublinie r. 1860, „K. wystawy płodów gospodarstwa wiejskiego i ogrodnictwa w Warszawie” r. 1867, 1870, 1874, „K. wystawy rolniczej i przemysłowej w Toruniu r. 1874”, „K. wystawy rolniczej i przemysłowej

we Lwowie r. 1877”, „K. wystawy koni w Warszawie w r. 1880”,    „K. wystawy hygienicznej

w Warszawie” r. 1887 i 1896,    „K. wystawy

krajowej rolniczo - przemysłowej w Krakowie 1887”, „K. wystawy pracy kobiet w Warszawie r. 1889”, K-i różnych działów powszechnej wystawy krajowej we Lwowie r. 1894, „Pamiątka z wystawy ogrodniczej ogólnej w Warszawie r. 1895”, „K. wystawy rolniczej w Poznaniu r. 1895”, „K. wystawy rolniczo-przemysłowej w Radomiu r. 1899” i takiej że w r. 1901 w Lublinie.

Katalogi rycin i obrazów wywołane zostały przez publiczne sprzedaże dzieł sztuki. We Fran-cyi najdawniejszy K. obrazów gabinetu królewskiego wydał Lépicié w r. 1752—4 w 2-ch tomach. Od r. 1783 wydawano K-i muzeum paryskiego. Następnie ukazują się w Wiedniu K-i galeryi cesarskiej, ks. Liechtensteina i Esterhazego; zbiory obrazów w Dreźnie, Monachium, Poczdamie, Berlinie, Amsterdamie, Hadze, Londynie, Florencyi, Medyolanie, Bononii, Madrycie itd. posiadają szeregi K-ów. W drugiej połowie XVIII wieku wydawali K-i rozumowane prac artystów Heinecken i de Murr (Lipsk 1768) Wydawano K-i dzieł Alberta Diirera i Hogartha, Rafaela przez Tauriscusa Euboeusa, Rembrandta przez Bartscha, Guido Reniego przez tegoż, Ru-bensa, Jordaensa i Vischera przez Hecqueta, Ty-cyana przez Humego i in. K-i zdolnych malarzy są niekiedy wydawane w celu sprzedaży: Cal-lota, Van Dycka, Rubensa i in. IstDieją K-i portretów, np. francuskich, angielskich itp., „K-i portretów” wydaje antykwaryusz Bolcewicz w Warszawie. Najdawniejszym polskim jest, zdaje się, K. obrazów, sprzedawanych po śmierci Ignacego Krasickiego. Antoni Blank wydał K. galeryi M. H. Radziwiłła w Warszawie r. 1835. „K. rycin” wydał T. Żebrawski w roku 1858. „Catalogue d’une collection iconographique Polonaise”, tj. zbioru J. I. Kraszewskiego, wyszedł w r. 1865 w Dreźnie. „K. malowideł, rysunków, sztychów i litografii Michała Stachowicza, wystawionych w Krakowie r. 1901” wydał E. Swieykowski. „K. wystawy dzieł Jana Matejki” wyszedł we Lwowie r. 1894. K-i, będące gołemi spisami tytułów obrazów, wydają lub wydawały Towarzystwo zachęty sztuk pięknych w Warszawie, T-wo przyjaciół sztuk pięknych w Krakowie, K. obrazów w salonie Ungra w Warszawie, toż w salonie Krywulta. „K. ilustrowany pierwszej wielkiej wystawy sztuki polskiej w Krakowie 1887",    „K. ilustrowany wystawy sztuki

współczesnej we Lwowie 1895”, „K. ilustrowany wystawy sztuki polskiej od r. 1764 do 1886 we Lwowie r. 1894” ułożył Bołoz-Antoniewicz, „K. wystawy retrospektywnej nieżyjących malarzy polskich w Warszawie r. 1898”,    „K. wystawy

T-wa artystów polskich «Sztuka» we Lwowie 1901”,    „K. wystawy dzieł polskich artystów

w Krakowie 1901”, „K. pierwszej polskiej wy-

stawy fotograficznej w Krakowie 1902”,    „K.

Salonu 1902 w Krakowie”, „Zbiorowa wystawa dzieł Jacka Malczewskiego” (Kraków 1903). Cztery K-i, z r. 1902—3. wystaw obrazów dawnych malarzy włoskich, flamandzkich, holenderskich i t. d., wydane przez prof. J. Mycielskie-go w Krakowie jako „wydawnictwa T-wa opieki nad polskiemi zabytkami sztuki i kultury”. (Pot. wyżej: Katalogi czasowych wystaw starożytności i sztuki). — Składy obrazów i sztychów wydają za granicą bardzo piękne, dokładne i ozdobne K-i ilustrowane. Z naszych składów znamy „Przewodnik artystyczny księgarni H. Altenberga we Lwowie”, który u-łożył A. Cybulski; wydany był bardzo pięknie i artystycznie na wzór zagranicznych tego rodzaju. (O dawniejszych K-ach obrazów por. „Enc. powsz.” Orgelbranda, t. XVI str. 404—5).

Katalogi monet i medali wydawane są w różnych językach w sposób naukowy, z dokładnym opisem każdego okazu. Najlepszy K. monet i medali polskich wydał hr. E. Czapski p. n. „Cat. de la collection des médaillés et monnaies pol.” (Inne K-i i spisy oraz opisy monet przytacza w znacznej liczbie L. Finkel w „Bibl. hist.” t. I str. 20 — 26).

Katalogi rękopisów i książek mogą być różne, stosownie do przeznaczenia swego. Przedstawimy tu w krótkości rozmaite ich rodzaje, ze szcze-gólnem uwzględnieniem K-ów polskich. K. rękopisów i książek jest albo spisem książek, znajdujących się w bibliotece, albo wskazówką-lite-ratury danego przedmiotu, lub wreszcie spisem książek, przeznaczonych do sprzedania.

Katalogi biblioteczne traktowane są w literaturze naszej dość obszernie w dziele Lelewela „Bibliograficznych ksiąg dwoje” t. II iw obszernym artykule Estreichera w „Encyklopedyi powszechnej” Orgelbranda. Każda biblioteka, urządzona do użytku, powinna mieć takie K-i, któreby dopomagały do możliwie najprędszego odnalezienia w niej książki i dostarczenia jej żądającemu. Podstawą wszelkich rodzajów K-ów jest kartka lub cedułka, a na niej możliwie najdokładniejszy opis książki. Co taka kartka katalogowa ma zawierać wyszczególnił P. Chmielowski w art. Bibliografia (w t. VIII „Enc.” str. 723 — 724), tu więc tego nie powtarzamy; wzór kartki katalogowej ze szczegółowem omówieniem każdej pozycyi podał K. Estreicher w artykule o K-ach w „Enc. powsz.” t. XIV str. 373—7. Mając kartki gotowe (K. kartkowy), można je ułożyć w rozmaity sposób; prze-dewszystkiem zaleca się alfabetyczny czyli abecadłowy według nazwisk autorów, a w razie ich braku według pierwszego rzeczownika w tytule. Kartki składa się w odpowiednich pudełkach, lub też na stołach przytwierdza się pręty metalowe, w kabłąk zgięte, które przechodzą przez otwory w kartkach; sposób ten zabezpiecza kartki od rozrzucenia. Potrzebny jest w bibliotekach K. repozytoryalny, w którym spisane są książki w takim porządku, w jakim idą po sobie na półkach i w szafach; taki K. zabezpiecza całość biblioteki i ułatwia jej skontrolowanie i zrewidowanie porządku. K. re-pozytoryalny służyć też może za inwentarz biblioteki. K. systematyczny wprowadza zagadnienie o systematyzacyi czyli klasyfikacyi nauk, co należy do najtrudniejszych zadań bibliotekarstwa. Z różnych sposobów systematycznego układania K-ów Lelewel wymienia 26, poczynając od Ariasa Montanusa z r. 1635, a kończąc na W. T. Krugu („Księgi bibl.” II, 311 — 318). Estreicher zaś przytacza 140 główniejszych prac w różnych językach o systematycznym układzie nauk w K-ach (od w. XVI do połowy XIX) i 9 w języku polskim (por. art. Katalogi w „Enc. powsz.” t. XIV str. 378 — 391); Chmielowski w artykule Bibliografia (ob. t. VIII str. 721—2) przytacza 6 podziałów, których trzymali się niektórzy bibliografowie, i zaznacza, że „żadnego z dotychczasowych podziałów niepodobna uważać za zupełnie zadawalniający pod względem teoretycznym i praktycznym”. Zpo-między bardzo wielu systematów układu K-ów w czasach ostatnich bardzo jest rozpowszechniony układ bibliograficzny Ottona Hartwiga, przeprowadzony przez niego w bibliotece uniwersytetu w Halli. Wszystkie nauki Hartwig dzieli na przyrodnicze i humanitarne; geografia stanowi przejście od pierwszych do drugich. Syste-mat jego posiada następujące działy główne: dzieła zajmujące się historyą książek, bibliografią i encyklopedyą; językoznawstwo ogólne, języki wschodnie, filologia klasyczna, filologia nowożytna, sztuki piękne, filozofia, pedagogika, historyą kultury, nauka o religii, teologia, pra-woznawstwo, nauki społeczne, nauki pomocnicze do historyi, historyą, geografia; dzieła ogólne z zakresu nauk przyrodniczych, nauki matematyczne, fizyka i meteorologia, chemia, nauki przyrodnicze, rolnictwo, leśnictwo, technologia, medycyna. Układający według tego systematu K-i dla niezbyt wielkich bibliotek mogą wiele działów łączyć, np. nauki pomocnicze historyczne z historyą. Inny układ, głównie w bibliotekach francuskich zastosowywany, rozkłada wszystkie książki na 5 działów (teologia, prawo, umiejętności i sztuki, literatura, historyą) z ich poddziałami (Por. T. Paprocki „Podręcznik księgarski” str. 207 — 8). Próbę połączenia zasad K-u abecadłowego i systematycznego oraz rzeczowego przedsięwzięły amerykańskie „Dictionary Catalogues”: pod umieszczonemi alfabetycznie wyrazami głównemi przytaczane są dzieła odpowiednie w alfabetycznym porządku autorów. Przed laty 30-u wynalazł w Ameryce dziesiętny układ w bibliotekarstwie Melvil Devey, dyrektor biblioteki stanu Nowojorckiego i prezes Związku bibliotekarzy w Ameryce; dzieło jego „Décimal classification” miało kilka wydań, ostatnie z r.

1899. Układ jego polega na tem, że wszystkie działy wiedzy oznacza cyframi od 0 do 9, poddziały zaś specyalne mniej-więcej w ten sposób: 0 — dzieła ogólne (01 bibliografia, 02 bibliotekarstwo, 03 encyklopedye i t. d., 08 wydawnictwa specyalne, 087 książki dla dzieci), 1 — filozofia (10 dzieła ogólne filozoficzne..., 15 psychologia), 2—religia, teologia (27 historyą religijna, 292 mitologia grecka i rzymska), 3 — nauki społeczne i prawo (np. 33 ekonomia polityczna), 4 — filologia i lingwistyka (491.85 język polski), 5 — nauki matematyczne, fizyczne i przyrodnicze (58 botanika), 6 — nauki stosowane, technologia (68 rzemiosła), 7 — sztuki piękne (67 ryciny, 77 fotografia), 8 — literatura (891.85 literatura polska), 9—geografia i hi-storya (91 [438] Polska, 9.438 historyą Polski, 9.475 Królestwo Polskie). Za pomocą cyfr każdy tytuł można wyrazić, co ułatwia znakomicie oryentowanie się w K-ach bibliograficznych, nawet w takich językach wydanych, których nie znamy. Dla katalogowania wszelkich wytworów ducha ludzkiego utworzono Instytut międzynarodowy bibliograficzny (ob. art. pod tym napisem w niniejszej Enc. T. XXXI str. 21) w Brukselli—Office international de Bibliographie,—który wydaje „Répertoire bibliographique universel” (Patrz art. Wład. Strzembosza p. n. „Układ dziesiętny w bibliotekarstwie” w JV® 5 i 6 «Książki» z r. 1903). K. inwentaryczny, który można zastąpić wyżej przytoczonym repozytoryalnym, bywa zazwyczaj spisywany w książkach; każda książka ma numer porządkowy; w tym K-u oznacza się też cenę książek. K. realny albo rzeczowy lub przedmiotowy zawiera w porządku alfabetycznym pojedyńcze przedmioty, np. osoby, kraje, miasta, nauki i należące do nich dzieła, bez względu na to, do jakiego działu należy przedmiot, np. pod wyrazem Warszawa umieszczone są wszystkie tytuły dzieł o Warszawie traktujących, pod Pieniądz — dzieła, tego przedmiotu dotyczące, pod Aleksander Wielki—dzieła o nim napisane itd. K. językowy zawiera u-kład książek według języków, w jakich są napisane. K. typograficzny wylicza dzieła według drukarzy, od których pochodzą, K. miejscowy albo topograficzny—wedłng miejsc, w których książki były drukowane. K. chronologiczny wylicza dzieła w porządku lat, w których się zjawiały, i ważny jest dla historyków piśmiennictwa; szczególnie używany jest ten sposób w grupowaniu starych druków, t. j. układaniu K-u inkunabułów. Są też osobne K-i rękopisów, rzadkości bibliograficznych. W bibliotekach naszych ważne są K-i rzeczy polskich—polonica — t. j. nietylko dzieł po polsku pisanych, ale, i to już z większą ścisłością, pisanych przez Polaków w językach obcych, pisanych przez cudzoziemców o Polsce, dedykowanych przez pisarzy obcych Polakom i wogóle jakąkolwiek styczność z Polską mających. Z wyżej wymienionych K-ów niezbędny jest w bibliotece alfabetyczny ogólny i inwentarz albo K. repozytoryalny; bardzo zaś przydatne, ale nie niezbędne, są K-i systematyczne i rzeczowe.

Stan katalogów w niektórych bibliotekach polskich omówił Estreicher w swym artykule o katalogach w „Encykl.” Orgelbranda; wiadomości przez niego podane można nieco rozszerzyć in-nemi źródłami, przynajmniej co do tych bibliotek, których dzieje są bliżej znane, np. Jagiellońskiej, Krakowskiej kapitulnej itd. Biblioteka Jagiellońska pierwszy K. rękopisów i druków sporządziła w r. 1775 i następnych, praca jednak nad katalogowaniem szła bardzo długo i powolnie. K. kartkowy bibl. Towarzystwa naukowego w Krakowie ułożył W. Seredyński. Nad K-iem kartkowym bibl. Ossolińskich, spisanym szczegółowo i porządnie, pracowali między innemi

A. Bielowski i K. Szajnocha; obecnie pod znakomitym kierunkiem W. Kętrzyńskiego K. ciągle jest uzupełniany. Biblioteka br. Dzieduszyckich we Lwowie ma K. kartkowy, rzeczowo ułożony przez Łozińskiego; bibl. M. Pawlikowskiego ma K. abecadłowy w książce. Bibl. Wiktora Bawo-rowskiego, zdaje się, dopiero po jego śmierci skatalogowana została. Bibl. karmelitów we Lwowie spisał J. Chodynicki; księgozbiór T-wa gospodarczego galicyjskiego spisał na kartkach i ułożył systematycznie S. Przyłęcki, który ułożył też K. kartkowy bibl. Potockich w Wilanowie. Bibl. Swidzińskich i Krasińskich skatalogował na kartkach i w książkach Chomętowski. Bibl. Działyńskiego w Kórniku, zdaje się, dotąd nie ma wykończonego K-u. Bibl. Raczyńskich w Poznaniu skatalogowali Sosnowski i Kurtzmann; bibl. T-wa Przyjaciół nauk tamże—Feldmanowski. K. bibl. głównej w Warszawie zaczęto spisywać na kartkach za Lindego i Lelewela. Następnie posunęła się bardzo znacznie ta praca za czasów Estreichera i Przyborowskiego. Biblioteka Czartoryskich w Puławach miała dobry K., ułożony przez K. Sienkiewicza; obecnie bibliotekarz Biskupski pracuje ciągle nad K-m kartkowym. Dobrze ułożone K-i mają bibl. seminaryjskie we Włocławku dzięki ks. S. Chodyńskiemu i w Płocku — ks. Nowowiejskiemu. Wyborny K. kartkowy, a-becadłowy, posiada bibl. hr. Zamoyskich w Warszawie. Zawierająca w sobie zbiory Załuskich bibl. publiczna w Petersburgu posiada w każdym oddziale biblioteki K. kartkowy, a w dziale Ros-sica i systematyczny; prowadzony jest też K. nabytków nowych. Bibl. w Kijowie uniwersytecka posiada K-i kartkowy i drukowany. Wydawanie przez biblioteki K-ów swoich drukiem, uważane jest przez niektórych za rzecz zbyt kowną (por. art. J. Przyborowskiego w „Wielk. Enc. powsz. ilustr.” t. VIII str. 734).

Katalogi rękopisów, posiadanych przez biblioteki, powinny być wydawane, gdyż w przeciwnym razie pozostają zupełnie bezużytecznemi dla

nauki. To też w czasach ostatnich w wielu krajach zaczęto myśleć o układaniu K-ów rękopisów czyli ich inwentaryzacyi. Myśl o potrzebie K-ów rękopisów uzasadnił Riillmann w pracy „Herstellung eines gedrukten Generalkatalogs der Manuskripteuschätze -im Deutschen Reiche” (Freiburg 1875). W czyn zamieniono ją z początku we Francyi, a następnie w Prusach, gdzie prof. Wilhelm Meyer rozpoczął wydawnictwo K-u p. n. „Verzeichniss der Handschriften im preus-sichen Staate”, którego tom I opuścił prasę w r. 1893 w Berlinie. Biblioteki rossyjskie posiadają K-i rękopisów bardzo obszerne i sumiennie opracowane przez Byczkowa, Wostokowa, Górskiego, Niewostrujewa, Strojewa i in. W r. 1903 ko-missya literacka Akademii umiejętności w Krakowie podjęła myśl inwentaryzacyi rękopisów w bibliotekach polskich się znajdujących, i w tym celu wydrukowano broszurę, ułożoną przez Adama Chmielą p. n. „Wskazówki do inwentaryzacyi rękopisów”, do których dodano wzorowe kartki katalogowe. Spodziewać się należy, że początkowanie Akademii umiejętności jaknajob-fitsze wyda owoce. Dotąd niektóre tylko archiwa i biblioteki, zawierające rękopisy polskie, posiadają ich K-i drukowane, a mianowicie: 1) Archiwa: „Inventarium omnium privilegiorum in Archivo Regni... confectum 1682” (wydał w Paryżu r. 1862 Rykaczewski), F. Bentkowskiego „Spis ksiąg dawnej metryki koronnej a w części i litewskiej” (Warszawa 1840), tegoż „Spis akt dawnych w Głównym Archiwum Królestwa w Warszawie” (Warszawa 1840, litogr.), S. Ptaszyc-kiego „Opisanije kuig i aktów litowskoj mietriki” (Petersburg 1887), Gorbaczewskij „Katalog dre-wnim aktam Wilenskoj, Grodnienskoj, Minskoj i Kowienskoj gubernii” (Wilno 1872), E. Volck-manna „Katalog des Elbinger Stadtarchivs” (Elbląg 1875), Nowickiego i Biełorusowa „Spisok aktowych knig w kijewskom archiwie” (Kijów 1862 — 1874), J. Szaniawskiego „Spis chronologiczny przywilejów, w archiwum w Sieradzu się znajdujących” (Warszawa 1850; por. L. Finkla „Bibl. bist, pol.” I. 3 — 8), A. Warschauer „Die städtischen Archive in der Provinz Posen” (Lipsk 1901, zesz. V wydawnictwa „Mittheilungen der preussischen Archivverwaltung”), B. Gorczaka „Katalog rękopisów Archiwum ks. Sanguszków w Sławucie” (1902).    2) Biblioteki: W. Wisłoc

kiego „Katalog rękopisów biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego” (Kraków 1877 — 1881, liczy 4176 numerów), J. Polkowskiego „K. rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej” (Kraków 1884; opisano tu rękopisów 228), Kałużniac-kiego „Descriptio codicum slovenicorum, qui in bibl. Univ. Jagiellonicae inveniuntur” (Lwów 1771), W. Seredyńskiego „Rękopismy Towarzystwa naukowego” (Kraków 1869, w liczbie 545), W. Kętrzyńskiego „K. rękopisów bibl. Ossolińskich” (Lwów, dotąd nieukończony), J. Korzeniowskiego „Cat. codicum musei princip. Czar-toryBki” (Kraków, dotąd nieukończony), Dobrjań-skiego „Opisanje rukopisiej Wilenskoj publicznoj bibliotieki” (Wilno 1882).

Katalogi drukowane bibliotek obcych istnieją już od wieku XVI; niektóre z nich tak były obfite, że liczą po kilkanaście tomów, np. „Biblio-theca Thottiana” w Kopenhadze miała wydany K. w r. 1789— 1795 w 12-u tomach, „Cat. du duc de la Vallière” w Paryżu r. 1783 — 1788 liczy 9 tomów. K-i niektórych bibliotek ważne są bardzo jako zbiory dzieł systematycznie ułożone. Wielką dokładnością odznaczają się K-i bibliotek francuskich już w XVII wieku, np. G. Naudé „Cat. bibliot. Cordesianae” (Paryż 1643), J. Quesnel „Cat. bibl. Thuanae” (tamże 1679). Z bibliotek publicznych posiadały K-i systematyczne bibl. ces. w Wiedniu z r. 1665, bibl. w Leydzie 1716, w Utrechcie 1718, królewska w Paryżu 1739 w 6-u tomach. Bibl. narodowa w Paryżu skatalogowana była z wielkim kosztem i wydawała systematycznie ułożone K-i niektórych działów: historyi Francyi 11 tomów i medycyny 3 tomy. Z dawnych K-ów bibliotecznych drukowanych Lelewel uważał za wzorowe Au-diffreda dla bibl. Gasanata sopra Minerva, bibl. Bodleya, Barberinich i Upsalskiej. Bibl. publiczna w Petersburgu posiada drukowane K-i częściowe: rękopisów wschodnich, druków ksylo-graficznych, wydawnictw Aida, systematyczny K. działu Rossica. Muzeum brytańskie rozpoczynało kilkakrotnie (w latach 1787, 1813 — 1819

1    1840) wydawanie K-ów, ale bez wyników dodatnich. W r. 1882 zaczęto znowu wydawnictwo „British Museum Catalogue of printed Books” (Londyn). K. ten ma wyczerpywać piśmiennictwo angielskie. Całe wydanie obliczone jest na

2    000 tomów. Pod względem przepychu wydania wyróżniają się zpomiędzy innych: K. abeca-dłowy bibl. publicznej w Melbourne w Australii, wydany w r. 1862—w nim każda winieta i litery początkowe wyobrażają rośliny Australii; K. biblioteki Rotszylda ozdobiony jest przepysznie wykonanemi podobiznami nietylko tytułów, ilu-stracyj i ozdób drukarskich, ale nawet okładek (Por.: art. Estreichera o K-ach; Lelewel „Ks. bibl.”; art. w „Enc. słowarie” Brockhausa i Efro-na o K-ach, gdzie przytoczono F. Nizet „Les catalogues des bibliothèques publiques” [Bruksella

1888] i Graesei „Grundzüge der Bibliothekenlehre” [Lipsk 1890]).

Katalogi rękopiśmienne i drukowane bibliotek polskich. Niewątpliwie, już w czasach najdawniejszych, gdy przy kościołach parafialnych, katedralnych i klasztorach tworzyły się biblioteki, musiano spisywać ich zasoby. Za dowód służą spisy kodeksów rękopiśmiennych katedry i kapituły krakowskiej z r. 1110; było w nim 40 przeszło tytułów rękopisów treści religijnej i świeckiej; w następnym spisie, sporządzonym koło r. 1300, liczba ksiąg była nieco większa (por. J. Polkowski „K. rękopisów kapit. kat. krak.” str.

4—5). W naszych rękopisach średniowiecznych więcejby się takich katalogów znalazło. Piszący te wyrazy spotkał się w jednym z rękopisów łacińskich średniowiecznych, który niegdyś należał do bibl. kanoników regularnych w Kraśniku, z karteczką, na której spisano kodeksy znajdujące się w połowie wieku XV w książnicy klasztornej. Wiemy z w. XVI o spisie ksiąg, które należały do Zygmunta I; zasobna biblioteka Zygmunta Augusta, której bibliotekarzem był Łukasz Górnicki, zapewne musiała mieć katalog.

Drukowane K-i bibliotek polskich mamy dopiero od w. XVII; wymienimy tutaj te, które są nam znane bądź bezpośrednio, bądź z bibliogra-6i. Nadmieniamy, że niezwykle bogaty, bo około 1 700 tytułów liczący, „Spis katalogów książek polskich lub z literaturą polską styczność mających, począwszy od r. 1603 za lat 267” (t. j. do r. 1870) podaje K. Estreicher w t. I „Bibliografii polskiej” str. XVII — LVIII. Przytoczymy niżej nietylko K-i całkowitych księgozbiorów polskich, ale i ich części, oraz K-i duplikatów, gdyż i te dają niejakie pojęcie o zasobach książnic; niektóre K-i bibliotek ułożone zostały w celu sprzedaży zawartych w nich dzieł. Z wieku XVII wiemy o następujących tylko K-ach blibliotek polskich: w r. 1668 Bogusław Radziwiłł zapisał testamentem bibliotekę, liczącą około 450 dzieł i rękopisów oraz innych rzadkości, na własność bibliotece elektoralnej w Królewcu; spis tych książek wydał S. Grabe w r. 1673 p. n. „Catalogus librorum Ducis Bogusia! Radzivilii Bibliothecae Electorali Regio-mantanae illatorum”. Gdy po śmierci tego Radziwiłła nowe jeszcze książki po nim do bibl. królewieckiej wpłynęły, syn Grabego wydał „ Séries librorum, qui Bibliothecae in Prussia Regiae augmento Radiviliano post editum huius A. 1673 catalogum noviter accessere, anno 1712”. W r. 1679 wydano w Gdańsku „Elenchus librorum” biblioteki Jerzego Segera, który był lekarzem królewskim. „Katalog książek biblioteki Jana III z r. 1689” wydał z rękopisu w Krakowie w r. 1879 ks. T. Lubomirski. Z wieku XVIII takie znaleźliśmy katalogi: biblioteki Efraima Oloffa, sprzedanej po jego śmierci w Toruniu w roku 1736. Obszerny w 4-ch tomach K. bibl. Jabłonowskich, ułożony przez F. Z. Witzlebena, wyszedł w Lipsku p. n. „Bibliotheca Jablonoviana”. K-i bibl. Załuskich wydawał Janocki (ob.) pod różnemi tytułami, sam Załuski w „Bibliotheca poet. polon.” 1754; K. wierszowany J. J. Załuskiego, p. n. „Biblioteka historyków, prawników i innych autorów polskich”, wyszedł dopiero w r. 1832 w Krakowie. Wiele częściowych K-ów rękopiśmiennych, Załuskiego ręką pisanych, widzieliśmy w Bibl. publicznej w Petersburgu. K-i duplikatów Załuski wydał w latach 1760, 1762, 1765, 1781, 1782, 1783 w językach łacińskim i niemieckim. W r. 1765 wyszedł „C. librorum, qui in bibl. Calisiensi S. Jesu reperiuntur”.

K. sprzedaży bibl. Benjamina Gródecka, Gdań- w r. 1889. „K. bibl. Tow. lekarskiego lubelskie-szczanina, wydano w dwóch częściach w Gdań- go” wydał A. Jaworowski w r. 1885. „Putie-sku w r. 1775—76. Bez roku wyszedł K. bibl. woditiel po Wilenskoj publicznoj bibliotiekie” uło-rajcy gdańskiego Jana Horna. K-i duplikatów żył w r. 1880 Dobrianskij, opisując rzadsze uniwersytetu we Lwowie wydano w r. 1790, druki. Ogłoszono też K-i dzieł z bibl. Leona 1795 i 1796. Spis książek w bibl. Pijarów Dembowskiego, ks. Włodzimierza Czetwertyń-. w Warszawie ułożył ks. S. Bielski i wydał w r. skiego w Milanowie, J. I. Kraszewskiego w r. 1786; drugie wydanie, przez ks. Andraszka, wy- 1888. Czytelnie i biblioteki przy resursach, ka-szło w r. 1822. K. sprzedaży bibl. Lengnieha synach, towarzystwach, szkołach różnych, gimna-w Gdańsku wyszedł w r. 1790. K. bibl. sena- zyach itp. ogłaszały K-i swych księgozbiorów, tora toruńskiego S. Gereta wyszedł w r. 1798 np. kasyno w Gostyniu w r. 1837, kasyno w Kro-w Toruniu w 2 częściach; bibl. Sułkowskich, na śnie, resursa kupiecka w Lublinie w r. 1888, sprzedaż przeznaczonej,—w tymże roku w Lesz- Tow. literackie słowiańskie przy uniwersytecie nie. W r. 1798 w Warszawie sprzedawano we- wrocławskim w r. 1872 i t. d. „Dwieście inkuna-dług katalogu drukowanego bibl. Friesego. W cią- bułów z bibl. kapitulnej w Krakowie” opisał gu w. XIX dośó znaczna liczba bibliotek poi- w r. 1887 ks. I. Polkowski. Bardzo cennemi skich wydała swe katalogi, przeważnie w celu dziełami w postaci K-ów wydanemi, wzbogaci-sprzedaży: K. bibl. księżny Jabłonowskiej z r. ło się piśmiennictwo nasze w r. 1900; najwspa-1803, „K. duplikatów bibl. w Puławach”, 1829, nialszem z wydawnictw polskich tego rodzaju ułożony przez K. Sienkiewicza, K. książek po jest „Katalog dzieł treści przysłowiowej, skła-

J.    U. Niemcewiczu, wyd. w Poznaniu r. 1833, dających bibliotekę Ignacego Bernsteina” War-

1864 w Warszawie. Niedość dokładny K. alfabetyczny wydała w r. 1865 bibl. Raczyńskich w Poznaniu: dobrze zaś ułożony w 4-ch tomach 1878—1885 wydali Sosnowski i Kurtzmann p. n. „K. der Raczyńskischen Bibl. in Posen”, bibl. T-wa Przyjaciół nauk w Poznaniu”, ułożony przez H. Feldmanowskiego, wyszedł w roku 1869; następnie wydawano K-i dubletów tejże biblioteki, ostatni w r. 1897. K-i swoich dubletów i nakładów wydaje bibl. Ossolińskich we Lwowie od r. 1803. K. dzieł matematycznych polskich, głównie swej bibl., wydał w r. 1868 T. Żebrawski (dopełń, w r. 1886). Gimnazyum w Toruniu wydało w r. 1871 K. swej biblioteki, a M. Curtze w r. 1875 ogłosił rozprawę o rękopisach i rzadszych drukach tejże biblioteki. K. Towarzystwa lekarskiego w Warszawie podał do druku dr S. Portner, a dopełnienie do niego dr S. Kośmiński w r. 1875. Elzewiry biblioteki Głównej w Warszawie opisał w r. 1874 St. Siennicki, część zaś druków z w. XV i XVI w „Polonica s. XV et XVI” T. Wierzbowski

K.    dubletów bibl. Działyńskich, w Berlinie roku szawa 1900 (druk W. Drugulina w Lipsku). Au-1846, „Wykaz dzieł z bibl. Michała Wiszniew- tor K-u i właściciel znakomitego i jedynego skiego” we Wrocławiu u Schlettera r. 1848 i po w swoim rodzaju zbioru książek i rękopisów angielsku wydany w Londynie przez Adama z przysłowiami, nie żałował nakładu pracy i pie-Wiszniewskiego, syna Michała. W latach 1848 niędzy, aby jego dzieło stanęło narówni z naj-—1856 wyszedł umiejętnie ułożony przez Przy- piękniejszemi wydawnictwami zagranicznemi i o-łęckiego K. bibl. T-wa gospodarczego galicyj- zdobę piśmiennictwa polskiego stanowiło. W 2-ch skiego. A. Batows.ki ułożył do sprzedaży w r. wielkich tomach o 1200 przeszło stronicach 1852 „K. bibl. Odnowskiej”. Wiele dzieł poi- mieści się 4761 tytułów w 100 przeszło językach skich było w K-ach dubletów Bibl. publ. w Pe- z odpowiedniemi uwagami; liczne, wybornie wy-tersburgu z lat 1853, 1854, 1861 i iu. W la- konane podobizny tytułów, ilustracyj i ozdób tach 1854—1858 wyszedł w 5-u tomach w Ki- drukarskich podnoszą znakomicie wartość dzie-jowie „C. librorum bibl. Universitatis S. Vladi- ła, wydanego na przepysznym papierze czerpa-miri”. W r. 1855 — 56 wyszły 3 K-i duplika- nym i japońskim w liczbie 378 egzemplarzy, tów bibl. Radziwiłłów w Królikarni, w r. 1865 Żadna inna biblioteka polska takiego K-u nie po-K. rzadkich książek Radziwiłła w Paryżu. Część siada, a i z zagranicznych bardzo niewiele podob-K-u swej bibl., obejmującą dzieła prawnicze, do- nym poszczycić się może. Ostatnią pracą wiel-tyczące Włoch, ogłosił Romuald Hube w roku ] ce zasłużonego bibliografa, dra Władysława Wisłockiego (zm. w r. 1900), jest wielkiej wagi K. inkunabułów Bibl. Jagiellońskiej „Incunabula ty-pographica Bibliothecae Universitatis Jagelloui-cae Cracoviensis... ad a. 1500”, Kraków 1900,

„K. str. 668. Skatalogowano tu 2 400 inkuuabałów, tj. liczbę, którą bardzo niewiele bibliotek w święcie pochlubić się może. Książka Wisłockiego, ułożona z niezwykłą pracowitością, sumiennością i umiejętnością, jest, rzec można, nie katalogiem, ale encyklopedyą, zbiorem wiadomości bibliograficznych o najdawniejszych drukach, o stanie oświaty i nauki w uniwersytecie Jagiellońskim w epoce najświetniejszego jego rozwoju. Dzieło to ozdobione jest licznemi ilustracyami, przed-stawiającemi bądź podobizny rysunków, zamieszczonych w opisywanych książkach, bądź podobizny herbów, inicyałów, odcisków na okładkach, znaków i ozdób drukarskich, podpisów, autografów itp. Wspaniale pod względem typograficznym i ilustracyjnym przedstawia się bardzo sumiennie opracowany przez dra Feliksa Koperę „Spis druków epoki Jagiellońskiej w zbio-

13 z w. XV, 316 polskich. Oprócz

„Libra-

Dzieła

rze Emeryka hr. Hutten * Czapskiego w Krakowie” 1900; K. ten, obok wydanych przez p. Bernsteina i Wisłockiego, należy do najpiękniejszych i najstaranniejszych wydań K-ów. Opisano tu 329 książek, z ty z w. XVI, w ich liczbie opisu bibliograficznego dr Kopera dodaje dosé obszerne objaśnienia historyczne i bibliograficzne o każdej książce, krótkie wiadomości o autorach, drukarzach, wydawcach, okładkach, dopiskach itp. K. ozdobiony jest 96 ilustracyami podobizn tytułów, znaków księgarskich i drukarskich, podpisów, herbów i t. p. Książka ta ma więc istotą wartość, gdyż rzuca wiele światła na dzieje drukarstwa i drzeworytuictwa naszego w w. XV — XVI. W Petersburgu rozpoczęto wydawać „Catalogua librorum, qui in Bibi. Caes. Romano-Catholicae ecclesiasticae Petropo-litanae Academiae asservantur”; w r. 1901 ks.

M. Godlewski wydał część pierwszą, obejmującą Polonica w. XV i XVI, w liczbie 59 druków. (Oprócz wymienionego „Spisu katalogów” Estreichera wykaz wiadomości o bibliotekach polskich i zagranicznych, rzeczy polskie zawierających, podaje „Bibi. hist. polskiej” L. Finkla t. I str. 4 — 8).— Bibliotekami i bibliotekarstwem zajmują się następujące czasopisma specyalne zagranicą: „Centralblatt für Bibliothekswesen”, wychodzący w Lipsku od r. 1884, „Revue des bibliothèques” w Paryżu od r. 1891, „Revue internationale des archives, des bibliothèques et des musées” od

r. 1895, „Rivista dei biblioteche” we Florencyi od r. 1888, „Library chronicie” w Londynie od

r. 1884—1888 i od r. 1888 „Library”, ry Journal” w New-Yorku od r. 1877. specyalne o bibliotekach, oprócz przytoczonych w art. o bibliografii i bibliotekach w tomie VIII, są w czasach ostatnich następujące: Grassauer’a „Handbuch für oesterreichische Bibliotheken” 1883, „Public libraries in the United States of America, their history, condition and management” 2 tomy w r. 1876, Flint’a „Statistics of public libraries in the United States and Canada” Waszyngton 1893, Th. Greenwood’a „Public libraries” 1894, wyd. 5-e, Fletcher „Public libraries in America” Boston 1894; o bibliotekach ludowych w Niemczech: Reyer „Entwicklung und Organisation der Volksbibliotheken” Lipsk 1893, Nörrenberg „Die Volksbibliothek, ihre Aufgabe und Reform” Kiel 1896, Aschrott „Volksbibliothek und Volkslesehalle” Berlin 1896.

Katalogi bibliograficzne podzielić możemy na dwie grupy: Katalogi ogólne i specyalne. Ponieważ o K-ach bibliograficznych podane są wiadomości w art. P. Chmielowskiego Bibliografia w t. VIII „Enc.”, przeto tutaj uzupełnimy je tylko niektóremi szczegółami. „Bibliografia polska” K. Estreichera doszła obecnie (r. 1903) do tomu XVIII, wydanego w r. 1901 i obejmującego litery H, I, J stuleci XV—XVIII. Do wydawnictw peryodycznych, bibliografii po-

Encyk. Powbz. Ilu str. Zosz. 274. T , XXXV.

święconych, oprócz K-ów wymienionych na str. 721 t. VIII, dodać należy następujące: w r. 1856 wychodziła w Warszawie „Bibliografia krajowa, wydawana staraniem I. Klukowskiego i W. Ra-falskiego, księgarzy-wydawców” — wyszło 5 zeszytów miesięcznych (w redakcyi brał udział także K. W. Woycicki); — w r. 1868 pojawił się w Warszawie „Obraz bibliograficzno - literacki” Karola Wittego. Od r. 1878 wychodzi założony przez ś. p. W. Wisłockiego „Przewodnik bibliograficzny”, podający co miesiąc katalog alfabetyczny wydanych książek. Od r. 1879 do 1882 wychodził pod redakcyą Cezarego Wilanowskiego dwutygodnik p. n. „Przegląd bibliograficzno-archeo-logiczny” w Warszawie. Od r. 1882 do 1886 T. Paprocki, księgarz warsz., w wydawanych przez siebie „Wiadomościach bibliograficznych” prowadził katalog bieżący druków polskich (niezupełny), od r. zaś 1890 w ciągu lat kilku wydawał „Katalog nowych książek”, miesięcznik dla kupujących i czytających książki. Około r. 1900 przez lat kilka K. Grendyszyński w Petersburgu wydawał „Wiadomości bibliograficzne” co miesiąc. Nakładem Kucharskiego w Warszawie w r. 1901 i 1902 wychodził „Poradnik dla czytających książki”, dwutygodnik. Od początku roku 1901 wydaje Wende i S-ka w Warszawie miesięcznik „Książkę”, zawierający systematyczne wykazy dzieł i sprawozdania. W r. 1901 Akademia Umiejętności w Krakowie zaczęła w zeszytach kwartalnych wydawać „Katalog literatury naukowej polskiej, wydawany przez Komi-syę Bibliograficzną Wydziału Matematyczno-przyrodniczego” z tytułem i w języku angielskim: „Catalogue of the Polish scientific literaturę”. Czasopismo to jest wydawnictwem pomocniczem dla wychodzącego w Londynie „Katalogu międzynarodowego literatury naukowej ” i rządzi się zasadami przyjętemi przez to przedsięwzięcie międzynarodowe, które powstało dzięki współdziałaniu wszystkich narodów ucywilizowanych. „Katalog” ten regestruje rozprawy i dzieła, ogłaszane oddzielnie lub w czasopismach i wydawnictwach zbiorowych. Wchodzą do niego następujące nauki: matematyka czysta, mechanika, fizyka, chemia, astronomia, meteorologia, mineralogia, geologia, geografia matematyczna i fizyczna, paleontologia, biologia, botanika, zoologia, anatomia człowieka, antropologia fizyczna, fizyologia, bakteryologia. Każdy tytuł polski tłómaczony jest na jeden z następujących języków: angielski, francuski, łaciński, niemiecki i włoski. Przy tytule podaje „Katalog” pozy-cyę szczegółowej wewnętrznej klasyfikacyi nauk wyrażoną cyfrą według układu dziesiętnego. — Tytuły ważniejszych dzieł polskich przytacza wychodząca co miesiąc od lat 50 blizko „Allgemeine Bibliographie” Brockhausa w Lipsku.— Z wydawnictw dorocznych, bibliografii poświęconych i zawierających K-i książek, wydanych w roku poprzednim, wychodziły: „Rocznik dla

11

archeologów, numizmatyków i bibliografów polskich”, redagowany przez S. Krzyżanowskiego w Krakowie, w latach 1869 (w r. 1870), 1870 (w r. 1873) i 1871 (w r. 1874); „Warszawski rocznik literacki” wychodził pod redakcyą S. Czarnowskiego od r. 1871 w ciągu lat przeszło 10-u; «Kalendarz księgarsko-literacki” wydawa-ny był przez S. Czarnowskiego i G. Centuerszwera w Warszawie w r. 1891—94 i zawierał między innemi „K. książek polskich wydanych w ciągu roku ubiegłego”.—Zestawienie bibliograficzne w jedną całość artykułów zawartych w czasopismach podjęli dla literatury anglo-amerykańskiej Poole i Fletcher, którzy wydali w Bostonie 3 tomy „Aa index to periodical literaturę” od r. 1802 do 1892. W Londynie wychodzi „An anuual index to periodical literaturę”; dotąd wyszło około 10 tomów. W Niemczech założono z tymże celem niedawno pismo p. n. „Journal-Revue”, mające zawierać K-i artykułów w czasopismach.

Drukowane katalogi bibliograficzne częściowe, specyalne i rzeczowe obejmują spisy wydawnictw, bądź-do z pewnego okresu czasu, bądź pewnego miejsca, nawet jednej jakiejś drukarni, bądź z zakresu jednej gałęzi wiedzy, bądź wreszcie jednej osoby, jednego wydarzeuia nawet, dotyczące. Nie będziemy tutaj przytaczali wielkiej liczby przeróżnych częściowych, specyalnych i rzeczowych katalogów w piśmienuictwach obcych, gdyż w Eucyklopedyi niniejszej przy większej części wyrazów literatura przedmiotu w różnych językach jest przytaczana, a ogólny zarys tego rodzaju K-ów podano już pod wyr. Bibliografia P. Chmielowskiego. Dla przykładu tylko przytoczymy kilka tytułów z takich K-ów specyalnych. K-em bardzo dokładnie uwzględniającym literaturę polską jest dzieło Williama Z. Ripley’a, profesora w New-Yorku, p. n. „A se-lected bibliography of the anthropology and ethnology of Europe”, Boston 1899. Wykaz prac wydanych oddzielnie, oraz w czasopismach i wydawnictwach zbiorowych, ułożony jest alfabetycznie według nazwisk autorów; w skorowidzu według krajów zebrane są nazwiska autorów w porządku chronologicznym: tytuły polskie wydrukowauo poprawnie z przekładem na język angielski; przy każdym tytule dodano numer według układu dziesiętnego. Zestawienie bibliograficzne dzieł całego świata z dziedziny matematyki wychodzi od r. 1893 p. n. „Index ou Répertoire bibliographique des sciences mathématiques”; w Zurychu od r. 1896 wychodzi „Bi-bliotheca Zoologica”; Tow. królewskie nauk w Londynie wydaje już od r. 1857 „Catalogue of scientific papers”, do r. 1896 wyszło 11 tomów.—Tutaj wymienimy zestawione w grupy tego rodzaju K-i polskie, uzupełniając niektóre-mi tytułami to, co podano na str. 720 — 721 t. VIII „Enc.”. Najdawniejszym drukowanym K-em dzieł polskich jest , index librorum prohibito-rum” autorów polskich' który zebrał biskup kra

kowski, Bernard Maciejowski, i w r. 1603 wydrukować kazał przy indeksie rzymskim. W r. 1604 wydał go powtórnie bp chełmski, Jerzy Zamoyski, w Zamościu, w drukarni Marcina Łęskiego. Po raz trzeci wydrukował go w Krakowie w r. 1617 biskup krakowski M. Szyszkowski. Index Zamoyski przedrukował w roku 1747 Janocki w „Nachricht von denen... raren polnischen Büchern” t. I str. 8—16. Z indeksów r. 1603, 1604, 1617 oraz wydanych w Rzymie 1704 i 1758 wynotował nazwiska i tytuły autorów polskich Jocher i przytoczył w t. III str. 390 — 394 „Obrazu bibliograficzno - historycznego”. Wprawdzie nie w celu bibliograficznym indeksy były wydawane, gdyż miały na względzie głównie informacyę dla duchowieństwa, jednak wspominamy tutaj o nich, ponieważ są to dość obszerne, najdawniejsze spisy drukowaue dzieł polskich lub łacińskich w Polsce wydanych i ponieważ przytaczają tytuły dzieł przeważnie do jednej należących kategoryi (ob. w „Enc.” Indeks). Dodać należy, że w r. 1899 w wydawnictwach Akad. Urn. w Krakowie wyszła rzecz Z. Celichowskiego p. n. „Polskie indexy książek zakazanych” w „Archiwum do hist. liter, i oświaty” t. X; por. też art. w t. VIII „Enc. Kość.” str. 69— 79 ks. Zenona Chodyńskiego o indeksach w Polsce.— Do dawniejszych K-ów bibliograficznych, zestawiających dzieła w pewną całość, należy „Zbiór poetów polskich”, umieszczony na początku francusko - niemiecko-polskiego słownika Trotza 1771 r. Z wykazów zajmujących się drukami pewnych epok, miejsc lub drukarni wspomnimy: T. Wierzbowskiego „Bibliographia Polonica XV ac XVI ss.” t. II i III (Warszawa 1891 — 94) obejmuje dokładny opis bibliograficzny nrów 801 —3200 dzieł różnych bibliotek (o t. I wspominaliśmy wyżej, mówiąc o K-acłr bibliotek). Niedość dokładny K. druków częstochowskich z r. 1628 — 1864 wydał w Warszawie r. 1887 S. Siennicki. „Spis wydawnictw Michała Grölla” opracował Zvgmunt Wolski (Warszawa 1891). Katalog druków zamojskich od r. 1594—1800 dodał do „Dziejów Akademii Zamojskiej” J. K. Kochanowski (1900). W historyi „Uniwersytetu Wileńskiego” (1899— 1901) dr J. Bieliński przytacza wykaz prac ogłoszonych drukiem przez profesorów tego uniwersytetu. Niedawno ogłoszono wykaz druków wydanych w Łodzi. Piszący te wyrazy wydał

w a

nej odbitce „Wydawnictwa peryodyczne w Lublinie”, gdzie znajduje się wykaz kalendarzy, różnych wydawnictw dorocznych, jak popisów szkolnych, sprawozdań różnych instytucyj, wreszcie czasopism, które w Lublinie wychodziły lub obecnie wychodzą. Różne dziedziny nauk posiadają K-i specyalne w czasopismach i dziełach, tych gałęzi wiedzy dotyczących. Wspomni my np. o obszernym spisie dzieł filozoficznych obcych i polskich w znakomitem dziele prof.

Kalendarzu lubelskim na rok 1891” i w osob-

H. Struvego „Wstęp krytyczny do filozofii * (wyd.

3-e w Warszawie 1903). Bibliografię pedagogiczną polską podała „Enćyklop. wychowawcza” w t. II str. 102 — 183, szkoda, że w porządku alfabetycznym, a nie w układzie rzeczowym. „Bibliografię pedagogiczną polską za rok 1882” i takąż za rok 1883 zebrał Sz. Parasiewicz (Lwów 1883 i 1884). Obszerny dział bibliograficzny posiadają 3 tomy „Rocznika pedagogicznego” za lata 1881—3 i 1894 pod re-dakcyą 8. Dicksteina. J. Bałaban wydał we Lwowie 1901 r. „Bibliografię pedagogiczną polską w ostatniem dziesięcioleciu 1890—1900”. Obszerny i wybornie ułożony „Przegląd bibliograficzny prac naukowych o języku polskim” ułożyli K. Appel i A. A. Kryński w t. I „Prac filologicznych”. Najobszerniejszym niewątpliwie i naj-pracowiciej zestawionem dziełem z pomiędzy bibliografij specyalnych polskich jest „Bibliografia historyi polskiej”, którą z drem H. Saw-czyńskim i członkami kółka historycznego zebrał i ułożył dr Ludwik Finkel we Lwowie. Dotąd wyszły 2 tomy o 1 142 stronicach, obejmujących 22 734 wskazówek bibliograficznych. Dla każdego pracownika na niwie dziejów i kultury Polski dzieło Finkla podaje wielką ilośó bardzo pożądanych wskazówek i oszczędza czas drogi. Częściowy wykaz rzeczy dotyczących historyi z lat 1878—1880 ogłosił Wład. Wisłocki w „Arch. kom. hist. Akademii” t. II; podaje je stale „Kwartalnik historyczny”, co do historyi literatury zaś wychodzący od r. 1902 „Pamiętnik literacki” we Lwowie. „Bibliografię filologii klasycznej i literatury humanistycznej w Polsce” opracowuje i ogłasza dr Wiktor Hahn. Katalog prac z dziedziny ludoznawstwa polskiego z lat 1878 —1894 ogłosił w „Wiśle” z r. 1897 —1899 A. Strzelecki. S. Adalberg w „Księdze przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich” podał na str. 1 — 31 spis dzieł zawierających zbiory przysłów. „Spis dzieł numizmatycznych polskich” wydał A. Ryszard w r. 1894 w Krakowie; „Bibliografię piśmiennictwa polskiego z działu matematyki i fizyki oraz ich zastosowań do r. 1830” wydał w r. 1873 z „Dodatkami” r. 1886 dr T. Żebrawski. Obejmuje ona 3 245 numerów. S. Dickstein i Wawrykie-wicz ogłosili w r. 1894 w Krakowie próbny zeszyt „Bibliografii matematycznej polskiej XIX stulecia”. K-i dzieł matematycznych i przyrod-ninzych zawierają „Sprawozdania z piśmiennictwa naukowego polskiego w dziedzinie nauk matematyczno-przyrodniczych” 1882—85, „Prace matematyczno-fizyczne” (dotychczas 16 tomów) i „Wiadomości matematyczne”, wychodzące od niedawna w ilości 5 do 6-u zeszytów rocznie. „Literaturę fizyografii ziemi Polskiej” wydał J. Majer w r. 1862 w Krakowie, a E. Romer w „Kosmosie” dopełnia ją pracami now-szemi. O katalogach prac z dziedziny geologii i mineralogii, J. Siemiradzkiego i J. Lewińskiego, wspominaliśmy wyżej. Kucharzewski wydał bibliografię techniczną. W „Encyklopedyi rolniczej” pod wyr. Bibliografia podano K. literatury rolniczej w Polsce. Pod redakcyą dra K. Chełchowskiego wyszedł w r. 1897 w Warszawie „Wykaz oryginalnych prac lekarskich polskich za czas od r. 1831 do 1890”, opracowany przez 16 lekarzy. Do specyalnych katalogów bibliograficznych najdokładniejszych należy „Obraz bibliograficzno-historyczny literatury i nauk w Polsce” A. Jochera, który zamierzał opracować całe piśmiennictwo, ale zdołał tylko w 3-ch tomach (1840 — 1857) ogłosić literaturę i filologię starożytną, dzieje oświecenia, dzieła encyklopedyczne, pisma peryodyczne, poligrafię i teologię.—W monografiach historyczno-literackich i zarysach biograficznych autorowie podają zazwyczaj K-i dzieł pisarza, o którym rozprawiają, oraz spis prac tego pisarza lub epoki, w której żył, dotyczących: np. w monografii C. Walewskiego o Kromerze znajdujemy spis dzieł tego historyka; toż samo czyni się w niniejszej „Encyklopedyi”, „Encyklopedyi wychowawczej”, „Encyklopedyi Kościelnej” i innych wydawnictwach zbiorowych o charakterze encyklopedycznym. Niektóre z takich spisów i zestawień bibliograficznych wydawane są w osobnych książkach i broszurach. Wymienimy z nich niektóre:

S. Tarnowskiego „Bibliograficzny* wykaz dzieł Krzysztofa Warszewickiego” w t. I „Rozpraw i sprawozd. Wydz. filol. Akad. Urn.” 1874; W. Wisłockiego „Poczet chronologiczny prac drukowanych i rękopiśmiennych Grzegorza Piramowicza” w t. V tamże 1877; T. Wierzbowskiego „Elenchus operum Simonis Starovolscii” Warszawa. Katalog alfabetyczny pism J. I. Kraszewskiego z lat 1828 — 1887 opracował K. Estreicher w dziełku „Sześćdziesiąt lat pracy J.

I. Kraszewskiego (1828 — 1887). Abecadłowe i chronologiczne zestawienie działalności naukowej i literackiej z wymienieniem wszystkich wydań dzieł jego i przekładów na obce języki” Kraków 1887; „Spis chronologiczny utworów J.

I. Kraszewskiego 1830 — 1894”, ułożony przez P. Chmielowskiego, znajduje się w oddziale X str. 937—960 „Wyboru pism J. I. Kraszewskiego” Warszawa 1894. Szczegółową „Bibliografię pism A. Świętochowskiego” z lat 1867—1897 ułożył Stefan Demby w książce „Prawda” str. IX — LXXIX; Wł. Wisłockiego „Mickiewicziana z pierwszej połowy roku jubileuszowego” Kraków 1898, M. Stankiewicza „Zestawienie biblio-graficzno-porównawcze utworów A. Mickiewicza” tamże 1885; „Bibliografię o Słowackim za 1899” wydał we Lwowie r. 1901 W. Hahn; S. Dickstem ogłosił w r. 1896 „Katalog dzieł i rękopisów Hoene-Wrońskiego” 1896. Takie katalogi bibliograficzne zajmują się niekiedy wybitnemi działaczami w dziejach: np. „Bibliografię dotyczącą Kościuszki” zebrał E. Callier, lub wydarzeniami: np. dr W. Hahn ogłosił w r. 1901 we

Dziennika Wileńskiego”, „Dzie-

Lwowie „Bibliografię jubileuszu uniwersytetu Jagiellońskiego”, lub jedną miejscowością: np. „Bibliografia zakopiańska” dra T. Janiszewskiego, Kraków 1899. Są K-i dzieł i prac zajmujących się stosunkiem naszej literatury do obcych, np. L. Kurtzmann wydał w Poznaniu w r. 1881 „Die polnische Litteratur in Deutschland, bibliographisch zusammengestellt”. Serdeczny nasz przyjaciel wśród Czechów, przedwcześnie zmarły Edward Jelinek ogłaszał w „Rozprawach i sprawozdaniach z posiedzeń wydziału filologicznego Akademii Umiejętności”: „Bibliografię dzieł, rozpraw i artykułów czeskich, dotyczących rzeczy polskich”; w t. VII z r. 1880 część I do końca roku 1877, część II w tomie X z r. 1884 tychże „Rozpraw” obejmuje lata 1878 — 1882. Tytuły przytoczone są w porządku alfabetycznym. Tenże w t. X „Rozpraw” umieścił „Bibliografię przekładów z piśmiennictwa polskiego na język czeski do końca r. 1882”. Spis alfabetyczny autorów polskich, z których przekładano na czeski, zawiera przeszło 60 stronic, a liczba przekładów przez Edwarda Jelinka wymienionych dochodzi blizko 1000. Osobną grupę K-ów specyalnych stanowią t. zw. „Katalogi rozumowane”, przeznaczone przeważnie dla dzieci, młodzieży i ludu i ogłaszane bądź-to w dziełach zbiorowych, bądź osobno: „Poradnik dla osób wybierających książki dla dzieci i młodzieży” ułożył Jan Karłowicz, Wilno 1881, zawiera spis i ocenę 547 książek; „Krytyczny katalog książek dla dzieci i młodzieży” Adolfa Dygasińskiego wyszedł w Warszawie r. 1884; „Katalog rozumowany książek dla dzieci i młodzieży”, wydany w r. 1895 — 96 w Warszawie, zawiera oceny 449 książek. W r. 1889 Wł. Nowicki ogłosił w Warszawie „Co dać dziecku na gwiazdkę? Przegląd literatury dla dzieci i młodzieży z ostatniego siedmiolecia”; F. Ko-zubowski wydał w Cieszynie w r. 1879 dwie broszury: krótszą „O wyborze książek dla dorastającej młodzi, kilka słów do rodziców, opiekunów i nauczycieli” i obszerniejszą „Przewodnik w wyborze książek dla młodzieży szkolnej. Rzecz dla nauczycieli ludowych”. Poradniki i katalogi książek dla ludu wydawano kilkakrotnie: A. Nowolecki „Przewodnik dla kupujących i czytających książki, przeznaczony dla ludu i młodzieży” 1872; K. Wild „Spis książek, stosowanych do bibliotek szkół ludowych”, Lwów 1876; J. Bałaban „Przewodnik dla zakładających biblioteki i czytelnie ludowe”, Lwów 1892; „Bibliografia wydawnictw ludowych”, Lwów 1894; „Przegląd literatury ludowej z dwóch lat ostatnich”, Kraków 1890: „Spis książek, poleconych przez Towarzystwo czytelni ludowych w Poznaniu” 1898; „Spis książek, przeznaczonych do bezpłatnych czytelni ludowych, założonych przez krakowskie Towarzystwo oświaty ludowej”, Kraków 1900, wydanie 3-e; „Katalogi czytelni ru-sko-polskich”, Warszawa 1899; „Czytelnia ludo-

wa. Co ludzie wiejscy czytać powinni i czego się z książek nauczyć można, czyli poradnik książkowy” ułożył Tomek Piast, Warszawa 1885; „Katalog rozumowany wydawnictw ludowych przez K. O. L.” wyszedł we Lwowie 1897. W książce A. Dygasińskiego „Jak się uczyć i jak uczyć innych”, Warszawa 1889, podane są wykazy książek i podręczników z dziedziny różnych nauk. W pracy Wł. M. Kozłowskiego „Co i jak czytać? Wykształcenie samego siebie i czytelnictwo metodyczne” wydanie 3 e z r. 1902, na końcu znajdują się od str. 249 — 321 katalogi rozumowane z różnych dziedzin wiedzy:

1) arcydzieła literatury wszechświatowej, 2) katalog Comte’a, 3) utwory piękne literatury wszechświata, 4) wykształcenie naukowe współczesne, 5) literatura polska przez Piotra Chmielowskiego, 6) historya polska przez Tadeusza Korzona. W dodatku do rzeczy K. Hoffmana p. n. „Książka i czytanie”, Warsz. 1902, przytoczony jest na str. 52 — 104 „tani księgozbiór rodzinny”. W 5-u tomach znakomitego wydawnictwa p. n. „Poradnik dla samouków” A. Hefli-cha i S. Michalskiego podano mnóstwo systematycznie ułożonych wskazówek bibliograficznych przez specyaliRtów, a mianowicie w t. I opracowane są matematyka i nauki przyrodnicze, w t. II nauki historyczne i filozoficzne, w t. III—społeczne i filozoficzne, w t. IV—filozoficzne, popularyzowanie wiedzy i samouctwo, w t. V nauki przyrodnicze i antropologia, rozwój stosunków gospodarczych, rozwój społeczny wśród zwierząt i ludzi, rozwój żyeia psychicznego. — Do katalogów bibliograficznych zaliczyć można spisy i wykazy artykułów, skorowidze i zestawienia bibliograficzne z niektórych czasopism. Do przytoczonych w art. Bibliografia t. VIII str. 721 dodać należy tu jeszcze spisy do „Pielgrzyma” z lat 1842—46, „Przeglądu powszechnego” z lat 1884—1901, „Przeglądu polskiego” z lat 1866— 1891 przez M. Stankiewicza, „Muzeum” z lat 1885—93 przez A. Jahnera, „Przewodnika naukowo-literackiego” z lat 1872 — 92 przez dra Fr. Krćeka, „Kwartalnika historycznego” z lat 1887 — 1896 przez M. Perlbacha, „Przeglądu katolickiego” z lat 1893 — 94 przez

S. R.; bibliografię czasopism wileńskich, a między niemi „Wizerunków i roztrząsali naukowych”, „Ateneum” Kraszewskiego, „Tygodnika Wileńskiego” jów dobroczynności” opracował Szeliga (dr J. Bieliński), w „Wiadomościach bibliograficznych” Paprockiego z r. 1884, 1885 i 1886. (Oprócz dzieł bibliograficznych, wymienionych kilkakrotnie wyżej, i art. P. Chmielowskiego o Bibliografii, wiele dokładnych wskazówek bibliograficznych zawiera „Metodyka historyi literatury polskiej” Piotra Chmielowskiego, Warszawa 1899, st. 135—171 o bibliotekach i wydaniach źródłowych, bibliografii i materyałach do biografii autorów. O najnowszych dziełach z dziedziny bibliografii polskiej ogłosił świeżo cenny artykuł Henryk Ułaszyn w „ Izwiestijach Otdielenija russkago jazyka i słowiesnosti Imp. Akademii Nauk” t. VII zesz. 4 z r. 1902, str. 360—402, p. n. „Wydania polskie bibliograficzne za lata ostatnie” [L898 —1901]).

Katalogi księgarskie zaczęły się ukazywać wkrótce po wynalezieniu sztuki drukarskiej. Ponieważ o ich początkach i rozwoju w krajach obcych dość powiedziano w artykule Bibliografia (t. VIII str. 718 — 721), przeto tutaj szerzej omówimy K-i księgarskie w szczególności w Polsce. K-i księgarskie i nakładowe lub wydawnicze są to właściwie cenniki i czynią zadość, przeważnie bardzo powierzchownie tylko, wygodzie sprzedającego i kupującego; rzadko księgarze i wydawcy nasi dbają i o to, aby kupującemu dostarczyć odpowiednich infor-macyj specyalnych, np. rzadko w K-ach księgarskich tytuły ułożone są systematycznie według gałęzi .wiedzy; częstokroć, jeżeli bywają tak układane, to wiele w nich niedokładności i błędów się trafia. Tymczasem księgarze i wydawcy zagraniczni, szczególnie niemieccy, na których nasi wzorować się powinni, wydają wielkie mnóstwo znakomicie ułożonych K-ów, nie-tylko systematycznie, ale nawet drobiazgowo według przedmiotów. Szczególnie K-i antykwar-skie zagraniczne godną pochwały, a wielce dla kupujących pożyteczną, drobiazgowością się odznaczają. Dość szczegółowe wskazówki praktyczne o układaniu K-ów księgarskich podaje T. Paprocki w „Podręczniku księgarskim” (Warszawa 1896), skąd niektóre wiadomości przytaczamy (str. 163 — 171, 192 — 4, 203, 214— 15): „W Niemczech każdy nakładca za najpierwszy obowiązek swój uważa każdą książkę niezwłocznie po wyjściu posłać pod adresem „J. C. Hin-richs’sche Buchhandlung” w Lipsku. Tam u-mieszczają dokładny tytuł w wychodzącym codziennie „Börsenblatt für deutschen Buchhandel und verwandte Geschäftszweige” z oznaczeniem, czy książkę oddaje się tylko za gotówkę, czy także w komis, a również z jakim w przybliżeniu rabatem. Z „Börsenblatt” przechodzi tytuł do regularnie wydawanych K-ów tygodniowych, miesięcznych, kwartalnych, półrocznych, pięcioletnich”. Księgarz u nas mieć powinien, jeżeli sprowadza książki obce, następujące wydawnictwa, katalogujące książki: francuskie „Catalogue général de la librairie française”, wydawany przez Lorenza; „Bibliographie de la France”, wychodzącą co tydzień, i „Cat. mensuel de la librairie française”;—niemieckie: Heinsius W. „Allgemeines Bücher-Lexieon” (od r. 1700— 1888, Lipsk u Brockhausa); Hinrichs „Bücherkatalog” od r. 1851 do 1890, co 5 lat wychodzi tom; „Verzeichniss der Bücher”, LipBk u Hin-richsa, co pół roku wychodzi tom, co 5 lat zaś do niego „Repertorium” z systematycznym podziałem na materye; „Monatliche Uebersicht der bedeutenderen Erscheinungen des deutschen Buchhandels” Lipsk u Hiurichsa; wspomniany wyżej „Börsenblatt”. K-i czasopism: francuskich: Le Soudier „Catalogue des journaux français”; niemieckich: Gracklauer „K. der deutschen Zeitschriften”. Do literatur angielskiej i włoskiej wystarczają K-i Tauchnitza i Brockhausa „K. der ausländischen Litteratur”, wydawany corocznie; nadto do literatury angielskiej rocznik Low’a „The euglish catalogue of books”. Ponieważ nasze wydawnictwa bibliograficzne i katalogi księgarskie często podają wiadomości o książkach nowszych bardzo późno, przeto w księgarniach pożądaną jest rzeczą prowadzenie K-u kartkowego, który mniej-więcej te same powinien szczegóły zawierać, co K. kartkowy w bibliotekach, a mianowicie nazwisko i imię autora, dokładny tytuł dzieła, format, miejsce wydania, firmę wydawcy i cenę katalogową. Mając K. kartkowy, można z niego układać inne, mianowicie: K. systematyczny, zawierający spis książek, podzielony według gałęzi wiedzy; K. lokalny wykazuje książki przybywające według liczby porządkowej, inaczej inwentarz. K-i sortymentowe obecnie, przy ułatwionych środkach kommunikacyjnych, wychodzą z użycia; jako ich zabytek pojawiają się jeszcze t. zw. K-i gwiazdkowe, zawierające przeważnie książki dla dzieci, młodzieży i wogóle stosowne na podarki. K. nakładowy podaje spis wydawnictw pewnej księgarni. Najlepszy jego u-kład jest abecadłowy z dodaniem przeglądu systematycznego. K-i specyalne, zawierające literaturę pewnego tylko działu piśmiennictwa, bardzo są pożyteczne, gdyż oszczędzają czas poszukującemu odpowiednich książek; niestety, jak zaznaczyliśmy wyżej, są one u nas wielką rzadkością. K-i antykwarskie powinny, oprócz poprzednio zaznaczonych punktów, zawierać nadto wiadomości o oprawie, stanie zachowania, gatunku papieru, liczbie i stanie rycin, uwagę, czy są dopiski itp. Najpożądańszemi są K-i antykwarskie, ułożone systematycznie i przedmiotowo. K-i nut układane są z podziałem na instrumenty. Księgarnie mają też K-i map, atlasów i globusów, ułożone podobnie jak K-i książek. K-i czytelni i wy pożyczalni, znajdujących się zazwyczaj przy księgarniach, powinny być drukowane, gdyż to bardzo ułatwia korzystanie z czytelni; w takich K-ach umieszczane są też zwykle warunki abonamentu.

Katalogi nakładowe czyli wydawnicze i księgarskie w Polsce zaczęły się zjawiać, i to bardzo rzadko, dopiero w wieku XVII. Z wieku XVI dochowały się w księgach miejskich inwentarze po zmarłych drukarzach, księgarzach i osobach, które książki posiadały: dr A. Benis ogłosił takie inwentarze z w. XVI w 2-ch zeszytach p. n. „Materyały do historyi drukarstwa i księgarstwa w Polsce” (Kraków 1890—1). W pierwszym zeszycie autor podał wypisane z ksiąg sądu ławniczego w Krakowie inwentarze po zmarłych księgarzach: Macieju Szarfenbergu z roku 1547 i Helenie Unglerowej z r. 1551; w spisach tych znalazło się razem 1 350 dzieł; z nich niektóre zupełnie są dziś nieznane. W zeszycie drugim przytoczone są z inwentarzy pisanych w latach 1546—1553 wiadomości o zawartości 20 bibliotek prywatnych, a mianowicie: lekarza Wacława, Macieja Grytnika, Wacława Chodorowskiego, prawnika, Macieja Szarfenberga i Tyrlikowskie-go, księgarzy, Andrzeja z Opoczna, Erazma Lipnickiego, Stanisława Naramowskiego, Jerzego Morsztyna i innych; dzieł stąd wynotował p. Benis numerów 685.— Najpierwsze znane obecnie K-i księgarskie w granicach dawnej Polski wyszły w końcu drugiej połowy wieku XVII w Gdańsku i Toruniu: Jansonius Aegidius a Waes-berge wydawał w Gdańsku K-i w języku łacińskim od r. 1679 do 1706, Ch. J. Laurer w Toruniu dołączał K-i do książek drukowanych u siebie w latach 1692 i 1704. Z wieku XVIII sporą już liczbę da się naliczyć K-ów, np. Beu-ghema w Gdańsku z r. 1713, Weidmana w Warszawie 1732, jezuitów w Poznaniu 1739, 1768, 1785, drukarni jasnogórskiej w Częstochowie za Augusta II, jezuitów w Sandomierzu 1750, w Kaliszu 1765, Mitzlera de Kolof w Warszawie r. 1766, «T. A. Pozera w Warszawie 1768 — 1781, Grölla od r. 1760, Grebla od 1775, Dufoura od 1779, Drelinkiewicza, Akademii krakowskiej, Ko-missyi edukacyjnej od r. 1786, trynitarzy w Lublinie od 1788, pijarów w Warszawie 1780 — 1840 itd. W XIX wieku liczba K-ów księgarskich wydawniczych i czytelni, najczęściej mieszczących się przy księgarniach, znacznie wzrosła. Najczęściej K-i swoje ogłaszali: Czech, Cypcer, Friedlein, Glücksberg, Korn, Lissner, Brockhaus, Behr i Schietter, Kallenbach, Pfaff, Piller, Wild, Wielogłowski, Zawadzki i Węcki, KlukowBki i inni. W czasach ostatnich szczególną ruchliwością, uwydatniającą się w wydawaniu wielu książek i K-ów, odznaczały się lub dotąd jeszcze odznaczają, następujące instytucye i firmy księgarskie: Akademia umiejętności w Krakowie, Kasa Mianowskiego w Warszawie, Towarzystwo pedagogiczne we Lwowie, Biblioteka w Kórniku. K-i firm wydawniczych i księgarskich w Warszawie: Arcta, pedagogiczne, starannie wydawane (dawniej w Lublinie), Brzozowskiego, Centnerszwera, Czerwińskiego, Fiszera, Gebethnera i Wolffa (bardzo liczne, szczególnie ładnie był wydany K. w r. 1894), Glücksberga, Hoesicka, Lewentala, Niemiery, Orgelbranda, „Przeglądu katolickiego”, „Przeglądu tygodniowego” rozumowany, Paprockiego, Sadowskiego, Sennewalda, Sikorskiego, Treptego, Ungra, Wen-dego i in.; w Krakowie: Friedleina. Spółki wydawniczej polskiej, Tow. Jezusowego, Zwolińskiego i in.; we Lwowie starannie ułożone i bardzo pięknie wydane „Przewodniki dla kupujących książki” księgarni Altenberga, Gubrynowi-cza i Schmidta, Seyfarta i Czajkowskiego i in.; w Poznaniu: Cybulskiego, Leitgebra, Żupańskie-go i Celichowskiego; w Petersburgu: Rymowicza, Greudyszyńskiego i Wolfa; w Wilnie: Zawadzkiego; w Kijowie: Idzikowskiego; w Lublinie: Arcta, Kiesewettera i Raczkowskiego; w Bytomiu: re-dakcyi „Katolika”; w Mikołowie: Miarki; w Cieszynie: Feitzingera; w Brodach: Westa; w Częstochowie: Staohelskiego; w Tarnopolu: Jabłońskich; w Złoczowie: Zuckerkandla itd. itd. — Katalogi antykwarskie (ob. Antykwa-ryusz t. III, 393—4) wydawali lub wydają w Warszawie: Bolcewicz, Giejsztor (wydał kikanaście cennych K-ów), Kleinsinger, Koliński, Rosen-wein, Salzstein, Wilanowski (obecnie Kosiński); w Krakowie: Friedlein, Miłkowski, Stankiewicz; we Lwowie: Igel, Roszkowski; w Poznaniu: Cal-lier, Jolowicz (zdaje się, najruchliwszy z anty-kwaryuszów naszych), Leitgeber, Süssmann; nadto w bardzo wielu antykwaryatach obcych są działy „Polonica”, np. Kohlera w Lipsku, Kymmela w Rydze, Schmidta w Halli, Schlettera we Wrocławiu, Stargardta w Berlinie, Wagnera w Pradze, Lorentza w Lipsku i t. d. (O K-ach księgarskich, autykwarskich itp. do r. 1870 bardzo dokładne informacye znajdują się we wstępie do t. I „Bibliografii polskiej” Estreichera i w przytoczonym wyżej „Spisie katalogów książek polskich”, tamże umieszczonym, oraz w obszernym, gruntownym artykule Estreichera o K-ch w „Encyklopedyi” Orgelbranda, t. XIV str. 391 — 396).

Z katalogów nakładowych i księgarskich ros-syjskich w czasach ostatnich najobszerniejszemi są i najczęściej wydawane były petersburskiej Akademii nauk, drukarni synodalnej, różnych Towarzystw naukowych i wydawniczych, np. „Obrazowanije”, „Obszczestwiennaja polza” i in., firm księgarskich: Smirdina, Sołdatenkowa, Gła-zunowa, Sałajewa, Dumnowa, Sytina, Suworina, Rickera, Szczepańskiego, Hoppego, Marksa, Fe-noulta, Bałaszowa, Baszmakowa, Dewrienta, Jo-hansona w Kijowie, Notowicza, Ogłoblina w Kijowie, Panafidina, Popowowej, Stasiulewicza, Kar-basnikowa, Wolfa, który wydaje nawet bardzo ciekawy miesięcznik ilustrowany bibliograficzny p. n. „Izwiestija kniżnych magazinow M. O. Wolfa po litieraturie, uaukam i bibliografii” (Obecnie wychodzi już rok 6-y) i innych. Specyalne K-i z dziedziny różnych nauk opracowują bibliografowie W. S. Meźow, N. M. Lisowskij, Wengerow i in. Do ruchliwszych antykwarzy w Rossyi należą: Kymmel w Rydze, Szibanow i Kłoczkow i inni. Czasopismo bibliograficzne „Kniżnyj wiestnik” wychodziło miesięcznie; obecnie zmieniło się na tygodniowe. (Do rzeczy zajmujących się bibliografią w Rossyi, przytoczonych w artykule o Bibliografii, dodać należy pracę N. M. Lisowskiego „Bibliografija”, wydaną w r. 1900 i zawierającą wykaz prac bibliograficznych w Rossyi i za granicą).

H. Ł.

Z. N.

Katalogi kupieckie, handlowe i przemysłowe są to właściwie cenniki, niekiedy pod nazwą K-ów wydawane. Za granicą służą one za bardzo ważuy czynnik reklamy: pomysłowość kupców, sztuka drukarzy i artyzm niekiedy wysilają się na to, aby K-i same już zachęcały do nabywania przedmiotów w nich wymienionych. Niektóre K-i tego rodzaju są bardzo pięknie, niekiedy wspaniale, ilustrowane, szczególniej, gdy wymieniane w nich przedmioty mają związek z artyzmem, np. K-i zakładów fotograficznych lub przyrządów fotograficznych, zakładów reprodukcyjnych (np. u nas B. Wierzbickiego zakładu fotochemigraficznego), ceramicznych (np. wydany w r. 1884    „K. wyrobów artystycznych majoli-

kowych z fabryki ks. M. Radziwiłła w Nieborowie”, dziś już nieistniejącej), fabryk farb (np. Karmaiiskiego w Dębniku pod Krakowem), pomocy naukowych, gier i zabawek dziecinnych (np. Wiśniakowskiego), materyałów budowlanych, wyrobów żelaznych i wogóle metalowych, przy-borów i szat kościelnych, wyrobów złotniczych, pieczętarskich itp. Dalej spotykać można K-i pięknie ilustrowane i starannie ułożone fabryk broni, narzędzi rolniczych, składów nasion, przyrządów fizycznych, lekarskich, optycznych, narzędzi muzycznych, gramofonów i wielu innych tym podobnych przedmiotów.

Katalogi gwiazd, ob. Gwiazdy i Astronomia.

Katalonia, kraina w północno - wschodniej Hiszpanii, na północy odgraniczona od Francyi Pireneami, na wschodzie oblana przez morze Śródziemne, na południu przez zatokę Valencii, na zachodzie graniczy z Aragonią; obszar jej wynosi 32196 kim. □ i obejmuje 4 prowincye: Geronę, Barcelonę, Tarragonę i Leridę. K. liczy, według spisu z r. T897, 1942 245 m-ców (60 na 1 klm. Q). Powierzchnia K-ii, z wyjątkiem nielicznych nizin, przedstawia dzikie, pełne wąwozów góry, opierające się tarasowato o pokryte śniegiem Pirenee wschodnie. Te wysyłają do K-ii liczne znaczne odgałęzienia. Od szczytu Col de la Perche odgałęzia się, na lewo od rzeki Segre, Sierra del Cadi, która, zrazu na 2 500 m. wysoka, obniża się gwałtownie; między Segre i Noguera Pallaresa rozciąga się na 2 047 m. wysoki grzbiet, podczas gdy na zachód od niego występuje główny massyw górski Pireneów, Ma-ladetta, ze szczytem Pic d’Anethou, wysokim na 3 404 m. Równolegle z wybrzeżem biegnie od uścia Ebro do uścia rzeki Ter system gór (Ka-talońskie góry Nadbrzeżne), podzielony wyłomem rzeki Llobregat na dwie części. Ich część wschodnia wznosi się w szczycie Sierra de Monseny (1 699 m.), zachodnia posiada szczyt Montferrat (1237 m.) i wpobliżu Ebro leżący szczyt Mont-Sant (1071 m.). Z niewielkich równin K-ii na wybrzeżu leżą: Ampurda.i na północo-wschodzie, równina Barcelony, Campo de Tarragona, a we wnętrzu: Begeria de Vieh i de Manresa, Llanos del Urgel i Huertas Tortosa uad dolnem Ebro. Długość wybrzeży wynosi około 400 kim,; między północnym przylądkiem Creus i uściem Teru, oraz na południu pod Tarragoną znajdują się głębokie zatoki; wybrzeże, częścią piaszczyste, częścią skaliste, posiada jednak parę dobrych przystani. — Najważniejszemi produktami gospodarstwa wiejskiego jest pszenica, oliwa, wino, orzechy laskowe i włoskie, konopie, jarzyny. Mniej znacznym jest wywóz kukurydzy, owsa, żyta, owoców, ryżu i lnu. Hodowla bydła rogatego jest niezbyt rozwinięta, głównie ogranicza się do gór Pirenejskich. Konie i osły są nieliczne, za to owce, kozy i trzoda chlewna hodowane w znacznej ilości. Hodowla jedwabników i pszczelnictwo nie wymaga wielkich zachodów. Rybołówstwo kwitnie na wybrzeżu mor-skiem, zwierzyna jest dość obfita. Górnictwo zostaje w zaniedbaniu, jakkolwiek znajduje się tu żelazo, sól kamienna, węgiel kamienny, siarka, wiele gatunków marmuru oraz szlachetnych kamieni. Naturalne zasoby mineralne w połączeniu z siłą wodną, kolejami żelaznemi i do-godnemi przystaniami, uczyniły K-ę pierwszą przemysłową krainą Hiszpanii, a miasto główne, Barcelonę, najważniejszym portem handlowym. Mieszkańcy K-ii są ludem pracowitym, przysłowie mówi, że „z kamienia robią chleb” (alluzya do kamienistości kraju).

Dzieje K-i sięgają zamierzchłej Starożytności. Pędzeni gorączką złota, Fenicyanie pierwsi zakładają tu swoje osady. Śladem Fenicyan przybywają do K-ii ich spółzawodnicy, Grecy, i na wybrzeżu katalońskiem zakładają kolonie: Rho-dę (Rosas), Emporion (Ampurias) i inne. W końcu w. III przed nar. Chr. opanowują K-ię Kar-tagińczyoy, a Hasdrubal Barkas (ob.) daje zapewne początek miastu Barcelonie (Barcino). Podczas drugiej wojny Punickiej K. staje się terenem walki pomiędzy Cn. Scypionem i Karta-gińczykami, a po ich zwyciężeniu — kolonią rzymską i głównym punktem operacyjnym działań Rzymian w Hiszpanii. Z miast ówczesnych katalońskich wybija się na pierwszy plan Tar-raco i nadaje nazwę swą wszystkim posiadłościom rzymskim na półwyspie Hiszpańskim — Hispania Tarraconensis (przedtem Hisp. Giterior). Około r. 470 naszej ery zajmują K-ię Gotowie i Alanowie (ob.) i wcielają do monarchii Wizygotów. Kiedy Arabowie najechali K-ię i zabrali ją po r. 711, Katalończycy wynieśli się w góry Pirenejskie i w przymierzu z góralami rozpoczęli walkę z najeźdźcami pod dowództwem rycerza francuskiego, Otgera Cathalona, od którego nazwiska miała jakoby otrzymać swe miano K. Inni przypuszczają, że „Cataluńa” — nazwa hiszpańska K-ii—pochodzi od wyrazu Go-thalania, oznaczającego terrytoryum, zajęte niegdyś przez Gotów i Alanów. Najprawdopodobniej atoli K. nazwę swą otrzymała od Ca-stellanów, jednego ze szczepów, mieszkających ongi w okolicach katalońskich. W walce Katalończyków z Arabami pierwszym pomagali bardzo uczynnie królowie frankońscy, począwszy od Karola Wielkiego. Syn jego, Ludwik, zostawszy namiestnikiem Akwitanii, wpadł w roku 785 do K-ii i odebrał Arabom kilka miast, w tej liczbie Barcelonę. Krajowi zdobytemu nadano nazwę Marchii Hiszpańskiej (Marca Hispanica) i rozdzielono go na 9 hrabstw, które otrzymali w lenno różni kuzyni i blizcy Karola Wielkiego. Początkowo hrabstw tych nie łączyło ze sobą nic, prócz wspólnej zależności od królów frankońskich. Z chwilą wszakże, kiedy monarchia Karola Wielkiego chwiać się zaczęła, zależność Katalończyków osłabła i już za Karola Łysego hrabstwa katalońskie z czasowych i dożywotnych lenn przekształciły się w senioraty dziedziczne. Historycy katalońscy uważają Wi-freda Kosmatego (f r. 902), pana Barcelony, za pierwszego niezależnego hrabię K-ii. Zdobywszy w r. 872 samodzielność dla Barcelony, Wi-fred Kosmaty, zwany przez Katalończyków „Gri-fa Pelos”, w krótkim czasie pod władzą swoją zjednoczył Gironę, Vieh, Manresę, Bergę, Pera-ladę, Ribagorcę, Cerdagne, Besalu, Ampurias i Pallars. Następcy Wifreda zmuszeni byli walczyć ze zwycięskim Almanzorem; w zapasach tych utracili w r. 985 Barcelonę, którą dopiero Borrell II odebrał. Rajmond Borrell III grał wybitną rolę w maurytańskich wojnach domowych; jako sprzymierzeniec Mohammeda ben Heszama, walczył przeciwko Solimanowi ben el-Hakimowi, wygrał krwawą bitwę pod Akbat el Bacar (1010) i osadził na tronie Korduby swego przyjaciela. Berenger(-aryusz) Rajmond I (1018— 1035) zatwierdził wszystkie fuerosy (swobody) dawniejsze Barcelony, ale przyczynił się wielce do rozluźnienia jedności państwowej, dzieląc hrabstwo pomiędzy swych 4-ch synów. Najstarszy, Rajmond Berenger I Stary (1035 — 1076), rozszerzył znacznie swą dzielnicę przez dokonanie zwycięskiej wyprawy przeciwko Murcyi (r. 1074) i jej zabór. Zasłużył się nadto ojczyźnie swej przejrzeniem dawniejszego prawodawstwa katalońskiego, opartego na wzorach gockich i romańskich, i wydaniem nowego kodeksu „Los Usajes”. Syn Berengera I Starego, Rajmond Berenger II, i wnuk jego, Berenger Rajmond II, od r. 1076 do r. 1082 prowadzili z sobą walkę bratobójczą o władzę w kraju. Ostatecznie zwyciężył Berenger Rajmond II Bratobójca (1082 — 1097) i po zamordowaniu swego spółzawodnika utrwalił jedynowładztwo w hrabstwie. Czynnie uczestniczył w maurytańskich wojnach domowych, walczył ze słynnym Rodrygiem Diaz z Bi-varu (Cydem), odebrał muzułmanom Tarragonę (w r. 1091) i, aby oczyścić się ze zbrodni, które mu przypisywano, udał się na wyprawę krzyżową. Po jego śmierci tron przeszedł na brata stryjecznego, Rajmonda Berengera III Wielkiego, syna Rajmonda Berengera II. Za jego panowania K. stanęła u szczytu sławy. Barcelona stała się potęgą morską i prowadziła ożywiony handel z Marsylią, Genuą i Pizą. W r. 1115 R. B. zdobył wyspę Majorkę; w roku następnym odwiedził rzeczypospolite włoskie w celu skłonienia ich do uczestniczenia w wyprawie krzyżowej przeciwko Maurom, ale nie uzyskał większej pomocy. Zwyciężył Maurów pod Congostem, Tor-tozą itd., aż nareszcie wśród tych zapasów krwawych umarł (r. 1131). Państwo jego rozrosło się znacznie: oprócz hrabstwa Carcassonne (ob.) Berenger III Wielki posiadał we Francyi południowej hrabstwo Prowanckie, które otrzymał w wianie za żoną, hrabianką Prowancyi (w roku 1112). Po jego śmierci państwem podzielili się 2 synowie: młodszy, Berenger Rajmond, został hrabią Prowancyi, reszta państwa przypadła w podziale, stosownie do woli nieboszczyka ojca, Rajmondowi Berengerowi IV (1131 — 1162), z przydomkiem Święty. Nowy hrabia prowadził w dalszym ciągu wojnę z Maurami, a w r. 1134, wszedłszy w związki małżeńskie z Petronelą Aragońską, przyłączył następnie w r. 1137 swe państwo do korony aragońskiej na zasadach autonomii i równouprawnienia. Syn jego, Rajmond, uznany przez kor-tezy, zgromadzone w Huesce, za króla Aragouii, przybrał imię Alfonsa II i pod tern imieniem panował jednocześnie w Aragonii i K-ii (1162 — 1196). Za jego panowania nazwa K-ii, która dotychczas była bardzo chwiejną, utrwala się zupełnie. Granice państwa rozpościerają się od morza Śródziemnego do rz. Rodanu, obejmując znaczną część południowej Francyi. W w. XIII za Jakóba I (Jayme 1213 — 1276) do federacyi aragońsko - katalońskiej przyłączono Walencyę i wyspy Balearskie, odebrane Maurom. Walen-cya otrzymała zupełną autonomię polityczną z tytułem królestwa, a wyspy Balearskie, jako zamieszkane głównie przez Katalończyków, wcielono do K-ii pod względem politycznym i prawodawczym. W ten sposób w w. XIII w skład korony aragońskiej wchodziły 2 królestwa: Aragonii i Walencyi, i jedno hrabstwo Katalońskie. Umierając, Jakób I podzielił posiadłości swoje między synów. Podział ten wywołał długie rozterki wewnętrzne i walki bratobójcze, które skłoniły kortezy, zwołane w r. 1319 do Tarragony przez Jakóba II Sprawiedliwego, do wydania prawa, obowiązującego władzców, żeby nie rozporządzali się pod żadnym pozorem posiadłościami korony. Każde z państw związkowych gorliwie strzegło swych „fueros” (swobód), obawiając się najwięcej zamiany swych instytucyj na instytucye aragońskie. Stąd powstał ten ciekawy fakt, że w kortezach ogólnych owej potrójnej federacyi przedstawiciele jednakowych stanów, ale różnych państw, naradzali się i głosowali oddzielnie, tak, że głównym łącznikiem ich było tylko wspólne miejsce obrad. Każda ze składowych części federacyi miała własnego na-

tniestnika, mianowanego przez króla i podległego wicekrólowi, którym był zwykle następca tronu, i własnych sędziów, obowiązanych ferować wyroki, zgodnie z miejscowem prawem „fueros”. W K-ii, wcześniej niż gdzieindziej na półwyspie Pirenejskim, wygasły instytucye wizygockie. Tak zjazdy, zwoływane w okresie od VIII do IX wieku w Kastylii i Leonie, tutaj nie odbywały się wcale. Po raz pierwszy zwołano dopiero zjazd w r. 1027 do Eine, w celu rozstrzygnięcia pewnych kwestyj religijnych i państwowych. Najwięcej znaczenia dla wewnętrznego rozwoju K-ii zyskały kortezy, zwołane do Barcelony w r. 1068. Miały one charakter ściśle prawodawczy, usunęły prawo wizygockie na plan drugi, wprowadzając natomiast feodalizm. Podział terrytoryum katalońskiego na większe i mniejsze lenna, rozpoczęty jeszcze za królów frankońskich i doprowadzony do szczytu rozwoju w w. XI, utrwalił śród katalońskiej arystokra-cyi hierarchię feodalną, na której czele stali t. zw. „potestades” (hrabiowie, — początkowo było ich 9-u), nieustępujący potęgą swoją aragońskim „ricos hombres”. Z wielką własnością rolną skupiali oni w swych ręku i jurysdykcyę najwyższą (merum et mixtum imperium) nad swymi was8alami. Ograniczeni zostali w swych prawach dopiero z chwilą, kiedy hrabiowie Barcelony, zostawszy królami Aragonii, wydali nową konstytucyę (Las pages y tregnas), zabraniającą najazdów i gwąłtów nad obywatelami kraju pod grozą'kary surowej. Odtąd jurysdykcyi najwyższej „potestades" dokonywać mogli jedynie nad poddanymi niższego rzędu (rustici, adscrip-ticii, servi glebae)\ nad poddanymi wyższymi prawo to przeszło do króla. Oprócz potestadów arystokracya katalońska reprezentowana była przez vizcondôw, comitorów i vasvasorôw. Cała różnica prawna pomiędzy temi klasami magnatów katalońskich polegała na tern, że za obrazę magnata słowem lub czynem sąd karał tern srożej, im wyżej stał on w hierarchii stanowej. W wieku XIII, za przykładem potestadów, już wszyscy magnaci katalońscy zdobyli merum et mixtum imperium nad swymi poddanymi, oraz t. zw. „deseximem”, nadające magnatom prawo łamania przysięgi, złożonej w ręce króla, i występowania nawet zbrojnie przeciw niemu. Niższą klasę stanu uprzywilejowanego stanowili po magnatach rycerze (caballeros albo milites), a najniższą t. z w. homens de parage albo homines de paratge — ludzie wolni, nienależący ani do stanu rycerskiego, ani do miejskiego. Byli to potomkowie włościan uszlachconych w r. 986 przez Borrelia, hrabiego Barcelony, za pomoc czynną w wojnie z Maurami. Z biegiem czasu cała ta klasy fi kacya arystokracyi katalońskiej utraciła swe znaczenie. Zachował się jedynie podział na wyższą fricos hombres) i niższą (caballeros). Niższa szlachta przez pewien czas podlegała nawet wyższej i dopiero wyzwoliła się z pod tej uciąż-

Rno. Pow. llu»tr. Ko««. 874. T. XXXV,

liwej zależności w w. XIV za czasów Piotra IV, który poddał ich swej jurysdykcyi i pozwolił im łączyć się w związki (conveniencias de los caballeros de Gataluha) w celu obrony swych interesów. Duchowieństwo, grające w społeczeństwie wizygockiem rolę przewodnią, w K-ii w w. XI nie miało żadnego politycznego znaczenia, będąc stale usuwane od zarządu sprawami państwowemi. Tylko w końcu w. XI i w wieku XII obudziła się reakcya na korzyść duchowieństwa, któremu podówczas przyznano jurysdykcyę nad sprawami tyczącemi się „pokoju Bożego”. Większa część ziemi wraz z włościanami należała do szlachty i kleru. Położenie włościan w K-ii było znacznie cięższe niż w Leonie i Kastylii, lecz bez porównania lżejsze niż w Aragonii. Najnieznośniejsze było stanowisko t. zw. „pageses de remenza” {—remansi in servitute), potomków chrześcian, którzy nie chcieli uczestniczyć w walkach Katalończyków z Maurami. Pozbawieni bowiem byli prawa porzucania ziemi pańskiej bez wykupu, rozporządzania ziemią, Da której pracowali, zawierania związków małżeńskich bez pozwolenia pana, wreszcie skarżenia się na pana przed królem. „Usajes” zabraniały tylko seniorowi męczyć ich, zabijać i łupić i pod tym względem prawo ka-talońskie stało wyżej od aragońskiego. Te same „Usajes” nie pozbawiały chłopa katalońskiego prawa posiadania i nabywania ziemi, a jednocześnie, na mocy przywileju „recogno-verunt proceres", zapewniały mu wolność osobistą w razie szczęśliwej ucieczki do Barcelony i przemieszkania w niej spokojnego w ciągu 1 roku i 1 dnia. Dopiero w drugiej połowie wieku XV położenie włościan uległo gruntownej zmianie na lepsze. Kiedy w r. 1462 przeciwko rządom Jana II wybuchło powstanie, kataloński parlament (taką nazwę noszą kortezy, zwołane bez zezwolenia królewskiego) ogłosił, że, ponieważ królowi wypowiedziano wojnę w imię wolności, temsamem upada istnienie pańszczyzny i niewoli w K-ii. Niebawem, wychodząc z tej zasady, zabroniono w Barcelonie handlu niewolnikami chrześciańskimi i muzułmańskimi, zniesiono rynki niewolnicze, a włościanom ze stanu „de remenza” pozostawiono prawo wykupienia się od panów. Wkrótce atoli udało się panom odzyskać napowrót dawną władzę nad chłopami wraz z 6 wstrętnemi „malos usos”, jako to: 1) prawem do pańszczyzny i do stanowienia o związkach małżeńskich chłopów (remenza personal);

2) prawem do '/₃ — l/₂ dobytku włościanina zmarłego bez testamentu (intesta)\ 3) prawem do części majątku włościanki oskarżonej o cudzołóstwo (cugutia); 4) prawem do zmuszania wło-ścianek do karmienia własną piersią dzieci pańskich (arcia); 5) prawem do dziedziczenia całego majątku włościanina niemającego własnego potomstwa (exorquia) i 6) prawem do pierwszej nocy poślubnej (ferma d’espozada forzada, albo

12

jus primae noctis). „Malos usos” wywołały powstanie chłopskie, które objęło okolice G er ony (ob.) i Ampurpadu, i spowodowało rzeź szlachty.

morskie. Do kortezów miasta katalońskie weszły w roku 1202, ale wejście to miało początkowo charakter przypadkowy, dopiero od r. 1283 u-staliło się na dobre. Z chwilą utrwalenia przedstawicielstwa miejskiego w kortezach K. staje się rzecząpospolitą z dziedzicznym prezydentem na czele. Hrabia K-ii, zanim otrzymał władzę najwyższą, zaprzysiądz musiał w kortezach nienaruszalność fuerów. Prawo, wydane przez kor-tezy, mogło być zniesione tylko przez kortezy. Bez zgody stanów nie wolno było nałożyć żadnego podatku. Inicyatywa prawodawcza zależała zarówno od króla, jak i od członków kortezów. Stany naradzały się i głosowały osobno. Uchwały zapadały większością głosów, ale główną rolę w obliczeniu głosowania grała nie ilość, lecz jakość głosów. Stąd znany kataloński aforyzm parlamentarny: „vota non sunt numeranda, sed ponderanda”. Uchwały, zapadłe za zgodą króla i wszystkich 3 stanów, nazywały się „con-stitutiones” i były obowiązujące dla wszystkich; postanowienia natomiast wydane za zgodą króla i jednego stanu obowiązywały tylko ten stan. Kortezy katalońskie zwoływał król. W czasie, pomiędzy kortezami, które zwoływane były początkowo co rok. a następnie co 3 lata, był czynny komitet (Diputacion albo Generalidad), złożony z kilku członków, wybranych przez kortezy ze swego grona, do obrony praw konstytucyjnych kraju i do zarządu podatkami. Swobody K-ii za czasów Piotra IV dosięgły swego najwyższego stopnia rozwoju i rozpadać się zaczęły z chwilą wygaśnięcia dynastyi barceloń-skiej i wstąpienia na tron kataloński młodszej linii kastylskiej w osobie Ferdynanda, syna Henryka II Trastamary, i Eleonory, córki Piotra IV (1412). Połączenie korony aragońskiej z kastyl-ską za Ferdynanda Katolika i Izabelli zagroziło bardzo wolnościom katalońskim, ale nie zniweczyło ich. Nawet tacy monarchowie z dynastyi austryackiej, jak Karol V, który zniósł resztki swobód kastyl8kich, i jak Filip II, który zadał cios śmiertelny konstytucyi aragońskiej, nie ważyli się znieść fueros katalońskich, obawiając się strasznych zaburzeń wewnętrznych i Fraucyi, sprzyjającej Katalończykom. W r. 1640, kiedy Filip IV usiłował zaprowadzić w K-ii organiza-cyę kastylską, Katalończycy zbuntowali się i przyjęli poddaństwo francuskie, w którem pozostawali aż do r. 1659. Kiedy wszakże Kataloń-czyków napowrót wcielono do monarchii Hiszpańskiej, zbuntowali się w r. 1694 po raz wtóry i uznali nad sobą władzę Francyi (aż do r. 1697). A kiedy Kastylia uznała za króla swego Filipa d’Anjou, wnuka Ludwika XIV, K., broniąc swych swobód, wzięła stronę Karola, arcy-księcia austryackiego. Lecz to zawiodło Kata-lończyków. Francya z Austryą porozumiały się prędko: Bourbon otrzymał tron hiszpański, a Ber-

W celu stłumienia tych rozruchów i złagodzenia waśni stanowych, Ferdynand Katolik wyznaczył w r. 1486 specyalną komissyę, która orzekła zniesienie „malos usos” i zamianę powinności osobistych i naturalnych na czynsz pieniężny.

Miasta katalońskie zdobyły prawa polityczne znacznie później, niż w Kastylii. Do wieku XII nie miały żadnej autonomii municypalnej; potem dopiero uzyskały samorząd administracyjny i sądowy. Najwcześniej zdobyła samorząd Barcelona. Na podstawie uchwały królewskiej z r.

1257 ustanowiono zarząd miejski z radzców (początkowo 8, potem 5) i wielką radę z radnych (jurados), zwoływaną w razach nadzwyczajnych.

Radzców i radnych wybierała ludność barceloń-ska, która dzieliła się na 3 klasy: 1) mano ma-yor — właścicieli większych i przedstawicieli wolnych profesyj; 2) mano mediana — kupców i wielkich przemysłowców i 3) mano menor — drobnych handlarzy i rzemieślników. Władze municypalne wybierane były na rok jeden i miały prawo zawierania traktatów handlowych z państwami zagranicznemi, stanowienia podatków miejskich i zarządzania finansami miejskiemi i robotami publicznemi. Radzcy wybierali zwykle swych następców, którzy wraz z hrabią Barcelony mianowali radnych. W r. 1387 ten system wyborów zmieniono na system za pomocą losów; w r. 1452 ograniczono ilość członków wielkiej rady do 98-u, a za Ferdynanda Katolika pozwolono szlachcie zajmować urzędy miejskie. Organizacya innych miast katalońskich była zbliżoną do barcelońskiej. Pod względem ekonomicznym Katalończycy stali na wysokim szczeblu rozwoju. Dostępne wybrzeże morskie, przedsiębiorczość, energia, pracowitość, liberalizm instytucyj państwowych i tolerancya względem innowierców i cudzoziemców — przyczyniły się głównie do tego, że już w wieku XIII K. stała się jednym z najbardziej przemysłowych i bogatych krajów w Europie. Pomimo papieskiego zakazu prowadzenia handlu z muzułmanami Katalończycy mieli ożywione stosunki handlowe z Tunisem, Aleksandryą, Konstantynopolem i Cyprem, skąd otrzymywali bakalie, cukier, jedwab' itd., wzamian za wyroby z żelaza, drzewo budulcowe, zboże i in. Prowadzili również rozległy handel z Francyą południową, Włochami, Sycylią, a od w. XIV z Hollandyą i Anglią.

W celu obrony swych interesów handlowych u-trzymywali w ważniejszych portach zagranicznych własnych konsulów, a dla rozpatrywania nieporozumień handlowych charakteru międzynarodowego mieli sądy handlowe w Barcelonie.

Praktyka konsulatów i sądów handlowych dała materyał Jakóbowi I do opracowania specyal-nego kodeksu handlowego, przyjętego następnie wiekowi polecono 'odebrać przysięgę od niesfor-przez wszystkie miasta handlowe śródziemno- nych. Podnieśli po raz ostatni zbrojne powsta-

nie i długo bronili się sami przeciwko najazdo- obok innych przejawów ducha katalońskiego, u-wi francusko-kastylskiemu. I ki^dy Barcelonę d. kazują się także bogate zbiory pieśni ludowych 11 września r. 1714 wzięto, palili własne do- K-ch, jako pożądany materjał dla badań nauko-mostwa i ginęli w ogniu, byle nie ulegać jarz- wycb.—W piśmie i druku niektóre brzmienia jemu nienawistnych Kastylczyków. Wycieńczeni, ulegli wreszcie przemocy. Postanowieniem z d.

16 stycznia r. 1716 zniesiono fueros i kortezy katalońskie. Odtąd K. została prowincyą hiszpańską. Duch atoli wolności nie wygasł dotychczas w K-ii: karliści znajdują tam licznych zwolenników w góralach, demokracya hiszpańska—w mieszkańcach wybrzeży.—Por.: A. Bofa-rull „Historia critica de Cataluna”; P. Bafarull „Los condes de Barcelona vindicatos” (Barcelona 1836); V. Balaguer „Historia de Cataluna”

(Madryt 1885—89); D. I. Corolen é Juglada y D.

I. Pella y Forgas „Las cortes catalanas” (Barcelona 1876); tegoż „Los fueros de Cataluna”

(tamże 1878); Capmany y de Montpalau „Memo-rias historicas sobre la marina, comercio y artes de la antiqua ciudad Barcelona” (Madryt 1779—

1792).

A. A. K.

Kataloński język jest jednym z członków w rodzinie języków gallo-romańskich, z właśoi-wemi mu znamionami, od wieków wyrobionemi, i z bogatą literaturą średniowieczną i nowożytną (bynajmniej zaś nie jest narzeczem języka hiszpańskiego, za jakie nieraz błędnie bywa u-ważany). Dzisiaj językiem tym mówi ludność Katalonji, z pewnemi odmianami ludność Walencji, wysp Balearskich, niektórych gmin departamentu francuskiego wschodnich Pirenejów, mieszkańcy portu Alghero na północno-zachodnim po-brzeżu Sardynji, Żydzi w mieście portowym Salomee (Soluń) i mieszkańcy niektórych zamorskich kolonji hiszpańskich. Ludność tej mowy używająca wynosi ok. 4 mrljonów. Pierwotnie język K. nie wiele się różnił od jęz. prowan-salskiego (okcytańskiego = język ok, łać. koc), ale z czasem rozwinął się w osobną odrośl językową z odrębnemi właściwościami, i dla nauki wielkiej jest wagi jako członek pośredni między prowausalskim i właściwym hiszpańskim (ka-stylskim). W porównaniu z jęz. hiszpańskim jest twardszy, silny i dobitny, a stał się takim wskutek utraty wielu zakończeń i zniknięcia niektórych brzmień w osnowach wyrazów. Język ten, rozwinięty i wyrobiony na wzorach prowansal-skich, posiada ważne zabytki już z wieku XIII i XIV (kroniki i utwory poezji lirycznej). Następnie jako język literacki ulega wpływowi włoskiemu; od końca zaś wieku XV spotyka spółzawodnika w jęz. kastylskim (hiszpańskim), który stopniowo spycha go na stanowisko narzecza ludowego, mianowicie zaś gdy na początku w. XVIII (za Filipa V r. 1714) język K. wyrugowany został z życia politycznego, ze szkół i urzędów. Dopiero w w. XIX odzyskuje on s woje prawa i stanowisko języka literackiego i rozwija się dalej, niezależnie od hiszpańskiego. Jest to okres odrodzenia tego języka, w którym,

zyka K-go wyrażają się literami innemi aniżeli w pozostałych językach romańskich; a mianowicie: h nie wymawia się; j oznacza brzmienie z; litery cli na końcu wyrażają brzmienie g\ końcowe r często wcale się nie wymawia; x na początku = s (sz) oraz po i, po n t r; v — b; g — c (cz); ny = ń; li ma brzmienie podniebien-ne Ij.—Biblj ografj a. Język starokataloński przedstawił najlepiej A. Mussafia w dziele „Die catalanisehe Version der sieben Meister” (Wiedeń 1876); nowokataloński: Mila y Fontanal s w „Estudios de lengua catalana” (Barcelona 1875) i A. Morel-Fatio w „Grundriss der romanischen Philologie” Gröbera (t. I część

3-a: „Das Katalanische”); inne prace: E storch y Si que s „Gramatica catalana” (Barcelona 1857, w 8-ce str. 312); José Ballot y Torrés „Grammatica y apologia de la lengua catalana” (1814). Słowniki: Esteve y Belvitges „Die-cionnario catalan-castellano-latin” (Barcelona 1803 i 1893); Llaberniego (t-że 1839 i 1865) i słownik walencki Escriga i Martineza (wyd. 3-e Llombarta, Walencja 1887); J. Am en-gu al „Diccionario mallorquin-castellano-latin” (2 tomy, Palma 1858 — 78, fol., słownik języka mieszkańców Balearskiej wyspy Majorki); Labern i a „Diccionario de la llengua catalana ab la correspondencia castellana y latina” (2 t., Barcelona 1840; wyd. nowe powiększone, t-że 1888—89, 2 t. fol.); S. A. Saura „Diccionari manuał catalano-castellano y castellano-catalano” (wyd. 7-e, 2 t., Barcel. 1894, str. 1248).

Kała/ońska literatura według słów W i c t o r a Balaguera (ob.), jednego z najznakomitszych współczesnych poetów katalońskich, a zarazem polityka i historyka, dzieli się na 3 okresy: 1) prowansalski od połowy w. XIII do połowy w. XIV; 2) k at aloński od Jakóba I Zdobywcy (Conquistadora) aż do środka wieku XV i 3) w aleucki, zaczynający się od Aziasa Marcha (f 4 list. r. 1458) i kończący się na schyłku wieku XV. Podziału tego trzymać się będziemy i my, nadmieniając od siebie, że, aczkolwiek mowa katalońska oddawna przestała być językiem urzędowym hiszpańskim, jednak dotyczas pozostała językiem literackim. Wielu znakomitych pisarzy hiszpańskich używało jej w wiekach XVI, XVII i XVIII do wypowiadania swych myśli, uczuć i przeczuć, a obecnie za naszych czasów przeżywa ta mowa wspaniały okres Odrodzenia. W zaraniu swego literackiego rozwoju poezya katalońska całkiem naśladowała poezyę prowan-salską. Niedośó tego. Pierwsi trubadurowie i truwerowie katalońscy piosnki swoje tworzyli i śpiewali nie w języku ojczystym, ale w pso-wan8alskim. tak, że Baret zalicza ich nawet do literatury prowansalskiej, w której stanowić ma-

ją odrębną szkołę katalońską. Za najznakomitszych trubadurów katalońskich uchodzą: Hugo de Mataplana, Guilhemo de Bergueda i inni. Prawdziwie oryginalna literatura kata-lońska zaczyna się rozwijać od połowy wieku XIII, t. j. od chwili kiedy Katalonia staje się spadkobierczynią kultury prowansalskiej. Poeci katalońscy zaczynają już tworzyć w mowie ojczystej, ale co do formy i co do treści trzymają się w poezyi wzorów prowansalskich, zachowując sposób trubadurów wyrażania swych myśli, całe ich zwroty i figury. Pod wpływem tego naśladownictwa kataloński język poetycki wyodrębnił się z języka prozaicznego (pra ca-talià) i tę swoją odrębność zachował aż do ostatniego odrodzenia literatury katalońskiej w w.

skiej, pisze po katalońsku wiarogodną historyę Aragonii, historyę, która doczekała się licznych wydań i przekładów i stanowi jeden z najcenniejszych dokumentów średniowiecznych. Tekst kroniki Desclota ogłosił Buohon w „Chroniques étrangères relatives aux expéditions françaises pendant le XIII siècle” (Paryż 1840). R. Montaner, dorównywający Desclotowi w dokładności a przewyższający go talentem, opowiada naiwnie o zwycięstwach Aragończyków, zwłaszcza zaś o wyprawie Katalończyków na More-ję pod dowództwem Rogera de Flora. Według zdania Castelara, Montaner stoi najwyżej ze wszystkich kronikarzy europejskich wieku XIV. Kronika, przypisywana dawniej Piotrowi IV aragońskiemu (1335 — 1387), napisana była z jeeo rozkazu i według jego wskazówek przez B. Descollego. Mosen Juan Martor ell jest autorem większej części słynnego romansu rycerskiego „Libre del valeros e strenu cavalier Tiraut lo blanch” (1460), którym tak bardzo zachwycał się Cervantes; romans ten ukończył inny pisarz kataloński, M. J. de Galba. W pierwszej połowie w. XIV doczekała się Biblia całkowitego przekładu na język kataloński. Nowego przekładu całkowitego (wydrukowanego dopiero w r. 1478 w Walencyi) dokonało powtórnie kilku teologów katalońskich z Bonifacym Fer-reryuszem na czele, bratem św. Wincentego Ferreryusza (1357 — 1419). słynnego kaznodziei i pisarza katalońskiego. Mniej liczui i mniej oryginalni w tym okresie poeci katalońscy szukają natchnienia w źródłach poezyi prowansal-skiej, odrodzonej w Katalonii i ożywionej nie-śmiertelnerai Ronetami Petrarki. Pons Hugo III de Empurios, Rajmond Montaner, Mosen Juan Figuerola, MosenZalba, Mosen Turrell i wielu innych opiewają tym samym rytmem te same przedmioty, co i trubadurowie prowansalscy. Luis d’Avers ó i Jai-me March zakładają pod opieką Piotra IV, króla aragońskiego, akademię katalońską, „gaya sciencia”. Natchnienie słabnie, sztuka natomiast staje się bardziej wyrafinowaną i misterną. Ukazuje się cały szereg gramatyk, retoryk, poetyk, których autorami są: Juan de Castellnou („Mirall de trobar y flors de gran saber en rimas catalanas”), Berenguer de Noya, Luis de Aversô („Truxmeny o interprète del gay saber”), Jaime March, piszący w r. 1371 poetykę p. t. „Libre de concordances” i t. d. Do wpływu Prowansalczyków na literaturę katalońską przyłącza się wpływ Włochów, z którymi Katalończycy utrzymywali ożywione stosunki. Andrzej Febrer tłómaczy tercynami Boską Komedyę Dautego, a Fra Rocaberti naśladu-W w. je poete florenckiego w utworze swym „Gloria d’arnor”, pisanym tercynami t. zw. solts (aba. Pedro UIr syn Jakóba cdc, efe...). Wpływ ten nie ustaje i w okresie

XIX. Najsilniej wpływ prowansalski wyraził się w dziełach G. de Berguedana, Benliure’a i Rajmonda 'Lulle’a, słynnego apostoła, filozofa i alchemika z Malorki. Więcej oryginalności maja utwory poetyckie Bernarda de Mogudy, Jordiego del Reya, Jakóba Febr era i innych. B. de Moguda, współtowarzysz Jakóba I w wyprawie na Malorkę, napi-pisał wierszem słynną w dziejach hiszpańskich przepowiednię historyczną. Jordi del Rey i Febrer opiewali w swych poematach burzę, która zniszczyła flotę Jakóba I i przeszkodziła mu uczestniczyć w wyprawie Krzyżowej. Nad wynurzanie jałowych sentymentów Katalończycy przekładali zresztą opowiadanie zwykłe wypadków i zdarzeń, zwłaszcza dziejowych. Stąd w literaturze katalońskiej mnóstwo kronikarzy, którzy wielce przyczynili się do literackiego urobienia języka. Pierwsze miejsce śród nich zajmuje niezaprzeczenie Jakób I Zdobywca (1213—1276), król aragoński. Wzorując się na Cezarze, pisze on swą kronikę p. t. „Librę dels feyts esdewenguts en la vida del molt alt senyor rev En Jaeme lo Conqueridor”, w której sposób żywy opowiada szczegółowo o swych wyprawach awanturniczych i zwycięstwach (wyszła z druku do raz pierwszy w Barcelonie w roku 1517). Jako miłośnik nauki dla nauki, Jakób I pozostawił po sobie wiele prac, śród których zasługują na wzmiankę „Libre de la saviesa” — zbiór różnych aforyzmów. Jako prawodawca,

Jakób jest autorem pierwszego morskiego kodeksu handlowego (wyszedł w r. 1484 w Barcelonie) p. t. „Libre de consolât tractant dels fets maritims”, który następnie przyjęty został we wszystkich portach na morzu Sródziemnem i stał się podwaliną dzisiejszego prawa morskiego. Dla literatury katalońskiej Jakób Zdobywca zrobił więcej, niż wszyscy poprzedni poeci katalońscy, i uchodzi za jednego z tych, którzy ustalili i urobili język kataloński.

XIV literatura i język kataloński rozwijają Rię w wielu kierunkach.

Zdobywcy, pisze dzieje wojen swego ojca i włas- walenckim, stanowiącym wiek z^oty literatnry nych. B. Desclot, archiwista korony aragoń- katalońskiej. Główną w nim rolę odgrywają

poeci rodem z Waleneyi, z przymieszką krwi arabskiej, używający mowy miększej i przyjemniejszej, niż właściwa katalońska. Narzecze wa-lenckie staje się odtąd językiem literackim Hiszpanii wschodniej, a poeci waleuecy—zręcznymi naśladowcami wzorów włoskich i kastylskich. Tak Mossen Jor di, należący do pierwszego trzydziestolecia w. XV, naśladuje Petrarkę. Tenże sam wieszcz włoski jest źródłem natchnienia dla nieśmiertelnego Auziasa Marcha (f 4 list.

r. 1458), największego poety walenckiego, w jego „Cants d’amor”, „Cants de mort” i „Obras morales”. March, ceniony wysoce za życia, zenitu sławy doszedł dopiero po śmierci i zasłynął nawet poza granicami ojczyzny. Znamienny zwłaszcza wpływ wywarł utworami swe-mi na literaturę kastylską, w której stał się ojcem duchowym kierunku poetyckiego. Oprócz Marcha godzien jest podziwu głośny lekarz wa-lencki, Jaime Roig, autor „Trobaz” i satyry o kobietach p. t. „Libre.de conseils” albo „de les dones”, jednego z najpopularniejszych dotychczas utworów literatury katalońskiej. Jaime Gaz uli wylewał w poezyi swej żale ludu pracującego w równinie Walenckiej. Fenoli ar napisał: „Obras o trobas”, Historyę namiętności, Dysputę starych i młodych i t. d. W świetnym rozwoju poezyi katalońskiej w w. XV uczestniczy w pewnej mierze i proza katalońska. W zaraniu wieku zredagowano kodeks kataloński. W r. 1412 Juan Man so ogłasza pracę o języku katalońskim, Manuel Diez—dzieło o leczeniu koni, Mossen Pedro Tomich—wysoce legendową, często następnie przerabianą, historyę dynastyi aragońskiej (dokończoną w roku 1448). Inną kronikę hrabiów barcelońskich wydaje Gabriel Turell (1476). Luis Alca-nyis drukuje swój zbiór przywilejów kataloń-skich, fueros; Miguel Perez tłómaczy Naśladowanie Chrystusa, a Luis de F en o 11 et — Historyę Quinta Curtiusa Rufa. Książęta świecą przykładem w zajmowaniu się naukami: książę Viauy, przygodny poeta, pisze dzieje współczesne, a D. Ferdynand Aragoński — historyę królów ze swego rodu. Katalonia staje się łącznikiem duchowym pomiędzy Włochami i Hiszpanią, jak niegdyś była łącznikiem między Hiszpanią i Francyą południową. Z chwilą wszakże utraty samodzielności politycznej przez Katalonię, za czasów Karola V, i literatura katalońska zaczyna się chylić do upadku. Wraz z centrali-zacyą kastylską mowa kastylska coraz bardziej szerzyć się zaczyna w Katalonii. Następcy Auziasa Marcha śpiewają samotni i są mało czytani. Zaledwie czterech zdobywa sobie większe uznanie: Pedro Serafi, niewiele ustępujący wielkim lirykom katalońskim poprzedniego wieku; Giberga, przyjaciel i rywal Serafiego; Juan Pujot de Mataro, opiewający zwycięstwo nad Turkami pod Lepauto i P. Leden-n a, autor poematu o teoryi chrystyanizmu. Ka-

talońozycy wieku XVI darzą swemi względami daieko bardziej prozą, która przeto po-wolniej chyli się ku upadkowi i od czasu do czasu jaśnieje talentami pierwszego rzędu, jak Pedro Miguel Carbonell (f r. 1517), autor kroniki „Chroniques de Espanya”, Jaime Ramon Villa, Francisco Calca i inni kronikarze; jak Francisco Tarrafa, uczony geograf, Antic Roc a, autor słownika kataloń-skiego, Francisco Solsona i Luis de Pe-quera—prawnicy, Juan-Rafael Moix—lekarz, Onofre Mar esc a 1—kaznodzieja, Angel De pas i Hor to la — poligrafowie i t. d. Język kataloński jest jeszcze poprawny, wyróżnia się jaśnością i ścisłością wyrażeń, ale nie może oprzeć się zalewowi mowy kastylskiej i coraz bardziej przestaje być językiem literackim. A Boscan, Katalończyk rodem, staje się nawet twórcą szkoły poetyckiej kastylskiej, która na nowo, bez pośrednictwa Katalonii, sięgnęła po natchnienie do źródeł poezyi trubadurów włoskich. Wiek XVII w literaturze katalońskiej jest wiekiem stanowczego upadku. Autorowie katalońscy piszą już najczęściej po kastylsku. Zaledwie niewielki hufiec pisarzy stoi wiernie przy sztandarze literatury katalońskiej, której istnienia w pierwszym szeregu dzielnie broni dr Vincent Garcia, rektor kościoła w Vall-fogonie, zwany „Wergiliuszem katalońskim”, przyjaciel Lopego de Vega. Utwory jego wyróżniają się swoją misternością i melodyjnością, chociaż często rażą rokokową sztywnością i oschłością. Do najlepszych jego dzieł należą: „De-senganys de las vanitats mundanas”, „Cant ul-tim del Miller cisnę catalan” i „Oracion pane-gyrica”. Z innych poetów katalońskich XVII wieku godni wspomnienia: Pedro-Pablo Feu-ria, Francisco F o n t a ne 11 a, J o s é f Fon-tanery Mortel 1, który pomiędzy iunemi napisał głośną tragikomedyę „El rapto de Filis o amor firmeza y porfia”; Magin Cases, profesor teologii, autor poematu „Desenganos del Apocalipsis”; José Romaguera i in. Najwybitniejszymi ówczesnymi prozaikami kataloński-mi byli: Andrès Bosch, Jeronimo Puja-das, Miguel Agusti, autor wielce popularnej w Hiszpanii „Libre dels secrets de agricul-turos, casa rustica y pastoral” (1617); Carlos Colo ma, tłórnacz Tacyta, i inui. Widzimy stąd, że wena poetycka Katalończy ków wycieńczyła się prawie zupełnie i że badania naukowe zajmują głównie ich duszę. Wiek XVIII jest dalszym ciągiem tego upadku literatury katalońskiej. Po zdobyciu w r. 1714 Barcelony Filip V, wrąc zemstą przeciwko Kntalończykom za to, że nie chcieli uznać go swoim panem, odebrał im fueros i zniósł język kataloński we wszystkich urzędach. Mowa ojczysta przeniosła się do o-gnisk rodzinnych i tam pielęgnowana była z pietyzmem, wyczekując czasów pomyślniejszych. Tu i owdzie pojawiają się dzieła pisane po ka-talońsku. Francisco Baiart pisze satyry po kastylsku i po katalońsku; Serra y Potens, Ignacio Ferreras wydają swe poezye po katalońsku, Agustin Eura opiewa w tymże języku górę i świątynię Montserracką, a pewien poeta bezimienny—opór Roussilonu przeciw Fran-cyi. Prozaików, jak zwykle, mamy więcej. Nawet świt XIX wieku nie przynosi zmiany na lepsze: pisarze katalońscy są nieliczni i nie cieszą się poparciem swego ogółu. Jedynie publikacye tego rodzaju jak „Grammatica y apologia de la lengua catalana” Josègo Ballot y Torré-s a (Barcelona 1814), powtórne wydanie poezyj rektora Vallfogony (w r. 1820) i parę innych książek katalońskich świadczą o istnieniu literatury katalońskiej. Wielkie idee filozoficzne w. XVIII, a zwłaszcza rewolucyi francuskiej, rozpaliły w pierwszej ćwierci XIX w. umysły Kata-lończyków, a walka o niepodległość, której widownią stała się Katalonia, obudziła w nich wspomnienie wolnomyślnych fueros i pragnienie wydobycia się z pod jarzma kastylskiego. Kraj staje się ogniskiem różnych spisków republikańskich i sprzysiężeń monarchicznych. Kiedy te marzą tylko o uzyskaniu przywilejów prowincyo-nalnych pod berłem dawnej monarchii, tamte dążą do deoentralizacyi, do rozerwania więzów politycznych dwóch tak różnych krajów, jak Kastylia i Katalonia. Wrzenie polityczne działa orzeźwiająco na literaturę, a romantyzm, szerząc zamiłowanie do podziwiania i badania przeszłości ojczystej, staje się źródłem odrodzenia literatury katalońskiej. Raynouard i Fouriel we Francyi czynią próby ożywienia świata trubadurów. Katalonia ulega temu wpływowi. Zreorganizowany uniwersytet w Barcelonie, barceloń-ska akademia sztuk pięknych, Akademia Apollo-na w Walencyi (1827) budzą zamiłowanie do historyi. literatury i języka katalońskiego. Zpo-śród młodych uczonych pełnych entuzyazmu C. Aribau i Lopez Soler redagują w Barcelonie dziennik „1’Europeo”. Fu ster w Walencyi zaczyna wydawać (1828) „Bibliotheca de autores valencianos”. W r. 1833 C. Aribau (* 4 listopada r. 1798 w Barcelonie) pisze po katalońsku wspaniałą odę patryotyczną, J. Cor-tada — „Nava figitiva”, naśladowanie Grossiego (1834); Roberno i Reuart y Arus są przedstawicielami dramatu katalońskiego. Bafarul, Vivès y Cerda, Piferrer, Grau y Codi-n a i inni prowadzą badania historyczne nad ciemną przeszłością swej ojczyzny. Pracę koło odrodzenia literatury katalońskiej podejmują nanowo poeci: Abdon Terradas, autor dramatu katalońskiego „Lo Rey Micomico” (1838) i redaktor dziennika „Lo Pare Aranjel, perio-dioh-politich-catalan”, M. Anton Marti i J. Rubio y Ors. Marti daje się poznać ogółowi swemi „Llagrimas de la viudesa”, J. R. y Ors—zbiorem poezyi (1841), wydanych pod pseudonimem Gaytć del Llobregat.—Talenty tych autorów obudziły w społeczeństwie katalońskiem zajęcie się utworami literac-kiemi dawnych pisarzy katalońskich i rozszerzyły bardziej zamiłowanie do literatury własnej. Rubio y Ors rzuca myśl nowego wydania poe-zyi dawnych trubadurów: wychodzi nowy nakład utworów rektora z Vallfogony i Pedra Terafiego (1840). Akademia sztuk pięknych ogłasza w r. 1841 konkurs na utwór w języku katalońskim i Rubio zdobywa pierwszą nagrodę za „Roudor de Llobregat”. Powstaje cała plejada nowych trubadurów, jak J. Sol y Padri s. A. de Bofa-rull, J. Pers y Ricart, Pablo Estorch y Siques, Estrada, Calvet, H. Gras y Auguera, J. Joncosa y Mestre, M. Passarell, Joaquim Roca y Cornet, Victor Balaguer i iuni. Rozwój literatury katalońskiej rozpoczął się na dobre atoli od połowy w. XIX, tj. od chwili kiedy ogłoszono antologię współczesnych poetów katalońskich i przywrócono w Barcelonie gry kwiatowe (jeux-floraux), na których przysądzane są nagrody za poezye. Żaden z poetów powyżej wymienionych nie jest wrogo usposobiony względem języka ka-stylskiego, a wielu z nich ogłasza w nim nawet swoje utwory. W tym samym duchu pracowali Quadrado i Rosello y Montis w Palmie od r. 1840 i Boix w Walencyi. Od roku 1860, pod wpływem prądów rewolucyjnych w Hiszpanii, odrodzenie literatury katalońskiej płynąć zaczyna dwiema odnogami. Jeden odłam pisarzy katalońskich nie chce bynajmniej zrywać związku z literatnrą kastylską i uznaje jej pierwszeństwo przed katalońską, drugi natomiast, marząc o niepodległości katalońskiej, dąży do zupełnego wyrugowania języka kastylskiego z kraju. Zwolennicy pierwszej grupy są najliczniejsi w Walencyi i na wyspach, zwolennicy drugiej, czyli t. zw. „kataloniści”, mają wielką przewagę w Katalonii. Na sporze tym zyskała bardzo literatura katalońska, gdyż pogłębiła się i rozwinęła szeroko. „Lo Llibre de Fe”, wydany w r. 1883 z powodu 25-letniego jubileuszu odnowienia gier kwiatowych w Barcelonie, zawiera utwory przeszło 50-u poetów. Z Kata-lończyków, którzy obecnie najgodniej reprezentują poezyę narodową, zasługują na uwagę: Victor Balaguer (* 11 grudnia r. 1824), znakomity dramatopisarz i uczony, piszący z jednakową swobodą po katalońsku, jak i po kastylsku; Rubio y Ors, prezes Akademii sztuk pięknych i profesor uniwersytetu w Barcelonie; Theodor Llorente, prezes honorowy szkoły walenc-kiej; Pelay-Briz, Francisco Bartrina, Blanch, Jacinto Verdaguer, autor „l’Atlantide” i „Idils y cants mistichs” i wielu innych. Z prozaików spółczesnych wymieniamy: Milę Fontanal s, romansopisarza europejskiej sławy, Y x a rt a, krytyka literackiego, A. Rubio y L 1 u c h, hellenistę, i romansopisarzy O 11 e r a i Todę. — Por.: Denk „Einführung m die Ge-

schichte der altkatal. Litteratur” (Monachium 1893); A. Morel-Fatio v Gröbers „Grundriss der romanischen Philologie" (t. Il); Pers y Ramona „Historia de la lengua y literatura catalana” (Barcelona 1857); J. Rubio y Ors „Breve Re-sena del actual renacimiento de la lengua y literatura catalana” (1880); Tubino „Historia del renacimiento literario en Cataluna...” (Madryt 1880); A. Savine „La Renaissance de la poésie catalane” (Parjż 1887); J. Fastenrath „Catala-nische Troubadoure der Gegenwart” (Lipsk 1890); E. Vogel „Neukatalanische Studien” (Paderborn 1886).

(1885).

R.

Katalpa, ob. Catalpa.

Katameran, łódka mieszkańców wysp oceanu Indyjskiego, używana także i w innych miejscowościach, szczególniej tam, gdzie płaski brzeg i silne fale nie pozwalają na przylądowanie innym statkom. K. składa się właściwie z dwóch łódek wązkich i długich, obok siebie umieszczonych i belkami razem połączonych; często zamiast drugiej łódki dają belkę, przymocowaną do jednej łódki w odległości dwóch metrów: chroni to dostatecznie od przewrócenia przy silnych falach.—Na Fernando Noronha łódki te składają się tylko z dwóch belek z sobą złączonych. H*

Katana, nazwa starożytna miasta sycylijskiego Catana (ob.).

Katanćić Maciej Piotr, uczony i poeta chorwacki (* r. 1850—f r. 1825), pochodził ze Sławonii; wstąpiwszy w młodości do zakonu franciszkanów, uczęszczał na uniwersytet pesz-teński, poczem był nauczycielem gimnazyalnym w Osieku, później w Zagrzebiu; od r. 1796 wykładał archeologię i numizmatykę w uniwersytecie peszteÛ8kim. Ostatnie kilkanaście lat życia spędził w ciszy klasztornej u franciszkanów w Budapeszcie, gdzie całkowicie poświęcił się pracy piśmienniczej. Z licznych dzieł naukowych K-a największy rozgłos zyskały jego prace geograficzne, a mianowicie: „Specimen philolo-logiae et geographiae Pannoniorum, Croatorum” (Zagrzeb 1795), „De Istro ejusque adcolis” Peszt 1798), „Istri adcolarum geographia vêtus” (Peszt 1816 — 27), „Commentarius in C. Plinii Secundi Pannoniam” (Peszt 1829), wreszcie „Orbis autiquus” (Peszt 1824). W młodości swej K. pisywał wiersze łacińskie, zebrane pod ogólnym tytułem „Fructus auctumnales” (Zagrzeb 1794), a także napisał kilka poetyckich utworów w języku chorwackim, np. „Glasak Vile śumske k sestri Milici” (Zagrzeb 1790); w tych ostatnich utworach widzimy wyraźny wpływ na autora ludowej poezyi Słowian południowych. N-

Katanga— pod taką nazwą u Arabów słynie państwo murzyńskie Afryki środkowej, znane częściej pod nazwą Garenganca lub, od imienia władzcy, jako państwo Msidiego albo Msirego. Leży pomiędzy górnym biegiem Lualaby a Luapulą, od 8° do 12° szerok. południowej.—Państwu temu dał początek Msidi (zwany także Msiri), wychodźca z kraju Uniam-uezi. Połączył on w całość państwową różne plemiona (Waruów, Mbugów, Irambów) i umiał żelazną dłonią swoją i okrucieństwami utrzymać je w karbach posłuszeństwa. Msidi rezydował w Mukurru (Bunkea, Kimpatu) nad dopływem rz. Lufiry, wpobliżu miejsca, gdzie dzisiaj znajduje Rię faktorya Lufui. Zagarnął pod swoją władzę dzielnice sąsiednie państewek Kasembe i Kasongo. Dzisiaj K. weszła w skład państwa Kongo. — Klimat jest tu dość zdrowy wskutek dość wyniosłej pozycyi; mieszkańcy trudnią się rolnictwem (uprawiają: sorghum, ryż, bataty, kas-sawę). W południowej części kraju znajdują się bogate rudy miedzi, która zawiera w sobie znaczną domieszkę złota; miedź rozchodziła się stąd po całej Afryce południowej. Za panowania Msirego eksploatacya kopalni była zakazaną. Kość słoniowa, kauczuk, wosk, miedź, niewolnicy — oto główne produkty wywożone z K-i do kolonij portugalskich na zachodzie i do okolic Wielkich jezior.— Po raz pierwszy zpośród Europejczyków zawitał do K-i w latach 1883—84

R. Böhm; w r. 1885 bawił tam Arnot, w 1890 Le Marinel, w 1890—91 Sharpe. W r. 1890 powstało w Belgii Towarzystwo katangańskie-które wysłało do K-i dla studyów Delcommu, ne’a 1891—92 r., Stairsa 1891, Bia i Fran-qui’ego 1892. Towarzystwo to poleciło im wpłynąć na króla Msiri, ażeby uznał nad sobą władzę królestwa Kongo. Msiri, podczas obecności Stairsa, zginął w końcu r. 1891 w zamiesz-ce i K. została połączona z państwem Kongo (ob). — Porów.: Arnot „Garenganze” (Londyn

1889); „Proceed. of the Royal Geogr. Soc.” (1892); „Mouvement géographique” (Bruksella 1892—93); „Mittheil, der Afrik. Gesellschaft”

L. k.

Kataonia, południowo-wschodnia część starożytnej Kappadocyi; była to żyzna równina, rozciągająca się między górami Taurus i Anty-taurus.

Kataplazm (łać. cataplasma, z greek. %ata-7cXAoo(o=r:pomazuję, oblepiam), czasem też z ros-syjska nazywany przyparką; jest to okład ciepły, wilgotny, sporządany najczęściej z siemienia lnianego, grubo utłuczonego i ukropem sparzonego, lub zagotowanego, albo też z kaszy owsianej, gęsto ugotowanej; w tymże celu używany też bywa miękisz chleba żytniego lub pszennego, mąka żytnia, figi zagotowane w mleku itp., albo też zioła różne ususzone, następnie na proch zgruba starte i również z wodą wrzącą zarobione na ciasto gęstawe.—Dawniej, gdy wogóle z wymyślnością większą niż dziś przy-spasabiano K-y, robiono je też z miodu, zmieszanego z proszkami rozmaitemi, przeważnie pochodzenia roślinnego, albo też rozgotowywano chleb lub kaszę w mleku, dodając szafranu, co i dziś jeszcze w lecznictwie ludowem zdarza się nieraz; lecznictwo wymienione posługuje się

Dr J. P.

fjordu.

Dr K. S.

też nawet nieraz gnojem, albo innemi rzeczami obrzydliwemi, by z nich czynić K-y. — W K-ie czynnikiem działającym jest wyłącznie ciepło wilgotne, więc też jest rzeczą dość obojętną z czego się go przyrządzi. Najstosowniej u-mieszcza się masę, za K. służącą, w woreczku płóciennym, aby się po skórze nie rozmazywała i nie walała jej bez potrzeby; nałożywszy woreczek taki, wielkości odpowiedniej i nie napełniony zanadto, na część ciała cierpiącą, należy go przykryć warstwą waty, albo lepiej jeszcze ceratą, aby nie wystygał prędko i nie musiał być często zmienianym, co dla chorego bywa zwykle uciążliwe. — Ciepłota K-u nakładanego nie powinna nigdy przenosić —j—45°C. — Cel zupełnie ten sam osiągnąć można, zastępując K. okładem z waty opatrunkowej, zwilżonej wodą gorącą, a po nałożeniu przykrytej należycie ceratą, lub stosowniej jeszcze t. zw. „papierem kauczukowym”, a następnie przywiniętej za pomocą opaski flanelowej; tak sporządzony okład bez wystygnięcia i wyschnięcia przetrwać może bez zmiany 24 godzin i dłużej, a posiada jeszcze i tę dogodność, że skóry nie brudzi nigdy. — Kto chce poznać różnorodność K-ów, używanych jeszcze w lecznictwie przed kilkudziesięciu laty, opis ich znaleźć może między innemi w J. N. Rusta „Theoret.-prakt. Handbuch der Chirurgie” (T. IV str. 86—96).

Katapleit, minerał, w temperaturze zwykłej jednoskośny, ale już w temperaturze 140° przeistacza się w zbliżoną postać geometryczną, rom-boedryczną przypuszczalnie, tetratoedrycznego oddziału. Cienko - blaszkowate kryształy, o zarysie sześciobocznym, skupiają się w różyczkowate utwory; tworzą one bliźniaki bardzo zawiłe, złożone i wielokrotne. Łupliwość równoległa do płaszczyzny podstawowej, odłam drzazgowaty, twardość 6, ciężar właściwy 2.8. Barwa jasno-żółta, czerwona, żółtawo-brunatna, szaro-błękitna, fioletowa. Połysk słabo - szklisty. Nieprzezroczysty, w krawędziach zaledwie prześwieca. W temperaturze zwykłej dwuosiowy, ponad 140° jednoosiowy, ostudzony wraca do poprzedniej oryentacyi optycznej. Skład chemiczny H^ajZuSijO,,; wzorowi takiemu odpowiada skład procentowy: krzemionki 45.07, cyrkony 30.52, tlenku sodowego 15.45, wody 8.96. Zwykle jednak część sodu zastąpiona jest przez wapń; zawartość tlenku wapniowego od 0.17°/0 do 5.82%* W płomieniu dmuchawki topi się łatwo na białą emalię, w kwasie solnym rozkłada się szybko z wydzieleniem krzemionki

galaretowatej. Lävea i na wyspach Langeswid-

z. w.

Katapleksya (po gr. “fj %aid(7rX7)St<;r=przeraże-nie) jest to miano naukowe, zaproponowane przez fizjologa niemieckiego Preyer a, dla oznaczenia pewnego stanu, w który wpadają zwierzęta niektóre pod wpływem przerażenia. — Doświadczenia robione były na kogutach, kaczkach, ptac-twie drobnem różnem, świnkach morskich itp.— Doświadczenie polega technicznie na tern, żeby nagle i niespodzianie schwycić jedno z wyżej wymienionych zwierząt.— Zwierzę w ten sposób schwytane, gdy się je położy na bok, na grzbiet lub powiesi za łapki, z początku próbuje uciec, po kilku jednak próbach bezowocnych pozostaje na miejscu bez ruchu, tak, że spokojnie można już puścić je; nie ucieknie. Wówczas —co chcieć można najswobodniej z niem wyprawiać, nadawać mu położenia najniewygodniejsze,—nie ruszy się, nie drguie. — Czarodzieje egipscy jeszcze dzisiaj, jak za czasów Mojżesza, zamieniają w laskę węże, schwytane nagle za szyję. W gąszczach lasów Indyi węże wielkie zupełnie swobodnie chwytają rażone katapleksyą zwierzęta leśne. Czem niżej spuszczać się będziemy po drabinie hierarchicznej królestwa zwierzęcego, tern łatwiej z jednej strony i tem dłużej z drugiej otrzymywać będziemy porażenia wzmiankowane. Tak, naprzykład, żabę dość schwycić szczyp-czykami, traszkę zaś za pomocą pętlicy nałożonej na ogon powiesić: a wpadną stworzonka wzmiankowane natychmiast w jakiś stan odrętwienia, w którym przebyć mogą w ciągu całego dnia, aż do chwili śmierci, nie zmieniając jednak wcale położenia swego ciała. — Powstaje teraz pytanie: jak rozumieć ten osobliwy stan porażenia, znamionujący się utratą zupełną zdolności ruchów dowolnych? — Czermak, który bardzo zajmował się omawianą sprawą, nazwał stan ten odurzeniem sennem, z którego zwierzęta budzą się po 5 do 15 minut. Preyer nie zgadza się jednak z Czermakiem i twierdzi, że to wcale nie sen, ani stan do niego podobny. Podług niego, wskutek przerażenia wielkiego oraz wzruszenia, ujawniającego się drżeniem na całem ciele i oddaniem kału mimo-wolnem, zwierzęta owe wpadają w rodzaj porażenia, które może być objaśnione jako podrażnienie ośrodków ruchowych, hamujących. — Stan podobny, odpowiadający zwierzęcemu, spotyka się również u ludzi, gdy mówimy: „struchlał”, „stał ogłupiony, nie mogąc się z miejsca ruszyć”, „skamieniał z bólu”. — Rany postrzałowe lub urazowe wywołują czasami stan taki, kończący się nieraz śmiercią, który chirurgowie nazywają wstrząsem (ang. shock). Rzadkie jednak bywa u ludzi porażenie zupełne, i w końcu zwykle szybko przemija.

Katapulta (z greek. Katapeltes), w Starożytności i Wiekach Średnich używana machina wojenna, nakształt olbrzymiego łuku, która siłą naciąganej i rozpuszczanej cięciwy wyrzucała wielkich rozmiarów strzały i dziryty, biegnące w pierwszej chwili rzutu po rowkowem wyżłobieniu. K-y bardzo rozmaitej bywały wielkości. Najmniejsze, do polowego tylko użytku, na ręku przenoszono i gdzie trzeba ustawiano. Większe spoczywały na rusztowaniu i kołach. Używano także przy oblężeniach olbrzymich K-t, u których strzała składała się z grubej belki w żelazo okutej. K-y przeznaczone były do miotania pocisku w kierunku rdzennym lub w bardzo płaskim łuku: nie należy więc ich mieszać z balliBtami, które w wyniosłym łuku ciskając kamienie i inne pociski, mniej-więcej dzisiejszym moździerzom i granatnikom odpowiadały.— „Encykl. S. Org.”.

Fig. 10. Katapult a.

Katar (łac. Catarrhus, z gr. xarappéo)—spływam, ściekam), po polsku Nieżyt (ob.).

Katar, prowincya Arabii, ob. Katr.

Kataraktą nazywamy skaliste wzniesienie w korycie rzeki, utrudniające jej spławność; dalej—mały wodospad, część kaskady, jak również i progi wodospadu, lub kaskady; K-ą nazywamy także spust w bramach, opuszczający się z góry na dół, zawieszony na sznurach lub łańcuchach, które przechodzą przez krążki i zaopatrzone są w przeciwciążący balast w celu zrównoważenia ciężaru bramy. W technice K-ą nazywamy hamulec, służący do regulowania biegu jakiegoś mechanizmu (ob. Hydrauliczny hamulec). Do machin parowych o pojedyńczem działaniu w celu regulowania ilości skoków, jakie machina ma robić w pewnym czasie, używają K-y; jest to pompa pojedyńczo działająca, zanurzoua cała w skrzyni, napełnionej wodą. Pompa ta zaopatrzona jest we dwa wentyle, z których jeden wodę ssie, drugi zaś tłoczy do skrzyni, a za pomocą odpowiedniego nastawienia tych wentyli— reguluje się czas całego skoku machiny. h.

Katarakta (z gr. ó xato$p4xTif)ę, łac. suffusio), zmętnienie soczewki w oku, ob. Zaćma.

Katarowie (Kałłapoi = czyści), sekta z wieku XII. Manichej8kie wierzenia wskrzeszone zostały przez B o go mil ów (ob.), lecz surowość cesarza Aleksego I i następcy jego, Jana, rozproszyła sekciarzy, z których wielu, udawszy się na Zachód, stało się założycielami nowych sekt, znanych w historyi pod ogólnem mianem lierez y i K-ów. Nazwy miejscowości, skąd przybyli (mniej lub więcej przekręcone), zakątków kraju, gdzie osiedli, sposoby, jakiemi jednali so-

Rno. Powii Ilnatr. Zcre. 274. I. XXXV.

bie zwolenników, — dały im rozmaite miejscowe nazwy. Zwano ich Bułgarami lub Bu gram i w okolicach Cambrai i Douai, Publikanami albo Poplikanami w Prowancyi, Gaccarami w północnych Włoszech, Tessarantami we Francyi, Patarenami około Medyolanu, Pip hi 1er albo Poebel w Hollandyi, Albigensam-w wicehrabstwie d’Albi i Carcassone — która-to nazwa rozciągniętą została do wszystkich heretyków południowej Francyi—wreszcie Spero-nistami, Runkelijczykami lub Manichejczykami. Sami sekciarze chętnie zwali się K-ami, „czystymi” (stąd niemieckie Ketzer, polskie kacerz). Na wspólnej podstawie manicheizmu wyrośli, różnili się pomiędzy sobą po-szczególnemi wierzeniami, skąd częste powstawały między nimi spory; w walce jednak z Kościołem przyjazną sobie podawali rękę. Główne dogmatyczne zasady K-ów były następujące: Zwolennicy ścisłego dualizmu, przypuszczali dwa pierwiastki odwieczne i odpowiednie im dzieła stworzenia; umiarkowańsi, wzorem Bogomilów, uważali zło za upadłego boga. Dla jednych i dla drugich świat widzialny nie był dziełem Boga dobrego, „Boga Nowego Testamentu”, lecz tworem ducha złego, „boga Starego Zakonu”. Pierwiastek zły, czy bóg upadły, pociągnął za sobą część istot niebieskich i uwięził je w złem— w materyi. Aby te duchy przykuć do złego, Szatan-Jehowa wymyślił życie zmysłowe, na wieki więżące istoty niebieskie. Dla uwolnienia istot duchowych Bóg posłał swego syna, Jezusa Chrystusa. Chrystus nie mógł się splamić przez połączenie z materyą, od ducha złego pochodzącą: przyszedł więc na ziemię w ciele nie-biańskiem, a przeszedłszy przez ucho anioła-Maryi, w pozornem ciele stanął przed ludźmi. Pozornie też tylko cierpiał, pozornie umarł, a spełnił swe posłannictwo, przypominając ludziom ich boski początek i ucząc odrywać ducha od materyi. Taki jest zrąb zasadniczy nauki K-ów.— Część ich nie przypuszczała nawet, aby Chrystus był kiedykolwiek na ziemi. Ci twierdzili, że tylko duchowy Chrystus duchowo czas jakiś przebywał w ciele św. Pawła i tak spełniał swe zadanie. Cel dobrego Boga będzie spełniony, gdy wszystkie duchy wyzwolą się z więzów materyi i powrócą do swych ciał niebiańskich,* w niebie zostawionych. Wyzwolić się człowiek może, gardząc materyą: a więc porzucić należy dobra ziemskie, nie spożywać potraw z materyi ożywionej, czyli nie jeść mięsa i produktów zwierzęcych, powstrzymać się od węzłów małżeńskich, które, rozradzając ludzkość, przyczyniają się do niewoli duchów. Ponieważ jednak nie wszyscy mogą się zdobyć odrazu na takie wyrzeczenie się materyi, K-owie dzielili się na klasy. Najwyższą stanowili „wybrani” albo „doskonali”. Takim, odrzucając chrzest z wody, jako wymysł złego ducha, udzielano chrztu duchowego, consolamentum, po trzech dniach

13

lub

„słuchających”. Kto odpadł od

szem

za-

scisłego postu... Consolamentum było udzielane przez wkładanie rąk i odmówienie modlitwy Pańskiej. Odtąd „doskonali” nie mogli jeść nic prócz owoców, jarzyn, ryb, musieli odbywać długie posty i umartwienia, wyrzekać się własności i związków rodzinnych. Ale mała była liczba „wybranych”; ogół stanowił tylko „wierzących”. Ci mogli zabijać, prowadzić wojny, żenić się, posiadać dobra ziemskie, a obowiązkiem ich tylko było służyć „doskonałym” i przed śmiercią przyjąć consolamentum. Gdy zaś po przyjęciu consolamentum zdrowie powróciło, a nowy „doskonały” nie czuł się na siłach, by podołać wymaganiom, nierzadko śmierć sobie zadawał lub mu ją zadawano (endura). Do „wierzących” wstępowało się przez zgromadzenie „początkujących”

sekty, a potem wrócić postanowił, dla tego był obrzęd zwany reconsolatio. K., nienawidząc Kościoła i jego organizacyi, urządzili jednak u siebie hierarchię. Na czele stał rodzaj papieża (przebywał początkowo w Bulgaryi, później w o-kolicach Carcassonne), mającego radę z 72-ch mistrzów. W poszczególnych miejscowościach rządził biskup z dwoma swymi pomocnikami, „synem starszym” i „synem młodszym”. „Syn starszy” zazwyczaj był następcą biskupa. Biskupi udzielali consolamentum i przewodniczyli w nabożeństwach. Zresztą kult K-ów nie obfitował w znaki zewnętrzne. Szczególnych miejsc do nabożeństwa nie było. Grzesznicy odbywali spowiedź przed biskupami; ogół zadawalniał się spowiedzią powszechną; rozgrzeszeniu towarzyszyło włożenie na głowę Nowego Testamentu i odmówienie modlitwy Pańskiej. Nabożeństwo składało się z odczytania urywku z Nowego Testamentu, kazania i błogosławieństwa z odmówieniem „Ojcze Nasz”. Świętem najuroczyst-był dzień Zielonych Świątek—rocznica łożenia Kościoła K-ów. — Zewnętrzna prostota życia i umartwienia „doskonałych”, mimo roz-pasania i niemoraluości „wierzących”, silnie oddziaływała na lud, szczególniej wobec upadku ducha kościelnego pośród duchowieństwa. Prozelityzm szybko się rozwijał, tembardziej, że K. nie zaniedbywali żadnych śródków, by nawrócenia powodować. Szerzenie się sekty poczęło budzić obawy nietylko w Kościele, lecz i we władzach państwowych. Groził przewrót społeczny, upadek moralności, zdeptanie instytucyi małżeństwa. K., pozyskawszy możnych zwolenników na południu Francyi, poczęli groźnie występować przeciwko chrześciaństwu i Kościołowi, szczególniej gdy Waldensi (ob.) stanęli w ich szeregach a z nimi całe zastępy, którym głoszona równość obiecywała używania cudzego mienia. Poczęto napadać na duchowieństwo, znieważać kościoły. Od głównego gniazda herezyi Albi (Albiga) sekciarze otrzymali nazwę Albigensów (ob.). Rajmund VI, hrabia Tuluzy, dał im oparcie i opiekę i, ufni w swą moc, rozpoczęli otwartą wojnę z Kościołem. Na Stoi. Ap. zasiadł Innocenty III z jasnym wzrokiem na niebezpieczeństwa, grożące Kościołowi i społeczeństwu. Gdy środki czysto duchowe, nauczanie, missye cystersów nie pomogły, gdy na u-pomnienia Kościoła odpowiedziano szeregiem morderstw, książęta świeccy porwali się do broni, i przyszło do znanej ze strasznych skutków wojny krzyżowej, zwanej wojną Albigensów. Podrażnione namiętności doprowadziły z jednej i drugiej strony do okrucieństw i tysiącznych ofiar, o których wieść kroniki przekazały potomnym. Jednak wśród opisów tych śmiertelnych zapasów niektórzy kronikarze opowiadali fakta przesadzone lub wręcz z prawdą niezgodne. I tak z gruntu fałszywą jest opowieść o rzekomej odpowiedzi legata Arnolda przy zdobyciu przez krzyżowców miasta Béziers. Gdy bramy miasta wyłamano a mord i pożoga szerzyć się poczęły, miano się zapytać legata: jak odróżnić mieszkańców katolików od K-ów? „Quid faciemus; non pussumus discernere inter bonos et malos” (Cóż zrobimy? Nie możemy rozróżniać między dobrymi a złymi) — „Caedite eos, novit enim Deus qui sunt ejus” („Zabijajcie ich, poznał bowiem i wie Bóg, którzy są Jego”) — miał odpowiedzieć legat. Wstrętną tę baśń, zohydzającą legata papieskiego, a powtarzaną bezkrytycznie przez niemal wszystkich nowszych historyków, zmyślił Piotr Cezaryusz, zakonnik z klasztoru Heisterbach pod Bonn, i ogłosił w mizernej swej kompilacyi „Dialogi miraculo-rum”. Żaden ze współczesnych wojnie i późniejszych kronikarzy tego szczegółu nie opowiada; żadna francuska kronika tego nie podaje: trzeba było zakonnika, siedzącego w odległym niemieckim klasztorze, aby on jeden wiedział, co legat wyrzekł pod murami Béziers. Zresztą szerzenie się tej wieści i obecnie, pomimo tak rozwiniętych badań i krytyki historycznej, przypisać w części należy i niechęci względem Kościoła, gdyż do śmieszności dochodzące fałsze kroniki Cezaryusza dawno już dowodnie wykazano (Possevin, Vossius, Oudin, Dupin, Lenglet-Dufresnoy, Fleury; Kaufmann „Caesarius v. Heisterb.” wyd. 2-e, Kolonia 1862; „Bouner-Ztschr.”

N. F. I., IV ks. I str. 161 i nast.). — Krwawe wojny zakończyły się pokojem, zawartym przez Ludwika IX i Rajmunda VII. Rajmund zaprzysiągł wierność Kościołowi i ogłoszenie praw przeciwko heretykom w swych ziemiach. Spełnienie obietnicy z jego strony, a zarazem działalność inkwizytorów, ustanowionych przez papieża Grzegorza IX, uniemożliwiły nietylko rozwój, lecz i samo istnienie herezyi w południowej Francyi. K., ścigani karami, rozproszyli się po sąsiednich krajach, osiadali w górnych Włoszech, w Hiszpanii, w Niemczech. Różnice wierzeń i moralnośoi poczęły ich dzielić na coraz mniejsze sekty, a wzajemna niechęć ograniczała rozwijanie się liczebne. Jedni oddawali się wyuz-

tenże „Hist. de L’Egl.” t. 4.

A. Pol.

danej rozpuście, inni prowadzili życie nad wyraz umartwione; część zachowywała skrupulatnie wierzenia, wyniesione z Francyi; inni przyjęli zmiany, wprowadzone przez reformatora K-ów, Jana z Lugio, z prowincyi Bergamo, który wprowadził do nauki całe Pismo św. i przyznał Chrystusowi Panu ludzką naturę. K-owie, umiarko-wańsi, dualiści, rozpadli się też na dwa działy. Jeden z nich przyjął aryańską naukę o Trójcy. K. tego odłamu uznawali Boga za stworzyciela świata niewidzialnego, aniołów i czterech żywiołów, lecz jednocześnie stworzenie rzeczy widzialnych przypisywali dyabłu, któremu na to pozwolić miał sam Bóg. Dyabeł, za grzech wypędzony z nieba, rządził wśród swoich tworów. Słońce i księżyc także są złemi duchami, które co miesiąc popełniają cudzołóstwo. Anioł, winien lekkiego grzechu, został zamknięty w ciele ludzkiem przez szatana i dał początek rodzajowi ludzkiemu. Chrystus nie miał duszy ludzkiej, lecz tylko prawdziwe ciało człowieka. Drugi dział umiarkowanych K-ów przeczył pochodzeniu dusz ludzkich od grzesznego anioła i twierdził, że były one stworzone przez Boga, zanim jeszcze świat począł istnieć. Z czasem powstawały pomiędzy K-ami nowe nauki, jako to: przechodzenia dusz (metempsychoza), fatalizmu i in.; wszyscy przecież uporczywie odrzucali 8akramenta, małżeństwo i cały kult katolicki. W ciągu wieków całych gasła herezya K-ów, lecz i dziś jeszcze wśród zapadłych górskich wiosek Piemontu w wierzeniach i przesądach możnaby znaleźć jej ślady. — Bibl.: Benoist Jean O. P. „Histoire des Albigeois” (Paryż 1691); Mignę t. CLXXXIX, CC, CCX, CCXV1; Héfelé V; Mansi XXI, XXII, XXIII, XXVI; Bibl. P. P. Lugd. XXIII; Du Plessis d’Argentré „Col-lectiv judiciorum de nov. erroribus, qui ab iuitio XII saec...” (Paryż 1728, I); Rainerii Summa; Du Chesne t. V; Chassanion „Hist, das Albig.” (Paryż 1595); Vie i Vaissète „Histoire générale de la province de Languedoc” (Paryż 1730 — 1745, 5 t.; wyd. nowe 15 t. Tuluza 1872—92);

C. Schmidt „Hist, et Doctr. de la secte des Cath. ou Albig.” (Paryż 1849); tenże „Die Katharer in Südfrankreich.” (Sztrasburg 1847); Besse Guill. „Hist, des ducs de Narbonne” (Paryż 1660); Hergenroether Card. „Kath. Kirche”;

s. Pł.

Katarynka (łac. organum portabile, franc. Orgue de barbarie, niem. Drehorgel lub Leierkasten), popularny instrument muzyczny grajków ulicznych. Składa się ze skrzyni czworokątnej, różnej wielkości (długość jej dochodzi do 1 m. 5 c., a wysokość do 1-go m.). W tej skrzyni znajduje się od dwóch do trzech rzędów piszczałek, wytwarzających obszar skali o dwóch lub trzech oktawach. Wykonawcę zastępuje w grze na tym instrumencie walec, nabity gwoźdźikami (sztyftami), który wprowadza w ruch mechanizm, podobny do klawiatury organowej, o jednym rzędzie klawiszów. Nazewnątrz, po prawej stronie skrzyni, znajduje się korba, wprowadzająca w ruch walec i miechy. Podczas obracania się walca, gwoździki, wbite w miejsca odpowiednie, podnosząc klawisze, wydobywają melodyę, wraz z jej podkładem harmonicznym. Zamiast korby, stosowane też bywają ciężary, które, jak w zegarach grających, wprowadzają w ruch mechanizm klawiaturowy. Miejsce piszczałek zastępują często języczki metalowe, jak w fisharmonii. Oczywiście na K-ce mogą byó wykonywane tylko te sztuki, które fabrykant wybił gwoździkami na walcu. Chcąc zmienić sztukę, należy walec przesunąć za pomocą przyrządu, umieszczonego nazewnątrz instrumentu. Z powodu małej objętości walca, niepodobna urządzać na nim utworów większych, nawet tanecznych. Stąd też fabrykanci, zazwyczaj niemuzykalni, skracają, z konieczności, arye, tańce itp., a harmonie i figuracye upraszczają w sposób dowolny, mocno drażniący uszy słuchaczów więcej wrażliwych na piękno muzyczne. — Co do początku tej nazwy ob. Karłowicz Jan „Słownik wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia, u-żywanych w jęz. polskim” (str. 263).

Katarzyna Aleksandryjska, męczenniczka, żyła w końcu III i pocz. IV w. w Aleksandryi. Brak ⁰ jej życiu ścisłych historycznych danych, lecz, opierając się na opowieści Metafrasta, oraz na szczegółach zamieszczonych w nabożeństwie grec-kiem kościelnem o św. K-nie, powiedzieć można, iż była ona córką „króla” Konstosa a urodą, mądrością i świętością przewyższała inne dziewice. Gdy do Aleksandryi przybył cesarz Maksen-cyusz (ob.) i wielkie uroczystości ku czci bogów odbywały się w obecności władzy, stanęła przed nim K. i w gorących słowach odwodzić go poczęła od bałwochwalstwa, wskazując jako jedyną prawdziwą religię naukę Jezusa. Zdumiony cesarz, nie znalazłszy w swym umyśle ani jednego dowodu w obronie bogów, zwołał z różnych dzielnic swego państwa 50 uczonych, którzy mieli w rozprawie pokonać K-ę. Lecz próżne były usiłowania: K. mędrców do wiary przywiodła, a cesarz rozgniewany uczynił ich męczennikami Chrystusowymi. W więzieniu K. nawróciła odwiedzającą ją cesarzową, wodza straży, Porfiryusza, i jego 200 żołnierzy. Wszyscy nawróceni śmierć ponieśli z rozkazu cesarza, a święta miała być rozdarta przez machinę złożoną z kół, najeżonych nożami. Zanim jednak groźba została wykonaną, machina prysła w drobne kawałki. Nawrócenia i cud nie podziałały na cesarza: kazał K-ę ściąć mieczem i gdy wykonanym został rozkaz, z żył świętej, jak niesie podanie, zamiast krwi mleko popłynęło.— Podanie o przeniesieniu cudownem ciała świętej przez aniołów na górę Synai Falconius, arcybiskup San-Severino, tłómaczy dosłownem a błędnem rozumieniem nazwy „aniołów”, dawanej zakonnikom w pierwszych wiekach. Praw-

dopodobnie zakonnicy z Synai przenieśli do swego klasztoru szczątki męczenniczki. Część re-likwij św. K-y znajduje się w Rouen—reszta na Synai. Ikonografia przedstawia K-ę w królewskiej koronie z księgą i pierścieniem oblubienicy, z narzędziem męki—kołem. — Jest żywot jej, napisany przez Metafrasta (Sarius „De prob. ss. vit.”); po polsku obacz „Żywoty śś. Pańskich” ks. Piotra Skargi. Święto przypada dnia 25 listopada.

Katarzyna Szwedzka, święta (f d. 24 marca r. 1381), córka św. Brygidy (ob.) i Ulfona (Wulfona), księcia Nerycyi; młodociane lata spędziła w klasztorze, poczem wydaną została za mąż za pobożnego młodzieńca (Egharda). Młodzi małżonkowie ślubowali Bogu czystość dozgonną i wśród pracy, modlitwy i uczynków miłosierdzia pędzili życie. Chęć towarzyszenia matce poprowadziła św. K-ę do Rzymu, a później do Ziemi Świętej, gdy zaś św. Brygida umarła, wraz ze zwłokami jej powróciła do Szwecyi. Ks. Skarga w „Żywotach” powiada, iż w powrocie swoim, podczas pobytu w Gdańsku, surowo gromiła zbrodnie krzyżackie i zapowiadała im groźne kary Boże. Złożywszy zwłoki matki do grobu, wstąpiła do zakonu brygidek w Wad-stena i tam jako ksieni umarła. Pozostało po niej dziełko p. t. „Sielinna Troëst” (Pociecha duszy), zbiór zdań i myśli pobożnych. Kanonizowana została w r. 1474, uroczystość jej przypada 24 marca. Żywot św. K-y napisał Ulfon, mnich zakonu św. Brygidy. (Sarius „De prob ss. vit”; Bollandyści „Acta ss.—s. 24 m.).

Katarzyna Sieneńska, św. (1347—1380), ur. się w Sienie z zamożnych mieszczan, swego wdzięku, dowcipu i niezwykłej pobożności od najmłodszych lat darzona była przez rodziców szczególną miłością. W 13 roku jej życia oświadczył się K-nie pewien pan zamożny wielkiego rodu, lecz ona na znak, że poślubiła swe dziewictwo Chrystusowi, obcięła sobie włosy i włożyła welon zakonny. Rodzice, przypisując upór córki samotności (miała swój pokój oddzielny, gdzie oddawała się pobożnym rozmyślaniom), obarczali ją napróżno najróżnorod-niejszemi zajęciami, by nie miała czasu myśleć o Bogu. Wszakże pomimo licznych i uciążliwych zatrudnień, szyderstw rodzeństwa i służby, K. pozostała wierną Bogu i nic nie opuszczała ze swych ćwiczeń duchownych; zbudowała bowiem w duszy swej celkę, gdzie się chroniła od roztargnień. Siostry zastawiły na nią inne sidła, namawiając ją do strojów. Święta jakiś czas ulegała temu wpływowi, lecz wkrótce się wyzwoliła i nie przestała nigdy żałować chwilowej słabości. W 18-m roku życia przy wdziała habit 3-go zakonu św. Dominika. Piekło wkrótce zionęło na tę duszę czystą ogniem pokus zmysłowych. Jej wyobraźnia roić się poczęła od obrazów brzydkich, które niezmiernie ją trapiły. Wszakże walka zakończyła się świetnem

s. Pł.

S. Pł.

X. w. o.

zwycięstwem dziewicy. Przedziwna była cierpliwość i miłosierdzie służebnicy bożej. Przez długi czas opatrywała dwie złośliwe kobiety: jedną, chorą na raka, drugą, trądem dotkniętą, mimo ich złorzeczeń a nawet misternie wymyślonej potwarzy, która zachwiała w sądzie o niej nawet uczciwych ludzi. W czasie morowej zarazy r. 1374 zajaśniało nadzwyczajne poświęcenie się K-y. W nagrodę Bóg obdarzył ją niezwykłą jasnością, bystrością umysłu i ognistą wymową. Dziewica ta sprawowała trudne poselstwa i zawsze z wielkim pożytkiem dla Kościoła. Florencya, poróżniona z papieżem a dotknięta klęskami, śle ją do Awinionu do Grzegorza XI, r. 1376. K. nietylko osiągnęła cel swej podróży, lecz nawet namówiła papieża, aby wrócił do Rzymu. Wiele również pracowała nad usunięciem odszczepieństwa, które się poczęło po śmierci Grzegorza XI wskutek jednoczesnego obioru 2 papieży: Urbana VI i Klemensa VII.—Z powodu wielkich i nadmiernych trudów K. zrujnowała w krótkim czasie swe zdrowie i odeszła do Pana w 33-m roku życia,

r.    1380. Kościół obchodzi jej pamiątkę 30 kwietnia. Kanonizowaną została przez Piusa II roku 1461. Święta pozostawiła po sobie dość bogate dziedzictwo duchowe w dziełach przez siebie napisanych: Rozmowy o Boskiej Opatrzności, Mowa na Zwiastowanie Najśw. Panny, i 364 listy. W dziełach tych znać przebłyski geniuszu. Rozmowy były pisane po łacinie, a listy po włosku. Wszystkie dzieła ś. K-y wydane zostały w Sienie r. 1707 i 1713, w 5 tom. 4-o. Żywot szczegółowy świętej napisał

Dla Rajmund de Vineis s. de Capua, jej spowiednik. Oprócz licznych biografij, jakie o niej wyszły, zaznaczyć potrzeba: Alp. Capecelatro „Storia di

s.    Catarina da Siena et del papato del suo tempo” (wyd. 2-e Florencya 1864); ks. Plebankie-wicz „Żywot św. Katarzyny Seneńskiej” (Kraków 1843). Na obrazach malują ją z pierścieniem w ręku, niekiedy z kruoyfiksem na ramieniu i ze stygmatami na ręku albo z Chrystusem, podającym jej do wyboru dwie korony— jedną złotą, drugą cierniową.

Katarzyna Bolońska, św. (1413—1463), urodziła się w Weronie, a jak inni podają—w Bolonii. Pochodziła ze znakomitego rodu Vegri. Wstąpiła do zakonu klarysek w Ferrarze, stąd przeszła na ksieuią do Bolonii. Przedziwną odznaczała się pokorą, skupieniem ducha i umartwieniem. Nie szczędziła modlitw i postów w intencyi nawrócenia grzeszników. Za życia jeszcze słynęła darem cudów i proroctw. Zostały po niej objawienia, ale skreślone ręką obcą z opowiadań świętej: „Revelationes Catharinae Bononiensi factae”, które drukowane były w Bo-nonii r. 1511 i 1536, a r. 1883 w Wenecyi; O siedmiu orężach duchownych i niektóre inne, skreślone we włoskim i łacińskim języku. Umarła dnia 9 marca r. 1463. Kościół

di Bologna” (Bolonia 1520).

x. w. o.

„Acta SS.” tom VI, 146; cielna”.

święci jej dzień 9 lub 11 marca. Klemens VIII umieścił ją w Martyrologium. Kanonizacya jej rozpoczęta była za Klemensa XI a ukończona za Benedykta XIII r. 1724.—Ob. „Vita b. Ca-tharinae Bononiensis” (Bononia 1522); „Boli. Acta bs.”; Giac. Grasetti „Vita délia b. Caterina

x. w. o.

Katarzyna (z ojca Fieschi, z męża Adorno) Genueńska, św. (1447 lub 1448—1510), ur. się w Genui. Jej ojciec, członek znakomitego rodu Fieschi, był synowcem papieża Innocentego IV i jakiś czas wice-królem Neapolu. Od najmłodszych lat święta poczęła się ćwiczyć w posłuszeństwie i umartwieniu, które w późniejszym wieku w zdumienie wszystkich wprawiało. Przez cały adwent i wielki post nic nie jadała. Za pokarm służyła jej Komunia św., a za napój woda, mieszana z octem i solą. W 13-m roku życia, chociaż miała gorącą chęć wstąpienia do zakonu, ulegając jednak woli ojca, poślubiła Juliana Adorno ze szlachetnego rodu. Niestety, nie znalazła szczęścia w pożyciu małżeńskiem. Mąż jej, oddany rozpuście i innym występkom, w 10 lat po ślubie zakończył życie. Uprosiła jednak u Boga jego nawrócenie przed śmiercią. Trzydzieści przeszło lat jej wdowieństwa zajaśniały blaskiem cnót, szczególniej w czasie straszliwej morowej zarazy r. 1497— 1501, podczas której stała się wszystkiem dla wszystkich. Za życia słynęła cudami; pod jego wieczór, dotknięta ciężką i długą chorobą, znosiła cierpienia z heroiczną cierpliwością. Kanonizowana przez Klemensa XII r. 1737. Kościół św. obchodzi jej pamiątkę 22 marca. Pozostał po niej traktat o czyśćcu i Dyalog o czystej miłości Boga, trudny do zrozumienia, gdzie dowodzi konieczności umartwienia i pokory. Pierwszy Ma-rabotti, jej spowiednik, wydał żywot tej świętej. Ob. Bolland. „Acta SS.” d. sep. V, 149; „Leben der Katharina von Genua” (Augsburg 1844); Oeuvres de s. Catherine de Gênes précédées e sa vie par Th. de Bussière” (Paryż 1854); „Żywot i pisma św. Katarzyny Genueńskiej, spolszczył z niemieckiego Ks. P. Rzewuski” (Warszawa 1851). Traktat o czyśćcu przełożył i wydał ks. Golian w broszurze pod tytułem: „Pociecha dla dusz chrześciańskich czyli Nabożeństwo żałobne” (Kraków 1854).

Katarzyna Ricci, św. (1522—1584), ujrzała światło dzienne we Florencyi. Ród jej należał do najznakomitszych w Toskanii. Wcześnie straciła matkę. Wychowaniem jej zajęła się matka chrzestna, a potem ciotka, która była zakonnicą w Monticelli we Florencyi. Wkrótce wbrew skłonnościom dziecięcym upodobała sobie ciszę i samotność klasztorną. Ojciec, zabrawszy ją z klasztoru, począł w świat wprowadzać. Lecz nie dla niej były przyjemności, rozrywki i uciechy. Znudzona życiem światowem, tak przekonywająco prosiła ojca o zezwolenie na powrót do klasztoru, iż ten chętnie jej udzielił na drogę błogosławieństwa. Welon zakonny przyjęła w Prato w Toskanii u Dominikanek. — Niebawem dla swych niezwykłych cnót, pokory i umartwienia, przy wielkiej słodyczy charakteru i roztropności, w 25-m roku życia została przełożoną zakonną. Kardynałowie, biskupi i książęta pukali do bramy jej klasztoru, aby zasięgnąć u niej rady. Była też obdarzona, jak świadczy bulla kanonizacyjna, łaską stygmatów. Kanonizował ją Benedykt XIV r. 1746. W Prato wydano „50 lettere inedite di s. Caterina di Ricci eon illustrazioni di Ces. Guasti”. Por.: Boli.

„Encyklopedya Koś-x. w. o.

Katarzyna, królowa angielska (* d. 27 października r. 1401 w Paryżu—f d. 3 stycznia r. 1437 w opactwie Bermondsey), najmłodsza córka Karola VI de Valois, króla francuskiego, i Izabelli Bawarskiej, żona Henryka V, króla angielskiego. Wychowywała się zdała od dworu w Pois-sy. R. 1413 Henryk IV, król angielski, zwrócił się do Karola VI z prośbą o rękę K-y dla swego starszego syna, Henryka, któremu dwie starsze siostry K-y odmówiły były swej ręki. Atoli podczas tych starań Henryk IV umarł (20 marca r. 1413), syn jego zaś, po wstąpieniu na tron angielski, rokowań ojca w sprawie małżeństwa nie przerwał, ale zażądał bogatego wiana, mianowicie 2 000000 koron w złocie i Normandyi. Propozycyę, naturalnie, odrzucono, co dało Henrykowi V powód do wypowiedzenia wojny Karolowi VI (1415). Na północy Francyi Anglicy odnieśli zupełne zwycięstwo, a kiedy r. 1419 Rouen wpadł w ich ręce, Karol VI rozpoczął rokowania o pokój. Wówczas matka K-y, pragnąc uzyskać dogodniejsze dla Francyi warunki pokoju, podsunęła Henrykowi na nowo myśl o małżeństwie z K-ą. Tak przyszło do słynnego traktatu w Troyes (r. 1420), na którego zasadzie Henryk V zaręczył się 21 maja r. 1420 z K-ą, niebawem 2 czerwca ją poślubił i, uznany z pominięciem praw delfina dziedzicem tronu i korony Francyi, odbył d. 2 grudnia t. r. wspaniały wjazd swój wraz z małżonką do Paryża. Do Anglii przybyła K. dopiero d. 21 lutego r. 1421 i zaraz 24-go koronowała się w Westminsterze, poczem towarzyszyła mężowi w jego podróży po północnej Anglii. Dnia 2 grudnia r. 1421 powiła mu w Windsorze syna, późniejszego Henryka VI. Po krótkotrwałym pobycie w maju r. 1422 w Harfleur, udała się d. 30 maja t. r. do Paryża, skąd już wróciła wdową do Anglii; Henryk V bowiem, wracając do Londynu, w celu poratowania zdrowia, już w Vincennes zachorował śmiertelnie i d. 31 sierpnia t. r. życie zakończył. K. w początkach (12) października przewiozła ciało małżonka swego do Londynu i pochowała we własnej rezydencyi w Windsorze, skąd przeniosła się następuie do Baynard’s Castle, zamku, wyznaczonego jej przez parlament na miejsce stałego pobytu. Przez cały

Nabożna aż

okres nieletności Henryka VI grała K. smutną rolę parawanu dla intryg dworskich i walk wewnętrznych o władzę. Dopiero po śmierci księcia Bedforda, gdy regencyę objął ks. Gloucester, faktyczna opieka nad młodym królem przypadła w udziale K-ie. Gdy jednakże zawarła potajemnie powtórny związek małżeński poniżej swego stanu z pewnym Walijczykiem, Ovenem Tudorem, odsunięto ją od dworu, a Gloucester rządził odtąd niemal samodzielnie. W r. 1428 przeprowadził on przez parlament prawo zabraniające wogóle raz na zawsze królowej-wdo-wie wychodzić powtórnie za mąż bez wyraźnej na to woli męża nieboszczyka albo Rady tajnej. Usunięta od steru nawy państwowej, K. umarła w zaciszu życia prywatnego; pochowano ją w Westminsterze. Oven Tudor uległ prześladowaniu i nawet uwięzieniu. Ze związku z nim K. miała troje dzieci, z których najstarszy syn, Edmund, ożeniwszy się z Małgorzatą Beaufort, został hrabią Richmondu. Przezeń K. jest babką Henryka VIII. — Por.: „Le Religieux de Saint Denis”; Juvenel des Ursins „Le Journal d’uu bourgeois de Paris”; Monstrelet; Strickland A. „Lives of tlie Queenes of England” (Londyn 1844, in 8-o, t. III str. 116); P. Anselme „Hist, généal.” (I, str. 115): Vellet de Viriville „Histoire de Charles VII” (t. I str. 143, 187, 189 i inne).

Katarzyna Z Aragonii, pierwsza żona Henryka VIII, króla angielskiego (* 15 grudnia r. 1485 w Alcala de Henares — f d. 7 stycznia r. 1536 w Kimbolton), najmłodsza córka Izabelli i Ferdynanda Katolika. Zaręczona d. 18 kwietnia

r. 1490 z don Alfonsem Portugalskim, wychowana została bardzo starannie przez matkę i w r. 1500, w celu wzmocnienia związku pomiędzy Hiszpanią i Anglią, przeznaczona na żonę Arturowi, księciu Walii, starszemu synowi Henryka VII, króla angielskiego. Dnia 2 października r. 1501 wylądowała w Plymouth, a d. 14 listopada odbyły się gody weselne. Atoli Henryk VII, u-ważając Artura (* r. 1485) jeszcze za dziecko, nie dopuścił do życia małżeńskiego. Wkrótce Artur zmarł (2 kwietnia r. 1502) i rodzice K-y zażądali od króla Henryka VII zwrotu zarówno córki, jak i wiana (około 100 000 skudów). Tymczasem Henryk VII, po utracie Elżbiety z Yorku, poprosił o rękę K-y dla siebie, ale niebawem zmienił zamiar i zaręczył K-ę ze swym drugim synem, 12-letnim Henrykiem (23 czerwca w r. 1503). Po uzyskaniu dyspensy papieskiej wyznaczono zaślubiny na d. 8 czerwca r. 1505. W wigilię atoli młody książę Walii zaprotestował przeciwko temu i wszystko pozostało w zawieszeniu, powodując naprężenie stosunków dyplomatycznych pomiędzy Hiszpanią i Anglią. Dopiero po wstąpieniu na tron angielski Henryka VIII K. wyszła za niego za mąż: uroczysty ślub odbył się 11 czerwca r. 1509, a koronacya 24 t. m. w opactwie westminsterskiem. Pierwsze lata pożycia małżeńskiego były dosyć szczęśliwe, wkrótce jednak nastąpiły kwasy wskutek utraty dzieci: śmierć bowiem zabrała K-nie troje starszych dzieci, tak, że pozostała jej tylko córka jedynaczka, Marya Tudor, przyszła królowa angielska. Mianowana podczas wojny z Fran-cyą (1513) regentką państwa, K. wykazała wiele energii w stosunkach ze Szkocyą. W r. 1520 przyczyniła się wielce do zawarcia związku między swym mężem i Karolem V. Aż do tego czasu wywierała znaczny wpływ na sprawy państwowe. Dopiero, kiedy Henryk VIII mianował swego syna naturalnego, Henryka Fitzroy, urodzonego ze stosunku króla z damą dworu królowej, Elżbietą Blount, księciem Richmondu, pożycie małżeńskie K-y pogorszyło się, a z chwilą (r. 1526) opanowania króla przez Annę Boleyn mówiono już otwarcie o rozwodzie. Ten stan naprężenia i tymczasowości trwał długo i przyczynił się wielce do wprowadzenia reformacyi w Anglii. K. broniła energicznie praw swych i swej córki. Wreszcie król d. 25 stycznia r. 1533 poślubił tajnie Annę Boleyn, a arcybiskup z Canterbury 23 kwietnia t. r. unieważnił małżeństwo K-y z Henrykiem. K. opuściła dwór, ale nie Anglię, i, rozłączona z córką jedynaczką, mieszkała pod ścisłym dozorem aż do śmierci. Postępowanie K-y, pełne godności i powagi, budziło dla niej szacunek ogólny nawet u wrogów. Ofiara polityki w młodości, pod koniec życia była również ofiarą namiętności swego lubieżnego małżonka. Na portrecie królowej pędzla Holbeina K. wygląda na kobietę bardzo urodziwą, żywą. o rysach regularnych i miłych.—Por : Ehses „Römische Dokumente zur Geschichte der Ehescheidung H. VIII von England” (Paderborn

1893); Froude „The divorce of Catherine of A-ragon” (Londyn 1891).

Katarzyna Howard, żona Henryka VIII, króla angielskiego, ob. Howard.

Katarzyna Parr, żona Henryka VIII, króla angielskiego, ob. Parr.

Katarzyna Portugalska, królowa angielska (* d. 26 listopada r. 1638 w Villaviciosa w Alem-tejo—f 31 grudnia r. 1705 w Lizbonie), córka Jana IV, króla portugalskiego, z rodu Braganza, i Ludwiki de Guzman; d. 21 maja 1661 wyszła za mąż za Karola II, króla angielskiego, przyniósłszy mu w wianie Tanger, Bombaj i 2 miliony „crusadoR” (około 400 000 rb.). do dewocyi, nie posiadała najmniejszych zdolności i nie umiała wskutek tego wywierać żadnego wpływu na swego męża. Wkrótce też zaniedbana została przez króla, oddanego całkiem metresom, śród których królowała początkowo lady Castlemaine, a następnie pani Kérouaille. W r. 1673, kiedy w Anglii zapanowała reakcya przeciw katolicyzmowi, K. uległa licznym napaściom w parlamencie. Król stanął wówczas w jej obronie i podniósł przez to jej znaczenie w Anglii. Po śmierci swego lekkomyślnego mał-

W r. 1704 została regentką Portugalii

BK

8*B

f'

padkiem znalazła, łączyła się dziś z tern, jutro z owem stronnictwem, jeden tylko cel mając zawsze na oku: utrzymać się przy władzy za jakąbądź cenę. Dlatego Francyę zalała krwią i do zguby przywiodła dom królewski Walezych. Nazywano ją furyą; Hugonoci mawiali o niej, jedenastoletniego Karola IX, zjawiła się w radzie j iż „ma serce jak dyament, a duszę czarną jak królewskiej i w imieniu syna objęła rządy. Z natury swej włoszka z czasów Odrodzenia, ze świet-nem literaokiem i artystycznem wykształceniem, zamiłowana też w przepychu i zbytku, była włoszką także pod względem religijno-moralnym. Będąc katoliczką, okazywała to jawnie

żonka (f 1685) mieszkała jeszcze przez czas pewien w Anglii, skąd dopiero w r. 1692 wróciła przez Francyę do Lizbony. W przejeź-dzie swoim ominęła rozmyślnie dwór Ludwika XIV.

w imieniu swego słabego na umyśle brata, don Pedra.

Katarzyna de Médicis (de’Medici), królowa francuska (* w roku 1519 we Florencyi — f 1589 w Blois we Francyi), córka Wawrzyńca Medyceusza, księcia Urbino, i Magdaleny de Boulogne, z domu de la Tour d’Auvergne, zaślubiona w r. 1533 księciu Henrykowi, drugiemu synowi Franciszka I, króla francuskiego. Małżeństwo to uchodziło za mezalians, bo Medy-ceusze odniedawna dopiero posiadali godność książęcą, a przyszło do skutku w nadziei, iż książę Henryk (który następcą tronu został później, z powodu śmierci starszego swego brata, Franciszka) pozyska dla siebie, dzięki staraniom papieża Kleniensa VII, stryja K-y, księstwo we Włoszech—i w ten sposób otworzy wielkie widoki dla polityki francuskiej na półwyspie. Gdy ta nadzieja się nie ziściła z powodu śmierci papieża w roku następnym, stosunek K-y do małżonka i do dworu francuskiego tak się naprężył, iż tylko osobista dobroć króla Franciszka I przeszkodziła rozwodowi. Dopiero, dawszy życie następcy tronu, późniejszemu Franciszkowi II, wr. 1543, zdobyła sobie K. silniejsze na dworze stanowisko, ale nie miłość męża, który całe serce oddał swej kochance, o wiele starszej, lecz pełnej dowcipu i rozsądku, D i ani e z Poitiers (ob.). Miła, ukształcona, K. była tak przebiegłą, że nie czyniła mężowi z tego powodu najmniejszych wyrzutów, pochlebiała nawet książęcej faworycie. Takiem postępowaniem zjednała sobie pobłażliwość, a powoli i przychylność, małżonka i starego króla. Na sprawy państwa nie wywierała jeszcze żadnego wpływu. Nawet, gdy w r. 1547 małżonek jej zasiadł na tronie francuskim, rządzące stanowisko na dworze zajmowali G wizy usze (ob.), nie K. Nagły zgon Henryka II (f 10 lipca r. 1559), oraz wyniesienie na tron szesnastoletniego Franciszka II, pierworodnego syna K-y, otworzyły jej dopiero wrota do władzy. Ale tym razem podzielić się musiała rządami z potężnymi Gwizyuszami, których panowaniu położyła kres dopiero nagła śmierć Franciszka II (f 5 grudnia 1560 r.). Wówczas z cienia, w którym K-ę trzymano, wyłoniła się nagle dziejowa jej postać. Prowadząc za rękę przy każdej sposobności, ale w gruncie rzeczy obojętnie się zachowywała w sprawach wiary; tern mocniej oddana astrologicznym przepowiedniom, wierzyła w gusła i czary. Tak razu jednego podobno kazała wywołać przed siebie o-soby przyszłych królów francuskich w kole ma-gicznem, a mniemała, że może przeczuwać i zgadywać przyszłość. Wątpliwości i skrupułów moralnych nigdy nie doznawała. W duchu Mac-chiavellego oceniała środki tylko według ich skuteczności, nie według moralnej ich wartości: w polityce też swej nie trzymała się żadnych zasad. Obojętna na dobro Francyi, w której się przy-

«Sä»

mmmm

irH

■;i

f'i

PHI

siü

igË’qsôa

CATHERINE DE MEDICIS, JLeuic dzFraJiccj,..

rte ct/B lot J S.jcintner i5yp .(Jaef de 7o afo

cficx/UieuiT-c in^cLBstnmfi.-rue litln/oubidaruureTCochćtccapcuichccnlr.fytrhirt^TyrttipłCCFĄ,'

Fig. 11. Katarzyna Medycejska, królowa Francyi. Ze współczesnego sztychu Tomasza de Leu

(data śmierci błędna).

piekło”. Lecz sąd ten jej przeciwników cokolwiek mija się ze słusznością. Przy całej ambi-cyi i niepohamowanej żądzy rozstrzygania wszystkiego według swej woli, K. była bojaźliwą i chwiejną, i w ciągu jednego dnia kilkakrotnie zmieniała swe zdanie w jednej i tej samej sprawie.

Do zbrodniczych czynów popychała ją nie tyle I bitwy pod Jarnac i Moncontour (ob.; r. 1569) rachuba i twarde serce, ile raczej wewnętrzna po których w rok dopiero stanął pokój, okupiony chwiejność i bojaźń. Rozumiała jednak, iż w da- drogo przez K-ę. Skarb był pusty, a zaciężny nem położeniu po śmierci Henryka II związek żołnierz poczynał się burzyć. Hugonoci tymcza-z Hugonotami i książętami królewskiego rodu naj- sein nie byli wcale złamani, jak o tern świad-więcej przedstawia dla niej korzyści: porozumia- czyła dzielna obrona Roszelli i śmiała wyprawa wała się więc z nimi. Antoni i Ludwik B o u r- Coligny’ego na Paryż. Król przytem zawistnem bon (Kondeusz) zajęli przynależne sobie miej- okiem spoglądał na brata, którego znaczenie ro-sca w radzie królewskiej, jak również i admi- sło, a K., zawsze niechętna wpływom hiszpań-rał Coligny. Antoni Bourbon zamianowany skim i narzucającym się ze swą opieką Gwizyu-został nadto generalnym namiestnikiem (lieute- szom, rada była pozbyć się pomocy Filipa II. nant général du roi), a łagodny l’Hôpital—kanclerzem. Utrzymać się na stanowisku, nie wypuścić władzy ze swej ręki ani na korzyść katolików, ani protestantów, ani Gwizyuszów, ani Bourbonów: oto jej cel i jej polityka. Skoro więc którekolwiek stronnictwo przerażało ją o-gromem swej potęgi, łączyła się wnet z prze-ciwnem, bez względu na dobro państwa, byle ostać się przy władzy. Kiedy zatem Hugonoci, uzyskawszy edykt tolerancyjny z St. Germain (d. 17 stycznia 1562 r.) i wzmógłszy się na siłach, dążyli do zdobycia zupełnej swobody religijnej i w tym celu pragnęli posiąść najwyższą władzę, poddać króla swemu wpływowi, a wreszcie owładnąć tronem,—K. jątrzyć zaczęła syna przeciwko nowatorom, przedstawiając niebezpieczeństwo grożące z ich strony. Kiedy znowu zbytnia opieka katolickich Gwizyuszów ciążyć zaczęła królowej, K. poleciła ogłosić (1563) pełnoletnim swego, dopiero 14-letniego, syna Karola IX, pozbawiając w ten sposób książąt możności jakichkolwiek praw do opieki, podczas gdy tak upełnoletnionego, po dawuemu, trzymała krótko. W czasie podróży dworu w lecie r. 1563 K. przekonała, się naocznie, że ogromna większość narodu stoi przy katolicyzmie. W Lyonie wręcz nawet oświadczono królowej, iż jeśli rząd nie wystąpi energicznie przeciw Hugono-tom, oburzenie i gniew katolików zwrócą się przeciw niemu samemu. Odtąd K. nie okazywała wcale życzliwości dla protestantów, usunęła wszystkie damy dworu, które nie uczęszczały na katolickie nabożeństwa, i praktyki religijne gorliwie uprawiała. Ambitny Kondeusz, który uapróżno oddawna wyczekiwał od królowej godności naczelnego wodza, urażony w swej dumie, usunął się ze dworu; K. rządziła po dawnemu przy współudziale jednego z Gwizyuszów, kardynała lotaryńskiego, i prezydenta parlamentu, Birago, ludzi całkiem jej oddanych. Zasługą jej pierwszych lat regencyi był pokój w Troyes z Anglią, zapewniający Francyi Calais (dnia 11 kwietnia 1564 r.). Przez cały czas od pokoju w Amboise (19 marca 1563) wrzała zacięta walka religijna, przerwana na krótko przez pokój w Lonjumeau (23 lutego 1568 r.). Na tle jej występuje niedoszły z Filipem II zjazd w Bayonnie (1565), na który K. stanęła osobiście, gdy król hiszpański przysłał tylko zastępcę swego w osobie Alby; czynem zaś najkrwawszym w tej walce były

W tych warunkach przystała na pokój w St. Germain-en-Lay e (d. 8 sierpnia 1570 roku), przyznający Hugonotom pewne swobody wyznaniowe, zbliżyła się łaskawie do admirała Coli-gny'ego i zadokumentowała nawet swą łączność z Hugonotami w ten sposób, że własną swą córkę, Małgorzatę, wydała za mąż za protestanta, ks. Henryka z Nawarry. Atoli spokój wewnętrzny Francyi trwał tylko do czasu powrotu królowej do kraju, od łoża chorej córki w Lotaryngii. Powróciwszy, z przestrachem spostrzegła, iż nie ona, lecz admirał kieruje królem i Fran-cyą. To pchnęło ją ostatecznie do działania. Admirał w tej chwili uchodził w jej oczach za najniebezpieczniejszego nieprzyjaciela korony, za wroga śmiertelnego jej samej: postanowiła go zgubić. A kiedy zamach d. 22 sierpnia 1570 r. na Coligny’ego się nie udał, wraz z księciem Henrykiem Andegaweńskim i innymi uknuła spisek, aby wymódz na królu śmierć admirała, przedstawiając mu niebezpieczeństwo grożące tronowi ze strony rozwielmożnionych w kraju Hugonotów. W ten sposób przyczyniła się bezpośrednio do wywołania rzezi innowierców podczas Nocy św. Bartłomieja (ob.). Pierwsza nawet kazała uderzyć we dzwony na gwałt, a potem w otoczeniu dworu swego wyszła przypatrywać się stosom trupów, leżącym przed bramą Luwru. Odtąd już niepodzielnie dzierżyła władzę w swych ręku; syn bowiem, wychowany przez matkę we fraucymerze, obojętny był na sprawy państwa. Dopiero obiór ks. Anjou, trzeciego syna K-y, królem Polski (maj 1573 r.), zmusił królową do zwrotu w postępowaniu względem Hugonotów. Samowola jednak królowej do tego stopnia zraziła Gwizyuszów i oburzyła nawet umiarkowanych katolików, że kiedy po nagłej śmierci Karola IX (30 maja r. 1574) K. na nowo ogłosiła się regentką Francyi do czasu powrotu z Polski Henryka III, z trudnością już zdołała utrzymać powagę wobec powszechnie zjednanej sobie nienawiści. Za przybyciem do Francyi słabego, chwiejnego i ulegającego każdemu silniejszemu wpływowi Henryka III, K. utrzymała się przy władzy, opanowała bowiem rychło swego trzeciego syna, który zawsze szczególnie blizkim był jej sercu. Wobec tego „politycy” i protestanci ścisnęli swe szeregi, gotując się do oporu. Zawrzała wojna domowa na nowo. Walcząc i układając się z ligą, to zdradzając

Hugonotów i Henryka z Nawarry, to usiłując ich sobie zjednać, nakłoniła króla do pokoju w Nemours (1585 r.), a wystawiła go na całą trwogę i wszystkie niebezpieczeństwa dnia zwanego Journée des Barricades (dnia 12 maja 1588 r.). K. ujrzała się wreszcie wraz z synem od wszystkich znienawidzoną i pogardzoną. Zmartwienie z powodu własnej bezradności, ciągłe wysiłki woli występnej podkopały w ostatnich latach silną, aż do późnego wieku jej naturę. Do wymordowania Gwizyuszów dnia 23 grudnia roku 1588 nie przyczyniła się wprawdzie bezpośrednio, ale zbrodnie te, gdy już były spełnione, przeraziły ją mocno: drżąc przed okropnemi skutkami politycznego mordu, w wielkim rozstroju nerwowym zmarła w 13 dni po zamordowaniu jednego z Gwizyuszów u stóp Henryka III. — Guizot, ze stanowiska interesów politycznych Francyi, w u-króceniu moźnowładzców i odpieraniu żądz habsburskich dojrzał i jasne też strony w jej działalności, jako regentki z prawa a królowej de facto. Slabem wynagrodzeniem Francyi za niegodziwe rządy było obdarzenie jej pysznemi budowlami (Tuileries, piękne dzieło Filiberta de 1’Orme, pałac w Soissons i inne), lub rękopisami greckiemi, zakupione-mi niegdyś przez pradziada K-y w Konstantynopolu a oddanemi przez nią do Biblioteki Królewskiej.—K. nie była wcale piękną; wyniosłej postawy, twarz miała śniadą, oczy o-krągłe, duże, rysy grube i grube też wargi. Zdrowa i silna, podobała sobie w męskich rozrywkach, w polowaniach i bankietach. — Porów.: Alberi „Vita di Caterina de’Medici” (Florencya 1838); La Ferrière Hektor „Lettres de Catherine de Médicis” (1880—92); Reumont A. „Die Jugend Catherina’s de Medici” (Berlin 1856); Trollope Adolphus „The girlhood of Catherine de Medici” (Londyn 1856); Baschet A. „La diplomatie Vénitienne.

Les princes de l’Europe au XVI siècler (Paryż 1862); Bordier H. „La Saint Barthélemy et la critique moderne ” ( Paryż - Genewa 1879); Loiseleur Jul. „L. nouvelles controverses sur la St. Barthélemy” (w „Revue histor.” 1881); Combes F. „L’entrevue de Bayonne et la question de la St. Barthélemy” (Paryż 1882); Kervyn de Lettenhove „Les Huguenots et les Gueux” (Bruges 1883— 85); Zeller „Le mouvement guisard en 1588; Catherine de Médicis et la journée des barricades" („Revue hist.” 1889); Hilliger „K. von Medici und die

nośó, poczucie obowiązku, wytrwałość i stałość nieugięta w nieszczęściu—to główne jej cechy, obok których dałaby się jeszcze odnaleźć, tak właściwa jej matce, skrzętna a zręczna zapobiegliwość o realne interesa. Ze wszystkich Jagiellonek miała K-a, obok Anny, najwięcej zaważyć w losach swojej ojczyzny, nietyle zresztą sama, ile raczej przez swoje potomstwo. — Z pierwszych lat jej młodości możnaby podnieść szczegół, że gdy w r. 1536, w czasie nieobecności króla, bawiącego wraz z królową i najstarszą córką Izabellą na Litwie, wybuchł w Krakowie

JH

iiä

■V

mm

PUPk

Sif ■

mm

m

-i,‘i.

Fig. 12. Katarzyna Jagiellonka, królowa Szwecyi. Podług portretu w Tow. Przyjaciół Nauk w Poznaniu.

Zusammenkunft in Bayonne” (Lipsk 1891); „Revue des questions hist.” (1880). E Chw-Katarzyna Jagiellonka, najmłodsza z pięciorga dzieci (4-o starszych: Izabella, Zygmunt August, Zofia, Anna), córka Zygmunta Starego i drugiej jego żony, Bony Sforcyi, ur. się 1 listopada r. 1526). Wcale staranne wychowanie, jak u wszystkich wogóle dzieci Bony, poboż-

na zamku 18 października groźny pożar, przy którym wielu z ratujących zginęło, trzy pozostałe na zamku królewny, między niemi 10-let-nią wówczas K-ę, zdołano wyprowadzić z płonącego gmachu. Zresztą młodość K-y, jak i innych Jagiellonek, upływała cicho i spokojnie w rodzinuem gronie, które jednak czas i bieg wypadków uszczuplał coraz bardziej. Najstarsza siostra, Izabella, wyszła na Węgry za Jana Zapolyę, potem w r. 1548 umarł ojciec, Zygmunt I, a niebawem po jego śmierci wywiązały się niesnaski i nieporozumienia między matką

Encyk. Powbe. Ilustr. Zesa. 274. T . XXXV.

14

a synem, Zygmuntem Augustem. Urażona Bona usunęła się od dworu i żyła na uboczu kilka lat, w Warszawie wraz z trzema córkami, aż w r. 1556 wyjechała, nieprzejednana, z Polski na stały pobyt do Włoch. W tym samym roku wyszła za mąż za księcia bruuświckiego,

nia się do Sztokholmu, a gdy Jan, nie uzyskawszy żądanego glejtu, nie przybył, wysłano przeciw niemu siłę zbrojną, która oblężonego na zamku Abo zmusiła, po bezskutecznym oporze, do poddania się. W 9 miesięcy po opuszczeniu Wilna popadła K. wraz z mężem w niewolę króla Eryka, który swych jeńców zamknął do twardego więzienia na zamku w Gripsholm, a wiernych im dworzan kazał stracić. W czasie tego czteroletniego więzienia K. okazała niezwykłą wierność swemu mężowi i nieugiętą stałość w nieszczęściu. Eryk starał się ją skłonić do opuszczenia męża oskarżonego o zdradę stanu, przyrzekał jej nawet wolny powrót do Polski, ale mężna Jagiellonka okazała tu podobną, niezłomną stałość, z jaką dawniej jej brat, Zygmunt August, bronił wobec sejmu swego małżeństwa i wiary zaprzysiężonej Barbarze Radziwiłłównie. Oparła się również wytrwale naleganiom Eryka, .gdy ten okazywał gotowość wydania jej poselstwu moskiewskiemu, które przysłał był do Szwecyi Iwan Groźny, z prośbą o wydanie mu księżnej finlandzkiej, choćby za koszt pewnych ustępstw politycznych. Na wszelkie przedstawienia, nalegania, czy groźby Eryka w tym względzie mężna niewiasta miała zawsze je<Jną i tę samą odpowiedź: „Bogu i księciu Janowi przysięgłam i dotrzymam tej przysięgi do Iśmierci”.—W więzieniu powiła K. córkę Izabellę, która jednak już w półtora roku umarła, później syna Zygmunta (20 czerwca r. 1566), późniejszego III, króla polskiego. Przyszedł wreszcie rok 1568, a z nim zupełna zmiana w losach braci. Jan opuszcza więzienie i wstępuje na tron, Eryk z tronu do więzienia, w któ-rem zczasem, otruty, miał życia dokonać. Strąciło go z tronu gotujące się już od jakiegoś czasu powstanie przeciw jego okrutnym i znienawidzonym rządom, pod któremi mało kto czuł się bezpiecznym odkąd Eryk zaczął zdradzać napady chwilowego obłędu i odkąd raz w takiej chwili widocznego szału zabił własną ręką kilku przedniejszych Szwedów ze swego otoczenia. Dnia 4 listopada r. 1567 odzyskał ks. finlandzki wolność; d. 20 Gzerwca r. 1569 koronowano go uroczyście w Upsali wraz z żoną, jako Jana III. Wieść o tych wypadkach w Szwecyi wywołała żywą radość wśród sióstr K-y, bo Jagiellonki mimo rozłąki nie zapominały o sobie, jak świadczy częsta między niemi wymiana listów, do-

Henryka, Zofia Jagiellonka. Razem pozostały tylko dwie siostry, Anna i K. Przebywały, jak dawniej, w Krakowie, Warszawie, to w Wilnie lub innych stronach kraju, np. Przemyślu, dokąd się schroniły przed grasującą w Polsce w r.

1559 zarazą. Obie siostry chętnie-by wyszły za mąż, ale upragnione małżeństwo nie mogło długo przyjść do skutku. Wprawdzie w czasie wesela Zygmunta Augusta z Katarzyną Rakuską w r. 1553 towarzyszący siostrze do Polski ar-cyksiążę Ferdynand robił wrażenie starającego się o rękę K-y; starał się o nią później i w. ks. moskiewski, Iwan Groźny, nie bez myśli zapewne jakich korzyści, tytułem wiana, w Inflantach, których sprawa wysuwała się wówczas na pierwszy plan w północno-wschodniej Europie.

W obu wypadkach małżeństwo nie przyszło do skutku już-to ze względów politycznych, już-to wreszcie z niechęci i nieufności do osoby konkurenta. Później, prawie równocześnie, rozpoczęli starania bracia króla szwedzkiego, Eryka XIV, królewicze: Jan o rękę K-y, Magnus o rękę Anny. Małżeństwo Anny rozwiało się, K-y przyszło ostatecznie do skutku. Wobec ówczesnych wypadków, kiedy właśnie rozpalała się wojna o Inflanty, rozpoczęta napadem w. ks. moskiewskiego na ten kraj, poczem część Inflant poddała się Polsce, a zaś Szwedzi i Duńczycy rwali ze swej strony co się dało, w takiej chwili przyjaźń Jana, wówczas ks. finlandzkiego, nie mogła być rzeczą zupełnie obojętną. Łączyły też Zygmunta Augusta już nieco dawniej stosunki z ks. finlandzkim: nieraz u niego zaciągał król pożyczki pieniężne. Przyszedł więc prawie bez trudności związek małżeński do skutku; pobłogosławił go w Wilnie tamtejszy biskup Waleryan d. 4 października r. 1562; w tym dniu pełue w przyszłości znaczenia dla Polski i Szwecyi połączenie Jagiellonów z domem Wazów zostało spełnione. Po uroczystościach i godach weselnych odjechała K. d. 12 października wraz z mężem i dodanym jej dworem polskim do Finlandyi, zaopatrzona przez brata w bogatą wyprawę. Sama droga do Finlandyi nie była wolną od niebezpieczeństwa, na morzu z powo- \ starczały też K-nie, o ile mogły, pomocy w czadu spóźnionej pory, na lądzie znowu trzeba się sie jej więzienia. Do sióstr też przedewszyst-było strzedz w. ks. moskiewskiego, obrażonego kiem zwraca się K. w chwilach potrzeby, np. odrzuceniem jego dawniejszych starań o rękę do Zofii z prośbą o pożyczkę na zapłacenie kosz-K-y. Przyjechano wreszcie do Finlandyi, ale tów królowi duńskiemu, a prośbę jej popiera jakby po to, aby dopiero    zacząć    drugie dni cięż-    u Zofii Anna. Głównie jednak podobne    sprawy

kich doświadczeń. Brat    Jana,    król szwedzki,    natury realnej porusza K. w listach do    brata,

Eryk XIV, już oddawna spoglądając z nieufno- Zygmunta Augusta, gdzie jest mowa o spadku ścią na znoszeuie się ks.    finlandzkiego z Polską,    po matce (Bona zapisała K-nie i Annie po    50 000

podejrzewając go o tajne    układy    z Zygmuntem    dukatów), a jeszcze częściej o wypłacie    reszty

Augustem, wezwał go teraz dla usprawiedliwię- przyobiecanego jej posagu, to znowu prośba za

pokrzywdzonymi przez Gdańszczan kupcami szwedzkimi. — Wpływu na męża, któremu dała tyle dowodów przywiązania i poświęcenia, nie była K. zupełnie pozbawioną i głównie dzięki temu, mimo pewnej w Szwecyi niechęci ku katolicyzmowi, mogła mieć otoczenie polskie i katolickie, mogła wychowywać dzieci (Zygmunta i urodzoną już po wyjściu z więzienia Annę) po katolicku. Na żądanie królowej przysyłano jej księży katolickich (Herbest, Warszewicki) z Polski, gdzie na jej wpływie na męża budowano nadzieje nawrócenia Jana III, a przez niego Szwecyi, na katolicyzm. W tym kierunku oddziaływali na K-ę głównie biskupi: Hozyusz i późniejszy Kromer. Nadzieje jednak w tym względzie okazały się złudnemi, bo Jan III, jakkolwiek nie był zagorzałym protestantem, jednak dalekim był od przyjęcia katolicyzmu.— Ogółem około katolizacyi Szwecyi pracowała K. wiele. W Rzymie za jej i Hozyu-sza staraniem miało powstać kollegium dla wychowywania młodzieży szwedzkiej w wierze katolickiej. Na taki sam cel utworzyła K. osobną fundacyę w jezuickiem kollegium w Brunsbergu (Kluczycki „Lauda sejmików ziemi Dobrzyńskiej” str. 184). — K. umarła r. 1583; pochowano ją w katedrze upsalskiej, gdzie dotąd znajduje się jej marmurowy sarkofag, wspaniałe dzieło sztuki Odrodzenia.

latem r. 1553, za Zygmunta Augusta. Był to związek ściśle polityczny. Od Radziwiłła Czarnego (ob.) wyszła rada, aby król, związkiem małżeńskim z Habsburgami się połączywszy, ułagodził ich wrogie stanowisko względem Polski. Zbierały się bowiem groźne chmury, wojną brzemienne, od strony Moskwy i Turcyi: należało szukać związków politycznych. I dla Austryi związek ten był miły, nawet pożądany, jako udaremniający alians Polski z Franeyą, a nadto, jako otwierający naoścież wrota polityce austryackiej w Polsce. Poselstwa, w celu zmówienia księżniczki, podjął się Radziwiłł Czarny, dobrze widziany u dworu austryackiego, jako książę Rzeszy niemieckiej. W kwietniu r. 1553

IR

f.

llnPl

Fig. 13. Katarzyna Austryacka, królowa polska. Podług portretu malowanego w r. 1553 przez Łukasza Cranacha (syna).

Jan Przerębski, biskup chełmiński i podkanclerzy, ukończył pomyślnie układy, a 23 czerwca t. r. marszałek Radziwiłł poślubił K-ę w Wiedniu imieniem króla i uzyskał dyspensę papieską. Zygmunt August atolir niechętny temu małżeństwu, odwlekał kilkakrotnie dzień przyjazdu królowej do Polski i dzień koronacyi, aż wreszcie naznaczył ją na d. 30 lipca. W drodze do Polski towarzyszył K-ie jej brat, arcyksiążę Ferdynand, a ochmistrzem był ten sam Herberstein (ob.), który przed 8-u laty przywiózł był królowę Elżbietę do Polski. Dnia 29 lipca odbyła królowa uroczysty wjazd do Krakowa na jednym rydwanie z Boną i trzema siostrami mę-

Na trumnie widnieje postać królowej z rękoma złożonemi do modlitwy; nad nią herby szwedzkie i polskie obok tablic przedstawiających szczegóły z życia zmarłej. Z obojga dzieci Katarzyny tylko Zygmunt wytrwał do końca w wierze katolickiej; Anna, chwiejąc się między wpływami ojca i matki, katolicyzmu i protestantyzmu, została później gorliwą zwolenniczką drugiego. —Porów.: Przeździecki Aleksander „Jagiellonki polskie w XVI w.”. 4 tomy; Dubiecki Mary an „K. Jagiellonka” (w Obrazach i studyach histor., sery a II); Bartoszewicz Julian „Anna Jagiellonka”; „Wiadomość historyczua o zamężciu i przygodach Katarzyny, królowej szwedzkiej”

z.

(w Bibliotece Ossolińskich z r. 1830, t. II-III i nast.); Górnicki „Dzieje w Koronie polskiej”; Grabowski Ambroży „Starożytności historyczne polskie* t. II; Zakrzewski; Hipler „Stan. Hosii epistolae” t. I str. 84 i 85; w listach Zyg. Aug. u Lachowicza; Ujazdowski Tomasz „Pamiętnik sandomierski” t. II r. 1830.

Katarzyna Austryacka, królowa polska (* d 25 września r. 1535 w Wiedniu—f 22 lutego r. 1572 w Linz), córka Ferdynanda I, cesarza rzymskiego, i Anny Jagiellonki, córki Władysława, króla czeskiego i węgierskiego, starsza siostra Elżbiety, pierwszej żony króla Zygmunta Augusta; w październiku r. 1549 poślubiła początkowo Franciszka Gonzagę, księcia mantuańskiego, a owdowiawszy w marcu roku następnego, wydaną została za mąż powtórnie

ża: Zofią, Anną i Katarzyną. Dnia następnego obchodzono koronacyę i wspaniałe wesele z gonitwami na zamku i rynku, koncertami i kantatą, ułożoną ad hoc przez Wacława Szamotulskiego, muzyka królewskiego, i wykonaną przez

J. Wierzbkowskiego, mistrza śpiewaków królewskich, wreszcie z tańcami i maszkarami kosztow-nemi. Koronacyę obecnością swą uświetnili ks. Albrecht Pruski, książęta szląscy na Cieszynie, Brzegu i Oleśnicy, legat papieski, Antoni Maffei, posłowie cesarscy: hiszpański, angielski, szwedzki, duński, tudzież od elektorów, książąt włoskich, Wenetów i innych. Otyła, nie pierwszej młodości, K. nie odpowiadała wybrednemu gustowi króla polskiego, ale na razie przynajmniej, Zygmunt August zdawał się szczerze przychylnym żonie, a poBeł austryacki zachwycał się początkowo wzorowem pożyciem małżonków i przychylnością Polaków. „Najjaśniejsza królowa Katarzyna— tak pisał do Wiednia—nie ma nic do życzenia tak ze strony króla, jak też i Polaków. Ten kocha ją czule, ci mają dla niej poważanie i cześć osobliwą”. I rzeczywiście, gdy K. w r. 1554 zapadła na zdrowiu, Zygmunt August licznych sprowadza lekarzy, a nawet sejm lubelski opuszcza, aby się z nią widzieć. Ale harmonia ta nie trwała długo. K., obdarzona niepospolitym sprytem politycznym i silnie przywiązana do interesów dworu austryackiego, poczuwała się do obowiązku strzeżenia interesów austryackich w Polsce, konferowała z posłami swego ojca, udzielała im rad i wskazówek, i tem postępowaniem właśnie obudziła niechęć męża ku sobie, a podejrzliwość Radziwiłła; dobił ją zaś brak potomstwa, którego król gorąco pragnął. Z listu K-y, datowanego na początku r. 1554, do Bony, przebija pewna nadzieja potomstwa, ale nadzieja ta nie ziściła się wcale. Podejrzliwy król posądził królową, jak to stwierdzają listy Commendoniego (z 12 lutego i 2 marca r. 1565), — że nie chciała mieć dziecięcia, aby w Polsce nie pozostawić następcy, to znów, że miała zamiar podsunięcia dziecka obcego w razie, gdyby sama była niepłodną. Odtąd król coraz rzadziej z żoną widywać się zaczął, aż wreszcie osamotnił ją niemal całkiem. Jednocześnie przyjazne stosunki pomiędzy dworem ra-kii8kim a Polską oziębiły się znacznie; Habsburgowie zaczęli okazywać królowi jawną niechęć w sprawach Baru, Prus i Inflant, a to zobojętniło Zygmunta Augusta tembardziej dla żony. Tymczasem w r. 1558 pod nieobecność królewską K. zachorowała tak niebezpiecznie, że cesarz Ferdynand wysłał do niej Ottona Neydegga dla opiekowania się chorą. Król odwiedził żonę na dni kilkanaście, potwierdził jej testament i śpiesznie udał się na sejm piotrkowski. Miały to być początki owej strasznej choroby (epilepsyi?), która Zygmunta Augusta zupełnie do żony zraziła i stała się powodem ostatecznego rozbicia, i tak już nadwątlonego, związku małżeńskiego. Kiedy równocześnie z tem Habsburgowie postanowili i u południowyoh granic Rzpltej wzniecić niepokoje dla Polski niebezpieczne, Zygmunt August oburzył się na te intrygi rakuskie srodze i oburzenie swe dał uczuć dotkliwie K-nie. Osadzona niebawem (od 1 maja r. 15e3) w Radomiu, opuszczona przez męża, padła ofiarą polityki swego domu i swojej własnej. Z nieszczęściem swem K. dość długo ukrywała się przed ojcem i braćmi, i dopiero projekt rozwodu, który prymas Uchański podsunął królowi, zmusił ją do energicznej obrony interesów austryackich w Polsce. Wówczas zwróciła się do dworu austryackiego z prośbą, aby zwołać zjazd familijny, na którymby ojciec lub brat załatwił niezgodę jej z mężem. Maksymilian posłał natychmiast Zygmunta Kurzbacha i Mateusza Logu sa z propozycyą zjazdu na granicy szląskiej, „na którymby J. K. Mości kochana siostra nasza przewinić co miała, rozpoznać i załagodzić się mogło”. W odpowiedzi na to Zygmunt August wysłał do Wiednia Stan. Wolskiego, kasztelana rawskiego, i referendarza Czarkowskiego, z oświadczeniem, że do rozwodu skłania go skrupuł sumienia, iż z siostrą pierwszej żony się ożenił, oraz nieprzezwyciężony wstręt do K-y z powodu wielkiej choroby. K. zaprzeczyła epilepsyi, aczkolwiek zeznała, że po chorobie r. 1558 podlega częstym omdleniom. Rozwód wisiał w powietrzu. Tymczasem dwór austryacki, korzystając z przyjazdu Commendo-niego do Polski, daje mu w grudniu r. 1563 instrukcyę bądź-co-bądź niedopuszczenia do rozwodu. Zręczny Włoch używa całej swej wymowy, aby odwieść króla od tego zamiaru, wystawia niebezpieczeństwo polityczne, i dopina celu. Kiedy zatem sprawa królewska o złe pożycie wytoczona została na sejmie w roku następnym, skończyła się na niczem. Atoli rola opuszczonej K-ie sprzykrzyć się musiała, skoro starała się usilnie u króla o pozwolenie na wyjazd do Austryi. Zygmunt August pozornie sprzeciwia się temu, ale ostatecznie dnia 8 maja r. 1566 zezwala. Dnia 8 października t. r. K. opuściła z Dudy c z em (ob.) Wieluń i Polskę, aby już do niej więcej nie wrócić. Na późniejsze domaganie się dworu austryackiego przywrócenia stanowiska K-nie Zygmunt August, listem z dnia 17 marca z Warszawy, odpisuje, że połączenie uważa za niemożebne, nie potrafiłby bowiem żyć z królową pod jednym dachem, dóbr zaś zapisanych oddać nie może, gdyż sprzeciwiłaby się temu szlachta. Co zaś do powrotu K-y do Polski—nie sprzeciwia się temu, ale nie zapewnia jej świetnego utrzymania. Tak więc osamotniona K. przepędziła ostatnie chwile swego żywota w Linz.— Por.: Szujski „Trzecia żona Zygm. Augusta” («Przegląd polski» z r. 1877); tegoż „Trzy żony Zygmunta Augusta” i „Stosunki dyplomatyczne Polski z Austryą za Zygmunta Augusta” (w „Roztrząsanych i Opowiadaniach”); Przeździecki „Ja-

(t. XVIII str. 267 —

J. B.

giellonki Polski” (tomy II, III i V); Commendoni:

Listy do Karola Boromeuaza.

Katarzyna Leszczyńska, królowa polska, ob.

Leszczyńska Katarzyna.

Katarzyna I Aleksiejewna, żona Piotra Wielkiego, cesarzowa rossyjska (* 15 kwietnia 1684 r. — f 17 maja 1727 r.). Była córką Samuela Skowrońskiego, włościanina litewskiego, z wyznania katoliczka, na imię jej było Marta.

Elementarne wykształcenie otrzymała w domu superintendenta luterańskiego Gliicka (w Marien-burgu inflanckim), u którego służyła, wychowując się razem z jego córkami. Po zdobyciu miasta przez Rossyan (1702) wziął ją do siebie jako brankę Szeremietjew, a następnie Aleksy Mienszykow. Piotr Wielki poznał ją w r. 1705 i od tego czasu już się z nią nie rozstawał.

Niebawem przyjęła wiarę prawosławną (1708) i imię K-y Aleksiejówny, ponieważ jej ojcem chrzestnym był carewicz Aleksy. Towarzysząc Piotrowi podczas wyprawy nad Prut (1711), pozyskała jeszcze więcej z jego strony względów i uznania. Piotr W. uznał ją w ukazie za małżonkę, w r. 1712 wziął z nią ślub uroczysty w Petersburgu, uprawniając zarazem dwie jej córki: Annę (* 1708) i Elżbietę (* 1709). K. pozyskała wkrótce ogromuy wpływ na męża, tak, iż ona jedna tylko umiała hamowaó wybuchy jego gniewu. W r. 1724 została ukoronowaną, a po śmierci Piotra przez Mienszykowa, Tołstoja, oraz oficerów gwardyi wyniesiona na tron (8 lutego 1725 r.). W łącznym manifeście, wydanym przez senat i synod, przyznawano K-ie prawa do tronu na zasadzie jej koronacyi. Ponieważ Piotr W. nie wyznaczył po sobie następcy, a przez ukaz z r. 1722 zastrzegał sobie prawo dowolnego mianowania następcy tronu, więc w akcie koronacyjnym upatrywano zamiar Piotra przekazania żonie władzy monarszej. Podczas dwuletnich rządów K-y największego wpływu na sprawy państwowe używał Aleksy Mienszykow i ustanowiona w r. 1726 Najwyższa Rada Tajna (Wierchownyj Tajnyj Sowiet), złożona z 5-u członków, zasiadających pod prezydencyą cesarzowej. Do kompetencyi Rady należeć miały ważniejsze sprawy polityki zewnętrznej i admi-nistracyi. Członkami jej zostali senatorowie Mienszykow, Apraksiu, Golicyn, Tołstoj i Osterman.

Przez utworzenie Rady K. usuwała na plan drugi Senat Rządzący, który odtąd miał się zwać tylko „wysokim”. Za rządów K-y nie rozwinięto dalej zapoczątkowanego przez Piotra W. samorządu miejskiego, przywrócono nawet w miastach dawną władzę gubernatorów i wojewodów nad magistratami. Z projektów Piotra Wielkiego za rządów K-y wykonano następujące: w roku 1725 otwarto Akademię Nauk podług planu zatwierdzonego przez Piotra; podjęto wyprawę morską pod dowództwem kapitana Berynga, w celu przekonania się czy Azya nie łączy się bezpośrednio z Ameryką Północną; wydano szczegółowy kommeutarz do prawa o dziedziczeniu dóbr nieruchomych, wydano zaknz przymusowego oddawania kogokolwiek do klasztoru bez pozwolenia synodu. Polecono też Szafirowowi napisanie historyi panowania Piotra Wielkiego. Wydawszy swą starszą córkę Anne za Karola Fryderyka księcia Holsztynu (1725), K. podjęła starania dla zajęcia Szlezwigu. Przystąpiła tedy do Związku Wiedeńskiego, na którego czele stał Karol VI, i uzyskawszy poparcie ze strony Fryderyka Wilhelma I, usiłowała zmusić króla duńskiego, ażeby zwrócił Szlezwig księciu Karolowi Fryderykowi. Ulegając wpływom Mienszykowa, starającego się o koronę książęcą w Kur-landyi, nie dopuściła do zawarcia małżeństwa pomiędzy Anną Iwanówną (ob.) a ks. Maurycym Saskim (ob.), jednakże przed posłem saskim Letortem wyparła się wszelkiego współudziału z Mienszykowem, a następnie, kiedy sejm polski r. 1726 uchwalił unię Kurlandyi z Rzpli-tą, kasując przy tem elekcyę księcia Maurycego Saskiego, K. stanęła po stronie tego ostatniego i uznała za prawną jego elekcyę. Naza-zajutrz po śmierci K-y, w obecności rodziny cesarskiej, Rady Tajnej, synodu, senatu i wyższych władz wojskowych, odczytano niepodpisany jej testament, zawierający mianowanie następcą tronu Piotra Aleksiejewicza. Testament znosił na przyszłość ukaz Piotra Wielkiego o dowol-nem mianowaniu następcy, ustanawiał natomiast nowy porządek dziedziczenia tronu. W razie bezpotomnej śmierci Piotra Aleksiejewicza tron miał przejść do Anny i jej zstępnych, a następnie do Elżbiety i jej zstępnych, z pierwszeństwem mężczyzn przed kobietami.—Porów. Sołowjew „Istoria Rosii”

364. t. XVIV 1—99).

Katarzyna II Aleksiejewna, „Wielka”, imperatorowa rossyjska (* 1 maja 1729—f 17 listopada 1796 r.), córka księcia Chrystyaua Augusta Anhalt - Zerbst, generała armii pruskiej, i księżniczki holsztyńskiej Joanny Elżbiety, urodzona w Szczecinie, ochrzczona w wierze lute-rańskiej pod imieniem Zofii-Fryderyki-Augusty. Matka jej, lubiąca zabawy, przyjęcia i częste wyjazdy z domu, mało zajmowała się wychowaniem córki, powierzywszy je całkowicie osobom obcym. Stałą wychowawczynią Zofii była francuska m-lle Cardel, oczytana we „wszelkich tra-gedyach i komedyach francuskich” i wpajająca te same upodobania swej uczennicy. Wywierał też pewien wpływ na Zofię francuz kaznodzieja Pérard. Od „nudnego pedanta” Wagnera pobierała lekcye języka niemieckiego; podczas pobytu swego w Brunświku uczyła się religii od pastora Dowe, a muzyki od Roellinga, nie o-kazując jednak ani zamiłowania, ani uzdolnienia do niej. Zofia ujawniała już w dzieciństwie upodobanie do zabaw męskich i lubiła bardzo „strzelanie do ptaków”. K. niewiele przebywała w towarzystwie rodziców, odbywała jednak wraz z nimi ozęste przejażdżki. Czas jakiś spędziła w Eutin, gdzie poznała późniejszego swego małżou-ka, 11-letniego wówczas Piotra Ulryka (ob. Piotr III). Bywała w Berlinie, Brunświku i Hamburgu. W końcu roku 1743 cesarzowa rossyjska Elżbieta Pietrówna (ob.) upatrzyła sobie w Zofii przyszłą małżonkę następcy tronu i postanowiła usunąć w odpowiedni sposób przeszkody zachodzące z powodu blizkiego pokrewieństwa pomiędzy K-ą a Piotrem. W grudniu (1743 r.) Joanna Elżbieta otrzymała list pisany przez Briimmera (ochmistrza następcy tronu), datowany „17 grudnia n. st.”, w którym ten z polecenia cesarzowej wzywał ją do bezzwłocznego przyjazdu wraz z córką na dwór Elżbiety, nie wspominając wyraźnie w jakim celu, ale zaznaczając, że jemu i Lestocq’owi to wezwanie Joanna powinna zawdzięczać. Podobny, ale wyraźniejszy list (30 grudnia) otrzymała Joanna niebawem (d. 1 stycznia 1744) i od Fryderyka II, który z przejrzanego w Berlinie listu Briimmera dowiedział się o stanowczej decyzyi Elżbiety i ze swej strony skwapliwie poparł jej projekt, usiłując nawet sobie przypisać jego zapoczątkowanie. D. 10 stycznia 1744 r. pośpiesznie, zachowując, stosownie do otrzymanych in-strukcyj, w najgłębszej tajemnicy właściwy cel wyjazdu, Joanna Elżbieta z córką opuściła zamek Zerbst, dążąc pod przybranem nazwiskiem hrabiny Reinbeck przez Berlin ku granicy rossyjskiej. Ojciec, gorliwy protestant, dał córce na drogę traktat Heinecciusa o różnicy wyznań, a żonie napisane naprędce „Pro memoria”, którego we właściwym czasie powinna była udzielić córce. W niezbyt jasnych słowach roztrząsał w niem sprawę zmiany religii, uznając ją za możliwą jedynie pod wpływem wewnętrznego przekonania; kreślił nadto szczegółowe wskazówki co do zachowania się córki na dworze rossyjskim. Zofia jeszcze w drodze przeczytała instrukcyę i w liście do ojca, z Królewca d. 29 stycznia 1744 r., przyrzekła jaknaj-ściślej stosować się do rad jego. D. 3 lutego matka z córką opuściły Petersburg, udając się do Moskwy, dokąd przybyły d. 9 lutego, w dniu urodzin wielkiego księcia. Piętnastoletnia Zofia, przyjęta przez cesarzową przychylnie, niebawem znalazła się wśród częstych nieporozumień, doznając i pewnej nieufności skutkiem intryg i nietaktu matki, narażającej sobie wicekanclerza Bestużewa. Marząc o swem przyszłem przeznaczeniu, Zofia zabrała się gorliwie do nauki języka rossyjskiego (pod kierunkiem Adadurowa) i zasad wiary prawosławnej od wykształconego archimandryty Symeona Todorskiego, o czem o-głoszono niebawem w Wiadomościach Petersburskich. Pomimo, iż naukę tę musiała przerwać na dłuższy czas skutkiem niebezpiecznej choroby, jednakże już d. 10 lipca 1744 roku mogła złożyć egzamin publiczny, poczem przyjęła prawosławie i imię K-y Aleksiejewny.

Nazajutrz odbyły się jej zaręczyny z Piotrem Ulrykiem, do którego jednak nie czuła sympa-tyi, zrażona jego „naiwnością i brakiem ambi-cyi”. D. 5 września 1745 r. odbyły się uroczyste zaślubiny. Wkrótce potem matka K-y pod naciskiem Bestużewa wyjechała z Rossyi. W r. 1746 K. zrzekła się formalnie wszelkich praw do księstwa Anhalt-Zerbst, a w następnym straciła ojca. Pożycie małżeńskie K-y z następcą tronu było chłodne. K. nie miała dla męża u-znania, on zaś nie okazywał jej żadnego przywiązania. Nad K-ą rozciągnięto wkrótce ścisły dozór, zmieniano co pewien czas jej służbę i najbliższe otoczenie, ograniczano i przeglądano starannie jej korrespondencyę z matką. Księżniczka w osamotnieniu wypełniała sobie czas czytaniem—zrazu romansów, nawet i rozwiązłej treści, poczynając od starego romansu hiszpańskiego we francuskim przekładzie: „Tirant le Blanc”; znudzona niemi, wzięła „Lettres” pani de Sévi-gné, poczem Woltera, po którym przeszła do dzieł historycznych (Perefixe „l’Histoire de Henri le Grand”; Barre „Hist, de l’Empire d’Allemagne”), wertowała dykcyonarz Bayle’a, a następnie otarła się o Platona, Tacyta, Monteskiusza, Diderot’a, d’Alemberta itp. Starała się przytem i umiała pozyskać coraz więcej sympatyi ze strony swego najbliższego otoczenia, skutkiem czego dozór rozciągnięty nad nią z czasem osłabł.—Niechętny jej początkowo Bestużew stauął wreszcie po jej stronie, prowadził z nią częste narady w sprawach politycznych, starając się o to, aby po śmierci Elżbiety mogła objąć rządy wespół z Piotrem. Zawiązała też K. korrespondencyę i rozmowy z Sałtykowem, Apraksynem, Williamsem, Stanisławem Poniatowskim, z którym bliższą znajomość i stosunki ułatwił jej Lew Naryszkin; z Razumowskim, z Buturlinem i innymi. Przy pomocy Bestużewa wywierała pewien wpływ na sprawy holsztyńskie; wraz z nim, Williamsem i Poniatowskim wpływała potajemnie do zawiązków rozpoczynającej się wojny Siedmioletniej, popierając interesy angielskie i austryackie. Uwięzienie i zesłanie Bestużewa kompromitowało wielką księżnę w o-bliczu cesarzowej; K. jednak zdołała przekonać ciotkę o swej niewinuości i uniknąć nawet formalnego śledztwa. Gdy po śmierci Elżbiety Piotrówny na tron wstąpił Piotr Ulryk jako Piotr III (6 stycznia 1762 r.), a rządy jego wywoływały coraz większe niezadowolenie, Nikita Pa-nin (ob.), wychowawca 8-letniego cesarzewicza -Pawła (ur. 1754 r.), powziął plan detronizacyi Piotra III na rzecz następcy tronu z tymczasową regencyą K-y. Wkrótce jednak i wśród o-ficerów gwardyi zawiązało się stowarzyszenie tajemne pod przewodnictwem ulubieńca K-y, Grzegorza Orłowa (ob.) i trzech jego braci, którzy pozyskali dla swych zamiarów 35 oficerów gwardyi, agitujących w wojsku na rzecz samej K-y. Wtajemniczona też była Katarzyna Dasz-

r:>

W.

ia

itif

[

i

ËÈÈ

mm

-‘cl

kow, siostra Elżbiety Woroncówny, usuwającej ua plan drugi K-ę w stosunku do Piotra III. Zamach przyśpieszyło aresztowanie należącego do spisku oficera, Paska. K. w dniu 9 lipca (1762 r.) znajdowała się w Peterhofie. Obudzona o godz. 6-ej zrana przez Aleksego Orłowa, który przybył z wiadomością o aresztowaniu Paska, podążyła natychmiast do koszar pułku Izmaiłowskiego, skąd, okrzyknięta już samo-władczynią, na czele żołnierzy udała się do miasta. W cerkwi kazańskiej odprawiono nabożeństwo i modły; w pałacu zimowym urzędnicy, senat, synod i kolegia złożyły przysięgę na wierność K-ie, bez wzmianki o w. ks. Pawle; tegoż dnia rozesłano manifest o wstąpieniu na tron K-y. Ubrana w mundur oficerski, nowa impe-

mm

■rnmmwk

\

i

gHML.

wm

M

Fig. 14. Katarzyna II, cesarzowa rossyjska. Podług portretu Piotra Rotari — rytowany przez E. Czemiesowa.

ratorowa wyruszyła następnie z wojskiem do Peterhofu, gdzie Piotr III musiał podpisać abdy-kacyę i skąd pod strażą został odwieziony do pałacu w Ropszy (d. 10 lipca 1762 r.). D. 14 lipca K. odprawiła wjazd uroczysty do stolicy. W trzy dni później doniesiono jej o zgonie Piotra. K. hojnie nagrodziła sprawców zamachu stanu. Hetman Razumowski, Nikita Panin, Michał Wołkoński (ob.) otrzymali po 5 000 rubli dożywotniej pensyi, Orłowo wie oprócz zaszczytów i stanowisk wysokich—po 800 dusz chłopskich. Imperatorowa pozwoliła wrócić z wygnania księciu Jakóbowi Szachowskiemu i Bestużewowi, któremu jednak uie przywróciła kancler-stwa, powierzonego teraz Woroncowowi. Przekonano się wkrótce, że K. sama pochwyci ster rządów. D. 17 lipca ogłosiła manifest o okolicznościach towarzyszących jej wstąpieniu ua tron, o „dobrowolnej abdykacyi Piotra III”, z suro-wem potępieniem jego rządów. D. 3 sierpnia poleciła senatowi zająć się wyegzekwowaniem należności skarbowych, nakazała rozsprzedać między szlachtę niektóre grunta skarbowe, rozpatrzyć etaty wojskowe i cywilne, zwrócić uwagę na skład osobisty magistratur sądowych i przyśpieszyć ukończenie zaległych procesów; przedtem jeszcze zwróciła była uwagę senatu na liczne nadużycia służbowe w sądownictwie. Zajęła się też zniżeniem ceny na sól, a zakazem wywozu zboża za granicę usunęła panującą wówczas drożyznę produktów spożywczych. D. 3 października (1762) koronowała się w Moskwie, dokąd wyjechała była d. 24 września i gdzie spędziła następnie zimę. W pierwszych chwilach panowania K-y ujawniły się pewne oznaki niezadowolenia z powodu objęcia przez nią rządów nie w zastępstwie wielkiego księcia Pawła Piotrowicza. Takim był spisek Gurjewa i Chruszcz o w a, agitujących w wojsku, i ruch przeciwko Grzegorzowi Orłowowi. Najśmielszego przeciwnika miała K. w osobie metropolity kijowskiego Arseniusza Maciejewicza, występującego po stronie duchowieństwa. W r. 1764 zrobiono spisek w celu uwolnienia i wyniesienia na tron Iwana Antonowicza (ob.), więzionego w Schliisselburgu, stawiając na czele Mirowicza (ob.),— zakończony śmiercią obu ofiar. Później usiłowano zaprzeczać śmierci Piotra III, zjawił się też samozwaniec, podający się za Piotra II; z większą gwałtownością na tle buntów chłopskich rozwinęły się te ruchy później (1773 — 5) pod postacią Buntu Puga-czewa (ob.). — Pomimo tych oznak oppozycyi, rosnącej w miarę zbliżania się w. ks. Pawła do pełnoletności, K. rządziła samodzielnie, korzystając tylko z rad Panina, Miiunicha, Wiazem-skiego, Bestużewa, Szachowskiego i in. Podawany kilkakrotnie przez Panina projekt utworzenia rady państwowej, złożonej z sześciu członków, K. podpisała w końcu, ale go nie wykonała. Już d. 28 października 1762 r. skasowała urzędy dozorców śledczych, przelewając ich obowiązki na gubernatorów i wojewodów. D. 26 grudnia 1763 podzieliła senat na sześć departamentów (4 w Petersburgu, 2 w Moskwie) i zażądała od senatu szczególnie gorliwej działalności w celu wykorzenienia nadużyć służbowych. Ażeby tym nadużyciom położyć tamę, na zasadzie memorya-łu senatu podwyższyła etaty służbowe, zaniechawszy skutkiem tego zamiaru dalszego zniżania ceny na sól. Podwyższyła też pewne opłaty skarbowe, zwłaszcza stemplowe (26 grudnia 1763 r.). W roku 1764 (dnia 2 maja) wydała instrukcyę dla gubernatorów, zapowiadając, że w przyszłości wprowadzi odpowiednie reformy. Gubernator powinien był objeżdżać co naj-

W tem

mniej trzy razy do roku swą gubernię, wspierać rolnictwo, starać się o utrzymanie dróg i czuwać nad spokojnoscią w gubernii. samem roku raport „komissyi o majątkach kościelnych” uzyskał zatwierdzenie Katarzyny. Klasztorom odebrauo dobra ziemskie z ludnością poddańczą, wyznaczono im utrzymanie rządowe; wzięto też na żołd dymisByonowanych żołnierzy, którzy przedtem mieli przytułek w klasztorach. W tym czasie wydała K. instrukcyę dla ks. wia-ziemskiego co do zarządzania Małorossyą, Inflantami i Finlaudyą; w instrukcyi tej zwracała u-wagę, że „są to prowincye, które się rządzą na zasadzie przywilejów. Prowincye te, a także i Smoleńską, należy sposobami łagodnemi doprowadzić do zniszczenia...”. Po memoryale Tie-płowa i staraniach Razumowskiego o uzyskanie dla siebie dziedzicznego hetmaństwa małoruskie-go urząd hetmana uległ zupełnemu zniesieniu i powstało kollegium małoruskie (21 września r. 1764). Przedtem jeszcze, na wiosnę r. 1764, zreorganizowano Nową Serbię (ob.), zamieniając ją Da gubernię Noworossyjską, znacznie rozszerzoną, i zapowiadając popieranie kolo-nizacyi. Zatwierdziła też K. projekt senatu, co do utworzenia gubernii Słobodsko-Ukraiń-skiej ze słobód kozackich. Zamierzając na szerszą skalę reformy prawodawcze, od r. 1765 przystąpiła K. do napisania „instrukcyi prawodawczej”, którą też ukończyła dopiero w r. 1767: „Instruction de S. M. I. Catherine II pour la commission chargée de dresser le projet d’un nouveau code de lois”. W drukowanym egzemplarzu zawierała ta „Instruction” 526 artykułów, zaczerpniętych przeważnie z Monteskiusza i Beccarii, obejmowała szereg kwestyj prawodawczych i społecznych, myśli o władzy monarchicznej, prawach, karach, gospodarstwie narodowem, wychowaniu, prawie spadkowem, sądownictwie, kodyflkacyi i t. d. Wraz z późuiej-szemi dodatkami o policyi (§ 527 —566), o rozchodach i dochodach państwowych, administracyi (§ 568—653) miała ona służyć za podstawę i dawać wskazówki w pracach zwołanej przez K-ę w r. 1767 komissyi do wypracowania nowego kodeksu (Komissja dlja sostawlenja n o-wago ułoźenja), złożonej z 565-u deputowanych od szlachty, mieszczan, włościan, kozaków i różnoplemieńców, urzędników i duchowieństwa, pod prezydencyą Aleksandra Bi bi ko w a. Po 203 posiedzeniach imperatorowa, z powodu wojny, rozwiązała ogólne zgromadzenie komissyi; pracowały jednak nadal niektóre komitety spe-cyalne. W instrukcyi drukowanej pominięta była sprawa ulżenia doli ludności włościańskiej przez zniesienie niewoli poddańczej; zajmujące się nią artykuły usunęła K. pod wpływem Sumarokowa, Dierżawina, Daszkowowej i pod wrażeniem sprawy Arseniusza Maciejewicza; bunt zaś Pugacze-wa skłonił ją do zaniechania pierwotnych zamiarów, o których myślała, zakładając w r. 1765

Towarzystwo wolne ekonomiczne, mające się zająć kwestyą ludności poddańczej.—W swych rządach wewnętrznych K. ulegała nieraz znacznym wpływom swych zaufanych faworytów, których w późniejszych latach często zmieniała, a których zawsze wynagradzała hojnie summami pie-uiężnemi i dobrami ziemskiemi z ludnością poddańczą. Obarczała tern nieraz nadmiernie rozchody państwowe, przyczyniając się pośrednio do pogorszenia doli ludności chłopskiej i dając przytem powody do częstych intryg dworskich. W pierwszem dziesięcioleciu panowauia K-y wpływem przemożnym cieszył się zdolny Grzegorz Orłów (1762 — 1772j, poczem miejsce jego zajął mniej wpływowy Wasilczykow. O wiele samodzielniejszą była polityka zewnętrzna K-y, prowadzona przez nią osobiście, z nadzwyczajną czujnością i bezwzględnością, a zwrócona ku pozyskaniu wpływów na sprawy wewnętrzne państw ościennych; cesarzowa nie oszczędzała przytem ani środków pieniężnych, ani żołnierza. Pomimo nieporozumień w sprawach holsztyńskich starała się zachować pokój z Danią. Posłowi swemu w Szwecyi, Ostermanowi (ob.), poleciła „ograniczając formę rządu, podtrzymywać partyę przeciwną partyi rządzącej”. Chcąc mieć w Kurlandyi księcia „zależnego, nie od króla polskiego, ale od niej samej”, przy pomocy wojsk rossyjskich, powracających z Prus, i korzystając z zerwania sejmu polskiego (1762), przywróciła koronę książęcą Ernestowi Bironowi (ob.). D. 13 sierpnia r. 1762 po dwukrotnej wymianie listów ze Stanisławem Poniatowskim, który żądał od niej upoważnienia do odwiedzenia Petersburga, odmówiła mu go kategorycznie; natomiast zapowiedziała, że wyśle do Warszawy Keyserlinga (ob.), w celu zapewnienia jemu, a w ostateczności Adamowi Kaz. Czartoryskiemu, korony polskiej po śmierci Augusta III. W instrukcyi jednak danej Keyser-lingowi nie wspominała o tern, zalecając jedynie nawiązanie stosunków z Czartoryskimi, wybadanie ich zamiarów co do przyszłego bezkrólewia, popieranie sprawy Birona, wyjednanie u-znania tytułu cesarskiego, wzięcie w opiekę dyzu-nitów polskich, uregulowanie granic i wyjednanie wydalenia z Polski zbiegów rossyjskich. — Dowiedziawszy się niebawem o niebezpiecznej chorobie Augusta III (w styczniu r. 1763), K. zwołała naradę (Panin, Bestużew, Wołkoński), na której postanowiono, w razie śmierci Augusta III, popierać kandydaturę Poniatowskiego albo Czartoryskiego, skoncentrować na granicy polskiej 30 tysięcy wojska, a 50 tysięcy mieć w pogotowiu. Dnia 15 lutego Fryderyk II wystąpił z propozycyą wspólnego działania w bezkrólewiu, opartą na już umówionych jeszcze za Piotra III punktach traktatu z d. 8 czerwca r. 1762 (Smitt „Frédéric II, Catherine et le partage de la Pologne” I, 157—65). D. I i d. 6 marca r. 1763

K. posłała Key Berlingowi do Warszawy dwa reskrypty, donosząc mu o wydanych rozporządzeniach i zwracając jego uwagę na doniosłość spodziewanego bezkrólewia. Po śmierci Augusta III (t 5 października r. 1763) przystąpiła niezwłocznie do wykonania swych planów, wysłała do pomocy staremu Keyserlingowi ks. Rep ni na (ob.), dawnego ministra przy dworze pruskim. Na granicy polskiej rozkazała skoncentrować wojska, weszła w porozumienie z Fryderykiem 11 i poleciła posłowi swemu działać zgodnie z posłem pruskim. D. 11 kwietnia r. 1764 zawarła na lat 8 ściślejsze przymierze z Fryderykiem i odtąd prowadziła z nim ożywioną korrespondencyę dyplomatyczną. W sekretnym artykule traktatu zobowiązywała go do podtrzymywania w Polsce istniejącego stanu rzeczy. Wkrótce, d. 22 lipca, zawarła osobną umowę w sprawie równouprawnienia dyssydentów polskich, o to samo zamierzając się starać także dla ludności dyzunic-kiej w Rzpltej, podług rad Jerzego Konis-skiego (ob.), z którym się naradzała w tej sprawie jeszcze w r. 1762. Ostatecznie, choć nie bez poważnych wahań i trudności, wywołanych oporem oppozycyi polskiej i groźbą inter-wencyi tureckiej, udało się K-nie przeprowadzić elekcyę Stanisława Augusta. Wpływ swój na sprawy polskie wywierała odtąd przez Repnina; wystąpiła też wkrótce natarczywiej i bezwzględniej w sprawie dyssydentów i dyzunitów, a Repnin, przy pomocy wojska i właściwych sobie środków, zawiązał konfederacyę radomską, zamienił ją w sejm warszawski z r. 1767 — 68 i dnia 24 lutego r. 1768 przeprowadził traktat „wieczysty”, wraz z dwoma actus separati. Na mocy tych umów K. stawała się gwarantką formy rządu Rzpltej, z utrzymaniem liberum veto w materyach status, z prawami kardynalnemi i z równouprawnieniem dyssydentów. Kiedy przeciwko wszystkim robotom w konfederacyi i w sejmie przeciw czynom gwałtownym Repnina wybuchła oppozycya w postaci Konfederacyi Barskiej (ob.), K. zwalczała, z pomocą Stanisława Augusta i Franc. Ksaw. Branickiego (ob.) konfederatów orężem, przez oddziały wojsk pod Kr e cz et ni ko w e m, A praksinem, Nummer sem, nakazując surowe postępowanie z jeńcami. Nie chcąc się dzielić z nikim swem wy-jątkowem stanowiskiem względem Polski, odrzucała z początku projekty podziału, które jej podsuwał Fryderyk II dla utrzymania równowagi w zdobyczach. D. 12 października r. 1769 odnowiła z nim traktat na drugie lat 8, licząc od roku 1772, do którego obowiązywał traktat poprzedni, z kwietnia 1764 roku. Na propozycyę Fryderyka zgodziła się dopiero w styczniu roku 1771 w czasie bytności w Petersburgu jego brata, ks. Henryka (ob.); ale dopiero dnia 17-go lutego r. 1772 zawarła z królem pruskim kon-wencyę podziałową; poczem d. 19-go lutego do związku przystąpiła Austrya na mocy aktu, który w uroczystej już formie zespo-

Encykl. Poważ. Iluatr. Zesz. 274, Tom XXXV.

lił wszystkie trzy mocarstwa w dążeniu do rozbioru. Dalsze układy doprowadziły do trzech traktatów rozbiorowych pomiędzy Rossyą, Prusami i Austryą, zawartych 5 sierpnia (25 lipca

s. s.) r. 1772. K. zyskiwała dla swego państwa obszar największy, ale stosunkowo najmniej zaludniony (około 1700 mil Q i 1 300 000 m-ców), mianowicie województwa: Inflanckie z wyjątkiem małego skrawka na lewym brzegu Dźwiny, Potockie bez części lewobrzeżnej, prawie całe Witebskie, całe Mścisławskie i część Mińskiego do rzeki Druć. Po odwołaniu Repnina (1769) następcą jego został Wołkoński, ale już po roku okazał się niedość sprężystym i K. dała mu dymissyę (1771), zamianowała Salderna, wreszcie do przeprowadzenia rozbioru przysłała w sierpniu r. 1772 Ottona M. Stackelberga. Wspólnie z Prusami i Austryą wymogła na sejmie delegacyjnym (ob. Delegacye sejmowe; 1773 — 75) nietylko formalne „ustąpienie” terrytoryów objętych powyższemi traktatami pe-tersburskiemi (traktaty warszawskie z dnia 18 września r. 1773), ale prócz tego narzuciła Polsce pod swą gwarancyą formę rządu, ułatwiającą Rossyi dalsze wpływy na sprawy Rzpltej (traktaty z d. 15 marca r. 1775). Nowe nabytki, dołączając do nich część gubernii Nowogrodzkiej, podzieliła cesarzowa na dwie gubernie: Pskowską i Mohylewską, i mianowała gubernatorami pierwszej Kreczetnikowa, drugiej Kachow-s ki ego (ob.), generał-gubernatorem zaś hr. Za-charyasza Czernyszewa. Walka z Konfede-racyą Barską wywołała wojnę z Turcyą, wypowiedzianą K-ie przez Mustafę III (ob.) d. 30 października r. 1768. K. otworzyła wtedy dwa banki assygnacyjne w Petersburgu i w Moskwie (1 stycznia r. 1769). Użyła też wtedy po raz pierwszy floty rossyjskiej na Archipelagu; wyłonił się niebawem projekt grecki i K. podburzyła Greków do powstania. Po zwycięstwie nad flotą turecką pod Czesme (d. 5 lipca 1770), zwycięstwach Rumiaucewa nad Largą (d. I sierpnia) nad Kagułem, po wtargnięciu Dołgo-rukiego do Krymu i zdobyciu Perekopu, Eu-patoryi i Kerczu, K., zręcznie omijając medya-cyę Austryi i Prus, poleciła (26 września 1771) Rumiancewowi zawiadomić w. wezyra, że jest skłonna do rokowań pokojowych w razie uwolnienia posła Obreskowa (ob.), a tymczasem starała się utrwalić swe stanowisko w księstwach naddunajskich i przygotować niepodległość Tatarów krymskich. Kongres w Fokszanach (19 kwiet. 1772r.), zwołany po zawieszeniu broni, z powodu oporu Turcyi przeciw żądanej przez Rossyę niepodległości Tatarów, zręcznie zerwał Orłów. Współczesne wypadki w Szwecyi skłoniły K-ę do ponownego nawiązania układów, jednak dwa kongresy w Bukareszcie nie doprowadziły do porozumienia, z powodu żądań rossyjskich co do Kerczu i Je-nikale. D. 13 czerwca r. 1773 Rumiancew, z rozkazu K-y, przeszedłszy Dunaj, skierował

15

się ku Sylistryi. W początkach tej kampanii doznawał niepowodzeń i dopiero za następcy Mustafy (urn. 14 stycznia 1774), Abdul Hamida, udało mu się zbliżyć do Szu mli, obsaczyć i o-głodzić część armii w. wezyra. Doprowadziło to bezpośrednio do zawarcia pokoju w KUcziik-Kainardźy (21 lipca 1774). Rossya nabywała Kercz, Jenikale, Azów, Kinburn, obie Kabardye; zyskiwała gwarancyę niepodległości Krymu, odrywanego tym sposobem od Turcyi i przygotowanego pod bezzwłoczną anneksyę rossyjską. Po-mocnemi w tern być miały: wolny obiór hanów krymskich, wolna żegluga dla okrętów rossyj-skich z morza Czarnego na Śródziemne, prawo wstawiania się do Porty za hospodarami Mołdawii i Wołoszczyzny Multańskiej. Turcya zobowiązywała się ogólnikowo do opieki nad religią chrześciańską w księstwach Mołdawii i Wołoszczyzny, w Grecyi, na wyspach Archipelagu, w Georgii i Mingrelii, — przez co znowu Rossya zyskiwała pozór do interwencyi w sprawach wewnętrznych państwa Ottoraańskiego. K. starała się również o utrzymanie dogodnej dla siebie formy rządu w Szwecyi, a nawet uczestniczyła w tajemnych negocyacyach, dotyczących projektów podziału Szwecyi. Jednakże, choć z chwilą wstąpienia na tron Gustawa III (1771) musiała podwoić swą czujność i koszty swej dyploma-cyi, nie zdołała zapobiedz przewrotowi, dokonanemu przez Gustawa (1772).    K., zajęta spra

wami zagranicznemi, wojną i wytężoną działalnością dyplomatyczną, tudzież niepokojami wewnątrz państwa, buntem Pugaczewa, walką z dżumą i „buntem dżumowym” (1770 —1771), przerwała swą administracyjną i prawodawczą działalność, aby ją wznowić dopiero w r. 1775. W tym roku zniosła Sicz Zaporoską przez napad zbrojny gen. hr. Tołstoja, zadając ostateczny cios kozaczyźnie naddnieprzańskiej. Rozpoczęła reformę zarządu prowincyonalnego, ukazem o Władzach Gubernialnycb (o Gubiernskich Uczreżdie-nijach), dzieląc państwo na 50 gubernij. Urządzenia te wprowadzała odtąd stopniowo przez lat 20. W r. 1784 uciążliwą organizacyę prawa poddańczego rossyjskiego (zakrjeposzczenije) rozciągnęła do wolnej dotychczas ludności mało-rossyjskiej. W r. 1785 wydała przywilej dla szlachty (Żałowannaja gramota dworjan-stwu), zapewniający tejże szlachcie wolność od kar cielesnych, od podatków bezpośrednich, prawo wybierania marszałków powiatowych i gubernial-nych, na zjazdach odbywanych co trzy lata, i wzmocnienie władzy nad chłopstwem. Ustawę o szkołach ludowych (26 sierpnia r. 1786) wprowadzono tylko częściowo. Nosiła się impe-ratorowa z projektami założenia uniwersytetów w Pskowie, Czernihowie, Penzie, Ekaterynosła-wiu, ale ich niebawem zaniechała; założyła jednak (w r. 1783) akademię rossyjską dla wydoskonalenia języka rossyjskiego. Zakładane przez nią przytułki wychowawcze wywoływały niezadowolenie wśród duchowieństwa. Około r. 1774 miejsce faworyzowanego Wasil-czykowa zajął Grzegorz Potemkin (ob.), któremu przypisać należy nietylko rady, ale i niemałą przewagę nad K-ą, i którego hojne wynagradzanie nadwerężało nawet finanse państwa. Po nim, lecz przy zachowaniu uiezmiennem jego wyjątkowego stanowiska w łaskach cesarzowej i w rządzie, jako faworyci następują kolejno: Zawadowski, Zorycz, Korsaków, najbardziej lubiouy przez K-ę, ale niemieszający się do spraw publicznych, Łanskoj (f 1784), Jermołow i Dmitrjew Mamouow (1786 — 89). — Odkładane długo ze strony K-y widzenie się z Gustawem, w r. 1777, nie przyczyniło się do złagodzenia naprężonych stosunków sąsiedzkich i nie wstrzymało jej od zamiarów przywrócenia w Szwecyi dawnego stanu oligarchicznej anarchii w rządzie. W czasie wojny anglo-amery-kańskiej K. ogłosiła (1780) podsuniętą przez Panina deklaracyę Neutralności z b r o j ne j (ob.), wymierzoną przeciwko Anglii, a pozyskującą dla Rossyi Francyę. W r. 1783 zręcznie wywołana walka pomiędzy dwiema partyami w Krymie nastręczyła K-ie powód do zajęcia półwyspu i Kubania i przyłączenia ich do Rossyi. Potemkin, który wtargnął do Krymu na czele znacznej armii, został mianowany pierwszym gubernatorem „Taury dy”. Pośrednictwo K-y w zatargu pomiędzy Fryderykiem II a Maryą Teresą w sprawie suk-cesyi bawarskiej po śmierci Maksymiliana III, zakończone traktatem pokoju w Cieszynie (1779), było ostatnim momentem sprzymierzeńczych stosunków pomiędzy Rossyą a Prusami; odtąd rozpoczyna się dążność do współdziałania z Austryą. Po zjeździe w Mohylowie n. Dniestrem i odwiedzinach ces. rzymskiego w Petersburgu (wiosna 1780) w maju 1781 roku K. zawarła z Józefem II ściślejsze przymierze, w wymienionych wzajemnie listach zobowiązując się na przeciąg 8 lat do wspólnych odpornych działań na wypadek napaści ze strony trzeciej, oraz do wspólnego dochodzenia na Porcie pretensyi; miała przytem na widoku urzeczywistnienie swego ulubionego „projektu greckiego”, układanego teraz przez Potemkina i Bezborodkę, a mającego się uwieńczyć rozbiorem Turcyi, odbudowaniem monarchii Byzantyjskiej i osadzeniem na tronie wnuka cesarzowej, Konstantego Pawłowicza (ob.). W r. 1787 K. udała się na Krym, w celu obejrzenia robót Potemkina. W Kaniowie (d. 6 maja) widziała się ze Stanisławem Augustem, który był wyprosił sobie to spotkanie dla wprowadzenia Rzpltej do nadciągających zatargów tureckich i w nadziei zyskania pewnych ustępstw dla siebie i kraju, lecz K. chłod-nem swojem przyjęciem, skracając kilkogodzin-ne spotkanie, zawiodła widoki królewskie. W Koj-dakach spotkała się z Józefem II ; cesarz u-dał się wraz z nią w dalszą drogę. Założono kamień węgieluy pod nowo-powstający Ekateryno-sław, zwiedzono Chersoń i obejrzano świeżo zbudowaną przez Potemkina flotę czarnomorską. Anneksya Krymu i demonstracyjna podróż K-y przyśpieszyły wybuch wojny z Turcyą, wypowiedzianej Rossyi d. 26 lipca 1787 r. D. 16 sierpnia poseł rossyjski w Stambule, Bułhakow (ob.), został uwięziony. Porta zażądała następnie zwrotu Krymu i powołała się na gwałcenie traktatu Kuczuk-Kajnardżyjskiego. K. otrzymała od Józefa II uroczyste zapewnienie udziału w wojnie; z zaniepokojeuiem wszakże podpisała (23 września 1787) manifest o rozpoczęciu wojny z Turcyą. Pierwszym donioślejszym czynem wojennym w samych początkach było zdobycie Oczako-wa po 5-cio-miesięcznem oblężeniu (17 grudnia 1788). Kłopoty cesarzowej zwiększył wybuch wojny ze Szwecyą, wypowiedzianej przez Gustawa III, żądającego ustąpienia Finlandyi i Karelii, zwrotu Krymu Turkom i jaknaj prędszego przywrócenia pokoju pomiędzy Rossyą a Turcyą. Wojna ta (1788 —1790), zakończona po klęsce rossyjskiej pod Svenska - Sund pokojem w Verelä (14 sierpnia 1790), pozbawiała K-ę na przyszłość tych korzyści, jakie jej zapewniało poręczenie ustroju państwowego Szwe-cyi. W Turcyi nadzieje K-y ożywiły się po zdobyciu Oezakowa; zaniepokoiło ono jednak Prusy i Anglię, złączone już traktatem z d. 4 sierpnia 1788 r. Mocarstwa te powzięły nawet zamiar zbrojnej interwencyi. Przez zwycięstwa Suworowa pod Fokszanami (1 sierpnia 1789), zdobycie Bender, Akermanu, zajęcie fortu Gadżybeju, Izmaili (1790) Rossya zyskiwała przewagę. Jednakowoż groźna postawa Prus, związauych już dawniej sojuszem z Anglią, świeżo sprzymierzonych z Rzpltą Polską (29 marca 179u), niejasna postawa Austryi, na której pomoc niepodobna było liczyć, zwłaszcza odkąd sama zagrożona była ze strony Rewolucyi Francuskiej, wreszcie przewrót reformatorski, dokonywany w Polsce, — nakazywały K-ie dążyć do co rychlejszego rozwiązania sobie rąk przez zakończenie wojny tureckiej, chociażby bez żadnych zysków. Gdy Turcyą wystąpiła z propo-zycyami pokojowemi, imperatorowa, pomimo zwycięstwa Uszakowa nad flotą turecką na morzu Czarnem, zawarła przez Bezborodkę z Turcyą d. 9 stycznia 1792 r. (29 grudnia 1791), w Jas-sacli traktat pokoju, potwierdzający warunki traktatu 1774 r., a przyznający Rossyi Krym, Ocza-kow i step między Bohem a Dniestrem. K. zwróciła się teraz ku sprawom Rzpltej, która już 20 października 1788 r. uchwaliła była 100 000 wojska, następnie wyzwoliła się z pod gwaran-cyi rossyjskiej, zniosła Radę Nieustającą, zawarła przymierze z Prusami, wreszcie ogłosiła ustawę 3 maja 1791 r., zapewniającą państwu porządek i siłę, które cesarzowa za wręcz przeciwne interesom Rossyi uważała. Dając chętny posłuch zabiegom nielicznych przeciwników ustawy majowej, wezwawszy do Petersburga Szcz.

Potockiego (ob.) i Se w. Rzewuskiego (ob.) dla ułożenia wspólnej akcyi, wysłała pod Kre-czetnikowem (ob.) i Kachowskim swe wojska w granice Rzpltej. Po niepomyślnej dla polskiego oręża wojnie na Rusi, na Litwie i Podlasiu, w maju i czerwcu 1792 r., zażądała od Stanisława Augusta przystąpienia do Konfe-deracyi Targowickiej, a otrzymawszy je bez trudu, ze sprzymierzeńcem Polski, królem pruskim Fryderykiem Wilhelmem II, porozumiała się ostatecznie w grudniu 1792 roku, formalną zaś już konwencyę podziałową zawarła z nim d. 23 stycznia 1793 r. Na tydzień przedtem już urzędowuie wkraczał Möllendorf z Prusakami w granice Rzpltej; wojska rossyjskie od maja 1792 r. z nich nie wychodziły. Dnia 9 kwietnia oba mocarstwa wezwały Polskę do ustąpienia wydzielonych sobie terrytoryów. Zrobiony przez nowego (po Bułhakowie, od r. 1790 następcy Stackelberga) posła rossyjskiego w Polsce, Sie-versa, sejm w Grodnie zniewolony był do zatwierdzenia odpowiednich traktatów, zawartych przez delegacyę sejmową z posłami rossyjskim i pruskim (z d. 22 lipca i 25 września 1793 roku), a odstępujących ziemie na rozbiór przeznaczone. K. włączała do Rossyi około 4 500 mil □, zajmując nową granicą resztę Białej Rusi i Ukrainy, Podole i wschodnią część Polesia i Wołynia, po linię od Drysy n. Dźwiną na Pińsk do Zbrucza. Po wybuchu w r. 1794 powstania Kościuszki K., wspólnie z królem pruskim Fryderykiem Wilhelmem II, całą mocą wzięła się do powalenia Polski, a po klęsce Maciejowickiej jej wojska pod Suworowem wzięły szturmem Pragę (4 listopada), przedmieście Warszawy, która we 2 dni później kapitulowała, a d. 9 tegoż miesiąca wojska rossyjskie, wśród grobowej ciszy i pustki, przeciągnęły przez ulice Warszawy. K. już przy pierwszym rozbiorze zajmowała stanowisko górujące, rozjemcze pomiędzy Austryą i Prusami; teraz, po powstaniu Kościuszkowskiem, samą siłą rzeczy wysunęła się na czoło, stała się rzeczywistym superarbitrem i dystrybutorem ziemi Rzpltej. Prusom oddała Warszawę, Austryi przysądziła Kraków, rozstrzygała spory na pograniczu pomiędzy obu mocarstwami. Traktaty podziałowe pozawierały z nią w Petersburgu: Au-strya d. 3 stycznia 1795 r., — Prusy dopiero d. 24 października 1795, wskutek niesłychanych pretensyj do zabrania jaknajwięcej z tego, co się Austryi dostać miało. K. nabywała dla Rossyi terrytoryum objęte biegiem Bugu od granicy Galicyi do Niemirowa, prawie prostą linią ku Grodnu, korytem Niemna i dawną granicą pruską, do morza Bałtyckiego — 2 200 mil □, nadto Kurlandyę — 495 mil    Zdetronizowanego

Stanisława Augusta, uzyskawszy dnia 25 listopada 1794 roku jego abdykacyę, przeniosła w styczniu 1795 r. na stały pobyt do Grodna. — W ostatnich latach życia K-y, pod wpływem wypadków Rewolucyi Francuskiej, zacho-

„Catheriua et ses favoris”

***

J. B.

Dr j. p.

Katarzyny św. ordery istnieją w Rossyi i w Angln: 1) Rossyjski order św. K-y ustanowił Piotr I, w celu uczczenia swej odważnej małżonki, późniejszej cesarzowej K-y I, i na pamiątkę jej mężnego zachowania się i zbawień-

dzi w wewnętrznych jej rządach widoczna reak-cya policyjna, której głównemi sprężynami są bracia Zubowowie, Platon i faworyt Wale-ryan. Do otwartej walki z Rewolucyą przez wystąpienie nazewnątrz imperatorowa nie dała się wciągnąć; zakazała jednak swym poddanym wyjeżdżać do Francyi, zerwała stosunki dyplomatyczne z Francyą i zamknęła granicę dla towarów francuskich. Jednocześnie w Rossyi samej wystąpiła reakcya przeciwko rządom K-y, w kilku przeciwnych sobie kierunkach. Znów rozpoczęły się agitacye na rzecz w. ks Pawła Piotrowicza. Z jednej strony zarzucano cesarzowej dawniejszą wolnomyślność, rozpowszechnianie utworów literatury francuskiej, z drugiej—poczęto jej zarzucać zaniechanie pierwotnych projektów prawodawczych. Ukazała się broszura Radi-szczewa (ob.): Podróż z Petersburga do Moskwy, z projektem zniesienia niewoli pod-dańczej włościan, poruszająca też inne sprawy, roztrząsane w komissyi do ułożenia nowego kodeksu. Po przeprowadzonem śledztwie i procesie skazano autora na zesłanie na Syberyę. Podobna kara spotkała Nowikowa za jego rozprawę o Raskole. Policya wykryła przytem jego stosunki z Pawłem Piotrowiczem, poczem bez procesu sądowego Nowikow skazany został przez ukaz imienny (12 sierpnia 1792) na 15 lat więzienia w Scblüsselburgu. Przy końcu panowania K-y wojska rossyjskie pod dowództwem W. Zubowa (1796), walcząc przeciwko hanowi Aste-rabadu, zajęły Derbent i Baku, ale śmierć K-y przerwała dalsze kroki wojenne. K., zwana przez ówczesnych filozofów „Semiramidą Północy”, zwłaszcza w początkach swego panowania, starała się utrzymywać z nimi stosunki listowne i otaczać ich opieką. Proponowała nawet przeniesienie wydawnictwa Encyklopedyi do Petersburga, miała zamiar powierzyć wychowanie swego syna, w. ks. Pawła, d’Alembertowi; Diderot’owi, ratując go w kłopotach pieniężnych, wyznaczyła 1000 liwrów rocznej pen-syi i przyjmowała go w Petersburgu; prowadziła korrespondencyę z Wolterem, Grimmem, d’Alem-bertem i in. Sama też pisywała liczne artykuły do czasopism, komedye, bajki i drobne utwóry literackie (O carewiczu Chłorze. 1781; O czasyl; Imieniny pani Worczałkinowej; Oszust; Olśniony; Szaman Sybirski itd).— Bibliografia: Brückner A. „Istorija Jekatieriny II” (Petersburg 1885, 3 t.); Sołowjew „Istorija Rossii” t. XXV—XXIX (Istorija w carstwowanije Jekateriny II); K. Wali-szewski „Le Roman d’une Impératrice. Catherine II” (Paryż 1894); „Autour d’un trône. Catherine II de Russie” (tamże); W. A. Bilbasow „Istorija Jekatieriny II” (w dwunastu tomach; dotychczas wyszły: t. I „Jekatierina do wocare-nja” [Petersburg 1890], II „Wocarenje Jekatieriny” [1891], XII „Obzor inostrannycli soezinie-nij o Jekatierinie” [Berlin 1896]); tegoż „Priso-jedinieuije Kurlandii”, „Pamiati Impieratricy Je-

katieriny II” (dstoriczeskija monografii» Petersburg 1901, t. II), „Pierwyja politiczeskija pisma Jekatieriny II”, „Wocarenje Jekatieriny II”, „Pochody po Wołgie i Dniepru”, Morowaja jazwa 1770 — 1774”, „Jekatierina II i Rumiancew”, „Szwiedskaja wojna 1788—90”, „Jekatierina II i Kachowskij” (t-że, t. III); Arneth „Joseph II und Catharina v. Russland 1770 — 1780” (Wiedeń 1869); G.

(Würzburg 1874); Castéra „Histoire de Catherine II” (Paryż, an VIII); Abrantès „Catherine II” (Paryż 1834); Biester „Abriss des Lebens und der Regierung Kaiserin Catharina II” (Lipsk 1801); Bouret „La jeunesse de Catherine II” (Paryż 1860); Capefigue „La grande Catherine II” (Paryż 1862); Kołotow „Diejanija Jekatieriny” (Petersburg 1811); Lefort „Istorija carstwo-wanija Jekatieriny II” (Moskwa 1837); Schloezer „Frederich der Grosse und Katharina II” (Berlin

1859); Schnitzler „Catherine II et sa cour” (Strassburg 1865); Smitt „Frédéric II, Catherine et le partage de la Pologne” (Paryż 1861); Pisma K-y (wyd. Smirdina 1849 — 50); Pamiętniki K-y („Mémoires”) wyszły w Londynie w r. 1859. Ważniejsze materyały ogłoszone w „Sbor. Irap. Rus. Ist. Obszcz.”: Reskrypty na imię A.

G. Orłowa; Listy do Nassau-Siegena; Listy do pani Geoffrin; Korrespondencya w sprawie nowi-cyatu jezuickiego na Białej Rusi, t. I. Materyały w sprawie komissyi do ułożenia nowego kodeksu — t. 4, 8, 14, 22, 36, 43, 93, 107; Dochody i rozchody państwowe za K-y II—t. 5, 6; Papiery K-y II z Arch. Min. Spr. Zagr. — t. 7 (1744—1764), 10 (1765—1771), 18 (1771—74), 27 (1774—1778), 42 (1788—1796); Korrespondencya z Falconetem—t. 17, z Fryderykiem II—

t. 20, z Grimmem — t. 23, 33; Papiery finansowe — t. 28, 45; Papiery Bułhakowa, reskrypty K-y do Kachowskiego i Kreczetnikowa — t. 47; Korrespondencya dyplomatyczna—t. 48 (1762 — 1764), 51 (1764 — 66), 57 (1766 — 1767), 67 (1767 — 8), 87 (1768 — 9), 97 (1769—71).

Katarzyna, mieszczanka krakowska, żyjąca w połowie 2-ej wieku XIV, wymieniona w źródłach jako „Catharina me dica”, z czego starano się dowieść, że u uas już za czasów Kazimierza W. urzędowo uznane były niewiasty-le-karki w znaczeniu jakoby dzisiejszem. Naj-prawdopodniej wszakże owa K. medica była jeno wdową po lekarzu i dlatego ją tak nazwano w dokumencie urzędowym, przytoczonym przez

E. S. Świeżawskiego w „Pamiętniku Tow. lek. warszawskiego” (T. LXXV, str. 3); albo też może być, iż była to sobie poprostu akuszerka, którym także nieraz dawano przydomek medica.

z. w.

nych rad podczas nieszczęśliwej bitwy z Turkami r. 1711 nad Prutem. Order ustanowiony został d. 24 listopada st. st. 1714 r. i początkowo przeznaczony tylko dla małżonki Piotra I. Atoli Katarzyna I i jej następcy udzielali go i innym damom; według ówczesnych statutów order ten liczył wielką mistrzynię, wszystkie księżniczki domu cesarskiego, a oprócz tego 12 dam wielkiego krzyża i 94 damy krzyża kawalerskiego. Cesarz Paweł I nadał orderowi 5 kwietnia st. st. 1797 r. nowe statuty i podzielił go na 2 klasy: wielkiego i małego krzyża, przeznaczając go dla kobiet. Wielki krzyż składa się z większego krzyża, dyamentami osypanego, z szerokie-mi ramionami, w którego środku owalnym znajduje się drugi, mniejszy, krzyż św. K-y męczen-niczki, a na nim litery: D. S. F. R. (tj. Domine, salvum fac regem—Róże. zbaw króla). Na stronie odwrotnej—gniazdo z młodemi orlętami na wieży, u której stóp dwóch starych orłów trzyma napis: Aequat munia comparis (—wyrównywa obowiązki towarzyszki). Order wisi na czerwonej wstędze ze srebrnym szlakiem, wkładanej przez lewe ramię, i ma po rossyjsku napis srebrny, stanowiący dewizę orderu: „Za miłość ojczyzny”. Do wielkiego krzyża dodana jest nadto do noszenia na lewej piersi gwiazda srebrna, w której środku znajduje się korona w polu czerwonem z tą samą dewizyą orderową w otoku. — Oznaki orderu św. K-y drugiej klasy są mniejsze, z ramionami oblamowanemi złotem, wysadzone brylantami i noszone na lewej piersi, na wstążce. Święto orderowe przypada dnia 25 września st. stylu. — 2) Angielski order K-y ustanowiony został w czerwcu r. 1879 przez królową Wiktoryę dla dozorczyń opiekujących się chorymi w szpitalach i wyróżniających się dobrem sprawowaniem, obowiązkowością i zręcznością w obejściu. Powód do ustanowienia i imię dał orderowi szpital św. Katarzyny w Londynie. Posiadaczki orderu zwą się pospolicie „St. Ca-therine’s nurses” i otrzymują, oprócz pensyi, 50 f. st. rocznie tytułem nagrody. Oznaki orderu składają się ze wstęgi, wkładanej przez lewe ramię, na której wisi medal z białej emalii w kształcie spiczastego owalu, z jasno-zielo-nym szlakiem i złotemi wypukłemi literami „St. C.”.

Kataspilit, minerał następującego składu procentowego: bezwodnika krzemowego 40.05, tlenku gliuowego 28.95, tlenku magnowego 8.20, tlenku wapniowego 7.43, tlenku potasowego 6.90, tlenku sodowego 5.25, wody 3.22. W ciemnym bardzo drobnołuskowym łupku biotytowym Längban (Wermland) występuje K. w postaci utworów krystalicznych wielkości orzecha, popioło-wo-szarych, z połyskiem perłowym, przeświecającym na krawędziach. Twardość 2; w płomieniu dmuchawki topi się łatwo, w kwasie solnym rozkładny z wydzieleniem krzemionki kłacz-kowatej. Jest to przypuszczalnie jeden z licznych produktów rozkładowych kordyerytu i zapewne należy do związków pokrewnych mikom, przyczem nie jest to ciało jednorodne.

Katastaza (z gr.    urządzam, ustana

wiam) — tak się nazywa w sztuce dramatycznej rozwój węzła, zadzierzgniętego w epitazie (ob.), a rozwiązywanego w katastrofie (ob.).

Kataster (Kad aster [ob.], Katastr, z franc. cadastre, a pośrednio z łacińsk. catastrum) — opis dokładny, zwykle urzędowy, ziemi pod względem rozległości, dochodów, urodzajności, oceny płodów—w celu opodatkowania ziemi. Stąd i sam podatek często nazywany jest K., a czasami nazwę tę nadaje się każdemu opisowi statystycznemu, w celach podatkowych uskutecznianemu. Ściśle atoli chodzi tu o opis samej ziemi, o wymierzenie gruntów, sporządzenie planów, klasy-fikaeyę i ocenę dochodów. Jako podstawa opodatkowania, wykrywająca rzeczywisty dochód, tworzy on nieunikniony środek polityki skarbowej ; zarazem jednak stanowi ważną wskazówkę ekonomiczno-statystyczną, pouczającą o rozległości ziemi w danym kraju, o jej podziale na własność prywatną i publiczną, na rodzaje gospodarstw, sposoby uprawy, gatunki gruntów, wydajność itp. Słowem, dla gospodarstwa narodowego K. dostarcza bardzo poważnych pierwiastków do obliczania majątków, dochodów i podziału tych dochodów w zakresie posiadłości ziemskiej. Ze stanowiska finansowego K. jest kluczem do równomiernego poboru podatku gruntowego. Taki opis i wymiar ziemi, dający jasny pogląd na cały jej stan, jako urządzenie prawidłowe istnieje od w. XVIII. Od tego czasu podatek gruntowy oblicza się podług K-u. W miarę rozwoju gospodarstwa finansowego układ opisu tego coraz się ulepszał, a w szczególności naprawiano systemy wyprowadzania K-u dochodów; dąży się więc do poszukiwań istotnego dochodu, a nie szacunku wartości.—Niedogodnością kadastrowania wszelkiego jest powolność czynności opisowej, którą często wyprzedzają zmiany w cenach gruntów i w dochodach. Teorya domaga się też częstych i szybko załatwianych opisów z dokład-niejszem uwzględnieniem podziału klasyfikacyi, niżeli się to czyni podług praw obowiązujących w różnych krajach. Nauka domaga się nadto, aby czynność kadastrowania obejmowała wskazówki, odnoszące się nietylko do potrzeb podatkowych, lecz zarazem do statystycznych wyjaśnień, które mają znaczenie w badaniach społeczno-gospodarczych.—W Królestwie, na zasadzie Najw. zatw. Ustawy z d. 8 (20) grudnia 1866 r., opis gruntowy czyli K. obejmuje dość dokładną klasyfikacyę, podług następującego podziału: Kl. I: a) grunta orne, zdatne na zasiew pszenicy; b) grunta orne nizinne z powodu wylewu rzek na wiosnę lub w jesieni niezdatne pod zasiew pszenicy, lecz mogące wydawać dobry plon zboża jarego; c) grunta znajdujące się pod ogrodami, warzywami, parkami; d) grunta w o-

sadach dworskich pod budowlami. Kl. II: wszystkie grunta orne prócz powyższych i prócz kl. V a). Kl. III: łąki dwu- i wielokoéne. Kl. IV: łąki jednokoéne. Kl. V: a) grunta orne, zasiewane tylko co trzy lub 6 lat żytem i gryką; b) pastwiska dworskie, lub wspólne; c) przestrzenie leśne, krzaki i zarośla. — Specyalna taryfa wykazuje znowu stałą stopę podatku, przypadającego z jednego morga każdej po szczególe klasy gruntów.

St. A. K.

Kataster (histor.). Spotykamy go już w Starożytności, aczkolwiek nieco w innym kształcie, niż obecnie. Tak w Rzymie, w celu ustanowienia cen su s u, przeprowadzonego przez Serwiu-sza Tulliusza, wszyscy obywatele winni byli składać zeznania o rozmiarach i dochodowości swych majątków; zeznania te, po odpowiedniem sprawdzeniu, zapisywano do specyalnych regestrów, tabulae censuales, które w ten sposób zawierały wiadomości o przestrzeni gruntów, o sposobie ich uprawy, o ich jakości, dochodowości, wreszcie nazwiska właścicieli lub kolonów każdego kawała ziemi. Obszerny inwentarz, który pod pewnym względem można uważać za ogólny K., sporządzono również za Augusta, przyczem Tacyt nadmienia, że cesarz miał zamiar napisać własnoręcznie krótki rys statystyki rzymskiego świata.—W Wiekach Średnich tu i owdzie spotykane próby K-u uderzają swoją pierwotnością i niedokładnością, ponieważ cała operacya polegała na określeniu w przybliżeniu zarówno ilości ziemi, jak i dochodowości, na podstawie jakiejkolwiek zewnętrznej oznaki. Dopiero czasy nowożytne skorzystały ze wszystkich wyników nauki i doświadczeń praktyki przy obliczeniach katastralnych. — Austryi przypada zaszczyt dokonania pierwszej próby racyonalnego K-u, opartego na pomiarach geometrycznych i na określeniu ściślejszem czystego dochodu z ziemi. Przyłączenie po pokoju w Utrechcie i w Rastatt (1713 i 1714) Lombardyi do Austryi i niedostateczny stan opodatkowania gruntowego w pierwszej z nich były do tego powodem. W roku 1718 wyznaczono specyalną komissyę medyolańską, która z biegiem czasu wypracowała dla Lombardyi K. (t. zw. Censimento milanese), na którym wzorowały się inne państwa europejskie, zwłaszcza Francya. Przedewszystkiem komissya medyolańska zażądała deklaracyj od właścicieli ziemi o rozmiarach ich posiadłości, dochodowości itd., a następnie od r. 1721 do 1723 pomierzyła wszystkie majątki na miejscu, ułożyła ich plany i sprawdziła jeszcze raz pomiary i plany. Potem taksatorowie osobiście obejrzeli majątki w celu rozsegregowauia ich pod względem jakości gruntów i, określiwszy, przy współudziale miejscowych rzeczoznawców-rolników, przeciętny urodzaj ilościowy i jakościowy dla każdej klasy kultury, obliczyli w pieniądzach na podstawie miejscowych cen produktów rolnych i odpowiednio do urodzaju ogólny dochód z każdego kawałka ziemi. Po odliczeniu z tej summy kosztów produkoyi otrzymano czysty dochód, który kapitalizowano, licząc po 4°/₀. Ten skapitalizowany dochód, po sprawdzeniu go jeszcze raz, stosownie do cen rynkowych, zarzutów słusznych ze strony obywatelstwa itd., wciągnięto do ksiąg katastralnych i przyjęto jako podstawę opodatkowania. K. medyolański ukończono w r. 1732 i zaprowadzono w Lombardyi, w samej zaś Au-stryi metoda jego uzyskała prawo obywatelstwa dopiero w 80 lat później. Za panowania M. Teresy przyjęto za podstawę K-u wiadomości samych właścicieli ziemskich o ich dochodach brutto: tak powstała t. zw. Theresia ni sche-Steuer-Rektificati o n (1748—56), mająca jedynie tę zaletę, że ustanowione podówczas normy podatków gruntowych dla każdej prowincyi stosowane były nietylko do dóbr prywatnych, ale i do duchownych, wolnych przedtem od podatku gruntowego. W Tyrolu w okresie 1771 — 84 obliczano podatek gruntowy bez pomiarów, jedynie na podstawie przeciętnych cen rynkowych ziemi. Nowej reformy K-u dla całej Austryi dokonał w r. 1785 Józef II (Josephinisch e Grundsteuer Regulirung), oparłszy go na dochodzie brutto, podanym przez samych właścicieli rolnych, i na pomiarach, dokonanych według wskazówek rządowych, ale w sposób pierwotny, przez miejscowych włościan. K. ten nie zadowolił nikogo, a nowe próby, poczynione przez Francyę, Bawaryę i Badenię, zniewoliły i Au-stryę do powrócenia do K-u medyolańskiego i rozszerzenia go na całe państwo. W r. 1806 rozpoczęto roboty przygotowawcze; r. 1810 u-tworzono komissyę do opracowania jednego dla całego państwa, z wyjątkiem Węgier, K-u, a w r. 1817 wydano instrukcyę katastralną. Zaraz potem powołano do życia generalną dyrekcyę katastralną w Wiedniu z dyrekcyą trygonometryczną (Die Direction des Triangulirung und Calcul-Bureau’s), jako instytucyą pomocniczą. Po otrzymaniu od właścicieli wszelkich potrzebnych wiadomości i dokonaniu triangulacyi i o-pisu granic przez geometrów rządowych w obecności osób wiarogodnych i starostów, obchodzono i sprawdzano jeszcze raz granice z planem w rękach. Obliczeń na planach dokonywali inspektorowie. Jednocześnie sporządzano protokuły tyczące się parceli (Parcellen-Protokoll), domów mieszkalnych, ziemi gminnej i jej rodzajów, wreszcie właścicieli. Wszystko to znowu ulegało kilkakrotnie szczegółowej rewizyi, stosownie do instrukcyj katastralnych, wydawanych w latach 1818, 1823, 1856 i 1865, z których ostatnia p. t. „Instruction zur Ausführung der in Folge der Allerhöchsten Patente von 23 December 1817 und vom 20 Octob. 1849 angeordneten Katastral-Vermessung” ma po dziś-dzień znaczenie. Potem nastąpiła działalność szacunkowa. W każdej gminie utworzono czasową komissyę (Aus-sciius), złożoną z 3-cb delegatów gminy i starosty pod dozorem komissarza taksacyjnego (Schä-tzungs-Komissär), podwładnego taksacyjnemu inspektorowi. Z kolei komissarze i inspektorowie tworzyli osobną komissyę, podległą generalnej dyrekcyi katastralnej w Wiedniu. Ko-missya tymczasowa, zasięgnąwszy najdokładniejszych wiadomości o warunkach gospodarstwa rolnego w danej okolicy, oznaczała rodzaje uprawy, wskazywała do którego rodzaju, a także do której klasy, każdy kawałek gruntu należy. Na podstawie przeciętnych cen rynkowych (a właściwie — cen z najtańszego roku'1824) otrzymywano dochód brutto, a po odliczeniu zeń wszelkich kosztów produkcyi osiągano dochód czysty. Wreszcie po sprawdzeniu wszystkiego szczegółowo i zważeniu wszelkich możliwych zarzutów wciągano rezultaty obliczeń do książek katastralnych (Katastral - Hauptbuch), przechowywanych w gminie i w okręgowym urzędzie podatkowym. W celu dokonywania odpowiednich zmian, zachodzących z biegiem czasu, utworzono posady archiwistów, a w celu konserw acyi planów — specyalną instytucyę w r. 1883 p. n. „Evidenzhaltung des Grundsteuer - Katasters”. W r. 1834 K. ten był gotów i został zaprowadzony w Niższej Austryi, w roku 1840 w Górnej Austryi, Salzburgu, Illiryi, Styryi, Ka-ryntyi, Krainie i w pro w. Lombardzko-Weneckiej; później w pozostałych prowincyach. Ogólny koszt przeprowadzenia K-u aż do r. 1869 wynosił 49 milionów florenów. Przez zaprowadzenie tęgo K-u Austrya osiągnęła: większą dokładność w podziale podatków gruntowych, powiększenie budżetu przez opodatkowanie ziem, które dotychczas wymykały się z klauzuli podatkowej, podniesienie kredytu rolnego przez ujawnienie wartości każdego kawałka ziemi, wiarogodność metryk i ksiąg katastralnych, wreszcie podstawę do dokładniejszego przeprowadzenia K-u w przyszłości. Do wad tego K-u należą głównie kosztowność i przewlekłość w czasie zaprowadzania. Mając te wady na uwadze, w 6-em dziesięcioleciu wieku XIX Austrya postanowiła zaprowadzić inny K., t. zw. realny (Realitäten-Werth-kataster), w którym za podstawę szacunku dóbr przyjęto skapitalizowany dochód brutto z każdego majątku, którego wartość określały ceny rynkowe. Spodziewano się w ten sposób uprościć i przyśpieszyć szacunek. Kiedy wszakże system ten okazał się trudnym do przeprowadzenia i wątpliwym co do wiarogodności rezultatów, rząd austryacki zaniechał go i prawem z d. 24 maja r. 1869 zarządził nowy K. (Neue Grundsteuer-Regulirung), istniejący do dnia dzisiejszego a oparty na wzorach pruskich (ob. niżej).—l/li Badenii prawo z d. 20 lipca 1810 r. za przedmiot podatku gruntowego uznało czysty dochód z ziemi po odliczeniu zeń wszystkich pieniężnych i naturalnych powinności i czynszów, płaconych przez rolników osobom trzecim.

Wobec wszakże trudności obliczenia tego dochodu czystego rząd badeński przyjął za podstawę opodatkowania gruntowego kapitał reprezentowany, obliczony według przeciętnej ceny otrzymanej z cen na ziemię w okresie 2-ch dziesięcioleci: 1780 — 89 i 1800 — 09. Kapitał ten obliczano jak następuje: Księstwo podzielono na o-kręgi, na których czele postawiono komissarzy. Ci, po zebraniu pierwszych niezbędnych infor-macyj, wraz z protokulistami objeżdżali gminy, przeglądając dokumenty określające obszar gruntu, a w braku ich, sporządzając na miejscu plany. Poczem dokonywano dla każdej gminy osobno klasyfikacyi gruntów i na podstawie średnich cen za dwa powyższe 10-lecia ustanawiano cenę dla morga ziemi każdej klasy. Szacunek trwał od r. 1810 do r. 1815 i wywołał liczne skargi; atoli dopiero w r. 1852 d. 26 marca rząd badeński wydał prawo o pomiarach majątków w kraju, a w r. 1857 przedstawił sejmowi projekt „nowego katastru wszystkich ziem uprawnych w księstwie”. Projekt ten 7 maja r. 1858 został przyjęty i zaraz zabrano się do jego urzeczywistnienia. Średnie ceny rynkowe uznano powtórnie za normę określenia kapitału podatkowego. Nowemu szacunkowi uległy tylko ziemie uprawne (landwirschaftliches Gelände). Podzielono księstwo na obwody podatkowe i okręgi (Steuerdistrikt, Gemarkung) i dokonywano szacunku w każdym zosobna. Po rozklasyflkowaniu ziemi według rodzajów kultury określono wartość podatkową każdego kawałka ziemi i wysokość powinności (G r u n d 1 a s t e n), ciążących na nim. Potem przystępowano do szacunku kapitału podatkowego (Steueranschlag) dla morga ziemi każdego z rodzajów kultury na zasadzie średniej ceny rynkowej (mittlerer Kaufwerth). Był to szacunek próbny i podlegał rozpatrzeniu jeszcze komissyi ministeryalnej. Potem wytwarzano kapitał podatku (Steuerkapital jedes einzelnen Grundstücks), a po sprawdzeniu dwukrotnem układano t. zw. Grundsteuerzettel, oznaczające już stopę podatku. Wszystkie prace przygotowawcze K-u badeńskiego u-kończono r. 1867, w r. 1871 dokonano klasyfikacyi i opisu gruntów, latem r. 1872 — sumarycznego sprawdzenia. W r. 1874 komissya mi-nisteryalna ustaliła wysokość kapitałów podatku, w r. 1875 wreszcie ukończono podział podatków wewnątrz gmin i K. badeński w dwa lata później wszedł całkiem w życie. Ogółem z 4 239 606 morgów okatastrowano w Badenii 2 432 411 morgów kosztem l‘/a mil. guldenów. — W Bawaryi, podobnie jak w wielu innych krajach Europy, podatki gruntowe na początku wieku XIX były w najwyższym nieładzie. Dopiero edyktem z d. 8 czerwca r. 1807 uznano za obowiązującą zasadę równomiernego opodatkowania wszystkich obywateli proporcyonalnie do przestrzeni posiadanego gruntu i dochodu, odpowiadającego na-

turalnym siłom wytwórczym (Flächeninhalt und aus der natürlichen Ertragfähigkeit hervorgehender Ertrag). W tymcelu wyznaczono Steuer - Rectifications - Commission, która funkcyonowała w dwóch sek-cyach: pomiarów i prowizorycznego K-u.

rów dokonywał geometra, szacunku dwaj wybieralni rzeczoznawcy (indicateurs) wraz z kontrolerem podatkowym. W roku 1803 K. t. zw. „par masse de culture” obowiązywał już w całej Francyi. Kiedy wszakże w r. 1805 chciano go zastosować i do równomiernego rozkładu podatków wewnątrz gmin, natrafiono na niezwalczone przeszkody i rząd francuski — aczkolwiek do r. 1807 przemierzył już był ‘/₇ część wszystkich gmin i wydatkował 20 mil. franków — musiał skwitować z tego K-u. Na jego miejsce d. 15 września roku 1807 wprowadzono K. parcelowy, dla którego akademik Délambre wydaje w roku następnym ogólne przepisy, a który najdokładniej określony jest w głośnej instrukcyi, wydanej d. 15 września r. 1811 p. t. „Recueil méthodique de lois, décrets, réglements, instructions et décisions sur le cadastre en France”. Francuzi szczycą się bardzo tym zbiorem katastralnym, nazywając go „prawdziwym kodeksem katastralnym” i podkreślając stale to, że został przetłó-maczony na wszystkie niemal języki europejskie. Według „Recueil” wszystkie prace przy zaprowadzaniu K-u parcelowego dzielą się na dwie części: na pomiary posiadłości i na określenie ich dochodu. Główny cel pierwszej części polega przedewszystkiem na rozgraniczeniu i ści-słem pomierzeniu każdej parceli. Pod „parcelą” rozumie się każdy kawałek ziemi, wyróżniający się od sąsiednich kawałków jakąś szczególną właściwością bądź ekonomiczną, bądź prawną. Największą atoli trudność K-u parcelowego stanowi określenie dochodowości ziemi. Francuzi

D. 13 maja r. 1808 przystąpiono do wykonania obu zadań. Za podstawę prowizorycznego K-u przyjęto wartość bieżącą posiadłości ziemskich, określaną na zasadzie: szacunku przysięgłych, zapewnień samych właścicieli ziemskich, opinii urzędników, przeciętnych cen roli w ostatniem 20-leciu i t. d.f i opatrzoną konkluzyą urzędnika podatkowego. Potem układano księgi katastralne, a całą procedurę kończono sprawdzeniem K-u i określeniem kapitału podatku. Czynnościami temi kierowały komissye prowincyonalne (Pro-vinzial-Steuer-Rectifications-Com mission en), zamienione następnie na urzędy powiatowe (Kreisfinanzdirectionen), a pozostające pod zarządem ministeryum skarbu.

radzą sobie w ten sposób: Rada municypalna wyznacza komissyę, złożoną z 10-u członków (classificateurs), właścicieli gruntów o różnych rodzajach kultury, do dokonania szacunku pod o-kiem administracyi. Pierwszą czynnością komissyi jest uskutecznienie klasyfikacyi. Polega ona na tern, że komissya dzieli każdy rodzaj uprawy na klasy (nie więcej niż 5), stosownie do urodzajności ziemi w gminie. W celu ściślejszego określenia granic między klasami komissya wybiera na wzór dwie parcele typowe: lepszego typu (type supérieur) i gorszego (type inférieur). Po rozklasyfikowaniu idzie kolej na określenie czystego dochodu z hektara dla każdej klasy każdego rodzaju kultury istniejącej w gminie, czyli t. zw. évaluation du revenue des classes. Otrzymane w ten sposób przeciętne liczby dochodu z parceli typowych, stanowią dochód normalny. Potem następuje „classement”, t. j. określenie do jakiej klasy należy każda parcela. A kiedy i to jest u-kończone, wówczas układa się tymczasową taryfę (tarif provisoire des évaluations), a stanowi ją tablica, na której określona jest wysokość dochodu z hektaru ziemi każdej klasy, każdego rodzaju kultury. Dla osiągnięcia więk-

Taksatorowie byli wybieralni i sprawowali swe funkcye pod przysięgą na mocy instrukcyj. Ten tymczasowy K. działał od r. 1808 do r. 1814, przyczem okatastrowano 1111 mil □ powierzchni kosztem 815 443 florenów. Po jego ukończeniu w r. 1814 przystąpiono natychmiast do przeprowadzenia ostatecznego K-u i już dokonano pracy w 23-ch okręgach, gdy wtem d. 2 grudnia r. 1814 pracy dalszej zaniechano w celu poczynienia ulepszeń. W ten sposób w Bawa-ryi funkcyonowały dwa K-y; rozdwojenie to trwało aż do r. 1828. Wtedy dopiero wprowadzono K. ostateczny.—K. we Francyi sięga czasów Rewolucyi. Już w r. 1790 zgromadzenie narodowe zniosło dawniejszą różnorodność podatków gruntowych i zaprowadziło jeden podatek rolny (contribution foncière), ustosunkowany do czystego dochodu. Komissarze, wybierani przez gminy, tworzyli komissyę, która, na podstawie wiadomości właścicieli rolnych, u-kładała opisy sekcyj każdej gminy (états des sections) i według nich rozkładała podatek gruntowy na pojedyńcze posiadłości. W r. 1798 do każdej komissyi okręgowej wyznaczano 2 członków, pochodzących z innych okręgów, a wyliczeń czystego dochodu dokonywano na zasadzie dochodu brutto po odtrąceniu kosztów produkcyi. W r.

1799 nad kommisyami szacunkowemi ustanowiono kontrolerów podatkowych. W r. 1801 wydano instrukcyę do przejrzenia wszystkich spisów podatkowych (matrice de rôles), a kiedy i ten środek nie doprowadził do ładu, w roku następnym poczyniono dalsze ulepszenia w szacowaniu gruntów przez zaprowadzenie K-u p. n.

„par masse de culture”, polegającego na tern, że w kilku gminach, wybranych na los szczęścia w każdym okręgu, dokonywano pomiarów i szacunku całego szeregu klas kultury i w ten sposób otrzymany czysty dochód brano za normę, szej ścisłości ta tymczasowa taryfa nie jest uwa-stosowaną w analogicznych wypadkach. Pomia- | żana za ostateczną i podlega jeszcze sprawdze-

Bran-

niu (ventill ati on). Na podstawie wiadomości o rzeczywistych czynszach albo aktach kupna-sprzedaży określa się czysty dochód pewnej liczby posiadłości rolnych, i tego samego dla tych samych posiadłości rolnych dokonywa się na zasadzie taryfy tymczasowej, poczem określa się wysokość różnicy. Instrukcya z r. 1811 była prawomocna do roku 1821, w którym zaprowadzono pewne zmiany, ponieważ przekonano się, że K. parcelowy jest jedynie podstawą do rozkładu podatku gruntowego wewnątrz gmin, a nie do rozkładu proporcyonalnego, odpowiadającego czystemu dochodowi okręgów państwowych. Wobec tego rząd francuski uznał K. jako środek nietyle o-gólnopaństwowy, ile miejscowy. Odtąd pozostawił sobie część tylko pomiarową, szacunkową zaś całkiem powierzył społeczeństwu. W roku 1827 poszedł jeszcze dalej w tym kierunku i wydał „Réglement sur les opérations cadastrales”, mające prawomocność do dnia dzisiejszego. Od r. 1808 do r. 1890 kosztem 160 mil. franków okatastrowano 35 826 gmin, podzielonych na 123 mil. parceli, a zajmujących ogółem 52 mil. hektarów. Wielu uważa K. francuski za najdoskonalszy i wzorowy, aczkolwiek nie brak w nim wad. Pomimo bowiem wszelkich starań nie o-siągnięto równomierności w opodatkowaniu, choć poniesiono milionowe koszta.— W Prusiech do r. 1861 liczono 114 rodzajów podatku rolnego, który dopiero prawem z d. 25 maja t. r. ujednostajniono, zaprowadziwszy jeden powszechny podatek gruntowy, w formie repartycyjnej, oparty na bardzo szybko, w ciągu 3-ch lat, przeprowadzonym katastrze. Praca rozpoczynała się, jak niemal wszędzie, od określenia przestrzeni, ułożenia planu i pomiarów gruntów, należących do gminy. Dalej, na podstawie opisów powiatowych, dokonanych przez komissarzy, układano klasyfikacyjną taryfę (Abschätzungsgeschäft) dla każdego powiatu osobno. Taryfa ta zawierała także wszystkie rodzaje kultury (najwyżej 7) i klasy (najwyżej 8), na które mogą się dzielić grunta danego powiatu. Po ułożeniu taryfy klasyfikacyjnej komissya objeżdżała swój powiat w celu sprawdzenia liczb i poprawienia błędów. Poczem odsyłano taryfę ze wszystkiemi materyałami do komissyi okręgowej, gdzie jeszcze raz podlegała wszechstronnemu sprawdzeniu i poprawieniu. Następnie dokonywano segrega-cyi grantów każdego powiatu według klas taryfy klasyfikacyjnej, ustanowionych dla tego powiatu. Po ukończeniu tej czynności układano dla każdej gminy oddzielny regestr szacunkowy (Artikelverzeichniss), zawierający opis każdego kawałka ziemi według klas i rodzajów kultury. Na końcu zaś regestru sporządzano spis (Wiederholung) i obliczenie ogólnej ilości powierzchni ziemi wszystkich klas i rodzajów kultury. Na podstawie tego gminnego regestru układano w dalszym ciągu regestr powiatowy, na którego końcu obliczano przeciętny

Ene. powsz. Uustr. Zesz. 971. T. XXXV.

czysty dochód z kawałków gruntu każdej klasy, każdego rodzaju kultury. Ten szacunkowy regestr powiatowy posyłano wreszcie do naczelników gmin, właścicieli ziemskich itd. dla sprawdzenia i, w razie znalezienia jakiejś niedokładności,— wniesienia skargi do komissyi centralnej, pozostającej pod zwierzchnictwem bezpośrednim ministra skarbu. Kiedy komissya centralna położyła swoje „approhatur”, komissarze okręgowi odbierali regestry powiatowe, układali z nich regestry okręgowe i przesyłali do przejrzenia, sprawdzenia i zatwierdzenia ministrowi skarbu. Indywidualny podział podatków gruntowych wewnątrz gmin opierał się na tych samych zasadach, co i ogólny, t. j. był proporcyo-nalnym do czystego dochodu. K. ukończono w r. 1864 i kosztem 9 610 323 talarów oszacowano 107 255 348 morgów pruskich. Jako uzupełnienie K-u wyszły następnie trzy instrukcye: 1) w r. 1867 o ostatecznym indywidualnym podziale i pobieraniu podatku gruntowego w 6-u wschodnich prowincyach; 2) „Anweisung vom 31 März 1877 für das Verfahren bei der Fortschreibung der Grundsteuerbücher und Karten in den Provinzen Ostpreussen, Westpreussen denburg, Pommern, Posen etc.” i 3) Anweisung vom 25 October 1881 für das Verfahren bei Erneuerung der Karten und Bücher des Grundsteuerkatasters” (Berlin 1882). Widzimy stąd, że dla ułożenia taryf w Prusiech nie potrzeba było, jak we Francyi, specyalnego obliczania czystego dochodu; określano tu tylko, ile należy przyjąć klas, aby dokładniej uwydatnić wszystkie odcienie dochodowości gruntów w danej okolicy. Szybkość przeprowadzenia K-u pruskiego objaśnia się tern, że niewielu trzeba było dokonywać pomiarów. Pomimo skrupulatności i akuratności niemieckiej, z jaką prowadzono wszystkie czynności katastralne, wkrótce ujawniły się rażące niedokładności; tak np. Engel przytacza fakt, że kawałek ziemi, okatastrowany na summę 92 talarów, sprzedano na subhastacyi za 600 talarów. — K. w Rossyi zaprowadzony został w połowie wieku XIX. W celu „zamiany czynszów, pobieranych od głowy, na podatki gruntowe i przemysłowe”, przeprowadzono lustracyę, a także regulacyę w Kraju Zachodnim i w guberniach Nadbałtyckich, i dokonano próby okatastrowania reszty ziem. K. był wprowadzany w okresie lat 1843— 1856 i miał za zadanie określenie dochodu, jaki ciągną włości rządowe z ziemi, z przemysłu wiejskiego, lasów i wszelkich, podlegających oczynszo-waniu, zarobków. Urzędnicy katastralni przede-wszystkiem dokonywali pomiarów; następnie, po bezpośredniem obejrzeniu posiadłości i wywiadach u właścicieli ziemskich, klasyfikowali ziemię wedle urodzajności i gatunku i określali jej średni urodzaj dla każdej klasy gruntu. Po sprawdzeniu na miejscu układali tablicę przeciętnych

16

E. Cłrw.

urodzajów z diesiatiny dla każdego gatunku zboża w każdej klasie gruntów. Na podstawie tej tablicy ustanowiono ogólną tablicę urodzajów w gu-bernii i posługiwano się nią do określenia dochodu brutto w ziarnie, po odliczeniu nasienia. Po strąceniu stąd kosztów produkcyi otrzymywano dochód czysty w ziarnie z diesiatiny; w celu zamiany ziarna na pieniądze posługiwano się, jako normą, przeciętną ceną rynkową produktów rolnych za ostatnie lat 14. Sama zamiana czynszu od głowy na podatek rolny odbywała się w ten sposób: iloczyn z liczby głów podatkowych przez podatek tej klasy, do której zaliczona była gubernia, stanowił gubernialny kontyngens podatkowy. Następnie, przez porównanie kon-tyngensu z ogólną summą czystego dochodu gu-bernialnego, określano procent podatku, przypadający na każdego właściciela rolnego. Na podstawie tych zasad podatkowych okatastrowano w 19 guberniach wewnętrznych 15 984 378 dies, ziemi państwowej. Michał Mikołajewicz Mura-wjew, kiedy został ministrem dóbr państwa, postanowił zredukować do minimum operacye katastralnego szacunku i obmyślić takie podatki czynszowe, które mogłyby stać się normą do o-kreślenia skapitalizowanej wartości gruntów w razie sprzedaży ich włościanom na własność. W tym celu wydał w r. 1859 nowe przepisy dla szacunkowania. Atoli, żądając od K-u normy nietyle dla rozkładu podatków, ile dla bezpośredniego określenia rozmiarów podatku czynszowego, musiał zejść z drogi i nawet przy u-rzeczywistnianiu swego projektu poczynić cały szereg ustępstw. K. Murawjewowski zastosowano w 9-u guberniach zachodnich w r. 1866. Z chwilą zaprowadzenia w Rossyi państwowego podatku gruntowego w r. 1875 wydano, w celu oryentowania się w rozkładzie podatków, tak zw. „Ustaw o ziemskich powinnostijach.— Ogólną summę podatku dla każdej gubernii czy obwodu zatwierdza minister finansów. Summę tę o-trzymuje się przez przemnożenie ogólnej ilości diesiatin w gubernii, podlegających opodatkowaniu gruntowemu, przez przeciętną dla danej gubernii lub okręgu normę podatkową z ziemi u-rodzajnej lub lasu, określaną zawsze w drodze prawodawczej. W r. 1903 sfery miarodajne o-pracowywały projekt radykalnej reformy podatku gruntowego w Rossyi.

Katastrofa (z greek.) oznacza, stosownie do znaczenia wyrazu greckiego, zwrot w dramacie,

t. j. wypadek, który akcyę zawikłauą w kata-stazie (ob.) rozwija i prowadzi do końca. Jak katastaza jest rozwojem zawiązanego węzła (fr. noed, ang. plot), tak K. jest jego rozwiązaniem, groźnym dla dramatyków szkopułem. Zarówno bowiem niebezpieczną jest rzeczą czy-to katastrofę rozmyślnie przygotować i przedstawić jako cos oddawna już oczekiwanego, czy też wprowadzić ją jako coś niespodziewanego i nieprzewidzianego. Grecy używali w tym celu często tak zw. Deus ex machina (ob.), któremu w nowszych komedyach odpowiadają bogaci stryjowie, rozcinający węzeł. Od nowoczesnej tra-gedyi i wyższej komedyi wymaga się, aby K. miała swą podstawę w samym charakterze, i aby rozwijała się w szeregu uprzednich sytuacyj jako skutek z przyczyny; rozumieli to już i poeci greccy. Ponieważ wyczerpano już wszystkie rodzaje K-y, rzadko przeto trafia się w tragedyach i dramatach K. nowa i naturalna, estetycznie i psychologicznie usprawiedliwiona.—Katastrofą nazywa się także każdy zwrot stanowczy w rozwoju losów człowieka, Btosunków historycznych, a nawet wypadków przyrodzonych.

Katatonia (z gr. %an4=wdół i ö tóvo<; = napięcie; więc obniżenie napięcia prawidłowego, duchowego). Choroba ta zdarza się w większości przypadków między 18-m a 30-m rokiem życia i powstaje przeważnie, jeśli nie wyłącznie, na tle dziedziczności, innemi słowy: u o-sób wyrodzonych, tj. u takich, u których stwierdzić się dają znane piętna zwyrodnienia (ob), tak w dziedzinie cielesnej jak i w umysłowej, Zaczyna się choroba ta od przygnębienia. Chory doznaje jakiejś tęsknoty nieokreślonej; obawia się o swe zdrowie; niepokoi się czegoś; zrzędzi... Już teraz widać znaczne osłabienie woli; chory taki nie jest w stanie uwolnić się od różnych myśli pustych, tłoczących mu się do głowy; zanudza nieraz poprostu swą gadaniną. Objawy te jednak nie zwracają z początku na siebie uwagi należytej. Stan taki zwykle tłóma-czy się podrażnieniem ogólnem, hist ery ą, lub niemocą nerwową (ob. te wyrazy); dopiero nagły i całkiem niespodziewany napad silnego podniecenia zmusza do zastanowienia się nad tern wszystkiem.—Bywa nieraz i trochę inaczej: podniecenie silne występuje nieodrazu. Przeciwnie, wzmagając się stopniowo, w ciągu dni kilku doprowadza dopiero do prawdziwego szału. Chory krzyczy, wywraca koziołki, wykonywa cały szereg najrozmaitszych ruchów. Natrętne myśli i urojenia zmysłowe znajdujemy już teraz u chorego. — Mistycyzm i erotyzm są treścią myśli niedorzecznych. Pod wpływem więc ich, a także omamów słuchu i wzroku, chory znajduje się w piekle, w towarzystwie dyabłów. Drugim razem robi się świętym, jest w niebie, obok Pana Jezusa lub Matki Boskiej. — To znów inni chorzy zamieniają się niby w koguta, psa lub kota i—odpowiednio do tego, kim się być mienią — pieją, szczekają lub miauczą,— Urojenia opanowują uwagę chorego tak silnie, iż nic nie potrafi oderwać go od nich; wygląda jak zahypnotyzowany: oczy utkwione w jeden punkt, wyraz twarzy nie ujawnia żadnego odczynu uczuciowego na działania zewnętrzne. To znowu spostrzegamy wielkie roztargnienie: chory na niczem nie może skupić nawet odrobiny uwagi; myśli bez udziału świadomości, bezpośrednio uzewnętrzniając się czynami. — Po

roby.

kilku dniach podniecenia silnego przychodzi sen, chory uspakaja się, zachowując pamięć o wszyst-kiem. Chorzy w czasie zwolnienia objawów nieraz bardzo szczegółowo opowiadają o tern, co się działo w czasie pozornego zamroczenia ich świadomości.— Polepszenie to jednak trwa zwykle niedługo. Po 3 lub 4 tygodniach następuje podniecenie nowe, które przeciąga się już na-dłużej. W ciągu długiego przebiegu K-i wśród mnóstwa najrozmaitszych objawów odnajdziemy sporo przypadków właściwych głównym obłędom typowym. Mieć będziemy chaotyczność myśli, brak jakiegokolwiek oryentowania się, liczne przywidzenia; zauważymy znakomite uświadomienie siebie i swojej choroby, oryentowanie się w otoczeniu obok myśli niedorzecznych; nakoniec mamy uaprzemian: z jednej strony ruchliwość wielką, ożywienie (tańce, śpiewy, de-klamacye),—z drugiej zaś posępność z samopo-niżeuiem. W ten sposób u jednego i tego samego chorego zauważyć się dają zmiany kolejne stanów właściwych obłąkaniu z omamami, pomieszaniu ogólnemu (paranoïa), manii i zadumie (melancholia), — przyczem zmiana kolejna tych stanów przychodzi nagle, bez żadnych powodów widocznych. W okresie szalonym, wielce znamiennym dla katatonika, należy zważać na znaczną patetyczność we wszystkich ruchach chorego, przypominającą grę teatralną aktorów w rolach bohaterskich. Taka sama poduiosłość istnieje i w dźwięku głosu. W okresie przygnębienia i nieruchomości (Atonität) chorzy odznaczają się najzupełniejszem, długotrwałem milczeniem (mutismus); powtarzają słowa i zdania cudze (echolalia); przejmują cudze ruchy (echopra-xia)\ sprzeciwiają się wszystkiemu (negativis-mus) — nie chcą jeść, tak, że potrzeba nieraz żywić ich za pomocą zgłębnika żołądkowego;— nie chcą oddawać moczu i kału i wypuszczają je dopiero wtedy, gdy już całkiem wstrzymać ich nie mogą. Nakoniec w całym układzie mięśniowym znajdujemy naprężenie znaczne i opór przeciwko ruchom biernym. Twarz chorych, pomarszczona, wyraża napięcie ogromne; oczy są zamknięte; wargi i zęby zaciśnięte, ręce i nogi zgięte lub rozgięte. Cały chory skurczony lub wyprężony. Przy próbach wyprowadzenia go z takiego stanu — wywołujemy jeszcze większe naprężenie układu mięśniowego. Po kilku jednak godzinach chory sam wstanie, przejdzie się po pokoju lub cóś zje, i znów zapada w stan kataleptyczny (ob. Katalepsya). Czasami napięcie bywa mniejsze i mamy wówczas przed sobą tak zwaną „giętkość woskową”. Od czasu do czasu stan taki przerywają napady podniecenia pod postacią ruchów przeróżnych (koziołkowanie) i krzyku. W okresie końcowym K-i, blizkim ustalenia się zniedołężnieuia umysłowego, zauważyć można skłonność do powtarzania jednych i tych samyoh zdań lub wyrazów, czasami takich, które nie istnieją w żadnym języ

ku i zostały wymyślone przez samego chorego (verbigeratio). Wszystkie objawy ruchowe, zaliczając do nich i verbigeratio, noszą na sobie, według poglądów Kahlbauma, piętno ogólne kurczowe (konwulsyjne), czego dowodzi między innemi ten fakt, że w ciągu K-i zjawiają się nieraz prawdziwie napady drgawek. Do twierdzenia powyższego Kahlbauma (ojca nazwy K.) trzeba dodać, że objawy ruchowe w K-i zależą w znacznej mierze od omamów czucia mięśniowego.— Obok objawów umysłowych w K-i spotykamy i cielesne, mianowicie nerwobóle, zarumienianie się całego ciała lub części jego, obrzęki, wysypki, ślinotok, pocenie się, rozszerzenie źrenic, wzmożenie odruchów ścięgnistych, epileptyczne lub apoplektyczne napady drgawek.— Rozpoznanie choroby polega głównie na istnieniu stanu kataleptycznego obok zmiany kolejnej objawów należących do obłędów typowych. Rokowanie, podług Kraepelin a, zaliczającego K-ę do grupy otępienia umysłu wczesnego (Dementia praecox), albo do spraw ogłupiających (Verblödungsprocesse), jużcić nie jest pomyślne. W K-i stawia rokowanie również niepomyślne i Bleuler. Fakt to nadzwyczaj ciekawy ze względu na różny materyał kliniczny, którym rozporządzają ci psychiatrzy. Kraepelin, mający do czynienia z przypadkami ostremi, wnikając w assocyacye chorych, odnajduje tutaj ogłupienie (Verblödungsprocess) ; Bleuler zaś, pracując w zakładzie dla obłąkanych, mianowicie dla dotkniętych cierpieniem przewlekłem, bada sumiennie historye chorych, kilkakrotnie już przebywających w zakładach dla obłąkanych, i tutaj również znajduje wyłaniającą się sprawę ogłupiającą (Verblödungsprocess), której początek ginie w samem zaraniu choroby. — W niedawnych jednak czasach sam Kraepelin ogłosił kilka przypadków wyleczenia.—Ściślej więc będzie, gdy powiemy, że zdarzają się przypadki, w których K. wyleczyć się daje całkiem w ciągu roku czasu. Częściej spostrzega się wyleczenie niezupełne. A w przeważnej ilości przypadków choroba po paru latach kończy się niedołęstwem umysłowem, które trwa zwykle niedługo, gdyż katatonicy są bardzo skłonni do suchot płucnych. Pamiętać jednak nie zawadzi, że K. w przebiegu swym miewa zwolnienia (re-missio), o cechach przechodnich, a chociażby one były bardzo wyraźne i długie, nie można ich nazwać wyzdrowieniem, gdyż zawsze zdarzyć się może pogorszenie ponowne, czyli może nastąpić dalszy ciąg na razie ucichłej cho-

Dr K. S.

Katatypia, nowa metoda reprodukcyi czyli uwielokratmania rysunków i obrazów, podana przez Ostwalda i Grossa w Lipsku; polega na zastosowaniu katalizy (ob.). Jeżeli mianowicie rysunek, dany do uwielokrotnienia, dokonany jest jakimkolwiek katalizatorem, czyli substancyą mającą własność wywoływania, albo raczej przy-

spieszania, działań chemicznych, to rysunek taki da się łatwo przenieść na papier, napojony roztworem, w którym katalizator ten sprowadza reakcyę chemiczną; potrzeba tylko rysunek wprowadzić w zetknięcie z papierem tak przygotowanym, a wtedy działanie chemiczne nastąpi w tych miejscach, gdzie się znajduje substaDcya katalityczna, tam zaś, gdzie jej niema, roztwór, napajający papier, pozostaje bez zmiany; na papierze tym zatem odtwarza się dokładnie rysunek. Ponieważ zaś katalizator przytem przemianie żadnej nie ulega, rysunek przygotowany użyty być może wielokrotnie, więc i repro-dukcya jest w zasadzie nieograniczona. Metoda ta jest niewątpliwie bardzo prosta, a nadto przedstawiać może niesłychane urozmaicenie, gdyż obszar działań katalitycznych jest nader rozległy, w rozmaity więc sposób da się praktycznie zastosować. Dotąd wszakże jest to pomysł teoretycznie jedynie uzasadniony, po raz pierwszy bowiem dopiero wynalazcy przedstawili go w styczniu r. 1903 na zebraniu Towarzystw fotograficznych w Berlinie. — W szczególności K. może być przydatną do otrzymywania odbić z negatyw fotograficznych, co dotąd przy pomocy światła jedynie może być dokonane, napotyka więc zwłokę podczas dni pochmurnych i zimowych. Srebro, mianowicie, rozpostarte w stanie silnego rozdrobnienia na negatywie (ob. Fotografia) jest katalizatorem dla wielu substancyj, jak np. dla wody utlenionej czyli nadtlenku wodoru; jeżeli więc roztwór eteryczny wody utlenionej rozlejemy na negatywie, eter szybko się ulatuia, a woda utleniona pod wpływem srebra ulega rozpadowi na wodę i tlen, ale w miejscach negatywy przezroczystych, srebrem nieuczernionych, rozkład ten nie następuje i tam pozostaje błonka wody utlenionej, a po naciśnięciu papierem żelatynowym obraz ten na nim się utrwala, jako pozytywa. Jest on wprawdzie jeszcze niewidzialny, wywołać go wszakże i uwidocznić można różuemi sposobami, woda bowiem utleniona jest silnym środkiem, zarówno utleniającym, jak i odtleniającym, pobudza więc działalność chemiczną w różnych substancyacb.

Tusajów i in.), słynących pod zbiorową nazwą „Pueblańczyków” (ob. Pueblo). Cushmg, Stephen, zwłaszcza zaś Fewkes, wykazali całą doniosłość studyów zarówno uad samymi Kaczy-nami (tj. istotą ich i przymiotami), jako też nad uroczystościami, które są obchodzone ku ich czci, a noszą również nazwę K-ów. Monografie, w których streszczono wyniki studyów, należą do cenniejszych przyczynków kultu religijnego wśród rolników-barbarzyńców. Wyraz K. oznacza „ducha”, „przodka, który przybrał charakter boski”, sami zaś K-i są bóstwami, które rozwinęły się z kultu przodków prawdopodobnie, a z biegiem czasu stali się pośrednikami pomiędzy wyższe-mi bogami a ludźmi. Podczas niektórych uroczystości, posiadających charakter półdramatycz-ny, odgrywają rolę K-ów osoby w określonych maskach lub posążki i lalki. Postacie te nadprzyrodzone ukazują się podczas obrzędów, z których jedne, wielkie K-y, są obchodzone w znaczniejszych odstępach czasu w razie nieszczęść publicznych, np. posuchy,— drugie zaś, małe, są świętem powtarzającem się corocznie. Nauka w cennej monografii J. W. Fewkesa „The group of Tusayan Cérémonials called Katciuas” (w XV Roczniku waszyngtońskiego biura etnologicznego) posiada drobiazgowy opis tych obrzędów, ale rozbiór ich, początek, oraz znaczenie pozostawiają bardzo wiele do życzenia, a nawet zaledwie są rozpoczęte.

Kate Jan Jacob Lodejwickter, poeta hollenderski (* 1819 w Hadze—f 1889 w Amsterdamie). R. 1836 wydał jeden tom swych utworów p. t. „Gedichten”, za którym poszły inne zbiory: „Rożen” (1839); „Zanger des tijds” (Pieśni Czasu) 1841, itd. Z Primem redagował anonimowe czasopismo wierszowane „Braga” (1842—43, wyd. 4-e Dewenter 1882), w któ-rem uprawiana była szczególnie satyra literacka. Z większych poematów jego, przeważnie w duchu religijno-filozoficznym, godne są uwagi: „Abas-ferus op den Grimeel” (Dortrecht 1840, wyd. 2-e Lejda 1864); „De Durgerdamsche Visschers” (Harlem 1849): „De Schepping” (Utrecht 1866), najwyżej ceniony: „De Planeeten” (Arnheim 1869); „De Jagetijden” (Groningen 1871); „Palm-bladen en dichtbloemen” (Amsterdam 1884); „De Nieuwe Kork vau Amsterdam” (tamże J885). Obok tego K. był znakomitym i bardzo gorliwym tłómaczem najcelniejszych poetów europejskich: Tassa (Jerozolima wyzwolona), Danta (Piekło), Miltona (Raj utracony), Byrona (Pary-zina i Giaur), Goethego (Faust), Andersena,. Oehlenschlägera, Wiktora Hugo i innych. Prozą napisał „Italie, reisherrinneringen” (Arnheim 1857) i treści teologicznej „Nieuwe bladen met het dagbock der reisherrineringen” (tamże 1860— 62). Zbiorowe wydanie pism jego („Complété

L. K.

S. K.

Tak np. obraz przez wodę utlenioną utworzony zanurzyć można w odpowiedni roztwór soli manganowej, skąd powstaje osad dwutlenku manganu czyli brausztajnu, który ze swej strony jest ciałem do licznych działań chemicznych podat-nem: przez proste więc przeobrażenia chemiczne wywołać można obrazy różnych odcieni barwnych. Są to wszakże pierwsze dopiero próby, które wymagają szczegółowego zbadania i opracowania przepisów łatwych, dostępnych dla o-gółu fotografów.

Katavothron, ob. Katabotron.

Katęina, Cachena, w liczbie muogiej według właściwego brzmienia Kaozyni — nazwa dichtwerken”) wyszło w 8-u tomach (1867 — 73) bóstw o wpływie podrzędnym u osiadłych In- i „Gedichten” w 12-u tomach (Lejda 1889 — dyan z N. Meksyku i Arizony (więc u Moków, 93). Życiorys jego wydał Van ten Brink. *

na

x. w. o.

x. w. o.

Kate Herman Frederik Carel, ten, rysownik i malarz hollenderski, uczeń Krusema-na (* w 1822 r. w Hadze). Mając 19 lat, jako uczeń akademii otrzymał medal. Specyal-nością K. były wnętrza i sceny rodzajowe. Naiwny, prosty, ale pełen uczucia sposób pojmowania rzeczy charakteryzuje jego prace, śród których na uwagę zasługują: Dysputa politycz-i Święto wiejskie — wystawiane w Paryżu w r. 1855, oraz Więźniowie kalwińscy za Ludwika XIV i Błogosławieństwo ojcowskie.—Literatura: Immerzeel „De Levens en Werken der Holland en Vlam. Kunstschilders”.

Katecheta jest to duchowny, nauczający zasad wiary św. Kapłani i dyakoni, a nieraz i niższego stopnia duchowni, w pierwszych wiekach Kościoła św. spełniali ten urząd, a biskupi dopiero w niedzielę Palmową egzaminowali katechumenów (ob.), czy dostatecznie są zaznajomieni z zasadami wiary św., by mogli przyjąć chrzest św. Dzieje podają nam imiona kilku najznakomitszych K-ów pierwszych wieków: Pan-tena, Klemensa, Origęnesa i Dyonizego w Ale-ksandryi i św. Cyryla w Jerozolimie. Dzisiaj obowiązki K-y pełnią zazwyczaj tylko kapłani. Nie łatwe to zadanie. Nauczać trzeba dzieci, których umysł słaby, nierozwinięty nadaje się więcej do pojmowania rzeczy zmysłowych, niż nadnaturalnych i oderwanych. Trudno jest wzniosłe, niedościgłe dogmaty religii przyoblec w szatę zmysłową i uprzystępnić ich zrozumienie dla u-mysłu dziecięcego. Potrzebną jest do tego bystrość i przytomność umysłu, aby K. umiał ocenić odpowiedzi, nauczyć myśleć, wyprowadzać wnioski i odkryć przyczynę błędu. K. musi być obdarzony żywą wyobraźnią, dla urozmaicania swego wykładu porównaniami i przykładami, wziętemi z życia, pamięcią i darem wysłowienia, aby mógł porwać uwagę słuchających dzieci. Z zalet zaś moralnych K., jeżeli chce dobrze odpowiedzieć swemu zadaniu, powinien posiadać roztropność, cierpliwość, łagodność, gorliwość, pobożność. Musi też K. gruntownie znać całość nauki Wiary św., aby prawdy, chociaż popularnie i przystępnie, lecz tem niemniej wszechstronnie wyłożyć. Ascetyka łącznie z psychologią nauczą go, jak ma trafić do serca. Potrzebnym mu jest elementarny przynajmniej zakres nauk przyrodniczych dla rozwiania wielu przesądów, zbicia nawet niektórych zarzutów, a ponad to wszystko ma być dobrym pedagogiem. Wobec tych nieodzownych warunków urząd K-y jest bardzo trudny.

Katechetyka podaje reguły i sposób, jak trzeba nauczać prawd wiary, jak je wpajać w serca słuchaczy i wzniecić do nich zamiłowanie.. Dwie metody mogą być uwzględnione przy katechiza-cyi: dyalektyczna czyli scholastyczna i sokratyczna. Pierwsza polega na tem, że przez cały czas nauki katecheta opowiada i wyjaśnia prawdy wiary, następnie streszcza to wszystko w kilku pytaniach i odpowiedziach, których uczący się powinien się nauczyć dosłownie, na pamięć. Sokratyczna metoda jest daleko trudniejsza, al-kowiem katecheta, stosując się w niej do rozwinięcia umysłu i wiedzy słuchacza, sam przez zadawane zręcznie pytania wydobywa z niego prawdy i wnioski. Sposób ten wielce wpływa na rozwinięcie umysłu. Metody powyższe nie wykluczają się wzajemnie, lecz uzupełniają. Nie zawsze bowiem jedna tylko metoda da się zastosować. W historycznem opowiadaniu, w nauczaniu praktyk religijnych trzeba użyć metody scholastycznej. Drobne przepisy, tyczące się teoryi K-i, znajdują się w teologiach pasterskich i w podręcznikach homiletyki. K. stała się odrębną nauką dopiero w nowszych czasach. Traktat św. Augustyna de catecliisandis rudibus i św. Grzegorza Nysseńskiego XÔ70Ç xanr)X7]Tixo<; o piYaę, ogólnie tylko tę rzecz traktują. Mimo to jednak kwitnęła katecheza już w pierwszych wiekach. Dowodem tego klasyczne katechezy św. Cyryla Jerozolimskiego i homilie innych Ojców Kościoła. I w Wiekach Średnich katechi-zowanie nie ustawało, jak świadczą pisma śww. Brunona, Hugona, oraz Piotra Abelarda. Słynny Jan Gerson napisał dzieło z zakresu homiletyki: „De parvulis ad Christum trahendis”. Po reformacyi Lutra żywo zaczęto się zajmować katechizacyą. Popęd do tego został nadany przez sobór trydencki (sess. 24 cap. 4 de Refor.), przez jezuitów, przez wydanie katechizmów: rzymskiego i bł. Piotra Kanizyusza, wreszcie przez pisma Erazma z Rotterdamu i innych. Biskupi gorliwie zajęli się tem dziełem. Poczynają się częściej zjawiać dziełka traktujące o tym przedmiocie. W XVIII wieku, kiedy założono katedry teologii pasterskiej, K. weszła na drogę psychologicznego i pedagogicznego rozwoju. Lecz, hołdując za wiele temu systemowi, zaniedbano wychowania dzieci i wdrożenia im moralności na podstawach nauki objawionej. Błąd ten naprawiły nowe szkoły teologiczne i filozofia katolicka. W zakresie K-i pisali: Hirscher, Gruber i inni („Pamiętn. relig. - mor.” r. 1846, t. XI p. 329). Pomiędzy autorami polskimi wspomnieć należy: Martini Szyszkowski eppi Luc. „Catechismi seu doctrinae christianae tradeudae practicus modus” (Kraków 1605); „Nauki: pierwsza o katechizmie i o sposobie katechizowania, druga o przygotowaniu dzieci do I komunii św.” (Łowicz 1808); ks. J. Cbodani „Nauka chrześciańskiej katolickiej religii” (Wilno 1823); ks. J. Gruszka „Katechetyka umiejętna według ks. Fr. Schmieda” (Przemyśl 1849; uwzględnił tu autor psychologię, lecz nie objął dobrze przedmiotu i język polski niedomaga u niego); Loefflera „Katechezy szkolne” (przełożył z niemieckiego ks. R. Fijałkowski, tom I: O wierze, Tarnów 1868—1869), podręczniki homiletyki Szpaderskiego, Krukowskiego i inne.

Katecheza v. Katechizacja pochodzi od grec-

X. w. o.

zostawia przez kilka dni w spokoju; wówczas prawie nierozpuszczalna w zimnej wodzie K. wypada z roztworu. Otrzymana w ten sposób surowa K. rozpuszcza się w rozcieńczonym spirytusie i ługuje z niego eterem; pozostałość po odpędzeniu eteru rozpuszcza się w wodzie i ponownie pozostawia przez pewien czas w spokoju; wówczas zupełnie czysta K. wykrystalizo-wywa w bezbarwnych igłach o jedwabistym połysku, p. t. 217°. Roztwór K-y w wodzie zabarwia lakmus na czerwono; z chlornikiem żelaza występuje zielone zabarwienie. Według Hlasiwetz’a K. pod wpływem stopionego potażu daje dwie cząsteczki floroglucyuy i jedną kwasu protokatechowego. Etti zaś podaje, iż kwas protokatechowy jest w reakcyi tej produktem wtórnym; to też K. rozpada się (Etti) według następującego równania:

C„H„0₈ = CeH,(OH), -f 2C₆H₃(OH)₃

katecbina pirokatechina floroglucyna.

Znane są liczne pochodne katechiny, lecz co do ich budowy nic stanowczego powiedzieć nie można.

kiego wzif/ypię = nauczanie ustne. W pierwszych bowiem wiekach Kościoła nie pisano ksiąg, traktujących o wszystkich tajemnicach wiary, z obawy, by nie doszły do rąk niewiernych i nie narażone zostały na szyderstwa. Z drugiej zuo-wuż strony nie przypuszczano nikogo do chrztu św., dopóki nie był zaznajomiony z temi prawdami. Stąd zrodziła się potrzeba nieodzowna ustnego nauczania. Apostołowie, wstępując w ślady swego Boskiego Mistrza, przebiegali wzdłuż i wszerz ówczesny świat, głosząc Ewangielię. Stąd ów wykrzyknik św. Pawła apostoła: „Biada mi, jeżeli przepowiadać nie będę”. Po nich powstał cały zastęp Ojców Kościoła, którzy w świetnych homiliach, K-ach, ogłaszali prawdy wiary św.: Origenes, Klemens Aleksandryjski, Cyrylo-wie, św. Augustyn, św. Grzegorz etc. K. nie zależy na wyuczeniu się na pamięć prawd, zawartych w katechizmie, lecz celem jej jest zrodzić wiarę, dopomódz do jej wzrostu i sprawić, aby ta wiara tak głębokie zapuściła korzenie w duszy i sercu człowieka, iżby wpływ wywarła na wszystkie jego myśli, słowa i dążności. Dzieło K-y ma się rozwijać i poza latami dziecięcemi. Dopomagać mu powinna szkoła i otoczenie domowe. Młodzieniec z dobremi zasadami będzie dobrą głową rodziny, dobrym członkiem społeczności i dobrze wychowa swe dzieci. Dlatego-to Kościół ustawami swemi, o-rzeczeniami soborów, karami nalega usilnie, aby już w zaraniu młodości nauczano prawd Bożych, przepisów Kościoła i zaszczepiano moralność. Papież Pius V św. nazwał K-ę „dziełem najświęt-szem” (constit. Ex debito), Benedykt XIV—„sprawą najpotrzebniejszą i najważniejszą”, wymagającą wszelkiego starania i pilności (constit. Etsi nemine), Pius IX—„najskuteczniejszym środkiem” na zniszczenie przewrotnych nauk, nieprzyjaciół Boga i Kościoła. Nakazują ściśle K-ę dekrety Gracyana (dist. IV de Consecr.), sobór trydencki (sess. XXIV cap. 4, 7 de Reform.). Teologowie utrzymują, że plebani, którzy w przeciągu całego miesiąca albo w przeciągu trzech z przerwami zaniedbują nauczać prawd wiary, wpadają w grzech ciężki. Dla zachęcenia zaś do tego dzieła Kościół wzbogaca tak nauczających, jako i uczących się licznemi odpustami.

Katechina — barwnik wywaru zuanego pod nazwą K a t e c h u (ob.). K. została wykryta w r. 1832 przez Nees’a van Eisenbeck i Büchuera. Wackenroder otrzymał z K-y podczas suchej de-stylacyi pirokatechinę (ob.). Tak wymienieni jak i późniejsi badacze starali się określić skład chemiczny K-y, lecz każdy z nich otrzymywał inne rezultaty, barwnik ten bowiem nader łatwo ulega odwadnianiu i utlenianiu; dotąd też nie zdołano określić stanowczo jego składu. Najprawdopodobniej posiada K., podług Et-tie’go, skład ClrtH1H0₈. K. otrzymuje się licznemi sposobami; Etti podaje następujący: katechu ługuje się gorącą wodą, filtruje i przesącz po-

M-cłio.

Katechizm, W obszerniejszem tego słowa znaczeniu, obejmuje wszelkie nauczanie ustne za pomocą pytań i odpowiedzi, w sciślejszem zaś, — wykład treściwy według tej metody głównych prawd wiary. Różnego rodzaju są K-y, stosownie do ich celu i treści. Dwa są główne rodzaje: polemiczne, które mają za cel zwalczanie nauki przeciwnej, albo też tylko wyjaśniające wprost jeden artykuł wiary po drugim. Bardzo mało spotykamy katolickich K-ów o charakterze czysto polemicznym; natomiast bardzo wielu autorów protestanckich trzyma się tego systemu. Kościół katolicki pragnąłby nawet, żeby dzieci nietylko nie uprzedzały się przeciwko innym wierzeniom, ale, aby nawet do pewnego wieku nie wiedziały o ich istnieniu. Niezmiernie trudną rzeczą jest napisanie dobrego K-u. Doświadczenie dotychczasowe najlepszym jest tego dowodem. K. zalecać się winien jasnem, krótkiem i przystępnem wyłożeniem prawd wiary, porządkiem logicznym i dosadnem wysłowieniem. — W Polsce przez długi czas, jak się zdaje, nie było K-u, a przynajmniej w języku narodowym. Obawiano się, że nie można będzie oddać dobrze artykułów wiary w niewyrobionym jeszcze języku. Pieśń św. Wojciecha, „Bogu Rodzica”, jako streszczająca główne prawdy wiary, zastępowała poniekąd ów K. Na wizytach biskupich jeszcze w XVI wieku dopytywano się pilnie: czy jest przez lud śpiewaną po kościołach? Dopiero, gdy Reformacya poczęła robić wyłom w szeregach Kościoła, zabrano się do pisania K-ów, i to w języku polskim.— Pomiędzy najznakomit-szemi K-ami, w języku łacińskim skreślonemi, są:

1) K. rzymski, który, z polecenia soboru trydenckiego, ułożyło kilku znakomitych teologów: Leonard de Marini, arcybiskup z Lanciano, Idzi

Foscarari, biskup Modeny, i Franciszek Foreiro, a nad poprawnością łaciny czuwał filolog, Paweł Manucyusz. Wydany on został za Piusa V św. Chociaż wielkiem się cieszy uznaniem, nie ma jednak powagi symbolicznej. Dalej zaznaczyć trzeba K. większy i mniejszy kard. Bellarmiua. Samych polskich wydań tego K-u było około 25. Na rozkaz Grzegorza XVI podjął się jego tłóma-czenia O. A. Jełowicki. Kard. Hozyusz napisał Confessio /idei catholićae, bardzo cenioną i za granicą. Doczekał się ten K. przeszło 30 wydań. Nie można pominąć znakomitego K-u bł. Piotra Ka nizyusza, który wykracza jednak przeciwko u-kładowi logicznemu. Z wydanych w języku polskim zaznaczyć wypada: Ben. Herbesta, kanonika poznańskiego „Nauka prawego chrześcianina” (Kraków 1566, w formie dyalogu z mieszczaninem; język polski czysty, piękny i staranny); Jan Albetrandy bp „Katechizm większy i mniejszy” (wykładany niegdyś po szkołach); Michał Korczyński, bp przemyski „Katechizm dla dzieci wiejskich, ku parochów wygodzie spisany, bardzo przydatny katechecie”; K. mniejszy Putiatyc-kiego bardzo rozpowszechniony, skrócony później przez ks. W. Krynickiego, i większy, parafialny, dla proboszczów; K. Deharbe’a, przetłómaczony z rozkazu biskupa Ledóchowskiego przez bpa Likowskiego i uznany w Poznaniu za „dopuszczalny”; Gaume „Zasady i całość wiary katolickiej” 8 t.; tegoż autora „K. wytrwałości” 2 t. i „Mały K. matek dla dzieci od lat 6 — 10”; Amb. Guillois „Wykład historyczny, dogmatyczny, moralny, liturgiczny i kanoniczny wiary katolickiej”; Jan Schmidt „Zasady wiary katolickiej, przykładami historycznemi objaśnione, czyli K. historyczny”; arcybp Szymon Kozłowski „Hi-storya św. i K. skrócony dla dzieci” (Warszawa 1868). Nie wspomina się tutaj o całym szeregu nauk katechizmowych, służących za podręcznik dla kapłanów w wykładzie prawd wiary św. Szczegółową bibliografię K-ów znaleźć można u Estreichera, lubo, pomimo szeregu artykułów, nie są tam objęte jeszcze wszystkie K-y. — „En-cyklop. Kość.”.    x.w."o.

Katechowy kwas, ob. Kat ech i na.

Katechu albo ziemia japońska, masa barwna, otrzymująca się przy odparowywaniu wywaru drzewa Acacia catehu, rosnącego w Bengalu i Bombaju. Pnie drzewa ściętego w porze wstępowania soków wygotowują z wodą w naczyniach glinianych; otrzymany wywar zgęszczają na ogniu i ostatecznie dosuszają na słońcu aż do konsystencyi ciasta. K. stanowi jednolitą ciem-no-brunatną masę, w przełomie nieregularnie popękaną, o słabym połysku, rozpuszczalną w wodzie. Oprócz prawdziwego K., noszącego nazwę K. z Bombaju, znajdują się jeszcze w handlu: K. bengalskie, będące wywarem owoców palmy Areca guvaca w kawałkach zbliżonych formą do prawdziwego K., lecz znacznie jaśniejszych w przełomie. Gambir K. pochodzi z rośliny Uncaria gambir, rosnącej na wyspie Sumatrze; w handlu napotyka się go w formie regularnych kostek, w przełomie niejednolicie zabarwionych. Wszystkie odmiany K. składają się z barwnika natury kwasowej, zwanego kate-chiną, w nowszych czasach zbadanego przez Kraut’a i Deldon’a, oraz masy brunatnej natury garbnikowej. K. ma obszerne zastosowanie w garbarstwie, w farbierstwie, szczególnie do barwienia na kolor brunatny, bardzo trwały; stanowi też część składową wielu środków tajemnych, mających zapobiegać osadzaniu się kamienia w kotłach parowych. Wartość handlowa K. ocenia się zazwyczaj z wyglądu, twardości, koloru, oraz rozpuszczalności w wodzie i alkoholu. M-°ho.

Katechumenami nazywają się ci, którzy chcą przyjąć chrzest św. i w tym celu uczą się prawd wiary św. W pierwszych wiekach, gdy wielu dorosłych nawracało się, Kościół, aby ich dokładnie nauczyć św. prawd, doświadczyć ich stałości i uznać, czy są godni przyjęcia chrztu św., naznaczał czas próby. Obawa bowiem zachodziła, aby nawróceni, szybko ochrzczeni, nie plamili później czynami swemi religii cbrześ-ciańskiej, nie odstąpili Chrystusa — i nie zdradzili chrześcian w czasie prześladowania, albo też, kiedy cesarze roztoczyli opiekę nad Kościołem, nie robili tego z wyrachowania. Katechumeni dzielili się na kilka stopni. Na Zachodzie były aż cztery stopnie: audientes, genuflectentes-vel orantes, competentes et electi (kard. Bona) (słuchający, modlący się czyli klęczący, godni i wybrani). Na Wschodzie zaś uznawano dwa tylko stopnie: słuchających i wybranych. Kto uznany był za godnego przyjęcia wiary św., przyprowadzano go do biskupa lub też kapłana, a ten kładł mu na czole znak krzyża św. i zanosił modły do Boga, aby korzystał z nauk, których słuchać miał, i stał się w przyszłości godnym przyjęcia chrztu św. Mieścili się w kościele razem z pokutnikami, albo też w galeryi wewnętrznej; mogli słuchać nauki i Mszy św. do kazania, poczera rozkazywano im wychodzić. Po ich wyjściu zaczynały się modlitwy, w których dozwolone było uczestniczyć katechumenom, modlącym się, poczem i tym nakazywano opuścić świątynię, sami tylko wierni brali udział w całkowitej ofierze Mszy św. K-om wykładano Stary i Nowy Testament, sprawiedliwość strasznych sądów Bożych, stworzenie świata, upadek pierwszych rodziców, związek pomiędzy Starym i Nowym Testamentem, życie i śmierć Zbawiciela, naukę o Kościele i o sądzie ostatecznym („De ca-techis. rudibus” IV, 8). Stosownie do postępów przechodzili K-i z jednego stopnia do drugiego. Czas ten doświadczenia i próby trwał zwykle dwa lata. Zresztą zależało od biskupa skrócić go lub też przedłużyć. Synod elwirski w Hiszpanii około 300 roku postanowił na ten cel 2 lata. To samo Justynian cesarz względem nawróconych żydów. Konstytucye apostolskie, star-

Jahrhunderten” (Kempten 1868); Laubépine „Observations sur les anciennes rites de l’église”;

Fleury „Moeurs des chrétiens et Histoire ecclés.”.

x. w. o.

n a.

sze od synodu elwirskiego, żądają 3-oh Jat (lib.

8 c. 32). W razie zaś niebezpieczeństwa życia nie zwlekano z chrztem św. Dopiero, gdy K-i uczynili postępy w nauce wiary św., umoralnie-niu swojem i i dowiedli szczerości swoich zamiarów, zaliczano ich do wybranych (electi). Wtedy odkrywano im wszystkie tajemnice wiary św. o Trójcy Przenajświętszej, Wcieleniu Syna Bożego, odpuszczeniu grzechów, uczono ich składu wiary i modlitwy Pańskiej, gdyż tylko wierni, według zdania pierwszych chrześcian, mogą Boga nazywać swoim Ojcem. Stąd też wszedł zwyczaj w Kośoiele odmawiania składu wiary i modlitwy Pańskiej pocichu. Na 40 dni przed chrztem K-i podawali swe imiona, przynajmniej w Rzymie, i czas ten spędzali na surowej pokucie i modlitwach. Zwykle przypadało to w 40-dniowy post. Chrzest poprzedzały siedmiokrotne scrutinia (badania) życia i obyczajów wybranych K-ów. Przed chrztem spowiadano się (Tertul.: de Pallio; Gregor. Naz.: Sermo in sacrum lava-crum). Ostatnie i najważniejsze scrutinium odbywało się po niedzieli 4-ej postu w środę, po-czem K-i boso, we włosiennicy, na kolanach, z oczyma wzniesionemi w górę byli egzorcyzmo-wani. Dotykano śliną nozdrzy i uszu (na Zachodzie kładziono jeszcze sól w usta) K-ów, ci zaś wtedy wyrzekali się czarta i wszystkich Bpraw jego. Wyrzeczenie się to ponawiano jeszcze przy chrzcie św. Euzebiusz, historyk, szczegółowo opisuje chrzest Konstantyna Wielkiego. Czas owej próby i dyscypliny utrzymał się tak długo, dopóki nie przestało grozić chrześcianom niebezpieczeństwo odpadnięcia od wiary św. na Zachodzie aż do VIII wieku. — Porów.: Bergier „Dictionnaire de Théologie” (Paryż 1863); Mar-tigny „Dictionnaire des antiquités chrétiennes” (Paryż 1865); Kempten „Geschichte des Kate-ehumants und der Katechese in den ersten sechs

— „Enc. Kość.”.

Katedra (u Rzymian i Greków), ob. Cathedra.

Katedra biskupia. Krzesło, na którem biskup zasiadał w czasie nabożeństwa i z którego przemawiał do zgromadzonych wiernych. Ponieważ biskup stale rezydował przy jednym z kościołów, od X w. wszedł zwyczaj nazywania kościoła biskupiego K-ą, i nazwę krzesła przeniesiono na Kościół, Kościół katedralny zarówno jak i nową dyecezyę ma prawo ustanawiać tylko Stolica Apostolska. Do niej także należy kościół katedralny zamienić na parafialny, jeśli tego zachodzi potrzeba, a inny parafialny lub kollegiacki podnieść do godności K-y. W presbiteryum kościoła katedralnego po prawej stronie ołtarza (po stronie Ewangielii) stoi na wzniesieniu, pod baldachimem, krzesło (katedra), na którem nikt prócz dyecezyalnego biskupa zasiadać nie ma prawa; wzdłuż presbiteryum, po obu stronach, ciągną się rzędem stalle dla kapituły katedralnej. — Ob. Kapituła katedral-

s. Pł.

Kategorya (filozofia). Jednem z pierwszych zadań krytyki poznania jest wykrycie t. zw. „źródeł poznania”. W erze przedkrytycznej problemat powyższy albo wcale nie istnieje — albo też, jeżeli istnieje, znajduje rozwiązanie nader proste. W pierwszym razie naiwny realizm Die odróżnia jeszcze przedmiotowego bytu od podmiotowego, oba stanowią dlań numeryczną jedność— w drugim zaś pojmuje byt podmiotowy jako wyłączną funkcyę, w matematycznem znaczeniu wyrazu, transcendentnej rzeczy samej w sobie, czyli uznaje wprawdzie numeryczną, ale i wyklucza wszelką jakościową różnicę obu form bytu. Dopiero krytyczne rozważanie faktów doświadczenia naprowadza na myśl o zachodzącej pomiędzy obu formami bytu różnicy jakościowej. Chwila przekonania się o niej jest zarazem chwilą postawienia sobie zapytania: jakie są źródła i przyczyny różnicy zachodzącej pomiędzy rzeczą samą a odpowiadającem jej w świadomości ludzkiej zjawiskiem? Dopóki zjawisko uchodziło za funkcyę tylko rzeczy samej w sobie, dopóty nie było i nie mogło być mowy o jakościowej pomiędzy niemi różnicy; z chwilą jednak, w której się o istnieniu różnicy takiej przekonano, trzeba było, celem jej racyonalnego wy-tłómaczenia, uczynić zjawisko zależnem od drugiego w grę wchodzącego czynnika, tj. od doświadczającego umysłu. Gdyby zjawisko było ietotnie funkcyą tylko rzeczy samej w sobie, a nie pozostawało w żadnej zależności od u-mysłu, w którym i dla którego jest zjawiskiem, w takim razie każda, najmniejsza nawet, różnica pomiędzy rzeczywistością a jej reprezentantem w świadomości byłaby niepojętym jakimś cudem. Tak cudownie niepojętą jest np. teorya poznania sensualisty angielskiego Johna Locke’a, który z jednej strony porównywa umysł ludzki z białą kartą papieru (white paper), w akcie doświadczenia absolutnie bierną, z drugiej zaś nie waha się czynić różnicy pomiędzy jakościa-mi pierwszo- i drugorzędnemi zjawisk. Sprzeczność leży tu na dłoni: albo prawdziwa jest zasada Locke’a Nihil est in intellectu ąuod non an-tea fuerit in sensu (niema niczego w umyśle, co-by poprzednio nie było w zmyśle), a wówczas nie rozumiemy podziału jakości na pierwszo-i drugorzędne; albo też podział ten jest uzasadnionym, w takim jednak razie jakości drugorzędne muszą być funkcyą doświadczającego u-mysłu, istniejącego przed doświadczeniem i warunkującego to doświadczenie. Wówczas też umysł doświadczający nie może być bierną „tabula rasa”, ale pojęty być musi jako czynnik twórczy, organizujący to, co nazywamy zjawiskiem. Zadaniem teoryi poznauia jest właśnie analiza zjawiska, podjęta w kierunku oddzielenia tego, co jest w zjawisku przedmiotowem od czynników podmiotowych, apriorycznych. Długo błądziła myśl ludzka po manowcach, zanim zdołała zagadnienie to sformułować w sposób należyty. Pierwotnie nie rozumiano wcale twórczej roli umysłu odnośnie do zjawisk, sądzono tylko, że umysł, poznaj ąc istniejące już, bez żadnego z jego strony przyczynienia się, zjawiska, wnosi w doświadczenie pewne podmiotowej natury pojęcia lub zasady i wyraża w nich najogólniejsze właściwości rzeczywistego bytu. Do takiego właśnie poglądu przyznawał się Arystoteles, który pierwszy wprowadził do teoryi poznania i do metafizyki wyraz „Kaoflopiai”—„Kategorye”. Bomtz, a za nim Zeller, objaśniają wyraz KocojYopia jako wypowiedzenie o czemś, „określenie". K-e są to więc u Arystotelesa zasadnicze formy wszelkich wypowiedzeń, czyli wyrażają rozmaite znaczenia, w których o jakimś przedmiocie można mówić. Arystoteles często używa zwrotu Kar/]-•jfoptat tou ovtoç (np. „Fizyka” III, 1, 200 b, 28; „Metaf.” IV, 28, 1024 b, 13; „Metaf.” IX, 1, 1045 b, 28; tamże XIV, 6, 1093 b, 19 i t. d.), określając temi słowy różne sposoby wypowiedzeń, o ile każde takie wypowiedzenie dotyczy czegoś istniejącego. — Tak pojęte K-e nie mają jednak na celu opisywania istotnych własności rzeczy; ich celem jest tylko wskazywanie różnych stron, na które przy opisywaniu rzeczy należy zwracać uwagę. Według Arystotelesa K-e podają nam schemat, do którego można zaciągnąć każde pojęcie o czemś rzeczywistem. Wymienił takich kategoryj Arystoteles dziesięć, ale jak i skąd do tej liczby doszedł—nie wiemy. Z żadnej ogólnej zasady ich nie wyprowadził: zdaje się więc, że zebrał je sposobem empirycznym przez zestawienie najważniejszych punktów widzenia, podjakiemi rzeczy można sobie przedstawiać i pojmować. — Być może, iż kierował się także względami na różnice gramatyczne, jak tego dowodzi Trendelenburg. Za przykładem Arystotelesa mówi także Bacon o „idola tribus”, jako o zasadach ludzkiemu umysłowi właściwych, kładzie jednak większy nacisk na podmiotowość tych „idola”, które umysł na niekorzyść poznania w doświadczenie wnosi. O tem, że owe „idola” są niezbędnemi warunkami zjawiska, bez których ono nie istniałoby wcale, Bacon nic jeszcze nie wie: to też nawołuje do wyzbycia się owych, poznanie, zdaniem jego, tylko zaciemniających, „anticipationes mentis”, nie rozumiejąc, że zniesienie apriorycznych w umyśle ludzkim czynników nietylko pociąguęłoby za sobą niemożność poznania, ale nadto jeszcze unicestwiłoby to wszystko, co poznawanem i pozna-nem być może.—Dopiero Kant postawił kwestyę jasno: podczas gdy przed nim w fakcie istnienia terrenu dla doświadczenia żadnej nie widziano trudności, a spory racyonalistów z empirystami, zapełniające dzieje filozofii nowożytnej do czasów Kanta, dotyczyły jedynie kwestyi poznania

Rno. Pow. lluatr. Zeai. 215 T. XXXV,

—już istniejącej, istnieniem swem żadnego problematu nieprzedstawiającej—rzeczywistości, to przeciwnie, Kant przedmiotem dociekań swych czyni przedewBzystkiem rzeczywistość, która ma być poznaną, i pyta się: jak ta, mozolnie przez nas poznawana, rzeczywistość sama do skutku przychodzi?—Celem przyświecającym Kantowi w żmudnej jego pracy krytycznej było ratowanie poznania przed zgubnemi następstwami sceptycyzmu Hume’a, Racyonalizm,—to widział Kant jasno—zamknąwszy się w ciasnem kole pojęć, daje wprawdzie poznanie apodyktyczne, ale pozna-uie ściśle analityczne; empiryzm zaś daje—naod-wrót—poznanie faktyczne, ale, jak to Hume właśnie niezbicie wykazał, nie apodyktyczne, t. j. nie powszechnie konieczne. Takiem poznaniem nie mógł się Kant, kształcony na Newtona „Principia mathematica philosophiae naturae”, zado-wolnić: to też, chcąc ratować możność apodyktycznego poznawania faktów, czyli, mówiąc jego własnym językiem, chcąc wykazać możność syntetycznych sądów a priori, stworzył, kombinując stare kierunki teoretyczuo-poznawcze, nowy system fenomenalistycznego racyonalizmu. Zgodność poznania czyli pojęć z samoistną rzeczywistością—rozumuje Kant —możebna jest w dwóch tylko wypadkach: gdy 1) pojęcia stosują się do rzeczywistości, albo gdy 2) rzeczywistość stosuje się do pojęć. Trzecią ewentualność: psychofizycznego parallelizmu, na harmonii przedustawnej opartego, Kant, jako zbyt sztuczną, wyklucza. Gdyby zgodność poznania z rzeczywistością, czyli jego prawdziwość, polegała na przystosowywaniu się pojęć do rzeczywistości, wówczas możli-wem byłoby tylko poznanie empiryczne, o charakterze prawdopodobieństwa; apodyktyczne zaś poznanie, które jedynie, zdaniem Kanta, godne jest nosić miano poznania, możebnem byłoby tylko w wypadku drugim, tj. gdyby się rzeczywistość stosowała do pojęć. Ewentualność ta jest jednak niemożebną; umysł ludzki nie może żadną miarą wpływać na stawanie się w realnej sferze rzeczy samych w sobie; wpływ jego na kształtowanie się rzeczywistości dałby się pomyśleć tylko pod warunkiem, że rzeczywistość, o której mowa, nie jest realną, transcendentną, ale jest rzeczywistością idealną, immanentną, czy

li— fenomenem, zjawiskiem. — Oto punkt wyjścia kantowskiego feuomenalizmu i źródło jego nauki o formach apriorycznych. Dostępna poznaniu ludzkiemu rzeczywistość musi być fenomenem: inaczej bowiem nie byłaby możebną czysta, absolutna wiedza przyrodnicza. Z drugiej jednak strony nie zarzucił Kant w zupełności poglądu realistycznego; uważając materyalną stronę zjawisk za skutek działania realnej, transcendentnej przyczyny, wprowadził w immanentną sferę zjawisk czynnik transcendentalny, tj. noszący na sobie piętno przedmiotowego pochodzenia. Fakt ten stał się w dalszym ciągu źródłem wielu trudności w filozofii Kanta (ob. Kant). —Dru -

17

gą część składową zjawisk stanowią apriorycz- | wościach, do czego użył wahadła rewersyjnego; ne formy, dzięki którym sfera zjawisk, czyli przyroda fenomenalna, jest naturą — kosmosem, bez których byłaby chaosem pierwiastkowych wrażeń. Kant dzieli ogół form apriorycznych na dwie grupy: na formy zmysłowości (Formen der Sinnlichkeit), t. j. przestrzeń i czas, i na K-e w ścisłem tego słowa znaczeniu (Verst and eshe-griffe). Podział ten jednak później, jako nieuzasadniony, zarzucono, i już Schopenhauer sta- („Phil. Trans.” 1813) i in. wia na równi obok siebie przestrzeń, czas i przy-czynowość, Dziś zaś obejmuje się nazwą K-j wszystkie bez wyjątku syntetyczne funkcye ludzkiego umyBłu, będące warunkami takich a nie innych jakości zjawisk. Istnieje więc, jak widzimy, wielka różnica między pierwotnem pojęciem K-j u Arystotelesa a dzisiejszem. Według Arystotelesa bowiem K-e są to podmiotowe wprawdzie ujęcia różnych sposobów bytowania, występują one jednak w umyśle tylko dzięki temu, że owe sposoby są realne; tymczasem K-e w dzisiejszem tego słowa znaczeniu są warunkami takiej właśnie, a nie innej rzeczywistości. W takiem pojmowaniu K-j zarysowywuje się doskonale różnica między dawuiejszem, pod-miotowo-dogmatycznem, stanowiskiem w teoryi poznania a dzisiejszem — podmiotowo - krytycz-nem.—Por. Trendelenburg „Geschichte der Kategorienlehre” (Berlin 1846); Ed. Hartmann „Kategorienlehre”; także artykuły: Arystoteles,

w przedmiocie tym ogłosił „Experiments for de-termining the length of the pendulum vibrating seconds in latitude of London” („Phil, transactions” 1818), oraz „Experiments for determining the variation of the length of the pendulum vibrating seconds” (tamże 1818). Nadto ogłosił wykład mechaniki i przeprowadził porównanie teleskopu Cassegraina z teleskopem Gregory’ego

S. K.

Katerla niejaki, zresztą bliżej nieznany, był lekarzem króla Zygmunta III, a życia dokonał d. 25 kwietnia r. 1625 podczas zarazy morowej panującej wówczas w Warszawie.—Por. S. Kosmińskiego „Słownik lekarzów polskich” (str. 212).    Drj. p.

Kateter (łae. cathéter, z gr. b xa&exYjp [xazâ= w dół i nrj[n=puszczam, rzucam], także immissor i demissor\ po fr. sondé), po polsku cewnik, o którym ob. w' Encykl. niuiejszej T. XI str. 358. Dla dopełnienia tego, co tam powiedziano, dołączamy tu rycinę wyobrażającą cewniki różne;

(i

///

Kant, P rz y czy no woś ć, Substancy a. J-w‘g-Kategoryczny imperatyw, ob. Kant (Tom XXXIV str. 666).

Kategoryczny postulat. Normy etyczne posiadają zazwyczaj charakter postulatów warunkowych, np. postulatów szczęścia: ziemskiego lub pozaziemskiego; mogą jednak występować i w formie postulatów bezwarunkowych, kategorycznych — wówczas mają charakter aksiomatów moralności, czyli są postulatami siebie samych.

Li

5    6    7    8    9

Fig. 15. Katetery czyli cewniki rozmaite.

I. K. metalowy, niewieści.—2. K. metalowy, męski. 3. Takiż opatrzony kurkiem. — 4. K. giętki, kau-cznkowy, z końcem oliwkowatym. — 5. K. miękki z kauczuku wulkanizowanego, nelatonowaki. — 6. K. metalowy z krzywizną małą, do badania pęcherza służący, podług Thompsona. — 7 Takiż z krzywizną podAvójną, podług Coxetera. — 8. K. uszny z kauczuku twardego, podług Poli-t z e r a. — 9. Takiż metalowy, podług Weber-L i e 1 a.

Nakaz „nie zabijaj” może być środkiem do jakiegoś celu i jest wówczas, bez względu na charakter celu, nakazem warunkowym. Ten sam nakaz może być jednak celem sam w sobie, o ile występuje w formie postulatu kategorycznego. Miarę wartości moralnej wszelkiej normy warunkowej daje cel, dla którego jest ona środkiem : tu cel uświęca środki; kategoryczny zaś postulat, będący celem w sobie, uświęca sam siebie. Utylitarna teorya moralności nie zna żadnych kategorycznych postulatów; natomiast nie może bez nich obejść się teorya moralności, oparta wyłącznie na idei obowiązku.— (Porówn.:

J. W-g.

Etyka, Kant, Obowiązek, Sumienie. Utyli ta ryz m).

Kater Henryk, fizyk (* r. 1777 w Bristolu— f 1835 w Londynie), był kapitanem w armii angielskiej i pracował długo przy pomiarach geo- w czasach nowszych udoskonalili narzędzie to dezyjnych w Indyach. Najważniejszą jego pra- szczególnie: Thompson, Mercier, Keliquet, cą jest dokładne oznaczenie długości wahadła ale i wielu innych z powodzeniem nad tem pra-sekundowego w Londynie i w innych miejsco- cowało. — Wprowadzenie umiejętne K-u do pę-

s. K.

cherza, zwłaszcza u mężczyzn dotkniętych zwę- osiągnąć można ścisłość pomiarów do 7so mih-żeniami cewki moczowej, lub przerostem gruczo- metra, łu krokowego (Prostata), nie jest bynajmniej łatwe i wymaga, oprócz znajomości dokładnej stosunków anatomicznych, także wprawy niemałej i lekkiej ręki, jeżeli nie ma być dla chorego bolesne, lub nawet wprost niebezpieczne; dlatego też nigdy nie powinno się powierzać—jak się to zdarza— czynności tej rękom pierwszego-lepszego cyrulika, gdyż zaniedbanie ostrożności tej może pociągnąć za sobą następstwa bardzo opłakane; odnosi się to zwłaszcza do cewników metalowych; giętkie, z kauczuku miękkiego (t. zw. sondes de Nélaton), mogą sobie wprowadzać bezpiecznie sami chorzy.—Oprócz cewników pęcherzowych, nazywamy też K-ami narzędzia inne cewkowate, do nich podobne, jak np. cewki cienkie, srebrne lub kauczukowe, używane przy leczeniu cierpień usznych, albo przewodów łza-

nych, natomiast inne, zupełnie do nich podobne, został należycie giętkim, wielkością jeno odróżniające się, zwyczaj nazywać każe sondami (ob.), jak np. cewy giętkie I dawana przez podróżników, a następnie i przez wprowadzane do żołądka, lub przez odbyt do ogół ludzi oświeconych w Europie w ostatnim

okresie Wieków Średnich wielkiemu mocarstwu, które rozciągać się miało od zachodu nad Atlantykiem, a po opowiadaniach Marka Polo (Marcopolo, ob. Polo), czarowało imagi-nacye europejskie. Umiejscowienie jego wskazywało Chiny jako terrytoryum rzeczywiste. Do niego-to i do cudnie pięknej i bogatej Z i-pangu (ob.) płynął wielki odkrywca Ameryki. Ob. Kolumb, Polo, Quinsay, Toscanelli. Wzmianka T. XII str. 604.

Katharsis, wyraz pochodź, greckiego (xaD-apan;

Katgut (po ang. cat=kot i ^Mf=:jelito, kiszka), tak z angielska nazywane bywają struny, jak wiadomo, skręcane z jelit zwierzęcych (ob. Struna), w sposób odpowiedni wyjałowione, u-żywane przez chirurgów do zszywania ran lub podwiązywania naczyń krwawiących. K. ma tę wyższość nad jedwabiem, nitką konopną, lub metalową, że go, jak tamtą, po zagojeniu się rany wyciągać nie potrzeba, gdyż, jako tkanka zwierzęca, podlega w ustroju rozpuszczeniu i we-S8auiu, co jednak, gdy użyjemy do szwów K-u zbyt cienkiego, może nastąpić czasem za wcześnie, tak, że szew puści już, zanim czasu starczyło na zagojenie się rany.—K. przed użyciem winien być zawsze wyjaławiany bardzo starannie, aby rany nie zakaził; przechowuje się go

zwykle w oliwie z kwasem karbolowym, aby po-

Dr j. p.

Kathai, Kathay, Kata i, Katay, nazwa

kiszek.

Dr J. P.

Arystoteles, określając przez K. wyładowanie się namiętności i osiągnięty dzięki temu harmonijny nastrój umysłu (ob. Arystoteles — Polityka, T. VIII str. 7). W poetyce zaś mówi o K., czyli o oczyszczaniu się i uszlachetnianiu uczuć, 8prowadzanem przez tragedyę. — H. Lehr, w rozprawce p. t. „Die Wirkung der Tragödie nach Aristoteles” str. 77, tak objaśnia znaczenie tego wyrazu u Arystotelesa: „Przywrócić w całej czystości właściwy duchowy nastrój, sprowadzić do odpowiedniej miary lub spotęgować wpływ zmysłów i rozumu tak, aby światło umysłu świeciło jasno i mogło wyraziście cel piękności opromieniać: oto czego powinny dokonywać zarówno tragedya jak i entuzyastyczna muzyka, i taki oto wynik nazywa się K.”. — U No-woplatończyków oznacza K. oderwanie się człowieka od wszelkiej zmysłowości i od materyi, celem dojścia do cnoty i do wiedzy. W takiem znaczeniu miał używać tego wyrazu już AmmQ'

Katetometr, przyrząd służący do mierzenia odstępu między dwoma punktami, przypadajace-mi w różnej wysokości nad poziomem, czyli, in-nemi słowy, do mierzenia długości linii pionowej, gdy końce jej nie są dostępne, albo gdy dla inuych powodów bezpośrednie przyłożenie podziałki nie da się wykonać, lub też stać się może źródłem pewnych błędów. K. składa się ze słupa wspartego na trzech nogach, opatrzonych na końcach w śrubki, za pomocą których może j być dokładnie do kierunku pionowego doprowa- ! od vtadapóę = czysty, niewinny), oznacza oczysz-dzony. Na słupie oznaczona jest podziałka na i czeuie, uszlachetnienie. W znaczeniu moralnem milimetry, wzdłuż niego daje się przesuwać o- i używa tego wyrazu Platon w Fedonie (67 C. D.), sada, dźwigająca nonijusz (ob.) i lunetę pozio- gdzie dowodzi, że przez śmierć człowiek moral-mą. Lunetę nastawia się kolejno na oba końce nie się oczyszcza. W zastosowaniu zarówno do linii danej do zmierzenia, a odpowiadające obu etyki jak i estetyki posługuje się tym wyrazem tym położeniom wysokości odczytuje się na po-działce za pośrednictwem nonijusza i lupy. Aby K. dawał rezultaty dokładne, winien być nader starannie wykończony, a przy każdym pomiarze baczyć należy, by oś lunety nastawiona była w kierunku zupełnie poziomym, zatem prostopadłym do pionowej podziałki słupa. W tym celu na lunecie osadzona jest równoległa do jej osi libella (ob.), która pozwala dostrzegać najsłabsze względem poziomu jej pochylenia. K. zwłaszcza służy do mierzenia wysokości słupów cieczy, jak np. w barometrach, i w podobnym celu zbudowany został przez Dulonga i Petita, którzy się nim posługiwali przy pomiarach rozszerzalności rtęci (ob. Rozszerzalność). Pouil-let, Pfaundler, Miller, Dumoulin wprowadzili w budowie K-u różne zmiany i ulepszenia. Dokładną teoryę przyrządu podali Loewenherz i Czapski („Zeitschrift für Instrumentenkunde”, 1886). Za pomocą dokładnego K-u łatwo

nius Sakkas, tudzież jego uczeń Plotin, który wy- | ukończeniu wykształcenia domowego wstąpił do raźnie mówi, że „wszelkie cnoty są oczyszczeniem się, ale nie duszy, która zawsze pozostaje czystą, lecz tylko jej stosunku do ciała (Plotina „Enneady” III, 6, 5). Porphyr wyróżnia osobną klasę cnót, które nazywa xadapuxat, oczyszcza-jącemi; podobnie wyraża się także Jamblich tudzież Hierokles, który wyróżnia dwa rodzaje cnót: praktyczne i teoretyczne, pierwsze z nich nazywa sprawdzającemi „Katharsis“. Proklus uznaje cnoty oczyszczające za podstawę i punkt wyjścia wszelkiej wyższej doskonałości.

służby cywilnej w ministeryum oświaty, a następnie w r. 1810 do wojska, do pułku preo-brażeńskiego, w którego szeregach walczył pod Borodinem, Lützen, Budziszynem i Lipskiem W r. 1822, za wygwizdanie w teatrze artystk Siemionowej, wydalony został z Petersburga a potem przeniesiony do wojska na Kaukaz gdzie w r. 1836 otrzymał stopień dowódzcy wa równi Kizlaru, poczem podał się do dymissy i ostatnie lata przepędził w swej wiosce dzie dzicznej. Działalność literacką rozpoczął w r 1810 w czasopiśmie „Cwietnik” przekładam i naśladowaniem Wergiliusza, Ossyana i innych Pisywał poematy epiczne i liryczne na tle życia starożytnej Rossyi, układał dość zręczne drama ty i tragedye („Andromacha”, „Pir Joanna Bez ziemielnago” itd.), ale celował głównie przekła darni klassyków francuskich Racine’a (Esther”]

1    Corneille’a („Cid”, „Ariadna”) Puszkin i Gry bojedow cenili wysoko zmysł krytyczny K»a który ogólnie uchodził i sam się uważał za czy stego klassyka i przeciwnika romantyzmu, acz kolwiek klassycyzm jego polegał głównie n uwielbianiu Corneille’a i Racine’a i na pogar dzaniu Szekspirem i romantykami Niemiec i An glii. Z niektórych swych lepszych artykułów krytycznych K. ułożył książkę p. t. „Razmysz-lenija i razbory”. Poetyckie utwory K-a wyszły pod tytułem „Socziuienija” (Petersburg 1822,

2    tomy). Życiorys K-a napisał Pietuchow w piśmie „Istoriczeskij Wiestnik” z r. 1889 w nr. 9.

Katif (E1-), miasto i obwód na wschodniem wybrzeżu Arabii, w prowincyi El-Ahsa, nad zatoką Perską, w niezdrowym klimacie. Mieszkań-

z. N.

M. S.

Katheder - socialismus, ob. S o c y a l i z m, a w szczególności Socyalizm z katedry (ex cathedra).

Kathmandn, miasto główne państwa Nepalu, w Indyach Przedgangesowych, na wschodnim brzegu rzeki Wisznumati, przy uściu rzeki Bagh-mati. K. liczy około 50 000 m-ców; domy, budowane z kamienia, posiadają przeważnie dwa do czterech piętr i pokryte są dachówką, na przedmieściach zaś słomą. Mieszkańcami miasta są Newarowie, w połowie buddyści, i gorkho-wie. Wpośrodku K. stoi gmach sejmu (durbar), w części dawny pałac maharadży; na wielkim placu przed nim wznoszą się świątynie, pokryte w części złoconemi dachami, obok nich monolitowe posągi dawnych radżów, w pobliżu

pałacu olbrzymi dzwon na kamiennych kolu-

mnach.

z. N.

Kathrein Teodor, polityk austryacki (* 25 marca r. 1842 w Solurnie w południowym Tyrolu); studyował nauki prawne w Innsbrucku, w r.

cy zajmują się połowem pereł.

Kationy są to jony dodatnie, wędrujące przy elektrolizie ku katodzie (por. Jony).

Kątków Michał, publicysta rossyjski (* 13 listopada 1818 r. w Moskwie—+ 2 sierpnia r. 1887 we wsi Znamenskoje, pow. Podolski, gub. Moskiewska). Wcześnie osierocony przez ojca, otrzymał, dzięki zabiegom matki, gruzinki, staranne wykształcenie, w r. 1834 wstąpił na wydział filologiczny uniwersytetu moskiewskiego. Jako student obracał się w kółku heglistów rossyj-skich, grupujących się koło Stankiewicza. W jego domu poznajomił się K. i zaprzyjaźnił z Aksa-kowem iChomiakowem, późniejszymi sło-wianofilami, z głośnym krytykiem Bielińskim, z Botkinem, wreszcie z Bakuninem, Hercenem i Ogarewem, przyszłymi przywódzcami emigracyi rossyjskiej. Po ukończeniu uniwersytetu, zaraz w roku następnym, 1839-ym, otrzymał stopień magistrowski i zaczął umieszczać w czasopiśmie Krajewskiego „Otieczestwiennyja zapiski” przekłady poetyckie i drobne notatki bibliograficzne. Aczkolwiek pod względem politycznym i społecznym był jeszcze „tabula rasa”, lubił przebywać w kółkach młodzieży postępowej i lgnął do niej. W celu dal-

1867, jeszcze jako student, redagował czasopismo klerykalne „Tiroler Stimmen”. W r. 1871 uzyskawszy stopień doktora praw, praktykował w Wiedniu jako tlómacz sądowy z języka włoskiego, a następnie przeniósł się do Hall w Tyrolu, gdzie w r. 1883 wybrany został na posła do izby wyższej sejmu tyrolskiego, a jednocześnie niemal — na posła do parlamentu, w którym należał do klubu Hohenwarta (ob.). Jest energicznym obrońcą interesów Kościoła katolickiego i jednym z głównych w Austryi szermierzy szkoły wyznaniowej. Był wieloletnim członkiem komissyi budżetowej i jej głównym referentem.

W r. 1891 został drugim, a w 1893, przy wejściu Chlumetzky’ego na miejsce Smolki,— pierwszym wice-prezydentem rady państwa. Dnia 6 kwietnia 1897 r. Badeni mianował go prezesem parlamentu, ale K. niedługo utrzymał się na tern stanowisku wskutek protestu obstrukcyi. W r. 1900 okrąg wyborczy Innthalu wybrał K-a na posła do parlamentu, a zjednoczeni Niemcy chcieli go ponownie posadzić na krześle prezydyalnem, ale K., w obawie oppozycyi żywiołów postępowych, godności tej nie przyjął.

Kâtib Czelebi, historyk i geograf turecki, ob. Hadżi Chalfa.

Katienin Paweł, pisarz rossyjski (* w r.

1792 w gub. Kostromskiej —f w r. 1853), po

szego kształcenia się wyjechał w r. 1840 razem z Annienkowem za granicę i zwiedził Niemcy, Francyę i Belgię. Najdłużej zabawił w Berlinie, gdzie słuchał Schellinga, zawiązując z nim stosunek osobistej znajomości. Po powrocie do kraju został współpracownikiem pisma postępowego „Gołos”, a jednocześnie przygotowywał się do objęcia katedry uniwersyteckiej. W r. 1845 otrzymał adjunkturę przy uniwersytecie Moskiewskim i rozpoczął wykłady filozofii. Jako profesor K. był jednym z najbardziej wolnomyśl-nych i popularnych śród młodzieży uniwersyteckiej dydaktów i cieszył się, dla swych przekonań postępowych, sympatyami, zwłaszcza młodzieży polskiej. Kiedy w r. 1848 ograniczono wolność wykładów filozoficznych, K. należał do rzędu pierwszych profesorów, którzy zaprotestowali przeciwko temu podaniem się do dymisyi. W r. 1851 został zarządzającym redakcyą czasopisma „Moskowskija Wiedomosti” i urzędnikiem do szczególnych zleceń przy ministeryum oświaty. Dnia 12 listopada r. 1885 uzyskał prawo na rozpoczęcie wydawnictwa „Russkij Wiestnik”, w którym od r. 1858 zaczął prowadzić osobiście dział polityczny, gdzie gorąco zachwycał się Anglią i jej samorządem. Ambitny, pożerany był w głębi duszy żądzą sławy; chęć przewodzenia była jednym z wybitniejszych rysów jego despotycznej natury. Ujawniała się ona najlepiej w jego polemikach z przeciwnikami, które zionęły jadem. Polemizował namiętnie, przechodząc od razu do ataku i usiłując zgnębić zupełnie przeciwnika. Taką formę miały już pierwsze polemiki K-a, skierowane przeciwko słowianofilom w końcu r. 1858 w całym szeregu artykułów p. t. „Izobliczitelnyja Pisma”. Z postępowcami roesyjskimi jeszcze nie zrywał, tak, że liberalny „Sowremiennik” nawet w r. 1860 publicznie ogłosił, że pomimo niektórych różnic uważa działalność czasopisma „Russkij Wiestnik”, redagowanego przez K-a, za szkołę przygotowawczą do przyjęcia idei, której wyrazicielem jest on sam, „Sowremienuik”. Dopiero w roku 1861 stosunek ten psuć się zaczyna: K. występuje w czasopiśmie „Russkij Wiestnik” w art. p. t. „Staryje Bogi i nowyje Bogi” przeciwko radykalizmowi pisma „Sowremiennik”, ale początkowa polemika utrzymuje się jeszcze na gruncie literackim i dopiero później zniża się do insynuacyj. Głośne pożary r. 1862 w Petersburgu stanowią epokę przełomową w działalności K-a: z literata przemienia się w publicystę, polityka patryotyzmu wszechrossyjskiego. Przypuściwszy w piśmie „Russkij Wiestnik” szturm do Herceua, K. w N? 23 tegoż pisma z r. 1862 napomyka o propagandzie londyńskiej, a kiedy Herceu odpowiedział na to listem z d. 10 czerwca r. 1862 w piśmie „Kołokoł”, K. zamieszcza głośną „Notatkę dla wydawców Kołokoła”. U-znaje on zasługi Hercena w rozbudzeniu opinii publicznej, ale w jego ideałach społecznych — rzeczypo8politej słowiańskiej, opartej na zasadach federacyjnych—widzi czczą utopię. W rok później napadł K. jeszcze namiętniej na Hercena, za popieranie powstania polskiego. «Kto pragnie wszechsłowiańskiej federacyi,—mówił— ten nie może dążyć do zburzenia pierwszej potęgi słowiańskiej (resp. Rossyi), która jedna może wyzwolić ludy jednoplemienne. Rossyanin nie może uważać sprawy powstania polskiego za własną, skoro je popierają wrogowie państwa: Francya i Austrya. Oprócz tego Polacy są ciemiężycielami rossyjskiej narodowości na Ukrainie i Litwie; zresztą kierunek powstania przeszedł z rąk „Czerwonych” do „Białych”: Rossya tedy musi wyswobodzić lud z rąk arystokratów polskich i stanąć po stronie włościan, którzy zresztą i sami powstaliby przeciwko swoim polskim panom». W ten sposób K. przemógł w Rossyi wpływ Hercena na sfery miarodajne i zajął jego miejsce — a zatem pożądanem być może przedstawienie, jak on rozumiał kwestyę polską. Dla K-a kwestya polska stanowi jednocześnie kwestyę rossyjską. Według niego oba państwa nie były nigdy współzawodnikami; były wrogami walczącymi z sobą, nie o pierwszeństwo, lecz o byt samodzielny. Niezależna Polska nie może istnieć obok niezależnej Rossyi. W dalszej polemice z postępowym kierunkiem myśli rossyjskiej K. zapytał: co to jest Polska, gdzie się zaczyna i gdzie kończy? — i dowodził, że dla Polski o wiele korzystniej jest być w związku z Rossyą, niż pozostać drobnem samodzielnym państewkiem otoczonem potężnymi sąsiadami. Wreszcie zapewniał K., że dla Polaka oddzielenie obecnego Królestwa Polskiego od Rossyi jest niczem, gdyż w imaginacyi Polaka zawsze budzą się marzenia przerobienia historyi i postawienia Polski na miejsce Rossyi. W tern właśnie według K-wa tkwi źródło złego. Artykuły powyższe, a zwłaszcza napisany p. t. „Co zrobić z Polską?” (10 styczn. r. 1863), wywarły wielkie wrażenie w sferach decydujących. Pochłonięty zupełnie polityką, K. zaniedbał odtąd całkiem pracy literackiej, a nawet uważnego odczytywania krytyk i odpowiedzi autorów, dotkniętych jego strzałami polemicznemi. W r. 1866, z powodu polemiki w „Revue des Deux Mondes” (marzec), K. coraz ostrzej występuje przeciw „wrogom wewnętrznym” Rossyi, którzy, według niego, są gorsi od zewnętrznych, a ponieważ posunął się do insynuacyj przeciwko rozmaitym osobom, więc na rozkaz ministra spraw wewnętrz., Wałujewa, został od redagowania „Moskowskich Wiedomosti” na pewien czas usunięty. Zamach Karakozowa d. 16 kwietnia r. 1869 ułatwił mu załagodzenie tej sprawy, podniósłszy znaczenie zasadniczego kierunku jego publicystyki. Podczas pobytu cesarza Aleksandra II w Moskwie K. doręcza przez Adlerberga swój list do cesarza z prośbą, aby widział w redaktorach „Mosk. Wiedom.” — „swych ludzi”. W odpowiedzi na to d. 20 czerwca

Instytucya naczelników ziemskich, aczkolwiek wprowadzona już po śmierci K-wa, jemu zawdzięcza swe istnienie. W polityce zewnętrznej K. nie miał żadnego programu: kiedy w r. 1863 piorunował przeciwko Francyi, nazywając zdrajcami tych nawet, co z nią sympatyzowali, w r. 1886 sam stanął otwarcie po stronie związku z Francyą, za co też Deroulède złożył wieniec na jego grobie. Nienawistny przeciwnik Bismarcka w okresie kongresu Berlińskiego, stał się jego wielbicielem po roku 1880. Wolnohandlowiec za czasów Aleksandra II, był już, przeciwnie, zdecydowanym protekcyonistą za Aleksandra III.—Część artykułów publicystycznych K-a, mianowicie z lat 1863 i 64, wyszła w r. 1887 w Moskwie „1863 god” i „1864 god”. Nadto wydał „O elementach i formach sławianskago jazyka” (Moskwa 1845); „Oczerki drewnjago perioda greczeskoj flłosofii” (Moskwa 1853). — Lubimow „M. N. Kątków” (Petersburg 1889); Newedenskij „K. i jego wremja” (Petersburg

E. Chw.

1888).

r. 1866 K. otrzymuje posłuchanie u cesarza i zostaje przyjęty z serdecznością. Wpływ jego wzrasta. Przyczyniwszy się do oddania teki ministeryum oświaty przyjacielowi swemu, hr. D. A. Tołstojowi, K. zabiera głos w sprawie wykształoenia i obdarza Rossyę klassycyzmem. Początkowo sprzyjał reformom Aleksandra II, ale później zwrócił się i przeciwko nim. Zwłaszcza wojowniczym stał się po śmierci swego przyjaciela Leontjewa (+ r. 1875), który go nieco powściągał w napaściach i insynuacyach. Na prądy radykalne w Rossyi K. patrzał stale jako na intrygę polską. Nie dowierzał nawet inteligencyi rossyj-skiej i żądał, aby nie dopuszczano jej do sprawowania urzędów. Po zamachu Wiery Zasu-licz (ob., r. 1878) stał się żarliwym przeciwnikiem sądów przysięgłych, kiedy zaś Loris-Me-likowowi (ob.) nadano wyjątkowe pełnomocnictwa, zamierzał usuuąć się od działalności publicystycznej. W pierwszych latach po wstąpieniu na tron Aleksandra Iii-go wpływ Kat-kowa dosięgnął kulminacyjnego punktu. A kiedy cesarz wydał manifest o wstąpieniu swem na tron, K. powitał manifest artykułem, który zakończył następującemi słowy: „Niechaj Pan natchnie Naszego Monarchę, aby szedł tą właśnie cesarską drogą i miał za zadanie ani postęp, ani zachowawczość, ani cele liberalne, ani reakcyjne, lecz jedynie dobro swego 100-milionowego narodu”. Za działalność swą K. d. 22 stycznia roku 1882 otrzymał rangę radzcy tajnego. Był zawsze gorliwym obrońcą Rusinów galicyjskich „przeciwko uciskowi zdrajców Słowiańszczyzny— Polaków”.

Kątków pod koniec pierwszego okresu swej umysłowości społeczno-politycznej odegrał rolę w pewnej mierze czynną a dodatnią w wypadkach polskich. Znając bliżej jeszcze z czasów uniwersyteckich Henryka Krajewskiego (ob.), w lutym r. 1862, podczas przejazdu jego, wraz

z Aleksandrem Krajewskim (ob.), przez Moskwę z Warszawy do Tambowa, po gruntow-nem roztrząśnięciu ówczesnego położenia, na opinię swego znajomego, że większe od dotychczasowych ustępstwa mogłyby zażegnać niebezpieczeństwo wówczas już przewidywaue, odpowiedział zachęceniem go do podania memorya-łu i zobowiązał się sam przesłać go pannie Antoninie Błudow, córce Dymitra Błudowa (ob. Błu-dowowie), prezesa Rady Państwa, których pośrednictwo mogło już zamierzonemu podaniu zapewnić dojście do sfer wyższych. H. Krajewski zaraz po przybyciu do Tambowa zabrał się do pisania memoryału przy współudziale swego towarzysza podróży. W pierwszej połowie marca r. 1862 wypracowanie było już gotowe. Ma-ryan Dubiecki, który wówczas z bratem swoim, Aleksandrem, z Wiatki przewieziony został do Tambowa, czytał ten memoryał i świadczy o nim, że „odznaczał się gruntownoscią wykładu i wy-twornością stylu”. Bezzwłocznie posłano rzecz już wykończoną K-wi do Moskwy, a ten, wierny przyrzeczeniu swemu i zachęcie, wyekspe-dyował ją—mogło to być już w kwietniu roku 1862—do Błudowych. Dowód dojścia memoryału do miejsca przeznaczenia otrzymał H. Krajewski podczas powrotu do kraju w Petersburgu, w maju r. 1862, z ust samego Dymitra Błudowa, który nawet przy sposobności chciał mu ułatwić posłuchanie u cesarza Aleksandra II. Krajewski z gotowości tej nie skorzystał; ale jego inicyatywa i autorstwo sprawiły takie na pannie Błudow wrażeuie, że w jednym z listów swych do Aleks. Wielopolskiego zapytywała go o pana Krajewskiego, pragnąc wiedzieć, jakie też taki człowiek stanowisko zajmuje w autonomii Królestwa: było to już po czerwcu r. 1862. Ob. Dubiecki Maryan „Podróż do puszcz północy i na stepy Kipczaku” („Przegląd powszechny” 1891).    s-

Kato, ród patrycyuszcwski rzymski, ob. Ka-tono wie.

Kato Hiroyuki, jeden z duchowych przy-wódzców współczesnej Japonii (* w roku 1836 w Tokio); obznajomiwszy się dość wcześnie z niemieckim językiem i nauką, przetłómaczył pomiędzy innemi na język japoński Prawo państwowe Bluntschlego i przez długi czas wykładał mikadzie język niemiecki. Wykształcony wszechstronnie, bierze żarliwy udział w odrodzeniu Japonii i pisuje liczne artykuły naukowe w najróżnorodniejszych palących kwestyach współczesnych. Założył japońskie czasopismo naukowe „Tensoku”, w r. 1872 został członkiem rady mini8teryum oświaty, w latach 1879 — 86 piastował godność rektora uniwersytetu w Tokio i na tera stanowisku zjednał sobie takie zaufanie, że w r. 1890 powołano go na nie powtórnie. Zasiadał w senacie, a po zniesieniu jego został w r. 1890 mianowany przez mikadę dożywotnim członkiem izby panów. W r. 1893

wydał w języku niemieckim broszurę p. t. „Der Kampf ums Recht des Starkem” (Tokio i Berlin 1893), w której wypowiada się jako zwolennik ewolucyjnej socyologii wbrew swemu dawniejszemu stanowisku, śoiśle etycznemu.

cej elektrody w końcach a i b-, gdy elektrod a jest katodem, promienie światła tego przebiegają tylko od a do c, nigdy się nie zaginając i nie przechodząc do dłuższego ramienia rury; jeżeli natomiast elektrodom ujemnym jest drucik &, światło ujemne zajmuje tylko ramię dłuższe, a nie przedostaje się do krótszego. W punktach, gdzie K. p. uderzają szklaną ścianę rury, wywołują jej świecenie czyli fluoreseencyę, barwa zaś tego światła zależy od chemicznego składu szkła. Wzbudzanie fluoresceucyi przez K. p. nastręcza najdogodniejszą sposobność wykazania prostolinijnego kierunku ich drogi; jeżeli bowiem w rurce osadzony jest krzyż b (fig. 17), z płytki

Katod, ob. Elektrod.

Katodalne promienie, objawy występujące przy przebiegu wyładowania elektrycznego przez gazy silnie rozrzedzone w rurach Geisslera, albo raczej Hittorfa czyli Crookes’a (ob. Geisslera rury, Crookes’a rury). Objawy te są bardzo zawiłe i w znacznej mierze zależą od stopnia rozrzedzenia powietrza w rurze. Dopóki ciśnienie jest dosyó znaczne, przez rurę przebiegają tylko iskry, przy pewnem zaś obniżeniu ciśnienia wraz z iskrami występuje światło przy biegunie dodatnim czyli anodzie. Gdy ciśnienie dalej się zmniejsza, iskry ustępują, a smuga światła dodatniego rozpościera się coraz bardziej i wypełnia rurę blaskiem jednostajnym; przy niższem jeszcze ciśnieniu światło rozpada się na warstwy, poprzedzielane ciemnemi smugami.

Zarazem i przy biegunie ujemnym czyli przy katodzie występują zjawiska, z początku niepozorne, które wszakże przy dalszem rozrzedzeniu gazu w rurze stają się coraz wybitniejsze. Opisał je po raz pierwszy Hittorf w r. 1869, następnie badał je Goldstein, a doświadczenia Crookes’a w r. 1879 nadały im znaczny rozgłos.

Fig. 17. Cień.

Przy katodzie ukazują się mianowicie dwie różne warstwy świecące; powierzchnia katodu o-kryta jest cienką błoną światła czerwono-żółtego, a w pewnej od niej odległości występuje mikowej albo glinowej wycięty, na ścianie prze-połysk niebieskawy, który skupia się coraz bar- ciwległej rysuje się cień wyraźny na tle zie-dziej na zewnętrznej, ku anodowi zwróconej lonawo-fluoryzującem. Za pomocą wiatraczka (fig. stronie katodu, idąca zaś za nim przestrzeń 18) dał Crookes dowód, że K. p. wywierać mogą ciemna coraz się dalej rozprzestrzenia, a w tejże samej mierze i uwarstwowane światło dodatnie cofa się ku anodowi.

sal

Przy najsilniej8zem wreszcie rozrzedzeniu, jakie za pomocą pomp rtęciowych osiągnąć można, występuje smuga światła, wybiegająca ze środkowych punktów katodu i przedzierająca się przez otaczający go połysk niebieskawy, przez przestrzeń ciemną, a nawet przez światło dodatnie. Ta właśnie wiązka światła ma nazwę promieni k-ych.—

Fig. 18. Działanie mechaniczne promieni katodalnyck.

Szczególną ich właściwością jest ich przebieg prostolinijny; okazuje się to wyraźnie za pomocą rury, prostokątnie zgiętej, bca (fig. 16), posiadają-

Fig. 16.

Prostolinijne rozchodzenie się promieni katodalnych.

i działania mechaniczne, uderzając bowiem o górną połowę wiatraczka wprawiają go w obrót w stronę elektrodu dodatniego. Gdzie K. p. u-legają skupieniu, jakby w ognisku, tam wzbudzają ciepło i powodują rozgrzewanie ciał, na działanie to wystawionych; tak prążek platynowy b (fig. 19) rozżarza się do białości pod wpływem K-ych promieni, skupionych przez zwierciadło wklęsłe a. Inną jeszcze wybitną cechą K-ych

iS

promieni jest uleganie ich magnesom; pod wpływem magnesu zbliżonego odchylają się od swej drogi prostolinijnej tak, jak gdybyśmy tu mieli do czynienia z drutem, przez prąd elektryczny przebiegającym. Same przez się są niewidzialne i nie świecą zgoła, a jeżeli w przebiegu przez rurę dostrzegamy je, jako smugę niebieską, pochodzi to z wywoływanej przez nie fosforescencyi; uwidocznić je można lepiej, u-mieszczając na ich drodze kartkę papieru jedwabnego, napojonego substancyą, która pod ich wpływem silnie fluoryzuje. K. p. ulegają wprawdzie łatwo pochłanianiu przez ciała stałe, przez cienkie wszakże ich warstwy przedzierać się mogą swobodnie, a gdy Lenard (1895) wprawił w ścianę rury „okienko” glinowe czyli aluminiowe o grubości zaledwie 0.003 mm., zdołał przez płytkę tę wyprowadzić K. p. nazewnątrz i mógł na pewnej przestrzeni śledzić je w powietrzu. Nazewnątrz rury okazują w istocie rzeczy też same własności, co w jej wnętrzu: pobudzają powietrze do słabej fosforescencyi błękitnawej, ozouizują je bardzo silnie i rozpraszają się w niem już w niewielkiej od rury odległości. Promienie te, wydostające się uaze-wnątrz rury, w której wywołane zostały, otrzymały nazwę promieni Lenard a; powietrze, przez które przebiegają, staje się przewodnikiem elektryczności (jonizuje się) i zachowuje tę własność długo jeszcze po powstrzymaniu przebiegu promieni; przewodnik, posiadający ładunek elektryczny, w zetknięciu z powietrzem tern traci natychmiast swą elektryczność. Dla badań nad zachowaniem się K-ych promieni w próżni lub w różnych gazach można je wprowadzać do oddzielnej kamery obserwacyjnej, czyli rury szklanej, którą wprowadza się w zetknięcie z „okienkiem”, a urządzenie takie dozwoliło dokładniej je zbadać. Doświadczenia wykazały, że odchylenie, jakiego K. p. doznają pod wpływem magnesu, nie zależy zgoła od rodzaju gazu, znajdującego się w rurze, czyli od natury środka, w którym się promienie rozchodzą; natomiast wszakże występuje pewna różnica, zawisła od stopnia rozrzedzenia powietrza w rurce pierwotnej, w której się promienie te wytworzyły. Wnosić stąd można, że wszelkie K. p. nie są zupełnie ideutyczne, ale że rodzaj ich zależy w pewnej mierze od ciśnienia gazu w rurze, w której wywiązane zostają, a domysł ten potwierdza też niejednakie pochłanianie ich przez różne ciała, promienie bowiem, wytwarzane przy słabszem rozrzedzeniu gazu, silniej są pochłaniane. Ulegają wszakże odchyleniu nietylko pod wpływem magnesu, ale działa na nie także pole elektrostatyczne, względem którego zachowują się jak ciała, ładunkiem ujemnym opatrzone, a ciała, które napotykają, otrzymują od nich elektryczność ujemną; same też między sobą wywołują odchylenie, usiłują się nawzajem od siebie oddalać, jakby się odpychały. Wywierają

też działania chemiczne, płytę fotograficzną czernią bardzo energicznie, a sól kuchenna barwi się przez nie niebiesko-fioletowo; podobnież ulegają zabarwieniu inne sole alkaliczne, ale za o-grzaniem barwę tę tracą; także i szkło pod wpływem K-ych promieni ulega przeobrażeniu chemicznemu i przyjmuje barwę brunatną. Metal, z którego katod jest zrobiony, przy wywiązywaniu się K-ych promieni ulega silnemu rozpyleniu i rzucany jest na ścianę szklaną, gdzie osiada w postaci zwierciadła połyskującego, co daje możność srebrzenia lub platynowania szkła; glin i magnes nie rozpylają się wszakże tą drogą.— Z promieniami K-emi wiąże się jeszcze inny rodzaj promieni, odkrytych przez Röntgena w r. 1895; promienie te wybiegają z tych punktów

Pi

"ff

m

BL

li

Fig. 19.

Działanie cieplikowe promieni katodalnych.

powierzchni rury Crookes’a, które fluoryzują pod wpływem K-ych promieni, podobnie wszakże rozchodzą się od wszelkich ciał, na które K. p. padają. Nowe te promienie, które rychło zasłynęły dla swych własności i zastosowań, jakie zyskały, otrzymały nazwę promieni X albo promieni Röntgena (ob. Röntgena promienie).— Dla wyjaśnienia promieni K-ych, podobnie jak co do światła, nastręczało się pytanie: czy mamy tu do czynienia z ruchem falowym, czy też z emisyą cząstek materyalnych? Przyjmowali więc jedni, że w promieniach tych ujawniają się nieznane dotąd drgania podłużne eteru; inni tłómaczyli je drganiami poprzecznemi eteru, dokonywającemi się podobnie jak w promieniach światła, ale o nader drobnej długości fal; coraz więcej wszakże stronników zyskiwała hypoteza

S. K.

Crookes’a, który przyjął, że objawy fosforescen-cyi, sprowadzane przez K. p., wzniecane są przez bezpośrednie uderzanie, jakby przez bombardowanie cząstek materyalnych, które są od katodu odrzucane czyli odpychane, i w przestrzeni gazami rozrzedzonemi zajętej biegną po drogach prostolinijnych. Według hypotezy Crookes’a w rozrzedzeniu tak znacznem materya nie była już gazem zwykłym, ale pozostawać miała w pewnym stanie „ultragazowym”, który obok stanu stałego, ciekłego i lotnego, tworzyć miał jeszcze dalszy, czwarty stan skupienia, a dla prostolinijnego właśnie rozbiegania się cząsteczek oznaczył Crookes stan ten nazwą „materyi promienistej”. Wyobrażał on sobie, że rozproszone cząstki takiej materyi elektryzują się przez zetknięcie z katodem i odbiegają od niego w taki sposób, jak odskakują kulki rdzenia bzowego od naelektryzowanej płyty metalowej; o-statni ten domysł okazał się nieuzasadnionym, badania jednak lat ostatnich przekonały, że rzeczywiście zdać sobie można sprawę ze wszystkich szczegółów zjawiska, jeżeli K. p. uważać będziemy jako złożone z cząsteczek niesłychanie drobnych, mniejszych aniżeli atomy materyi zwykłej, opatrzonych ujemnym ładunkiem elektrycznym i wybiegających z katodu. Cząsteczki te otrzymały nazwę elektronów, nadaną im przez Stoneya, a różne właściwości promieni K-ych nastręczają możność poddania ich ścisłym dochodzeniom mierniczym. Nadają się do tego szczególniej działania magnesów; jak widzieliśmy, pod wpływem magnesu promień katodalny odchyla się od swego kierunku prostolinijnego i przyjmuje przebieg paraboliczny, podobnie jak pocisk armatni, pod wpływem przyciągania ziemi, pochyla się ku niej i w biegu swym łuk paraboli opisuje; skrzywienie zatem promienia ka-todalnego uważać można za dowód, że tworzy go prąd cząsteczek wyrzuconych. Z doświadczeń tych zdołano obliczyć wielkość ładunku elektrycznego, jaki cząsteczka taka ze sobą u-nosi, przez porównanie zaś z zachowaniem się jonów w elektrolitach (ob. Jony) oceniono, że z ładunkiem tym związana masa czyni zaledwie jakąś Yaono część atomu wodoru; jeżeli zaś zważymy, jak drobne wymiary posiadają atomy ciał, nie wyda się zapewne przesadnem porównanie, że elektron w takim zostaje stosunku do wielkości jakiegoś bacillusa, jak ten ostatni do wymiarów całej ziemi. Również zdumiewającą wszakże, jak drobność elektronów, jest też olbrzymia ich szybkość, która oznaczyć się daje przez skombinowanie odchylenia magnetycznego promieni K-yeh z ich zachowaniem się w polu elektrostatycznem, a z badań Wiecherta, Kauf-manna, Rieckego okazuje się, że ujemnie naładowany elektron, z katodu wyrzucony, biegnie z prędkością, która przypada między ‘/₅ a t/3 prędkości światła, wynosi zatem do 60 000 kim. na sekundę, prędkość tedy elektronów w K-ych

Kno, Fonu, iLaatr. Zone. 875. T. XXXV.

promieniach przenosi niesłychanie szybkość jakichkolwiek ciał, w ruchu pozostających. Wypływa stąd, że elektrony od atomów pierwiastków chemicznych oddzielone są rozległą przepaścią, że należą do substancyi o wiele subtelniejszej, jakby do innej dziedziny. Elektrony ujawniły także obecność swą w promieniach Becquerela (ob. Promieniotwórcze ciała), a wykryte tara ich własuości nasuwają domysł, że to, co ich masą nazywamy, jest może tylko objawem działań elektromagnetycznych. Czy wszakże na tej zasadzie da się w ogólności bezwładność materyi wyjaśnić przez działania elek-tromagneteczne —wykazać będą mogły dalsze dopiero badania; w każdym razie już teraz odkrycie elektronów stanowi krok doniosłego znaczenia w pojmowaniu materyi i jej związku z elektrycznością.— Wspomnieć tu wreszcie należy o innym jeszcze rodzaju promieni, które otrzymały nazwę promieni kanałowych. Przy opisie objawów świetlnych w rurkach Geisslera przytoczyliśmy warstwę światła żółtawego, która pokrywa powierzchnię katodu. Goldstein wykazał (r.

1900), że powłoka ta wiąże się z promieniowaniem, ku katodowi zwróconem. Gdy, mianowicie, przewiercił katod i w otworze osadził rurkę na 2 mm. szeroką, z rurki czyli z kanału wystąpił promień światła niebieskawego, który się poza katodem rozpościerał aż do ściany rury. Promień ten wytwarza nowe promienie rozproszone barwy żółtej, które właśnie sprawiają wrażenie, jakoby same promienie kanałowe były żółte. Promienie te wzniecają również fłuores-cencyę szkła, ale w stopniu znacznie słabszym, aniżeli K. p., unoszą zaś ze sobą ładunek elektryczności dodatniej; należy więc przyjąć, że składają się z dodatnich cząstek elektrycznych, które się od anodu posuwają ku katodowi. Podobnie jak promienie K. ulegają one odchyleniu pod wyływem sił magnetyoznych i elektrostatycznych, a stąd mógł Wien oznaczyć stosunek ich ładunku elektrycznego do ich masy oraz ich prędkość. W porównaniu z elektronami prędkość ich jest bardzo słaba, a co do wielkości górują nad niemi podobnie jak atomy ciał. Nie są zresztą jednorodne, ale składają się z promieni, które pod wpływem magnesu rozmaitemu ulegają odchyleniu.—Por.: Riecke „Lehrbuch der Physik” (1902, t. II str. 324—360).

Katolicka Mość, Katolicki król, tytuł przez królów hiszpańskich często używany od czasu soboru w Toledo w r. 589. Papież Aleksander VI przyznał go urzędownie Ferdynandowi V Katolikowi i jego małżonce Izabelli, faktycznie za okazane mu w walce z Karolem VIII, królem francuskim, usługi, rzekomo zaś za wypędzenie Maurów i Żydów z granic Hiszpanii i wprowadzenie świętej Inkwizycyi.

Katolicki (z greckiego %atF 0X00) znaczy to samo, co powszechny, tak co do czasu, jak i co do miejsca. Nazwa ta z natury

18

Ks. Wł. Kr.

rzeczy przysługuje prawdziwemu Kościołowi Chrystusa Pana, który go ustanowił dla wszystkich czasów i narodów, więc temsamem nadał mu charakter powszechnego i katolickiego. W pierwszych wiekach Kośoioła nie rozróżniano pojęć: chrześciański i katolicki; wyraz K. oznaczał jedno i drugie, gdyż, jak prawdziwy Kościół chrześciański musi być katolickim, tak znowu sam tylko Kościół katolicki może być prawdziwie chrześciańskim. Dopiero za ukazaniem się różnych sekt partykularnych, wypaczających naukę Chrystusową, a jednocześnie podszywających się pod miano chrześciańskich, dla oznaczenia prawdziwego Kościoła Chrystusowego utarła się nazwa katolicki. Z drugiej znowu strony, gdy sekty późniejsze poczęły wbrew oczywistości nazywać się katolickiemi, prawdziwy Kościół Chrystusa Pana dokładniej naturę swą objaśnił przydatkiem do swej nazwy: rzymski, ponieważ z rozporządzenia Opatrzności głowa i rząd tego Kościoła znajdują się w Rzymie. Tak więc katolicki albo rzymsko-katolicki są nazwy jedno i to samo oznaczające. Zresztą powyższa nazwa katolicki jest niemal tak stara, jak sam Kościół Chrystusowy, gdyż, według świadectwa kronikarza Euzebiusza („Hist. Eccl.”

1. 4, c. 15), była w użyciu zaraz w czasach po-apostolskich. Zna ją pom. in. święty Ignacy męczennik w liście do Smyrneńozyków z r. 107; w IV wieku, według świadectwa Ojców Kościoła (Augustinus „De unitate Ecelesiae“; Cyrillus Hieros. „Catechesis” 18), sami heretycy tak nazywali Kościół, od którego odpadli.—Wyraz katolicki oznacza jeszcze to samo, co należący do Kościoła katolickiego, zgodny z jego wiarą, nauką, z jego duchem.— Co innego wszakże w nauce teologii jest wyrażenie: nauka katolicka (doctrina catholica), a co innego nauka katolików (doctrina catholicorum). Nauką katolicką nazywa się wszystko, co Kościół katolicki, nieomylną swoją powagą w nauczaniu, podaje do wierzenia, czyli wszystko, co należy do składu wiary katolickiej. Przez naukę katolików rozumiemy pewne zdania dogmatyczne teologów katolickich, mniej-więcej przez tychże przyjęte i udowodnione, nierozstrzygnięte jednak nieomylną powagą nauczycielskiego urzędu Kościoła, np. jak daleko rozciąga się natchnienie Ksiąg Pisma św., lub, że N. M. Panna wraz z ciałem swojem wzięta jest do nieba.— Ob. nadto artykuły następne. — „Encyklopedya Kościelna’.

Katolickie stowarzyszenia robotnicze, ob. Stowarzyszenia robotnicze.

Katolickość (inaczej powszechność) jest to trzecie z pomiędzy czterech znamion widomych prawdziwego Kościoła Chrystusowego, ob. artykuł Kościół katolicki.

Katolicyzm, od wyrazu katolicki (ob.), o-znacza wszystko, cokolwiek dotyczy nauki, istoty, organizacyi i działania Kościoła katolickiego.

W przeciwieństwie do protestantyzmu, uznającego sąd każdej poszczególnej jednostki za dostateczną dla niej, godną wiary powagę, K. mieści w sobie pojęcie całkowitego uznania powagi i władzy, którą Chrystus w Kościele swoim ustanowił w tym celu, aby wszyscy ludzie i po wszystkie czasy, bez zastrzeżeń wierzyli, jako w nieomylną prawdę, w to wszystko, co tenże Kościół powagą swego Boskiego Założyciela do wierzenia podaje. W przeciwieństwie do wszelkich Kościołów akatolickich, partykularnych, K. zawiera w sobie pojęcie powszechności; taką bowiem Chrystus chciał mieć i religię przez się głoszoną, gdy rozsyłał apostołów na wszystek świat, aby głosili e-wangielię wszystkim narodom i uczyli je zachowywać wszystko, cokolwiek był irn przykazał (Mat. 29, 19—20; Mar. 16, 15). Takim też chciał mieć i Kościół swój—katolickim czyli powszechnym. Kościół ten ma być zarazem jeden, na Piotrze, jako na fundamencie, zbudowany i przez Piotra w jego następcach rządzony i kierowany (Mat. 16, 17 — 19; Łuk. 22. 32). Stąd też K., mając od Chrystusa nadane sobie znamię powszechności, zdolny jest zaspokoić i głębokiego mędrca, i prostego wieśniaka, i mieszkańca cywilizowanych krajów, i świeżo nawróconego Indyanina. Jedna tu wszystkich ożywia wiara, jedna wspiera nadzieja, jedna miłość łączy, jedno posłuszeństwo wspólnemu wszystkich Ojcu i zarazem widzialnemu Namiestnikowi Chrystusowemu braćmi czyni.— Dalej K. zawiera w sobie pojęcie niezmienności i u-stawicznej żywotności. Jakim w swej istocie jest dzisiaj, takim był od początku, takim pozostanie do końca, a obok tego, wznosząc się ponad różnorodne objawy religij partykularnych i narodowych, ponad ducha czasów, które się wciąż zmieniają, siłą i duchem swoim przenikał i przenika wszystkie pokolenia, wszystkie szczegóły życia i bytu różnych ludzi i ludów. On, wpływem swoim nadprzyrodzonym, wlał nowe życie w narody barbarzyńskie, zniósł stopniowo więzy niewolnictwa, określił prawdziwe swobody ludów i utwierdził władzę panujących na fundamencie sankcyi Bożej. On ogarnął całą istotę człowieka, jego życie, tak cielesne jak i duchowe, jego myśli, uczucia, żądze i czyny, jego stosunki tak osobiste jak i społeczne, jego u-mysłowe i moralne potrzeby. K. odpowiada wszystkim stopniom oświaty ludzkiej, podnosząc przyrodzony rozum mędrca światłem objawienia i zarazem przez praktyki religijne ułatwiając maluczkim pozuanie tajemnic wiary chrześciań-skiej. On pierwszy założył uniwersytety, zawsze popierał i popiera prawdziwą naukę, zawarł przymierze ze sztukami pięknemi, był i jest dla artystów i poetów niewyczerpanem źródłem natchnienia. On we własnej swej żywotności odpowiednie znajduje lekarstwo na wszelkie choroby moralne i na wszelkie potrzeby czasu. On

Kościelna”.

i dziś przez swe sługi, głosząc ewangielię Chrystusa po wszystkich zakątkach świata, jest zarazem jedynym prawdziwym czynnikiem cywilizacyjnym pomiędzy hordami barbarzyńców. — K. przez świadomość wiary katolickiej, złożonej w sercu prawego katolika, łączy w jedno wszystkich wiernych całej kuli ziemskiej, jako członków jednej społeczności duchowej, jednego ciała mistycznego; jednoczy pospołu wszystkie pokolenia wiernych, przeszłe, obecne i przyszłe; łączy nietylko braci w jednej wierze, żyjących na ziemi, lecz i tych, co są w niebie i w czyśćcu, a przez to złączenie wszystkich w jednej nadprzyrodzonej miłości, wytwarza owo przedziwne „obcowanie świętych”.—Por.: Wiseman: O głównych dogmatach i zwyczajach Kościoła katolickiego; Höninghaus „Resultat meiner Wanderungen” (Aschaffenburg 1837); Kästner „Würde und Hoffnung der kath. Kirche” (Sulzbach 1826); Het-tinger „Apologie des Christenthums”.— „Encykl.

Ks. WŁ Kr.

Katolik jest to chrześcianin, należący do Kościoła katolickiego. W przeciwieństwie zatem do katolików, akatolikami nazywają się wszyscy ochrzczeni, lecz niebędący w jedności z tymże Kościołem Chrystusowym. Jednak nie samo tylko zewnętrzne należenie do Kościoła katolickiego czyni chrześcianina prawdziwym katolikiem. Jest nim dopiero ten: kto przyjmuje wszystkie dogmaty przez Kościół święty, powagą od samego Chrystusa temuż Kościołowi nadaną, orzeczone, i wierzy w nie; kto zachowuje przepisy i praktyki katolickie, wszystkich członków Kościoła ściśle obowiązujące; kto trwa w jedności i posłuszeństwie Stolicy Apostolskiej, będącej z ustanowienia Chrystusowego podstawą, głową widomą Kościoła i najdoskonalszym wyrazem jego jedności; kto wreszcie wszystek swój sposób myślenia i postępowania, nietylko w świątyni katolickiej, lecz i w domu i w towarzystwie, tak w życiu prywatnem jak i w publicznem, poddaje pod posłuszeństwo Kościoła, według tego, co powiedział Chrystus do najwyższego nauczycielskiego, przez się w tym Kościele ustanowionego urzędu: Kto was słucha, mnie słucha (Łuk. 10, 16), aby tak wszystko w prawym katoliku zgodne było nietylko z nauką wiary katolickiej, lecz i z myślą i duchem Kościoła katolickiego.—Por. „Enc. Kość.”. Ks- Wł- Kr-Katolikos (powszechny), tytuł, który nadają sobie patryarchowie armeńscy (ob. Ormiański kościół), nestoryańscy (ob.) i gruzińscy.

Katolikos Jan VI (t 925), zwany Historykiem, patryarcha armeński, autor Historyi Armenii, przetłómaczonej przez św. Marcina. — Encykl. Lamirault’a.

Katona Stefan, historyk, uczony jezuita (* d. 13 grudnia r. 1732—f 17 sierpnia r. 1811). Miejsce jego urodzenia niepewne. Jedni podają Papę w komitacie Veszprimskim, inni zaś Balyk

w komit. Neogradzkim. Po skończeniu szkół, mając lat 18, wstąpił do jezuitów w Trenczy-nie w r. 1750. W Koszycach słuchał filozofii, w Tyrnawie teologii. Otrzymał godność doktora filozofii. Wykładał w Komornie, Gyöngyös i w Wielkim Warażdynie. Wyświęcony na kapłana w r. 1761, otrzymał katedrę profesorską najpierw w Tyrnawie, następnie w Budzie. Mianowany prefektem biblioteki kapitulnej w Kolocsy, zbierał ma-teryały do historyi Węgier. W nagrodę swojej pracowitości zaszczycony godnością kanonika katedralnego w Kolocsy i obdarzony opactwem św. Piotra w Bodrog-Monastor. Owocem jego 79-letniego żywota są liczne prace, które drukiem ogłosił: „Ladislai Thurotzii Hungaria suis cum regibus a P. Nicolao Schmidt aucta et ad nostra tempora continuata” (Tyrnawa 1768, in 4-o); „S. Josephus Calasanctius Schol. Piar. institutor a Clemente XIII inter Sanctos relatus nunc ora-tione panegyrice celebratus” (Tyrnawa 1769, 4-o); „Synopsis chronologica historiarum ad sublevan-dam memoriam historiophilorum. Pars I et II” (Tyrnawa 1771 — 75, 8-o); „Historia critica pri-morum Hungariae ducum ex fide domesticorum et exterorum scriptorum concinnata” (Peszt 1778, 8-o); „Historia critica Regum Hungariae ex fide domesticorum et exterorum scriptorum: Stirpis Arpadi. T. I—VI” (Peszt 1779—82, 8-o); toż „Stirpis mixtae T. I—XII” (1788—93; do tego: „Appendix de Singedonis et Taurini... contra Salagium” [Peszt 1783, 8-o] stanowi dodatek do t. XI); toż „Stirpis Austriacae. T. I-XXII” (T. I i II w Claudiopoli (Klausenburg); t. III i dalsze w Budzie 1782—84, 8-o); „Synopsis historiae Romano-rum Imperatorum in usum academicorum Hungariae. Pars I et II” (Buda 1782, 8-o); „Disser-tatio de mansuetudine evangelica” (Buda 1785, 8-o); „Historia pragmatica Hungariae. Pars I et II” (Buda 1782— 1784); „Responsio ad Episto-lam commonitoriam M. Antonii Praepositi Bie-nioensis” (Buda 1785, 8-o); „Examen vetustissi-mi Moraviae situs cum vindiciis anonymi, Belae régis notarii” (Peszt 1786, 8-o); „Amicum res-ponsum ad Hypercriticon Georgii Szklenar” (Buda 1788, 8-o); „Szent Istvàn Magyarok elsö ki-ralyànak ditsćrete” (Mowa pochwalna na cześć św. Stefana, pierwszego króla węgierskiego; Wiedeń 1788); „Vêtus Moravia rursus ad suos limites reducta” (Buda 1789); „Ad amicum Au-gustanae Confessionis amici catholici de pacifi-catione Viennensi et Lincensi epistolae très” (1790); „Vindiciae sacerdotum ex oratione Chri-stophori Scheurl excerptae” (Peszt 1791, wydanie bezimienne); „Trenckii bilanx pondéré va-cua” (1790); „Dissertatio critica in Commentarium Alexii Horânyi de sacra Hungariae corona” (Buda 1790); „Larva pseudo-catholico (Antonio A-baffi) detracta” (1791); „A magyar Sz. koronaról D. Decsi Samueltöl irrt historiànak megrostalä-lâsa” (Krytyka historyi korony węgierskiej, napisanej przez Samuela Decsy; Buda 1793. Było

deń 1856).

Katona Józef, dramaturg węgierski (* w r. 1792 — f r. 1830), z powołania prawnik. Tłó-maczył utwory dramatyczne z niemieckiego. Tra-gedya jego, „Bńnkbńn” (Peszt 1821), osnuta na podstawie materyału, zużytkowanego przez Grillparzern w dramacie „Ein treuer Diener seines Herrn”, i dzisiaj jeszcze nie zeszła ze sceny węgierskiej. Na język niemiecki przełożona przez Duxema (Lipsk 1855). Pisał także K. O pu-stach keczkemeckich (1823) i dał niedokończoną Historyę Keczkemetu (1834). Wszystkie jego utwory dramatyczne zebrał Abafi i wydał w Peszcie r. 1875.

J. F. G.

to w czasie, gdy po śmierci cesarza Józefa II zwrócono Węgrom wywiezioną przez tegoż koronę św. Stefana. Wywołało to mnóstwo piśmi-deł wątpliwej wartości historycznej, między któ-remi wyróżnić należy pisma Horanyego i Decsego, niewolne wszakże od błędów); „Epitome chrono-logica rerum hungaricarum, transsylvanicarum et illyricarum ab anno 884 ad 1797. Pars I et III” (Buda 1796—1798); „Appendix ad partem III-am Epitomes chronologicae, Historia Francisci I, Régis LI” (tamże); „Chronologia Regum Hunga-riae a Stefano usque ad Leopoldum II”; „Historia metropolitanae Colocensis ecclesiae. Pars I” (Colocsa 1800). Po śmierci K-a wyszły jego mowy: „Orationes, opus posthumum” (Peszt 1813). Katona pozostawił też po sobie liczne pisma niemieckie. W Rożnowie, w tamtejszej bibliotece katedralnej, przechowują jego rękopis słownika pisarzów Towarzystwa Jezusowego w 2-ch tomach.— Jest to jeden z najznamienitszych historyków węgierskich. — Por.: Fe-jér (György) „Memoria St. Katonae” (Peszt 1812); Wurzbach „Biograph. Lexic.” XI; „Stoe-ger Jan Nep. „Scriptores Austr. Soc. Jesu” (Wie-

J. F. GL

Katona Ludwik, filolog (* r. 1862 w Wa-cowie), profesor w Budapeszcie, autor prac: „Finnische Maerchen” i „Zur Litteratur und Charakteristik des magyar. Folk-lore* (Berlin 1887). Przełożył gram. jęz. cygańskiego przez arcyksię-oia Józefa na język franc, i pisał po węgiersku studya o Molière’ze.—„Naućny Slovn.”.

Katonowie, po łacinie Catones, sławny ród rzymski, należący do głównego szczepu Por-cyuszów, Porcii. Znakomitymi członkami jego byli: 1) Marcus Porcius Cato, z przydomkiem Superior, Priscus, Maj or (=Star-szy), albo Censorius, Censor, dla odróżnienia od prawnuka jego, noszącego przydomek Uticensis, urodził się w r. 234 przed Chr., według innych źródeł w roku 239, w Tuscu-lum; już w roku 17-m życia swego walczył przeciwko Hannibalowi, a później pod wodzą Kwin-tusa Fabiusza Maksymusa w kampanii w roku 214, w 209 zaś przy oblężeniu Tarentu jako trybun wojskowy brał również chlubny udział w bitwie nad rzeką Metaurus w r. 207. Za lat młodych też oddawał się na dobrach ojcowskich w krainie Sabińskiej rolnictwu, a w Rzymie również wczesnemi już laty wprawiał się w sądach jako obrońca obżałowanyeh. Takim sposobem własnym trudem ciężkim sam sobie utorował drogę do najwyższych urzędów państwowych. Jako kwestor towarzyszył Scypionowi w r. 204 i wtedy wszczęła się nieprzejednana nienawiść jego ku niemu, albowiem wspaniały, wielko-pański tryb życia wychowanemu w prostych, su rowych zasadach K-i był Bolą w oku. W Rzymie wystąpił nawet ze skargą przeciw niemu, lecz zasługi Scypiona około rzeczypospolitej i świetna wielkich czynów sława wystarczyły mu za wszelką obronę. W r. 198 K. zawiadywał jako propretor rozumnie i sprawiedliwie prowin-cyą Sardynią, wysoką godność konsula sprawował w r. 195, a na urzędzie tym przedsięwziął surowe środki przeciwko zbytkom i lichwie. Zawiadując prowinoyą Hiszpanią, walczył szczęśliwie przeciw buntowniczym krajowcom i dostąpił zaszczytnego tryumfu w stolicy. W r. 191 wyruszył jako trybun wojskowy na wyprawę przeciw Antyochowi, królowi syryjskiemu, a wróciwszy z pomyślną wieścią o zwycięstwie pod Ter-mopylami do Rzymu, rozwijał odtąd jako obrońca w procesach i jako senator żywą i błogą we wszystkich kierunkach działalność, W roku 184 obrany cenzorem razem z Waleryuszem Flak-kusem, występował na tym urzędzie z nieubłaganą surowością, zwłaszcza przeciwko tym senatorom, którym osobiście nie sprzyjał. Karcił niezmordowanie wzmagające się coraz więcej zbytki, mianowicie w kołach niewiast rzymskich. Z tego też czasu pochodzą sławne jego Orationes censoriae. Na każdym kroku, przy każdej sposobności bronił dobra państwa przeciw krnąbrnej samowoli poszczególnych obywateli, wszelki opór łamał bezwzględnie. Starorzymska iście surowość i czystość jego obyczajów, do jakich całe społeczeństwo pragnął nawrócić, nawet w poselstwie ateńskiem, na którego czele znajdował się filozof Karneades, upatrzyła ciężki kamień obrazy; przewidywał bowiem, z wszelką słusznością ze swego konserwatywnego stanowiska, że nowoczesne idee obce grożą nieskażonym obyczajom staroświeckim rzymskiego społeczeństwa wielkiem niebezpieczeństwem i zachwiać zdołają z czasem podstawami całego państwa. Jednakże gdy chodziło o wzmocnienie potęgi narodu rzymskiego i o rozszerzenie granic państwa, żadnemi skrupułami,— wiernym i w tym względzie pozostając narodowemu charakterowi— nigdy się nie powodował; jego też przewodnią myślą polityczną było uprzątnąć na zawsze z drogi Rzymianom wrogich Kartagińczyków, a, jak wiadomo, każde swe przemówienie, czy-to w senacie, czy na zgromadzeniu ludowem, chociaż innej całkiem kwestyi dotyczyło, kończył słowami: Ceterum censeo Garthaginem esse delendam. Dopiął też celu tego, gdyż dożył przyuajmniej chwili, kiedy Rzymianie wypowiedzieli Karta-giûczykom wojnę, tak zwaną „trzecią punicką”. Aż do końca swego żywota długiego walczył K. z zaciętym uporem w obronie swych przekonań przeciw wszelkim nowinkom, mimo, że przyrodzony naturze ludzkiej zmysł wolûosoi i postępu, jako i zmieniające się ciągle stosunki społeczne pod hasłem nowych swobodniejszych idei, coraz wyższe i ważniejsze żądania i zadania stawiały i przeprowadzić je koniecznie pragnęły. Wszakże, chociaż zapasy K-a z prądem liberalnym, nowoczesnym, daremnemi były, nie upadał on nigdy na duchu, a każdy gest, jak źródła wyraźnie głoszą, każde spojrzenie jeeo trąciło rozmyślną staroświecczyzną, jako wzór, służyć mający dla młodego pokolenia. Prosty w całym sposobie życia, wstrzemięźliwy, surowy względem siebie, nienawidzący wszelkiego zbytku i wystawności, ostrym dowcipem raniący każdego, kto mu się czemkolwiek naraził, nieubłagany w wymaganiach podczas służby,— nie był, mimo tych charakterystycznych znamion starorzymskiego obywatela, wolen od błędów, sprzecznych często z własnemi jeso słowami i zasadami. Uprzejmy dla zwyczajnego obywatela, ranił nieraz słowem a czynem krzywdził stronników arystokracyi, szczególnie zaś wobec sławnego i zasłużonego rodu Scypionów wszelką miarę sprawiedliwości przebierał. Łączył on w sobie nietylko szlachetne i piękne zalety, lecz i szorstkie rysy i wstrętne wady starorzymskiego charakteru, a w politycznej mierze uważać go można za uosobienie rzymskiej cnoty w hardej, brutalnej postawie. Literacka działalność K-a objawiała się w wielu dziedzinach. Zaraz po zdobyciu Tarentu zapoznawszy się z grecką filozofią, oddał się dopiero w sędziwym wieku głębszym studyoin literatury greckiej. Oprócz dzieł prawniczych, które zaginęły, oprócz mów, z których nieznaczne tylko szczątki się dochowały, a wreszcie oprócz rozpraw dydaktycznych, przeznaczonych do kształcenia syna, napisał dzieło historyczne pod tytułem „Origines”, rodzaj kromki, sięgającej od założenia Rzymu aż do czasów późnej starości autora, w siedmiu księgach, w których traktuje o poszczególnych epokach rozwoju państwa Rzymskiego, gdyż to właśnie oznacza tytułowy wyraz „origines”. Początek Rzymu datuje K., w przeciwstawieniu do późniejszego Warroua, od roku 751 przed Chr., a liczenie to, jemu właściwe, zowią „Erą Katońską”. Inuy utwór jego, mający za przedmiot rolnictwo, nosi tytuł „De re rustica”; przechował się ou aż do naszych czasów, wprawdzie tylko w późniejszej przeróbce. Fragmenta dzieł jego zebrali: Lion (Getynga 1826); Jordan (Lipsk 1860); szczątki historycznego dzieła wydali: Wagener (1849); Bormann (1858); Peter w „Historicum Romanorum reiiquiae” (t. I); „De re rustica” ogłoRili w zbiorowych wydaniach „Scriptores rei rusticae”: Gesner (Lipsk 1725), w drugiem wydaniu Ernesti (Lipsk 1773); Schneider (Lipsk 1794); razem z Warrona „Res rusticae” H. Keil (t I, Lipsk 1882). Umarł K. w r. 149, licząc lat przeszło 84, nie doczekawszy się ziszczenia głównego politycznego eelu życia swego, jakim było zburzenie Kartaginy.— Biografię K-a napisali w starożytnych wiekach Korneliusz Nepos i Plutarch; w uowszych zaś czasach: Schneider J. G. „De M. Porcii Cato-nis vita, studiis et scriptis” (Lipsk 1794); Van der Ton „Commeutatio de Ciceronis Gatone” (Lovanium 1822); Weber W. E. „De M. Porcii Catonis Censorii vita et moribus” (Brema 1831); Gerlach „Marcus Porcius Cato, der Censor” (Sztutgard 1869); Kurth „Caton l’ancien” (Lüttich 1872); Cortese „De Marci Porcii Cato-uis vita, operibus et lingua” (Turyn 1883). Na cześć wreszcie sędziwego K-a Cyceron filozoficzną rozprawę swą „De senectute” zatytułował „Cato major”.— 2) Syn jego najstarszy, M. Porcius Cato Lici uia nu s, troskliwie przez rodziców wychowany, służył w roku 173 przed Chr. w Liguryi, walczył z odznaczeniem w bitwie pod Pydną w roku 168, a jako znakomity prawnik pisał też dzieła prawnicze. Umarł już w roku 152, gdy go wyniesiono do godności pretora.—3) Syn poprzedzającego, M. Porcius Cato, piastował urząd konsula w roku 118 i umarł w drodze, gdy posłował do Afryki.—4) Brat jego, Gajus Porcius Cato, za młodych Jat przyjaciel Tyberyusza Grakchusa, był konsulem w r. 114 przed Chr., walczył nieszczęśliwie przeciw trackiemu szczepowi Skor-dysków, którzy pustoszyli Macedonię, a karany już poprzednio grzywnami za zdzierstwa w u-rzędzie, skazanym został na wygnanie do Hiszpanii, ponieważ pozwolił się przekupić Jugur-cie.—5) Lucius Porcius Cato, jako pretor zwyciężył Etrusków w wojnie Marsów albo „Sprzymierzonych”, był konsulem w r. 88 przed Chr., zginął w bitwie nad Lacus Fucinus. —6) Marcus Porcius Cato, brat poprzedzającego, ojciec K-a, zwanego „Uticeńsis”, umarł, gdy u-biegał się o godność pretora.—7) Gajus Porcius Cato, przyjaciel Klodyusza i wróg Pom-pejusza; ostatecznie jednakże z nim się pogodziwszy, popierał z pomyślnym skutkiem zabiegi jego o konsulat, za co Pompejusz wdzięczność mu swą ukazał, wstawiając się za nim w pewnym procesie politycznym.—8) Marcus Porcius Cato Uticensis, zwany tym przydomkiem od afrykańskiego miasta Utyki, gdzie śmierć sam sobie zadał, prawnuk K. starszego, zwanego Ce u s o r i u s, syn Marka Porcjusza K., jeden z najszlachetniejszych i najczystszych charakterów z czasów upadającej republiki rzymskiej, urodził Rię w r. 95 przed Chr.; po śmierci ojca, który go rychło odumarł, dostał się razem z bratem Caepionem do domu wuja, Liwiusza Dru-zusa, lecz i tego wkrótce stracił. Od lat najmłodszych okazywał niezwykłą powagę, charakter twardy, niezłomny. Pierwszych czynów wo-jennych dokonał w r. 72 jako ochotnik w wojnie „Niewolników”, przeciw dowódzcy ich Spartakusowi, później jako dowódzca legionu w Macedonii. Powróciwszy do Rzymu, oddał się stu-dyom filozofów greckich, szczególnie stoików, i wymowie sądowej, a już pierwszą mowę publiczną, którą miał był przed sądem w sprawie pradziadka swego, gdy posąg jego zamierzano z dotychczasowego miejsca honorowego usunąć, przyjęto z wielkim zapałem. W r. 65 sprawował urząd kwestora z wielkiem odznaczeniem. Po odbyciu podróży do Azyi ubiegał się razem z Kwintusem Metellusem o godność trybuna, wybranym też został na ten urząd na rok 62, a poparty przez senat, przyczynił się w znacznej mierze do przeprowadzenia wniosku Cycerona, aby na obywateli rzymskich, biorących udział w sprzysiężeniu Katyliny, doraźną karę wymierzono. Ściąguął wprawdzie przez to na siebie nieprzyjaźń Cezara. Występował K. także, chociaż bez skutku, przeciw planom sprzymierzonego z Cezarem Pompejusza i skłonił go tylko przez to do tem ściślejszego z nim związku, a zatem, gdy Cezar miał wyruszyć do Gal-lii jako namiestnik, musiał K. z poręki Pompejusza, a bezpośrednio na wniosek trybuna Pu-bliusza Klodyusza, udać się z urzędową missyą na wyspę Kypros, aby odebrać królowi Ptolemeuszowi rządy, a wyspę zająć pod panowanie rzymskie. Zlecenia swego dopełnił sumiennie i uważnie, lecz mandatem takim w stronach dalekich ubezwładniono wpływ jego wielki w samej stolicy. Z powrotem wystąpił razem z Cyceronem jako obrońca Milona, starał się, daremnie wprawdzie, zapobiedz wyborowi Krassusa i Pompjeusza na konsulów, napróżno też ubiegał się sam o godność pretora, uzyskał ją bowiem dopiero w r. 54. Z całą stanowczością występował w Rzymie przeciw przekupstwu i rosnącej z dniem każdym anarchii politycznej, wszędzie jednakże napotykał przeszkody nieprzebyte; a tak ani Milona, obżałowanego o zamordowanie Klodyusza uwolnić, ani też w r. 51 własnej kandydatury na konsula przeprowadzić nie zdołał, gdyż wstrętnem mu także było podłemi środkami, jak pieniędzmi i pochlebstwem, o względy znarowionego ludu się starać. Wreszcie i z Cyceronem się poróżnił, a scysyę tę podsycał jeszcze więcej Cezar w ambitnych celach. Gdy wojua domowa wybuchła, stanął K. po stronie Pompejusza, lecz na znak smutku ciężkiego z bliz kiego przelewu krwi bratniej nosił odtąd szaty żałobne i zapuścił brodę i długie włosy na głowie. Z rozkazu Pompejusza objął jako propre-tor rządy wyspy Sycylii, lecz wkrótce, gdy Scri-bonius Curio, admirał Cezara, na wyspie tej wylądował, schronił się śpieszną ucieczką do obozu Pompejusza w Dyrrhachium. Wszakże i tutaj, głosząc z całą otwartością publicznie przekonania swe republikańskie, naraził sobie arystokratycznych stronników Pompejusza. Nie posłuchano też rad jego wytrawnych, aby łagod-nem i sprawiedliwem postępowaniem ludność sobie zjednywać, a walnej bitwy unikając, wojnę o ile możności przedłużać. Po potyczce stoczonej pod inurami Dyrrhachium pozostał K. w mieście, na czele załogi, a po stanowczej klęsce Pompejusza pod Farsalos w r. 48 szukał go wszędzie pilnie z wojskiem swem po wybrzeżach morza Śródziemnego; dopiero na wieść o śmierci jego udał się do Kyreny, stąd zaś do Utyki, gdzie na czele 10 000 żołnierza do oporu zbrojuego się gotował. Skoro dowiedział się o zwycięskiej bitwie Cezara pod Thapsus w r. 46, gdzie Scypion, teść Pompejusza, wbrew woli i radzie K-a walkę przyjął, a skutkiem klęski stanowczej cała Afryka, z wyjątkiem Utyki, zwycięscy się poddała, zwołał wszystkich w mieście i w okolicy przebywających Rzymian, a ci, podnieceni ognistym patryotyzmem K-a, zdecydowali się na dalszą walkę z potężnym Cezarem. Jednakże niebawem stracili wszelki animusz i, gdy większa część mieszkańców Utyki postanowiła Cezarowi bramy miasta otworzyć, o poddaniu się mówić poczęli. Wtedy K., który przenigdy nie chciał się zdać na łaskę wroga, wszystkim obywatelom rzymskim, którzy U-tykę opuścić chcieli, dał pieniędzy na drogę, spożył spokojnie obiad, rozmawiał z wiernymi przyjaciółmi z najżywszem zajęciem o zawiłych zagadnieniach filozofii stoickiej, a mianowicie o twierdzeniu, że jedynie cnotliwy prawdziwej wolności zażywa; wreszcie, zanim udał się na spoczynek, przeczytał kilka ustępów z Fedona, dyalogu Platona o nieśmiertelności duszy. Nad ranem, gdy się dowiedział, że wszystkie okręty z uciekającymi obywatelami port już szczęśliwie opuściły, żgnął się w żywot. Lecz ponieważ cios, niepewną ręką zadany, był zbyt słaby, padł tylko na ziemię, przy-czem stół obalił. Na łoskot ten zbiegli się przyjaciele i domownicy i ranę opatrzyli. K. jednakże zdarł z rany opatrunek, ranę rozszerzył, tak, że wnętrzności mu z żywota wyszły, i wyzionął wielkiego, niezłomnego ducha swego w kwietniu r. 46, w 48-m roku życia. Nie chciał on po stanowczem zwycięstwie monarchicznej idei Cezara przeżyć końca republiki rzymskiej, której był ostatnim najwybitniejszym i najszlachetniejszym reprezentantem, chociaż cnotą swą i zacnością upadku jej powstrzymać nie mógł. W Rzymie szczerą i ogólną była żałość po zgonie jego bohaterskim. W niejednym rysie charakteru do wielkiego pradziada swego podobny, okazywał zawsze K. młodszy, gorący wyznawca zasad filozofii stoickiej, więcej stanowczości i wytrwałości, nie popadając w wadę zaślepionego oporu. Na czasy owe była wprawdzie surowa moralność jego i nieskażona niczem prawość więcej fenomenalnem zjawiskiem, aniżeli szczytnym wzorem, któryby zdolny był pociągnąć rodaków do naśladowania go w radzie i w czynie. Cyceron, szczery przyjaciel K-a, skreślił

S. Drz.

Katoptromancya, wróżenie ze zwierciadła, rodzaj wieszczbiarstwa, polegający na rozpatrywaniu obrazów, powstających przez odbicie w zwierciadłach. Zwierciadła łatwo nadają się do sztuk czarodziejskich, do wywoływania duchów i innych praktyk zabobonnych (ob. Zwierciadło), stąd łatwo rozwinąć się mógł przesąd o zwierciadłach czarodziejskich, w których widzieć można, co się w świecie całym dzieje, rozpatrywać przeszłość i przyszłość, a zwłaszcza odkrywać skarby podziemne, pokłady złota i srebra. K. pochodzi ze Wschodu, skąd w Starożytności przeszła do Grecyi i Rzymu. Wróżono ze zwierciadeł szklauych lub metalowych, opatrzonych symbolami magicznemi, z naczyń miedzianych, olejem święconym pomazanych, z o-brazów, odbitych w kryształach (krystalo-mancya) lub od powierzchni wody (hydro -mancya). Wróżeniem ze zwierciadeł zajmowali się kapłani w świątyniach greckich i rzymskich; obok wielu świątyń istniały źródła, w których wróżby odczytywano w oznaczonych odstępach czasu. Najdawniejszym hydromantą w Rzymie miał być Numa. W Wiekach Średnich wieszczbiarze ze zwierciadłami (specularii) krążyli po różnych krajach, by skarby podziemne wykrywać; do obserwacyi używano „chłopców niewinnych”, którzy, może przez długotrwałe spoglądanie na powierzchnię połyskującą, popa-

s. K.

S. K.

węglem kamiennym.

Katr (el-Katr), prowincya we wschodniej Arabii, zajmująca wielki półwysep, zakończony przylądkiem Rekan, a wysunięty ku środkowi odnogi Perskiej. Grunt składa się z szeregu łańcuchów gór, niewielkiej wysokości, jest suchy i jałowy, nie do tego jednakże stopnia, co oko-

pod tytułem „Cato” dzieło wielbiące wielkie zasługi zmarłego, nie odważył się jednakże ogłosić go dla groźnych stosunków politycznych; Cezar zaś, by zniweczyć wpływ utworu mówcy wielkiego, czytanego w kołach zaufanych, napisał tendencyjną rozprawę, pod tytułem „Anti-Cato”, w której, według świadectwa Plutarcha, z licznemi fałszywemi i niesprawiedliwemi o-skarżeniami ostatniego republikanina wystąpił. Żaden z tych utworów nie przechował się do naszych czasów. Jeden tylko list K-a, pisany do Cycerona, dotrwał cało do dzisiaj („Cic. Epp. ed fam.” XV, 5).— Por. rozprawy: Hartmanna z r. 1859 i Gerlacha z r. 1866.—Córka K-a, a nie siostra jego, jak mylnie uczony Mommsen mniema, Porcia, pierwsze śluby zawarła z Calpur-niusem Bibulusem, a po śmierci jego z Markiem Brutusem w r. 45 przed Chr.; była to, jak zgodnie świadczą źródła, niewiasta wzorowych obyczajów, charakteru energicznego, najczystszej wody republikanka. (Por.: Hartmann „Leben d. Cato” [Zürich 1859]; Gerlach „Marcus Porc. Cato d. Jüngere” [Bazylea 1866]).— 9) Syn jego, Marcus Porcius C ato, wiernie zawsze towarzyszył ojcu, począwszy od ucieczki jego, której daremnie przeszkodzić pragnął. Ująwszy się wspaniałomyślnością, ułaskawił go Cezar. Po zamordowaniu dyktatora K. udał się do obozu Brutusa w Macedonii i poległ, walecznie się potykając, w bitwie pod Philippi w r. 42 przed Chrystusem. Sławnego rodu K-ów był to pewnie ostatni potomek.

dali w hypnotyzm, co podsycało wrażenie tłumu i ufność ku cudownym zwierciadłom wzmagało. Wróżenie ze zwierciadeł i z wody dotąd bardzo jest jeszcze rozpowszechnione na Wschodzie, zwłaszcza w Egipcie, Arabii i Persyi. Do podobnego celu służą też zapewne „zwierciadła czarodziejskie” chińskie i japońskie, które budziły podziw w Europie i sprawiały fizykom dużo kłopotu, zanim wyjaśnione zostały. Są to zwierciadła metalowe, opatrzone na stronie tylnej rysunkiem wypukłym; gdy na zwierciadło padają promienie słoneczne, rysunek ten daje się dostrzedz na powierzchni przedniej i ukazuje się na ścianie, na którą padają promienie od zwierciadła odbite. Osobliwość ta tłómaczy się sposobem wyrobu tych zwierciadeł. Przy wytłaczaniu rysuaku ua stronie tylnej powierzchnia przednia zwierciadła staje się słabo wypukłą, ale wypukłość ta jest nieco mniejsza w tych miejscach powierzchni przedniej, którym na stronie tylnej odpowiadają wypukłone części rysunku; takie zaś miejsca o wypukłości słabszej są bardziej zbliżone do charakteru zwierciadła płaskiego i rzucają na ścianę więcej światła, aniżeli otaczające części zwierciadła; gdy zwierciadło oświetlone jest słabo, różnice te nie są widoczne, występują wszakże wyraźnie w silnym blasku słonecznym.

Katoptryka, dział optyki, traktujący o prawach odbicia światła (ob. Odbijanie). Przyrządy katoptryczne są to zwierciadła i przyrządy z nich złożone; teleskop katoptryczny, czyli reflektor (ob. Teleskop), teleskop zawierający w składzie swym zwierciadła wklęsłe, w różnicy od teleskopów dioptrycznych, czyli lunet, złożonych jedynie z soczewek.

Katowice: 1) powiat w pruskim obwodzie regencyjnym Opolskim; ma 182.16 km. □ obszaru i 151 660 m-ców (1900), 2 miasta i 24 gminy wiejskie.— 2) Miasto powiatowe w powiecie K-kim na liniach kolei żelaznych: Wrocław-Oświecim, K.-Racibórz, K.-Dziedzice, K.-Sosno-wice, Bytom-K., K.-Mysłowice i K.-Huta Laury, siedlisko władz powiatowych administracyjnych i sądowych, oraz wielu władz górniczych; liczy 31738 m-ców (1900 r.), wśród katolików 6 263 ewangielików i 2 264 żydów; urząd pocztowy 1-ej klasy, telegraf, trzy kościoły (z tych jeden starokatolicki); synagoga, gimnazyum, wyższa szkoła żeńska, szkoła średnia; fabryki żelazne, huty cynkowe, fabryki parowe i kopalnie węgla kamiennego. K. są miastem od r. 1867 i głów-nem obecnie siedliskiem górnoszląskiego handlu

z. N.

R.

S. Drz.

dę Glasgow.

Katsena: 1) prowineya w państwie Sokoto w Afryce zachodniej, posiada grunt żyzny. — 2) Miasto główne prowincyi K., dawniej potężna stolica państwa Haussy, liczy około 7 500 m-ców; miasto, składające się obecnie głównie ze zwalisk, pól i ogrodów, opasuje mur, posiadający 10—12 m. grubości i 22 km. obwodu. Mieszkańcy poddali się Fulbom dopiero po siedmio-

z. N.

lice graniczące z K-em na południu i na zachodzie. Ogrody, sztucznie zraszane wodą studzienną, otaczają tu i owdzie miasta i wsie, u-trzymujące się głównie z połowu pereł, w które, i to w najpiękniejszych gatuukach, obfitują wyspy i wysepki, w tern miejscu dookoła pokrywające morze. Największą z nich jest Zabera, leżąca na północy półwyspu. Wystawieni na częste najazdy plemion koczujących, mieszkańcy K-u musieli, dla obrony od nich, pootaczać miasta i wioski swoje wysokiemi murami, — Klimat, jakkolwiek bardzo suchy, jest jednakże niezdrowym, z powodu błot, powstających na niższych częściach wybrzeża ze źródeł wody słodkiej, wytryskujących z morza. Nominalnie K. zależy od Sułtana Omanu, rzeczywiście atoli jest całkiem niepodległy. Główne miasta są: Bedaa (6 000 m-ców), Wokrah (5 000), Duhah i Za-bara.

Katreus albo Kreteus, po grecku Koapstk. KpYjtsóę, po łaciuie Gatreus, Creteus, syn Minosa i Pazyfay albo Krety, król na wyspie Krecie, ojciec Althaimenesa, Aëropy, Klimeny i Apemo-zyny. Córki swe, Aeropę i Klimenę, oddał Naupliosowi (ob.) ze zleceniem, aby je w obcych krajach sprzedał. Zpomiędzy nich Aërope poślubiła Plei8thenesa i jemu, albo też, według innej opowieści mityoznej, Atreusowi (ob.), powiła synów Agamemnona i Menelaosa; Klimenę zaś pojął Nauplios jako małżonkę i spłodził z nią Ojaksa i Palamedesa. Altbaimenes uszedł tymczasem z siostrą swą, Apemozyną, na wyspę Rhodos, z obawy przed spełnieniem się wyroczni, przepowiadającej mu, że własnego ojca zamorduje. Siostrę swą, która z bożkiem Hermesem w ciążę zaszła, zabił kopnięciem nogą; a gdy później K. w podeszłym już wieku na Rhodos przybył, aby zdać mu rządy państwa, zabił go, jak to wyrocznia wcześnie zwiastowała, syn, który ojca nie poznał. — Por.: Apollod. III, 2, 1; II, 1, 2; Diod. Sic. V, 59.

Katrine Loch, Jezioro Katarzyny, jedno z najpiękniejszych jezioro górskich w Szkocyi, wsławione przez Walter Scotta w Dziewicy jeziora; leży między hrabstwami Perth i Stirling, na wysokości III metrów nad powierzchnią morza; ma prawie 13 km. długości, 12 km. □ obszaru

i blizko 151 m. głębokości. Zaopatruje w wo-

z. N.

letniem oblężeniu (1807—14).

Katsura-Taro, hrabia, mąż stanu japoński (* w r. 1848 w Czoszyu). Już w 16-m roku życia wyróżnił się jako zwyczajny sam u rai (ob.), w walkach swego rodu, przeciwko zjednoczonej flocie Anglików, Francuzów i Amerykanów. Podczas zaburzeń r. 1868 miał zlecony dozór nad strażą przy pałacu cesarskim w Tokio. Potem uczestniczył w poskromieniu rodu Aidzu, wiernego Tokugawom, w północnej Japonii. Od września r. 1870 kształcił się wciągu 3 lat w Niemczech, w naukach wojskowych, a następnie w latach 1875 — 78 był japońskim attaché wojskowym w Berlinie. Po powrocie do ojczyzny przeszedł do służby cywilnej. W r. 1882 został napowrót oficerem frontowym z zaliczeniem do miuisteryum spraw wojskowych. Podczas wojny chińsko-japońskiej odznaczył się w bitwach pod Czylien i Haitseng, i przy oblężeniu Niu-czuangu i Ingkau’u. Mianowany gubernatorem Formozy, krótko tylko urząd ten sprawował. W r. 1898 został ministrem wojny.

Katt, ob. Katte.

Katta, ob. Lemur catta.

Katta-Kurgan, miasto powiatowe w obwodzie Samarkandzkim, w Azyi środkowej, w pobliżu grauio Buchary, na równinie stepowej, na lewym brzegu Narpaju, kanału irrygacyjnego, przeprowadzonego od rz. Zarawszanu, 420 m. nad p. morza; stacya kolei Zakaspijskiej, o 4 299 wiorst na południo-wschod od Warszawy i o 73 w. na półn.-zachód od Samarkandy. Składa się z dwóch części: rossyjskiej, założonej w r. 1868 przez gen. Gołowaczewa zaraz po zdobyciu miasta, ze szpitalem, cerkwią, władzami wojskowemi i po-wiatowemi, wielkim parowym zakładem do o-czyszczania bawełny—i tubylczej, z 39 meczetami, 2 syuagogami, 2 wyższemi i 30 niższe-mi szkołami mahometańskiemi. K.-K. w r. 1897 liczył 10 083 m-ców (5 941 mężczyzn i 4142 kobiet), przeważnie Uzbeków i Tadżyków. — K.-Kurgański powiat leży w zachodnim kącie obwodu, zajmuje 6 997.6 w. □ obszaru i graniczy od północy, zachodu i południa z Bucharą. Pod względem ukształtowania powierzchni dzieli się na 3 części: północną — wyniosłą, pagórkowatą, przerżniętą mnóstwem parowów, utworzonych przez potoki wiosenne, zroszoną Ak-daryą, prawym dopływem Zarawszanu, i zamieszkaną przez Uzbeków; środkową—najbardziej urodzajną, tworzącą dolinę Zarawszanu i zraszaną jego dwoma dopływami Ak-daryą i Kara-daryą; południowa wreszcie część przedstawia falisty i ubogi w wodę step, zamieszkany przez koczujących Uzbeków. Ludności powiat K.-K-ski liczy ogółem 154 000; przeważają waleczni Uzbekowie i Tadżykowie, w znacznej mniejszości są Ros-syanie, Żydzi i Indowie. W północnej i środkowej części głównem zajęciem mieszkańców jest uprawa roli (ozima i jara pszenica, ryż, jęczmień, Sorghum cernuum, boby, konopie, zwłaszcza zaś bawełna, której produkcya roczna dosięga 200 000 pud.), dalej jedwabnictwo (606 pud. oprzędów), sadownictwo (brzoskwinie, gruszki, morele, jabłka, orzechy i inne) i hodowla

K-e jest silnie rozwinięta.

latorośli winnej (¹/₂ miliona pudów gron rocznie). Hodowla bydła rozwinięta jest głównie w południowej części powiatu i liczy 164 650 sztuk (18 500 koni, 38 000 bydła rogatego, 97 000 o-wiec, 2 000 wielbłądów, 9 100 osłów i 50 wieprzy). Zakładów przemysłowych mało; 549 meczetów i 436 szkół mahometańskich z 2 600 uczniami. O 12 wiorst od K.-K-u wznosi się pomnik na cześć żołnierzy rossyjskich, poległych w Ze-rabulackich górach w walce z wojskiem buchar-skiem.

Kattak, okrąg w bryt.-indyjskiej pro w. Bengal, ob. Katak.

Kattak Mehel, państewko w Indyach Wschodnich, ob. Katak.

Katte, nazwisko jednego z najstarożytniej-szych rodów szlacheckich w marchii Brandenburskiej, którego wielu członków oddało państwu pruskiemu ważne usługi, zarówno w zawodzie wojskowym, jak i w dyplomatycznym. Znakomitsi z nich są: 1) Hans Herman, pospolicie zwany wprost K-m (* d. 28 lutego r. 1704 — f d. 6 listopada r. 1730), przyjaciel młodości Fryderyka Wielkiego, syn feldmarszałka Hansa Henryka (* 1681—f 1741 r.), pierwszego hrabiego z rodu K-ów, i hrabianki v. Wartensleben, córki ministra od wojska, za czasów Fryderyka 1; otrzymał francuskie wychowanie. Po powrocie z podróży zagranicznej wstąpił do wojska pruskiego w randze porucznika żandarmeryi, gdzie wyróżniał się licznemi wybrykami i brakiem sub-ordynacyi. Pomimo zakazów ze strony Fryderyka Wilhelma I coraz bardziej zadzierzgał węzeł przyjaźni z następcą tronu, tak, że wtajemniczony został w plan ucieczki młodego księcia do Anglii, który chciał się w ten sposób u-wolnić od przykrej opieki ojcowskiej. K. miał mu tę ucieczkę ułatwić. Atoli korrespondencya wpadła w niewłaściwe ręce i tajemnica się wykryła. K., zanim zdążył uciec, został ujęty i 2 listopada r. 1730 skazany na śmierć. W dniu 6 listopada r. 1730 Fryderyk, osadzony w twierdzy Kistrzynie, musiał patrzeć z boleścią, jak przed oknami jego więzienia spadła głowa K-a. Lewald, powieściopisarz niemiecki, smutny los K-a obrał sobie za tło do historycznego romansu p. t. „Aus dem Leben Friedrich des Grossen” (Stuttgart 1885, 2 części). — Por. „Vollständige Protokolle des Cöpenicker Kriegsgerichts über Kronprinz Friedrich, Lieutenant K. u. s. w.” (Berlin 1861); Koser „Friedrich d. Gr. als Kronprinz” (Sztutgard 1886); Lavisse „La jeunesse du grand Frédéric” (Paryż 1893).— 2) Fryderyk Karol, z linii Zolchow (* r. 1772 w Mag-deburskiem — f d. 12 stycznia r. 1836), wódz pruski; wstąpił w r. 1786 do pruskiej służby wojskowej; zaraz w roku następnym uczestniczył w kampanii hollenderskiej, w okresie zaś 1792— 95 w wojnie z Francyą, a wreszcie w r. 1806 dostał się do niewoli francuskiej. Po uwolnieniu swem powziął śmiały plan niespodziewanym napadem uwolnić Niemcy za jednym zamachem od jarzma francuskiego. W kwietniu r. 1809 wyruszył z prowincyi Altmark z garścią włościan w celu opanowania Magdeburga, ale zamach nie u-dał się wskutek zdrady. Wobec tego K. przez Pragę udał się do księcia Braunschweig-Oels, wstąpił do służby austryackiej i wraz z księciem uczestniczył w najeździe na Saksonię, a następnie w bitwach pod Aspern i Wagram. Po powrocie z podróży do Anglii, dokąd jeździł wraz z księciem Brunświckim, wstąpił napowrót do służby austryackiej, ale niebawem wziął urlop na podróż do Grecyi. Po wybuchu wojny roku 1813-go wstąpił do wojska pruskiego, odbył kampanię 1813—15, poczem, zostawszy majorem huzarów w Miinsterze, podał się w r. 1826 do dy-missyi i w randze podpułkownika osiadł w majętności swojej Neue-Klitsche.

Kattegat, część morza Północnego, zawarta między wschodniem wybrzeżem Jutlandyi, zachodnim Szwecyi i Duńskiemi wyspami na południu. Wielki Bełt, Mały Bełt i cieśnina Sund łączą K. z morzem Baltyckiem. Na zachodzie K. jest płytki, na wschód od wysp Läsö i An-holt głębokość jego wynosi 50 m. K. posiada wybrzeża na zachodzie i południu nizkie, na wschodzie strome i skaliste i jest dość niebezpieczny dla żeglugi. Zatoki K-u są: na wybrzeżu Jutlandzkiem Liim-Fiord, Mariager-Fiord, Ran-ders-Fiord, Ebeltofts-Viig, Kalö-Viig, Horsens-Fiord, Veile-Fiord; na północnem wybrzeżu Fio-nii: Odense-Fiord; na wybrzeżu Szwedzkiem: Skel-der-Vik, zatoka Laholm. Z większych wysp, prócz wyżej wymienionych, K. posiada jeszcze w swej części południowej Samsö. Żegluga na

z. N.

Katti, funt chiński, ob. Cat ty.

Kattowie, lud germański, ob. Chattowie. Kattowitz, ob. Katowice.

Katullus, liryk rzymski, ob. Catullus C a j u s.

Katuń, rzeka syberyjska w gub. Tomskiej, powiecie Bijskim, po zlaniu się z Biją tworząca jedną z głównych rzek syberyjskich, Ob’. Wypływa dwoma źródłami z południowej pochyłości gór Ałtajskich, mianowicie z góry Biełuchy, z t. zw. Katuńskiego lodowca. Początkowo kieruje się na zachód, omijając najwyższą grupę gór Ałtajskich, zwaną „Katunskija Biełki”, potem, po przyjęciu dopływu, Arguta, zwraca się na płn.-zach. i w tym kierunku biegnie aż do zlania się z rz. Biją, z którą łączy się poniżej m. Bijska. Płynie z nadzwyczajną bystrością i hukiem, tworząc wodospady. Ma 550 wiorst długości, od 50 do 120 sążni szerokości i od łokcia do 2-ch sążni głębokości. Woda K-a w górnym biegu brud-nawa, w dolnym jest czysta, nawet przezroczysta; łożysko kamieniste i tylko w uściu samem piaszczyste; płynie też przez okolice bagniste. K. przyjmuje około 50 rzeczek pomniejszych.

19

Ene. poważ. Uuatr. Zesz. 975. T. XXXV.

jedną Westalkę, a uwolniono go od kary za tę zbrodnię, w dziejach rzymskich niesłychaną, tylko za wpływem Lutatiusa Catulusa. Sprawując po kolei urząd kwestora i legata, doszedł w r. w r. 68 do wysokiej godności pretora, a w następnym roku został namiestnikiem prowincyi Afryki. Na tern stanowisku dopuścił się zdzierstw najniegodziwszych. To też gdy do Rzymu w r. 66 powrócił, aby ubiegać się o godność konsula na rok 65, zagrożono mu skargą o zdzierstwa w urzędzie, a z powodu tego zrzekł się wprawdzie kandydatury, wszakże, rozjątrzony do żywego, tern chętniej wziął udział w spisku, zwanym zwykle pierwszem sprzysiężeniem K-y. Spólnikami jego byli Publius Autronius Paetus i Publius Cornelius Sulla, brat dyktatora, konsulami na rok 65 obrani, lecz jeszcze przed objęciem godności wysokiej dla przekupstwa głosów wyborczych z urzędu złożeni, jako też młody patrycyusz Guejus Calpurnius Piso, osławiony rozpustnik. Niecnym spiskowców planem było zamordować dnia 1 stycznia r. 65 nowo obranych konsulów Luciusa Aureliusa Cottę i Lu-ciusa Manliusa Torkwatusa, władzę konsularną zdać w ręce złożonych z urzędu sprzysiężonych, a Pisona z wojskiem do Hiszpanii wysłać, aby Katwijk (Katwyk), gmina wiejska w ni- zająć tę ważną prowincyę dla siebie. Plan ten derlandzkiej prowincyi Hollandyi Południowej, jednakże nie udał się, równie jak drugi, który na północo-północo-wschód od Hagi, na wybrze- miał być 5 lutego tegoż roku wykonanym, ponieważ żu morza Północnego, na kolei Lejda-Noordwijk, K., porywczy, zarychło dał hasło do mordu. Wła-liczy 8164 m-ców (1899) i składa się z dwu ściwemi sprężynami i ukrytymi przywódzcami wsi: mniejsza, K. nad Renem albo Katwijkbin- spisku tego byli wprawdzie, według świadectwa nen, 7.5 km. na północo-zachód od Lejdy, po- Swetoniusza (Caes. 8), Crassus i Cezar, a cho-siada pensyonat jezuicki; większa, K. aan Zee ciąż sprawa owa dotychczas niecałkiera jest wy-(t. j. nad morzem), albo Katwijkbuiten, zuacz-na wieś rybacka, posiada nowy kościół protestancki i jest uczęszczana jako miejscowość kąpielowa. Wpobliżu kanał z wielkiemi szluzami, przez który Stary Ren od r. 1807 odlewa swe wody do morza w czasie odpływu.

Katuńska nahia (od albańskiego wyrazu ka-tuń= szałas), jeden z 10-u powiatów (nahii), na które pod względem administracyjnym dzieli się Czarnogórze. Leży w zachodniej części księstwa i rozciąga się na północ do Nikszycu, a na południe za Kotar. Według Gopczewica zajmuje 1187 klm. Q, a według map wojskowych au-stryackich 1078 kim. □ obszaru, dzieli się na 10 rodów (Cetynie, Njegusz, Czeklici, Cucę, Gra-howo, Rudine, Czevo, Bjelice, Pjesziwci i Ko-mani) i ma 90 wsi z 65 000 mieszkańców. Stolicą nahii, a zarazem całego księstwa, jest Cetynie (ob.); znaczniejsza zaś osada—Njegusz (ob.) przy drodze z Cetynii do Kotaru, guiazdo rodzinne obecnie panującego księcia czarnogórskiego. Z innych punktów historycznych, pamiętnych z wojen Czarnogórców z Turkami, są: Kczewo czyli Czewo, dalej Komani i wreszcie Grachowe Pole (ob.), gdzie w r. 1858 Turcy ponieśli straszną klęskę. Cała nahia pokryta jest Bamemi górami, ze spadkiem jedynie tylko ku dolinie Cetyńskiej w stronie południowo-wschodniej. Rzek płynących niema: same wodospady, bystro spływające z gór i ginące zaraz w głębiach rozpadlin. Roślinność dzika i bardzo u-boga.

jaśnioną, tyle wszakże pewna, że nikt nie odważył się zbrodniarzy przed sąd zapozwać, a K. w tym samym jeszcze roku (r. 65) przez przekupstwo uchylić potrafił skargę, jaką mu Klo-dyusz o zdzierstwa w Afryce popełnione wytoczył. W r. 64 wystąpił K. znowu z kandydaturą o godność konsula. Skłoniły go do tego oprócz innych względów także szalone długi, w jakie już oddawna popadł. Dzierżąc w swych ręku godność najwyższą w państwie, zamyślał bowiem samowolnemi dekretami ciężar swych długów zmniejszyć, albo znieść zupełnie, szczególnie zaś w następnym roku na urzędzie pro-konsula liczył na objęcie namiestnictwa bogatej jakiej prowincyi, któraby dostarczyła mu dostatecznych środków do umorzenia długów i nasycenia chciwości jego niezmiernej. Cezar i Crassus popierali wpływem swym kandydaturę K-y i Antoniusa, jednakże większość głosów przypadła Antoniusowi i Cyceronowi, a K. przepadł na wyborach. Takim sposobem znowu w nadziejach swych zawiedziony i dręczony przez wierzycieli, postanowił K. bezwzględnie planów swych dopiąć, a ponowną kandydaturę o konsulat, w razie koniecznym, choćby na drodze rewolucyi przeprowadzić. Polityczne i społeczne stosunki państwa Rzymskiego sprzyjały naonczas bardzo

z. N.

Katylina, po łacinie z pełnem nazwiskiem Lucius Sergius Catilina, potomek starożytnego rzymskiego rodu patrycyuszowskiego, znany i o-sławiony ze sprzysiężenia swego przeciw Państwu Rzymskiemu. Urodził się w r. 108 przed Chr., a już we wczesnych latach oddał się sprośnemu, najwyuzdańszemu życiu, które nie zdołało wprawdzie zachwiać jego żelazną konstytu-cyą ciała, lecz przytłumiło w nim zupełnie wszelki zmysł moralny, a przy wrodzonej am-bicyi szalonej i chytrej, w środkach nieprzebie-rającej chciwości władzy dokonało w nim stopniowo przemiany na pospolitego zbrodniarza.

1 tak za czasów proskrypeyi dyktatora Sulli zamordował K. brata własnego, a z obawy przed karą sądową sprawił, że nazwisko zamordowanego umieszczono później, nieprawym sposobem, na spisie skazańców; na czele najemnego żołdactwa gallijskiego pozabijał kilkunastu rzymskich rycerzy, a obywatela Marka Maryusza Gratidienu-sa na śmierć okrutnie skatował; w r. 73 uwiódł

podobnym zamiarom zbrodniczym. Pompejusz bowiem toczył wojnę na dalekim Wschodzie, cała Italia ogołocona była z wojska, senat zaś popadł w stan chronicznej niezdarności i maz-gajstwa, obywatelstwo rzymskie, zwłaszcza w wyższych sferach, ugrzęzło w zbytkownem życiu i w wycieńczających ciało i umysł rozkoszach, a pospólstwo, napływające ze wszech stron Italii do stolicy, wstręt miało nieprzezwyciężony do pracy i wobec klas rządzących coraz bezczelniej z żądaniami swemi chleba i igrzysk publicznych występowało. W warunkach takich znalazł się K. w krótkim czaBie na czele szeroko rozgałęzionego sprzysięźenia, którego odnogi sięgły niebawem nawet najdalszych okolic Italii. Ściślejsze spiskowców koło tworzyła tłuszcza marnotrawcza arystokratycznych dekadentów, którym przewrót polityczny niczego zabrać, lecz wszystkich dostatków mógł dostarczyć, dalsze zaś ich gromadne zastępy składały się z ludzi lekkomyślnych, zubożałych, ze zbiegłych niewolników, ze zbrodniarzy, z weteranów Sulli, którzy majątki w krótkim czasie zyskane jeszcze prędzej zupełnie strwonili, a teraz za nowemi łupami dyszeli, szczególnie zaś z motłochu, najbrudniejszych mętów stolicy, chciwego pożogi, rabunku i mordu. Spiskowcom nakazano z miejsca naczelnego nasam.przód podczas wyborów wszystkiemi siłami wpłynąć na przeprowadzenie K-y jako konsula na rok 62, gdyż w takim razie spodziewał się tenże jednego konsula, Antoniusa, również bardzo zasłużonego, zaraz na swą stronę pizeciągnąć, drugiego zaś konsula, Cycerona, gwałtem z drogi sprzątnąć. Wszakże roztropność i czujność Cycerona pokrzyżowały doszczętnie wszystkie te niecne plany. Odstępując bowiem dobrowolnie koledze swemu Antoniusowi namiestnictwo bogatej prowincyi Macedonii, zniewolił go do zerwania wszelkich stosunków z K-ą, a trafem szczęśliwym przez Fulwię, kochankę spiskowca Kwintusa Curiusa, dowiedział się wszystkich szczegółów sprzysięźenia i odkrył zaraz senatowi cały plan zbrodniczy, uknuty przeciw całości państwa i własnej jego osobie. W dniu wyborów konsularnych, na których K. wszystkie swe nadzieje oparł, pojawił się Cyceron uzbrojony na czele licznego orszaku, złożonego z oddanych mu i odważnych mężów, na placu wyborczym. Onieśmieleni spiskowcy zbrojni nie poważyli się zamachu dokonać, a kandydatura K-y znowu nie uzyskała większości głosów. Natenczas zdecydował się K. podnieść oręż do buntu otwartego. W stolicy i w Italii zwerbował liczniejszych jeszcze stronników, wszędzie wielkie zapasy broni zbierał, a znaczne summy pieniędzy, jakie pożyczył, wysłał do miasta Faesulae, w Etruryi, na ręce Gajusa Manliusa, któremu zlecił główne dowództwo nad wojskiem rewolucyjnem. Miał on rozkaz d. 27 października chwycić w Etruryi za oręż; a następnego dnia mieli w Rzymie Cyceron i co znaczniejsi stronnicy jego paść pod sztyletami. Wtedy dopiero uchwalił dnia 21 października przez Cycerona senat dekret stanowczy, zdający w ręce konsulów obronę państwa z władzą nieograniczoną. Widząc przeszkody piętrzące się w stolicy, postanowił K. sam wyruszyć do Etruryi, aby objąć naczelną kommendę nad wojskiem i czemprędzej stoczyć walkę stanowczą; poprzednio jednakże zamyślał Cycerona, najniebezpieczniejszego wroga, ze świata zgładzić. W tym celu w nocy z 6 na 7 listopada zwołał spiskowców do domu Porcyusza Laeki i wydał odpowiednie rozkazy. Senator Varguntejus i rycerz Cornelius oświadczyli gotowość zamordowania konsula w jego własnym domu; wszakże Cyceron, przestrzeżony wcześnie, do siebie ich nie wpuścił, wzmocnił zaraz straż miejską, a dnia 8 listopada zwołał senat do świątyni Jowisza Sta-tora, gdzie wygłosił pierwszą swą mowę znakomitą przeciw K-nie. Ten zaś był tyle bezczelnym, że stawił się osobiście na owo posiedzenie i zamierzał nawet z oszczerczą inwektywą wystąpić przeciwko konsulowi; jednakże, zmiażdżony ciosami niezbitych faktów i najjaśniejszych dowodów, ujętych nadto w świetną formę krasomówczą, uszedł cichaczem z posiedzenia senatu i jeszcze tej samej nocy wyjechał z Rzymu do obozu Manliusa. W drugiej mowie przeciw K-nie, mianej 9 listopada, powiadomił Cyceron lud o politycznem położeniu państwa i o wielkiem niebezpieczeństwie, jakiem całości jego sprzysiężeni zagrażają. Gdy w kilka dni potem nadeszły do stolicy wieści pewne, że K. z liktorami i wszelkiemi innemi symbolami wodza naczelnego do obozu Manliusa się udał, postanowił senat uroczystym dekretem skazać K-ę i Manliusa na banicyę, konsulom zlecić natychmiastowe powołanie legionów pod broń, a Cyceronowi powierzyć opiekę nad bezpieczeństwem stolicy. Tymczasem w obozie K-y gromadziły się zewsząd liczno tłumy sprzysiężonych, kiedy w Rzymie samym pozostali przywódzcy spiskowców, mianowicie pretor Lentulus i senator Céthégus, otwarcie agitowali i zbroili na rzecz K-y. Zamierzali oni szczególnie, skoro K. z wojskiem swem przybędzie w okolice miasta Faesulae, przez przekupionego trybuna na zgromadzeniu ludowem całą winę grożącej wojny domowej zwalić na Cycerona; następnej nocy mieli potem Statilius i Gabinius ze zgrajami zwerbowanego motłochu Rzym równocześnie na dwunastu punktach podpalić, Cethegus zaś Cycerona i jego popleczników z arystokratycznego stronnictwa zamordować, a potem wśród ogólnego zamieszania i popłochu przedrzeć się do obozu K-y, aby z nim razem stolicę opanować. Ponieważ jednakże Cethegus naglił bardzo do pośpiechu, postanowiono plan ów podczas uroczystości Satur-naliów (19 grudnia) wykonać. Lecz znowu Cyceron wcześnie się dowiedział o wszystkich niecnych zamiarach; wszakże wtedy dopiero chciał

S. Drz.

wszystkiemi siłami i z całą energią wkroczyć pomiędzy sprzysiężonych, gdy namacalne dowody zbrodniczych zamiarów w stolicy do rąk swych dostanie. Trafem szczęśliwym niedługo na tę sposobność czekać potrzebował. Otóż Lentulus wtajemniczył w plan swój posłów Allo-brogów, podówczas w Rzymie bawiących; ci zdradzili tajemnicę patronowi swemu, obywatelowi rzymskiemu Kwintusowi Fabiusowi Sandze, a ten odkrył wszystkie szczegóły Cyceronowi. Gdy posłowie owi w nocy z dnia 2 na 3 grudnia z listami przywódzców sprzysiężonych razem z Volturiusem, jednym ze spiskowców, w drogę wyruszyli, ujęto ich przy moście Mylwijskim i odprowadzono do stolicy. Jeszcze tej samej nocy rozkazał Cyceron pojmać Lentulusa, Cethe-gusa, Statiliusa i Gabiniusa i zwołał dnia 3 grudnia senat do świątyni Concordii, gdzie pojmanych przesłuchano i winy naocznie im dowiedziono. Senat postanowił zrazu zdrajców ojczyzny oddać pojedyńczym zaufanym senatorom pod straż. W trzeciej swej mowie przeciw K-nie, wygłoszonej jeszcze wieczorem 3 grudnia, wyjawił Cyceron ludowi wszystkie szczegóły o zaszłych wypadkach ważnych. Ponieważ jednakże zachodziła obawa, że więźniowie z pomocą spiskowców gwałtem wydostać się mogą na wolność, zwołał konsul dnia 5 grudnia nowe zebranie senatu do świątyni Concordii. Tutaj głosował senator Silanus za najostrzejszą karą, t. j. za straceniem winnych spiskowców, podczas gdy Cezar, wywodząc, że kara śmierci byłaby krzy-czącem bezprawiem wobec rzymskiego obywatelstwa, stawił wniosek o skazanie winnych na dożywotnie więzienie i konfiskatę majątku. Cyceron jednakże w czwartej swej mowie przeciw K-nie, a zarazem i Katon, oświadczyli się za karą śmierci, a wniosek ten znaczna większość senatu przyjęła. Sprzysiężonych, do których dołączono także obżałowanego Cepariusa, jeszcze tego samego wieczora ręka katowska w więzieniu Tullianum udusiła. Z ogromnym entuzyaz-mem powitał lud Cycerona jako zbawcę stolicy i ojczyzny, a w tryumfalnym pochodzie odprowadził go przez miasto do domu. Bunty, jakie w rozmaitych stronach Italii równocześnie wybuchły, z łatwością wkrótce przytłumiono, wielu sprzysiężonych porzuciło zaraz sprawę K-y i opuściło jego szeregi. Z resztką wojska swego, składającego się teraz w wielkiej części ze zbiegłych niewolników, zamierzał K. szukać schronienia w Gallii, lecz na przełęczach Apeninów zastąpiły mu drogę legiony, któremi dowodził Metellus Celer. Pod miastem Pistorią dnia 5 stycznia r. 62 zetknął się znowu z walecznym Petrejusem, legatem konsula Antoniusa: walkę przyjął. Bój zawrzał nadzwyczaj zacięty. Skoro jednakże K. przekonał się, że wszystko już stracone i niema najmniejszej nadziei zwycięstwa, rzucił się w wir bitwy i znalazł niebawem śmierć pożądaną. — Por. Salustyusza

„Bellum Catil.”, Cycerona Mowy przeciw K-nie, Plutarcha Żywot Cycerona, Dyona Cassiusa Ks. III, rozdz. 3; nadto nowsze rozprawy: Hagen „Catilina” z r. 1854; John „Die Entstehungsgeschichte der catilinarischen Verschwörung” z roku 1876; Wirz „Catilinas und Ciceros Bewerbung um das Consulat für d. Jahr 63” (Zürich).

Katzbach, niewielka rzeczka na Szląsku, w okręgu Lignickim, wypływająca z przedgórza gór Olbrzymich, od niej „Katzbacher Berge” nazwauego, wpadająca do Odry pod Parchnicami. Nad rzeką tą d. 26 sierpnia r. 1813 stoczona została bitwa pomiędzy armią Blüchera a czterema korpusami francuskiemi pod dowództwem marszałka Macdonalda. Po dniu 17 sierpnia, w którym upłynął termin zawieszenia broni pomiędzy Napoleonem a armią Sprzymierzonych, Blücher usunął się był poza K., ażeby u-niknąć bitwy z przeważającemi siłami Napoleona. Ten zaś, celem powściągania Blüchera, powierzył Macdonaldowi trzeci korpus pod dowództwem gen. Souhama (około 25 tys ), piąty pod Lauri-stonem (ok. 30 tys.) i jedenasty o sile około 11000 pod Gerardem, dodając do tego jazdę gen. Sebastiaui (5—6 tys. koni). Rozkazał Macdonaldowi odrzucić Blüchera za Jauer (Jawor), zająć stanowisko nad Bobrem między Löwenber-giem i Buntzlau (Bolesławiec). Dowiedziawszy się o cofnięciu Napoleona do Drezna, Blücher, mając jeden korpus armii pruskiej pod Yorkiem i dwa rossyjskie pod Langeronem i Sackenem, o sile około 85 000 żołn. i 340 armat, postanowił rozpocząć kroki zaczepne. D. 25 sierpnia zajął następujące pozycye: Sacken z prawem skrzydłem stanął pod Maliczem, York z centrum pod Jauerem, Langeron z lewem skrzydłem ua lewo od Jaueru w kierunku Hennersdorfu. Straże przednie stanęły pod Lignieą. Macdonald d. 26 sierpnia postanowił wyruszyć ku Jauerowi, ażeby wykonać rozkaz Napoleona: postawienia przedniej straży nad K-em pomiędzy Jaworem a Li-gnicą, w celu łatwiejszego dostarczania żywuo-ści, i przecięcia kommuuikacyi pomiędzy Czechami a Berlinem. Z powodu kilkudniowych ulewnych deszczów i burz i rozmiękłych, wskutek tego, dróg obie armie nie miały dokładnych wiadomości o wzajemnych swych ruchach, co sprawiło, że w d. 26 sierpnia nastąpiło niespodziane zetknięcie się tych armij nad rzeką K. na trójkątnej równinie pomiędzy Goldbergiem (Złotorya), LigDicą a Jaworem. Blücher pozwolił wojskom francuskim rozpocząć przeprawę przez wezbraną rzekę i zajmować w miarę przeprawienia się płaszczyznę. Większa część wojsk francuskich przeprawiła się już była przez K. pod Lignieą. Jedną drogą, w sile 23 — 24 tys. piechoty i 5 — 7 tys. jazdy, posuwając się w dół rzeki, Sebastiani, Lauri8ton, Gérard i Souham zajmowali płaszczyznę Janowiec. Wtedy Blücher postanowił rzucić na wojska francuskie korpusy Yorka

—27, T. IV, 409-15, 373).

Katzbachskie góry stanowią północną krawędź doliny Hirschberskiej (Jeleniogórskiej), po północnej stronie gór Olbrzymich. Tworzą one nieckę, otwartą ku północo - zachodowi, której środek, pod Schönau, leży na wysokości 290 m. Wysoka południowa krawędź niecki jest utworzona przez dwa blizko siebie biegnące równo ległe grzbiety. Pierwszy z nich, sterczący bezpośrednio nad doliuą Hirschbergu, rozpoczyna się górami Kauffunger (667 m.), obfitującemi w pokłady wapienia i marmuru; droga z Hirschbergu do Schönau przekracza te góry przejściem

z. N.

i Sackena, poprzedziwszy natarcie silnym ogniem działowym. Następnie pchnął 10 000 jazdy, której piechota francuska w czworobokach usiłowała stawić opór, ale i Sebastiaui, natarłszy na jazdę, został następnie odparty, nie mogąc dłużej opierać się trzy razy liczniejszym siłom. Poczem Blücher rzucił 20 000 piechoty; piechota francuska wytrzymała kilka starć na bagnety, lecz niebawem zachwiała się i została wepchnięta w parów rz. Wütende Neisse, gdzie znalazła się w największem pomieszaniu z jazdą Sebastianie-go i z czołem nadchodzącego korpusu Souhama. W nieładzie, ciasnem przejściem, cofano się do wsi Kroitsch i do owej Wütende Neisse, wpadającej do K-u; strumień ten wezbrał gwałtownie, tak, iż przy przeprawie potonęła wielka liczba żołnierzy francuskich. Noc przerwała bitwę, a Francuzi odstąpili pod Goldberg. Pościg dalszy rozpoczęto nazajutrz: pobito uciekającą armię pod Lignicą, pod Wolfsbergiem i Löwenbergiem (28 sierpnia). Generał Puthod, dowiedziawszy się o klęsce nad K-em, ruszył ze swą dywizyą pod Hirschberg (Jelenia Góra), chcąc się tam przeprawić przez Bober, nie znalazłszy jednak mostu, posunął się do Löwenberga i przystąpił do rzucenia mostu pod Zopten. Zmniejszona już do 4-ch tysięcy dywizya jego została otoczona przez oddziały korpusu Langerona (29 sierpnia). W Bobrze u-tonęło około 400 żołnierzy, reszta, 3y₂ tys., dostała się do niewoli. Macdonald w nocy z dnia 29 na 30 sierpnia z 12 000 wojska przeszedł Bober pod Bolesławcem, spaliwszy za sobą most. W bitwie nad K-em Francuzi stracili o-

koło 30 000 żołnierza, w tej liczbie 18 000 wziętych do niewoli, 103 działa, 2 sztandary, 250 wozów amunicyjnych. Strata Blüchera wynosiła 3 400 żołnierzy. Szląsk został oswobodzony od wojsk francuskich. Klęska francuska w związku z pobiciem Oudinota pod Gross-Beeren niedaleko Berlina (23 sierpnia), rozbiciem Vandam-me’a pod Culm (30 sierpnia), przegraną Neya pod Dennewitz (6 września)—udaremniła wszystkie strategiczne korzyści zwycięstwa Napoleona w wielkiej bitwie pod Dreznem (27 sierpnia). — Porów.: Leer „Encikłopiedija wojennych i morskich nauk”; Thiers „Historya Konsulatu i Cesarstwa” (przekł. polski, 1860, t. IX str. 1—14), „Vie polit, et militaire de Napoléon” (Paryż 1826

J. B.

Kapellenberg (613 m.), z którego roztaczają się wspaniałe widoki; dalej na zachód toruje sobie przez te góry drogę rzeka Bober; jeszcze daleko poza tą rzeką, na północy od Liebenthal i Greiffenberg, góry te ujawniają się jako grzbiet skalisty. Drugi grzbiet posiada na wschodzie znaczny skalisty pień w szczycie Eisenberg (666 metr.) pod Altenbergiem ; przez góry te toruje sobie drogę rzeka Katzbaeh; na zachód od tego wyłomu w szczycie Hogolie (720 m.) góry K. dosięgają największej wysokości w całym systemacie. Zachodni kraniec tych gór jest odcięty przez rzekę Bober pod Zähn. W przeciwieństwie do tych dwóch grzbietów, stanowiących, jak wspomnieliśmy, południową krawędź niecki Schönau, krawędź jej północna jest daleko słabiej rozwinięta. Już góra Willenberg pod Schönau z wylewem porfiru („Wielkie Organy”) nie dochodzi 370 m., a jeszcze niższemi są wzgórza, ciągnące się pod Hohenfriedeberg, Goldberg, Bunzlau i tworzące północny skraj całego systematu. Tę północną krawędź zdobią kopuły bazaltowe, oszczędzone od denudacyi jądra dawnych wulkanów warstwowych, które u-traciły swe miękkie popiołowe płaszcze; do takich należą: Hessberg (445 m.) pod Jauerem, Wolfsberg (373 m.) pod Goldbergiem i Gröditz-berg (389 m.), uwieńczony zwaliskami zamku. Jeden z takich szczątków wulkanicznych wznosi się też w kształcie stożka we wnętrzu niecki: Probsthainer Spitzberg (500 m).

Katzeler (Katzler) Fryderyk Jerzy Andrzej von, generał pruski (* 24 stycz. r. 1765 w Grimminghausen pod Alteną — f 12 lipea r. 1834 w Wittinfeldzie pod Elblągiem), krewny Mikołaja Andrzeja v. K-a, generała pruskiego; w r. 1779 wstąpił jako kornet do huzarów, w latach 1793 — 94 walczył w randze rotmistrza przeciwko Francuzom w huzarach Blüchera, w r. 1806 został majorem huzarskim, poczem otrzymał dowództwo nad zachodnio - pruskimi ułanami i w latach 1813 —14 dowodził przednią strażą Blüchera, a następnie korpusu Yorka. Wyróżniał się przebiegłością, śmiałością i niezmordowaną czynnością podczas działań wojennych; głośny Reyher był adjutantem K-a. Mianowany w r. 1813 generałem-majorem, został niebawem do-wódzcą brygady w Szczecinie, a potem, aż do r. 1825, dowódzcą dywizyi w Gdańsku. Na cześć K-a w r. 1889 pułk drugi ułanów szląskich nazwano pułkiem ułanów imienia K-a. — Por.: Bock v. Wülfingen „General v. K” (Berlin 1892).

Katzenellenbogen, nazwisko rozpowszechnione śród Żydów średniowiecznych i nowoczesnych, których kolebką było prawdopodobnie miasto K. w Niemczech (w kraju Nadreńskim). Szczególnie wsławiła .się jedna rodzina K-ów, która żyła pierwotnie we Włoszech, a której potomkowie przesiedlili się potem do Polski i tu poważne zajęli stanowisko. Śród nich są najbardziej znani: 1) Meir syn Izaaka, rabin w Padwie, skąd

z. N.

„Das Wasser des unteren Amazonas”

Das Amazo-

jego nazwa literacka „Maharam mi-Padwa” (um, 1565). Napisał responsa halachiczne, które wydał wraz z responsami Jehudy Mintza, dziada swej żony, w Wenecyi 1553. Oprócz tego napisał glossy do kodeksu religijnego Maimonidesa, które wyszły w wydaniu weneckiem z r. 1550— 51.— 2) Samuel Jehuda K., syn poprzedniego (urn. 25 marca 1597 r. w wieku bardzo podeszłym). Był rabinem w Wenecyi i cieszył się wielką powagą u współczesnych. Z licznych jego dzieł został osobno drukowany tylko zbiór 12-u kazań p. t. „XII Deraszoth” (Wene-cya 1594). Synem jego był sławny Saul, który przeniósł się do Polski i o którym mówi legenda, że był przez jedną noc królem polskim z wyboru, przez co miał otrzymać miano Wahl (ob.).— Do tej rodziny należy także 3) Saul syn Józefa K. z Brześcia Litewskiego. Mieszkał w Połocku, a potem w Wilnie jako assesor ra-biniczny. Tu też urn. 12 stycznia 1825 r. Napisał glossy do Talmudu, które wyszły w wydaniu wileńskiem z roku 1832 i nast. — Z innych uczonych, noszących nazwisko K., a o których niewiadomo czy pochodzą z tej samej gałęzi, należy wymienić jeszcze dwóch: 4) Ezechiel syn Abrahama K. (urn. w lipcu 1749). Był rabinem w Kojdanowie (w Mińskiem), a następnie w połączonych trzech gminach niemieckich: Altona, Hamburg i Wandsbeck. Napisał responsa halachiczne p. t. „Kneseth Jechezkel” (wyd.

1-e Altona 1742), a z pośmiertnych jego dzieł wyszły homilie do pojedyńczych rozdziałów Pięcioksięgu p. t. „Majim Jechezkel” (część 1-a, Poryck 1786). — 5) Hirsz syn Simchy K., wybitny uczony talmudyczny (ur. się w Wilnie 1796—urn. tamże 1868). Żył naprzód jako kupiec, zajmując się przytem sprawami gminnemi; od roku zaś 1848 aż do śmierci był inspektorem szkoły rabinów w Wilnie. Wydał oracyę pogrzebową na śmierć Chajima z Wołożyna p. t. „Nachał dimeah” (tj. Strumień łez; Wilno 1821), takąż na zgon wymienionego powyżej Saula K-a, którego był uczniem, p. t. „Gibeath Szaul” (tj. Dolina Saula, tamże 1825), oraz kommentarz do 32-ch reguł talmudyczno-metodologicznych Elie-zera ben Jose lia-Gelili p. t. „Netiboth olam” (tj. Ścieżki odwieczne, tamże 1822; drugie pomnożone wydanie, tamże 1858). Oprócz tego napisał uwagi o rzeczownikach hebrajskich, które zostały dołączone do dzieła gramatycznego Jehudy Löb Ben-Zeebh’a (ob.), w wydaniu królewieckiem z roku 1850. — Hirsz K. przyczynił się także wielce do podniesienia oświaty śród Żydów litewskich.    Dr s* p*

Katzenelnbogen: 1) miasteczko w powiecie Dolnego Lahnu, pruskiej regencyi Wisbadeńskiej, w odległości 27 km. od St. Goarshausen, na kolei Nastetten Zollhaus, siedlisko władz administracyjnych i leśniczych, liczy 1 127 m-ców (rok

1901); pokłady żelaza i manganu.—2) Hrabstwo, należące do powiatu Górnego "Remi rozpadało się na dwie części: wyższą i niższą, i obejmowało około 1 100 km. □ obszaru. Zbudowany nad Renem w r. 1 303 zamek Neukatzenelnbo-gen, zwykle Katz zwany, został w r. 1806 z rozkazu Napoleona wysadzony w powietrze.

Katzer Jędrzej, geolog czeski (* r. 1861 w Rokiczanach), kształcił się w Kutnejhorze i Pradze, poczem studyował nauki przyrodnicze w Technicum czeskiem i na uniwersytecie. Od r. 1883 aż do r. 1887 był sssystentem przy katedrze mineralogii i geologii w instytucie technologicznym. Potem podróżował po Niemczech i po powrocie został we Wrszowicaeh i Pradze zarządzającym stacyą doświadczalną materyałów budowlanycd, rud itd. Uzyskawszy w r. 1890 stopień doktora filozofii, K. otrzymał w r. 1892 nominacyę na assystenta mineralogii, geologii i paleontologii w akademii górniczej w Leoben (Styrya). Powołany w r. 1896 przez stan brazylijski Par à na dyrektora muzeum stanowego i geologa rządowego, zwiedził dokładnie część Brazylii od Pernambuco aż do granicy północnej. Tutaj prowadził w roku 1896 badania naukowe w okolicach Ceary, Santaremu południowego, 0-bidosu na północ od rz. Amazonki i na wyspie Marajo; w roku zaś 1897 badał okolice wzdłuż górnego biegu rz. Tapajos aż do wodospadów i w obrębie północnych stoków gór Monte Ale-gre. Badania te dostarczyły mu obfitego mate-ryału do wydania licznych prac naukowych z zakresu geologii o Brazylii. Po powrocie został w r. 1898 geologiem krajowym w Bośni, a następnie adjunktem geologii przy zarządzie górniczym w Serajewie. Z licznych prac K-a napisanych z zakresu geologii Czech wymieniamy: „Prispëvky k minerńlnimu zemepisu Öeeh” („Ves-mir” 1887); „Spongienschichten im mittelböhm. Devon” (Ces. Akad Nauk, Wiedeń 1888); „Beiträge zur Mineralogie Böhmens” (w „Tscherm. Mineral. Mittheil.” 1891, 92, 95); „Die Anthra-citführende Permablagerung bei Budweis in Böhmen” (1895); „Beiträge zur Palaeontologie des älteren Palaeozoicum in Mittelböhmen” (Król. Cześ. Akad. Nauk, 1895); „Das ältere Palaeozoicum in Mittelböhmen” (Praga 1888); „Geologie von Böhmen” (tamże 1892) i wiele innych. Badał nadto okolice rodzinne Kutnejhory, Wrszo-wic itd. i badania swoje ogłosił. Z prac o geologii Brazylii wymieniamy: „Der strittige Gold-district von Brasil. Guyana” (w „Öst. Zeitschr. f. Berg- u. Hüttenwesen” 1897); „A foz do Ta-pajós e suas relaçoês com a agua subterrauea de Santarem” (w „Bolet. do Musen Paraense” 1896);

(Król. czes. Akad. Nauk. 1897); nas-Devon” (tamże); „Fauna devonica do Rio Maecuru” („Bolet. do M. Par.” II, 1897); „Ein eigenthümliches Manganerz d. Amazonasgebietes” (w „öst. Zeitsch. f. Berg- u. Hüttenw.”

1898); „Eine Forschungsreise auf Marajó” („Globus” 1898) i t. d.

Katzler, herb polski z indygienatu. Na tar ale jest wskutek licznych bagnisk solnych nie-czy, w polu błękitnem, między dwoma kotami zdrową. Na wschód od Dirki leży oaza Szy-wspiętemi — pień złoty sękaty. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pół kota między dwoma pniami złotemi. Labry błękitne, podbite srebrem.

Nadany d. 3 września 1583 roku przez Rudolfa II, cesarza św. państwa Rzymskiego, Kacprowi Katzlerowi, którego potomek, Jan Ludwik Katz-ler, podpułkownik gwardyi pieszej wojsk W. Ks.

Litewskiego, przypuszczony został do indygienatu polskiego uchwałą sejmową w dniu 9 września 1769 r. — „Volum. Le gum” VII, 800; Ks.

Kaucl. 43, f. 103.

Kauai, jedna z wysp Sandwich, najdalej na północ leżąca, ma 1409 kilom. □ obszaru i 20 562 m-ców (r. 1900); na zachód od niej leżąca wysepka Niihau ma 251 klm. Q obszaru i 172 m-ców. Wnętrze K. jest silnie górzyste i dosięga w szczycie Weialeale 2100 m. wysokości. Grunt jest nadzwyczaj żyzny. Od niedawna uprawiają tu mianowicie trzcinę cukrową.

Z. N.

D.

PU

y)

tm

aï

Jg!

Fig. 20. Katzler (herb).

z. N.

Kanar, Kavar, grupa oaz w środkowej Saharze, pod 19° szer. płn. i 13 dług. wschodniej. Oazy te leżą w dolinie ciągnącej się w kierunku z północy na południe i mającej 80 kim. długości, 8 — 10 kim. szerok., 300 — 400 m. nad poz. morza. Na zachód rozciąga się piaszczysta pustynia, na wschód zaś K-ru wzgórza Mogodom, dosięgające wpobliżu Bilmy 633 m. wysokości. Ogólna rozległość K-ru wynosi około 2 750 kim. □. Na głębokości 1 metra wszędzie można natrafić na wodę, wskutek czego K. obfituje w lasy palmowe, tak, że w języku tubylców ma nazwę „palmowej doliny” (henderi tege). W niektórych miejscach znajdują się słone jeziora, z których największe ma 2 kim. długości. Sól tutejsza słynie w całej Saharze i jest przedmiotem handlu karawanowego, będącego w rękach Tuaregów. Mieszkańcy (4 000— 6000) należą do plemienia Ti bu i mówią dya-lektem zbliżonym nieco do narzecza Kanurów. Wszystkich oaz jest 11; najważniejsza z nich, Dirki, pod 19° szer. płn., liczy 250 domostw, medru ze 120—130 chatami, siedziba szeika Snussów, naczelnika duchownego K-ru. Na południu, pod 18°42' szer płn.— G ar u z 300 domostwami, siedziba naczelnika oazy Bil ma. K. ma swego niezależnego wodza, mieszkającego w Dirki. Oazy cierpią bardzy od napadów ze strony Tuaregów, przeciwko którym Tibowie bronią się, urządzając twierdze w skałach. Ze strachu przed najeźdźcami nie truduią się roluic-twem. K. zajmuje bardzo ważny punkt strategiczny w Saharze i jest prawdziwem dobrodziejstwem dla handlu karawanowego między Trypolisem a Boruu: tutaj bowiem po miesięcznej drodze z Mursuku karawany odpoczywają, aby przysposobić się do nowej 2-tygodniowej podróży nad jezioro Czad. Z Europejczyków pierwsi Anglicy, pod kierunkiem Oudney’a, Den-hama i Clappertona, zwiedzili K. w r. 1822. Potem przechodziło tędy wielu podróżników europejskich, jak Vogel, Barth, Rohlfs, Nach-tigal, Monteil i inni.

Kaub (Caub), miasto w powiecie St. Goarshausen pruskiej regencyi Wiesbadeńskiej, na wysokości 78 nad poziomem morza, na prawym brzegu Renu i przy kolei Frankfurt n/M.-Nieder-lahnstein, dawniej silnie ufortyfikowane, stacya parowców kursujących po Renie; liczy 2 204 m-ców (r. 1900), w tern około 700 katolików; uprawa wina, żegluga, zwłaszcza handel wybornym łupkiem dachowym, którego głównem miejscem dobywania w krajach nadreńskich jest K. W dniach: 10 marca r. 1876 i 9 lutego r. 1879 obsunięcie się góry zasypało wiele domów w mieście i sprowadziło śmierć 25 ludzi. Naprzeciwko wznosi się na Renie stary Pfalz albo Pfalz-grafenstein, sześciokątny zamek z pięciokątną wieżą główną i licznemi wieżyczkami.

Kaucya oznacza przedewszystkiem pewną summę pieniężną, złożoną na pewność dotrzymania jakiejś umowy lub pokrycia mogących nastąpić strat. Jest to więc zabezpieczenie lub rękojmia, składana wierzycielowi. Poza tern składają K-e pewni urzędnicy skarbowi, jak np. ka-syerzy, zarządzający majątkami skarbowemi, dalej urzędnicy, wykonywający pewne obowiązki, pociągające za sobą odpowiedzialność majątkową względem osób, żądających spełnienia danych czynności. Tu należą regenci (notaryusze), komornicy sądowi itd. K-e te składają oni w papierach publicznych, od których procent, tj. kupony, sami odbierają. Do ostatnich czasów u-stawy proceduralne wymagały składania K-yj przez cudzoziemców, występujących z procesem. Konferencya w Hadze r. 1894 zniosła tę K-ę, zwaną cautio judicatum solvi, dla większości państw europejskich. I Rossya przyłączyła się do tego orzeczenia w dniu 19/31 grudnia r. 1897 (Zb. pr. z r. 1899 N? 62). Depozyty w gotowiźnie lub w papierach publicznych, składane jako rękoj-

H. K.

■l

rnia, zastępują K-e hypoteczne. Bądź sam dłużnik, bądź osoba trzecia zapisują na nieruchomości lub na kapitale hypotecznym ewikcyę do pewnej wysokości, która pod postacią K-yi zastrzega miejsce hypoteczne dla ewentualnej należności. Następnie zaczęto zapisywać tego rodzaju K-e nietylko jako zabezpieczenie na rzecz urzędników, lecz jako gwarancyę kredytu, otwieranego przez rozmaite iustytucye bankowe. U-stawa hypoteczna nie obejmuje wprawdzie wyraźnego przepisu, upoważniającego do zapisywania kaucyj, lecz nie ma najmniejszej wątpliwości, że są one ze stanowiska prawnego dopuszczalne. Są to zobowiązania warunkowe, mające za przedmiot przyszłą należność, lecz już zgóry określające najwyższą normę długu. K-e takie mają tę wyższość nad zwykłemi obligami liypo-tecznemi, że umożliwiają stały obrót, t.j. ciągłe wypożyczanie i zwracanie należności, podczas gdy przy obligach wierzytelność raz oddana musi być wykreślona z hypoteki, a ponowne jej wypłacenie dłużnikowi wymaga zawarcia nowego stosunku. W naszym kraju b. Bank Polski zaprowadził pierwszy K-e hypoteczne, jako zabezpieczenie kredytu osobistego, otwieranego handlującym. Za przykładem tej instytucyi poszły banki prywatne, a dziś operacye te są bardzo rozpowszechnione. Oprócz kaucyj w gotowiźnie, papierach i hypotecznych, znajdują zastosowanie weksle, t. zw. kaucyjne. Weksle takie mają na celu również zabezpieczenie przyszłych na-leżnośoi, lecz wobec tego ich charakteru do u-dowodnienia długu potrzeba dokumentów innych, stwierdzających wypłacenie żądanej waluty. Stąd więc są one pozbawione istotnego znaczenia. K-e bywają także przy licytacyach i wówczas noszą nazwę wady um (ob.). Wreszcie K-e, jako poręka, składane bywają w postępowaniu karnem, bądź w czasie śledztwa, bądź po wyroku, a to w celu zabezpieczenia stawiennictwa oskarżonego. Kaucye takie deponować może sam oskarżony lub osoba trzecia (ob. Śledztwo).

Kaucyjny weksel, ob. Weksel.

Kauczuk (botanika). Z pomiędzy licznych produktów zwierzęcych i roślinnych, których nam dostarczyły Indye po znalezieniu drogi morskiej do nich, Ameryka zaś po odkryciu, ważne miejsce zajmuje K., zwany także Gummi elasti-cum, a otrzymywany z soków mlecznych pewnych roślin. Ów sok mleczny, oprócz K-u, zawiera także wiele ciał innych, a mianowicie: żywicę, wosk, ciałka barwikowe, które mu nadają właściwy kolor mleczny. Już Kolumb miał przynieść pierwszą wiadomość o K-u; widział bowiem mieszkańców wyspy Haiti bawiących się piłkami elastycznemi; Torquemada zaś, około połowy XVI wieku, donosi, że mieszkańcy Meksyku wyrabiają z soku pewnego drzewa piłki do gry, kapelusze i ubrania nieprzemakalne. Daleko dokładniejszych wiadomości o K-u dostarczyli nam podróżnicy krajów podzwrotnikowych, którzy też pierwsi, jako ciekawostkę, przywieźli K. do Europy w postaci butelek kulistych, a uważano go wówczas za część składową ciała roślin lub zwierząt. Dopiero badacz francuski de la Condamine w r. 1735 ogłosił, że K. jest skrzepłym sokiem mlecznym pewnego drzewa, które rośnie w Brazylii; on też nadał dzisiejszą nazwę K. (franc, caoutchouc).—K. znajduje się w postaci maleńkich kuleczek w soku mlecznym wielu roślin, a nawet w niektórych gatunkach europejskich Euphorbiaceae i fig (w europejskich gatunkach jednak w tak małej ilości, że wydobywanie go nie opłaca się). Rośliny dostarczające K-u rosną w krajach podzwrotnikowych, a należą głównie do trzech rodzin: Doif

ba •$*

? jL-

Fig. 21. Siphonia elastica.

carpaceae, Apocynceae i Euphorbiaceae. Do rodziny Artocarpaceae należą: Ficus elastica, pierwotnie w Indyach wschodnich i tamże w r. 1810 poznana, jest obecnie w całej Azyi podzwrotnikowej i Nubii jako drzewo kauczukowe hodowana; to drzewo, jak również należące do rodzaju Apocynceae: Vahea gummifera i Urceola elastica można uważać za głównych dostawców K-u z Azyi; w Kochiochinie hodują zaś, dla wielkiej wydajności K-u, Apocynea Prameria grandu-lifera, której plantacye znajdują się dzisiaj i w Indyach południowych. Vahea gummifera pochodzi z Madagaskaru, a Urceola elastica z wysp Borneo i Sumatry. W Ameryce, nad brzegami Amazonki, rośnie Siphonia elastica, należąca do rodziny Euphorbiaceae; w Brazylii: Hancornia spe-

ciosa, Gecropia peltata i Manihot Glaciovii; w Meksyku; Castilloa elastica — z rodziny ' Artocarpa-ceae. W Afryce otrzymują przeważnie K. z róż-

Fig. 22. Manihot Glaciovii.

nych gatunków Vahea, a mianowicie: V. como-rensis, V. senegalensis, V. Traunii itp. Wyliczone tu drzewa dostarczają głównego procentu K-u; jest jeszcze wiele innych gatunków, których pro-

WÆ

Fig. 23. Castilloa elastica.

dukcya okazuje mniej wydajności. Przodują jednak pod względem ilości K-u: 1) Ficus elastica; rośnie na wybrzeżach Indyj Wschodnich i docho-

Knn. Pow, Iluitr. Zen. 276 T. XXXV.

dzi nieraz ponad 30 metrów wysokości; z powodu t. zw. „korzeni powietrznych”, które wyrastają z jej gałęzi i wrastają następnie w ziemię, tworzy nieprzebyte lasy. 2) Na wyspach wschod-nio-indyjskich rośnie przeważnie TJrceola elastica, której pień dochodzi również do ogromnych rozmiarów, a jedno drzewo może dostarczyć rocznie do 30 kilogr. kauczuku, większego zapotrzebowania K-u zaczęto w Ameryce, Azyi i Indyach uprawiać na szeroką skalę drzewa kauczukowe.—Literatura: Denin-ger „Die Leder- u. Kautschukindustrie” (Brun-świk 1874); R. Hoffer „Kautschuk und Guttapercha. Eine Darstellung der Eigenschaften etc.” (Wiedeń 1892); Hoffer „Practical treatise of caoutchouc and gutta-percha” (Londyn 1883); Heinzerling „Die Fabrication der Kautschuk- und Gut-taperchawaaren” (Brunswik 1883); Clouth „Die Kautschukindustrie” (Weimar 1878).

Kauczuk w technice (caoutchouc, gummi elasticum). Materya ta, dziś tak ważne znaczenie posiadająca w przemyśle, znaną była już od niepamiętnych czasów wielu plemionom indyjskim w Brazylii i Guaina, i do różnych celów używana, a mianowicie: do wyrabiania naczyń, obuwia i pochodni.— Z początkiem XIX stulecia zastosowanie K-u wzrosło nadzwyczajnie, a gdy udało się wyrabiać K. twardy i przez wulkanizowanie czystego K-u elastyczność jego utrzymywać stałą w dosyć znacznych granicach temperatury, materyał ten stał się w wielu gałęziach przemysłu nietylko bardzo użytecznym, ale i niezbędnym. Pierwszym, który zwrócił u-wagę w Europie na tę, podziwienia godną, ma-teryę, był uczony francuski la Condamine; w r. 1751 przedstawił on akademii paryskiej rozprawę, podając pierwsze wiadomości o tej zagadkowej materyi. W r. 1790 zaczęto używać K-u na resory i do innych połączeń rozciągliwych. Wkrótce udało się go zrobić miękkim i na tkaniny rozpościerać, a Fourcroy wynalazł środek do rozpuszczania go i sposób wydymania. K. znajduje się w soku mlecznym całego szeregu rozmaitych drzew (ob. wyżej). Sok ten występuje po nacięciu naczyń tych drzew jako mętny, do mleka podobny, płyn, zawierający, podobnie jak zwierzęce mleko zawiera masło, K. w postaci drobnych kuleczek, które, po ustaniu się, gromadzą się na powierzchni jako warstwa podobna do śmietany. Faraday w roku 1825 badał kauczukowy sok, sprowadzony z Ameryki, i przekonał się, że jest on pokryty cienką skórką stwardniałego kauczuku, ma konsystencyę śmietany, jest barwy biało-żółtej, na powietrzu wysuszony dawał 45# kauczuku, przez dodanie wody nie zmieniał się; ciężar jego właściwy 1.0117 i w 100 częściach zawierał: kauczuku 31.7, białka roślinnego 1.9, wosku i materyj azotowych 7.1, materyj rozpuszczalnych w wodzie a nierozpuszczalnych w alkoholu 2.9, wody, kwasu octowego i soli 56.4. K. otrzymuje się przez sztuczne nacięcie

Wobec coraz-to

J« R-el.

20

drzewa i krzewu, podobnie jak gutaperka. W korze Siphonia elastica robi się kilka nacięć równoległych i łączy je nacięciem prostopadłem, stąd obficie wypływające mleko zbiera się w naczynie gliniane, z którego następnie przelewa się je do odpowiednich glinianych form i zwykle stęża ponad dymem ogniowym. Gdy odlew ten stężeje, glinę oddziela się, i na tern kończy się proces otrzymywania. Masa ta posiada zabarwienie ciemne, w handlu nazywają ją „głowami Negrów”. Parakauczuk rozpościera się na deskach cienkiemi warstwami; jest on nadzwyczaj czysty i w handlu poszukiwany. W San-Salvador o-trzymują K., mieszając surowy sok z wodą, przez co K. oddziela się i występuje na powierzchni jako warstwa podobna do śmietany. Na powietrzu świeży sok K-owy zgęszcza się, wskutek odparowania zawartej w nim wody, i tworzy powłokę nader elastyczną, wody nieprzepuszcza-jącą. Wielka rozmaitość gatunków K-u zależy od rozmaitego pochodzenia i sposobów otrzymywania go; najlepsze gatunki są południowo-amerykańskie, pochodzące od Siphonia, Hevea, Ga-stilloa i Hancornia. Siphonia daje Paragummi najlepszą ze wszystkich gatunków. Drugą grupę stanowią gatunki indyjskiej gumy Urceola i gatunki ficusa, szczególniej TJrceola elastica. Afrykański K. pochodzi od Ficus-Vahea, Landolphia i spotyka się go w handlu jako gumę z Madagaskaru, Mozambiku, Kongo; są jeszcze gatunki Jawa. W handlu spotykamy K. w następujących gatunkach: Parakauczuk z Brazylii, rozmaitego kształtu: a) w kształcie kulistych flaszek o grubości ściany 5 cm., zewnątrz ciemnych, wewnątrz jaśniejszych; b) w kształcie okrągłych tarcz 5 cm. grubości i 20 cm. średnicy; c) w taflach kwadratowych na 60 cm., grubości 5 do 8 cm, K. z Carthageny, pochodzący z Nowej Grenady, w klockach, ważących do 50 klg, utworzonych przez sprasowanie cienkich płyt. K. wschodnio-indyjski, pochodzący z Assam i Singa-pore, w nieregularnych klockach, ważących ok. 20 klg., zanieczyszczony zwykle korą, piaskiem itp. nie przedstawia wielkiej wartości. K. z Madagaskaru doskonały, podobny do Parakauczuku, głównie we Francyi przerabiany. K. afrykański z Gabonu, Kongo itp. małej wartości. W handlu spotyka się także sok K-owy; przez dodanie roztworu salmiaku sok ten staje się nader wytrzymałym i daje się przechowywać we flaszkach szczelnie zamkniętych, tylko cena jego jest 4 razy wyższą niż stałego K-u.— Fizyczna właściwość. Barwa K-u, w handlu spotykanego, zmienia się od czarnej, brunatnej, żółtawej do białej, zapach ma nie mocny, ale charakterystyczny, smaku nie posiada żadnego. Do 0° oziębiony zachowuje swą elastyczność, poniżej 0° traci e-lastyczność i staje się twardym. K. daje się w każdym kierunku równomiernie rozciągać i wraca do pierwotnego kształtu. Wyciągnięty i wystawiony na działanie mocnego zimna, zatrzymuje swą nabytą długość. Przez ogrzanie odzyskuje napowrót swą elastyczność. Świeżo przecięty i powierzchniami przecięcia silnie przyciskany do siebie, z czepia się razem i tworzy jednolitą całość, dlatego krajać go należy nożami wilgot-nemi lub pod wodą. K. jest złym przewodnikiem elektryczności, a przez tarcie staje się elektrycznym. Doświadczenia wykazały, że K. nie jest w zupełności dla wody nieprzenikliwy; pozostawiony dłuższy czas w wodzie, wciąga ją, ale w niej wcale się nie rozpuszcza. W alkoholu nabrzmiewa. Olej terpentynowy, siarczyk węgla, eter i benzyna nie są właściwie środkami, rozpuszczającemi K. Eter rozpuszcza 66$ K-u żółtego, nie dymionego, czysty olej terpentynowy rozpuszcza go 49%; największa ilość K-u rozpuszcza się w mieszaninie, składającej się z 6-u do 8-u części alkoholu czystego i ze 100-u części siarczy ku węgla. K. rozpuszcza się także w nafcie. Ogrzany do 125°C. otrzymuje konsystencyę smoły. Podług Faraday’a gęstość K-u 0.92 do 0.96; różnica ta pochodzi od zawartości powietrza, którą w zupełności trudno z niego usunąć. — Chemiczne zachowanie się. Podług badań Payen’a K. składa się z ciał rozciągliwych i klejących, łatwo rozpuszczalnych w środkach rozpuszczających żywicę, z elastycznych ciał mało lub wcale nierozpuszczalnych, dalej zawiera: materye białkowate, tłuszcz, olej eteryczny, barwnik i wodę. K., od obcych części uwolniony, ma skład chemiczny C₄H.. Zmienia się on na powietrzu, górna jego warstwa traci swą elastyczność, utlenia się i staje się kruchą. Podług Spillen a K., rozpuszczony w nafcie, rozpostarty na materyi bawełnianej i wystawiony na działanie powietrza, przyjmuje tlen i zamienia się na ciało żywiczne, rozpuszczalne w benzolu. Czysty K. zawiera: węgla 87.2%, wodoru 128%- Żywica, wytworzona z K-u, składa się węgla 78.25°/₀, wodoru 10.35%j tlenu 11.4%. Przy suchej destylacyi daje K. kwas węglowy, węglowodany, a między niemi kautchin (C₁₀Hl6), tlenek węgla, wodę amoniakalną, oleje i pozostawia trochę węgla gębczastego, po spaleniu zaś trochę popiołu. K. zachowuje się obojętnie względem czynników chemicznych; rozpuszczone kwasy i skoncentrowane alkalia nie działają na niego, skoncentrowany kwas siarczany rozkłada go; skoncentrowany kwas saletrzany barwi go początkowo na żółto, przy ogrzaniu zaś rozkłada. Amoniak bieli K., zachowując wszystkie jego właściwości. Roztopiona siarka wciska się w K. Jeżeli wystawimy go przez dłuższy czas na jej działanie, to w przeciągu 2 do 3-ch godzin przyjmuje jej 10 do 15%- Tak napojony K. siarką pod działaniem wysokiej temperatury tworzy nowe ciało, którego właściwości różnią się bardzo od zwykłego K-u. Stosownie do ilości siarki i czasu trwania nagrzewania otrzymuje się różne produkty. Przy małej ilości siarki i krót-kiem nagrzewaniu powstaje K. wulkanizowany;

Tkaniny nieprzemakalne. Płyta kauczukowa, wychodząca z pod walców na kalandrach, jest gorąca i kleista. Jeżeli w tym stanie przepuścimy ją z tkaniną między walcami, otrzymamy materyę powleczoną z jednej strony kauczukiem, która może być użytą np. na wyrób poduszek powietrznych. Można także okładać K. z obydwóch stron tkaniną i stąd otrzymany wyrób, używany na ubrania, zowie się makintosz (od Macintosha). W nowszych czasach tkaniny nieprzemakalne wyrabiają się w ten sposób, że K. rozpuszczony miesza się z obcemi materyami, aż utworzy się massa ciastowata, którą, za pomocą specyalnych przyrządów, nanosi się na tkaninę. Do delikatnych materyj

przy większej ilości siarki i długiem nagrzewaniu powstaje K. rogowy v. stwardniały. Pierwszy jest elastyczny i miękki, drugi — rogowo-twardy. W wodzie ciepłej K. nabiera nieco miękkości i nabrzmiewa; zachowuje jednak swoją elastyczność i staje się tym sposobem łatwiej rozpuszczalnym. K. rogowy jest zupełnie obojętny na środki rozpuszczalne, a wulkanizowany tylko częściowo, nabrzmiewa nieco w lotnych olejach, jak: benzyua, siarczyk węgla itp., a po odparowaniu ich pozostaje niezmiennym. Eter działa na siarkę w nim znajdującą się i osadza na powierzchni jego kryształki. Względem gazu świetlnego K. zachowuje się w ten sposób, że pochłania ciężkie węglowodany, a przez to zwiększa swą objętość. Podług dotychczasowych doświadczeń przy wulkanizowaniu łączy się ściśle wewnętrznie tylko mała ilość siarki około 1 do 2°/₀, większa jej ilość domioszywa się mechanicznie i przy dłuższem użyciu K-u przez ściąganie go i rozciąganie wydziela się z porów. Potaż żrący albo ług sodowy rozpuszczają mechanicznie przymieszaną siarkę, a ściśle związaną—pozostawiają. Ta, mechanicznie domieszana siarka działa czasem szkodliwie na wyroby, szczególniej przy dłuższem leżeniu, następuje tu t. zw. dopalanie, co ma miejsce przy większej zawartości siarki, wskutek czego K. Btaje się twardym i kruchym.

Przerabianie K-u. Surowy materyał najpierw rozdrabia się, następnie myje w ługach alkalicznych, a potem suszy. Dokonywa się tego w machinach, t. zw. holendrach, i w walcach, gdzie odbywa się mycie, skąd następnie K. przechodzi do machiny uciskającej, zwanej mastikatorem, gdzie ściska się na klocki. Jeżeli chcemy o-trzymać większe i regularniejsze kawałki, to klocki te wkłada się do skrzyni 2 metry długiej i 30 cm. szerokiej, ogrzewa do 40°C. i poddaje przez kilka dni ciśnieniu do 100 000 klg., wskutek czego klocki zczepiają się i wychodzi stąd jeden duży kawał jednostajnego układu. Następnie za pomocą machiny krającej nożem zwilżonym wodą, którą się puszcza strumieniem, kraje się tę massę na cienkie arkusze w całej jej długości i szerokości i nawija na drewniane walce; stanowi to podstawę całej dalszej fabrykacyi K-u. Arkusze takie wkłada się do koryta i rozpuszcza za pomocą nafty na masę ciasto-watą, dodaje się siarki i innych środków i całą massę przerabia następnie w walcach mieszających, ogrzewanych, i tak długo miesza, póki się nie otrzyma zupełnie jednostajnego układu. 0-prócz siarki, dodawanej w 12 do 24°/₀ na wagę K-u, dodaje się jeszcze i inne materye, częścią w celu nadania barwy odpowiedniej, częścią aby massę powiększyć i wytworzyć tańszy fabrykat. Jako dodatków do tego celu używają: bieli cynkowej, bieli ołowianej, kredy, łojku, sadzy, cynobru, siarczyku antymonu. Wszystkie te materye są tylko mechanicznie przymieszane

i, oczywiście, pogarszają wartość K-u. K., pomieszany tylko z siarką, daje fabrykat barwy jasno-szarej. Przymieszka bieli ołowianej może się stać dla pewnego użytku szkodliwą, jak np. na smoczki dla dzieci. Massa, w powyższy sposób przygotowana, służy za podstawę do dalszej fabrykacyi rozmaitych towarów. Przemiana tej massy na mniej lub więcej grube tablice odbywa się w kalandrach o 4-ch w walcach, pomiędzy które przepuszcza się ją, stosownie do grubości żądanej, odstępy walców dają się regulować; wychodzące stąd tablice nawija się z płótnem, aby przeszkodzić ich sklejaniu się. Częstokroć walce kalandra zaopatrzone są w rysunki, wskutek czego tablice wychodzą ze wzorami wypukłemi, jak np. podeszwy kaloszy. Tablic takich nie robi się grubszych nad 3Y₂ cm., a chcąc grubsze otrzymać, nakłada się 2 lub 3 tafle jedna na drugą. Z tafli takich wykrawa się następnie za pomocą noży lub nożyc przedmioty dowolnego kształtu. Piłki gumowe robi się z 4-ch kawałków owalnych, które łączy się z jednego końca razem, przyciskając je do kawałka gumy wewnątrz znajdującego się, a nim zamknie się wszystkie krawędzie, ustawia się wewnątrz płytkę gumy nasyconej amoniakiem, następnie wstawia się taką piłkę do pieca, gdzie amoniak paruje i wydyma ją. Zamiast amoniaku używają powietrza zgęszczonego, którym, za pomocą małego otworku, wydyma się piłkę i prędko potem zakleja massą kauczukową. Baloniki gumowe robi się w ten sam sposób z nader cienkich płytek kauczukowych, wypełnia gazem i lakieruje. Rękawiczki i palce oddzielne robi się z przykrojonych odpowiednio kawałków, które skleja się razem, przyciskając gładzikiem drewnianym. W ten sam sposób robi się także czarne smoczki do ssania dla dzieci, ale wulkanizuje się je jeszcze na zimno siarczykiem chloru. Lalki, zwierzęta i inne wydrążone zabawki wyrabia się albo przez prasowanie, albo przez odlewanie. W danym przypadku oblewa się formę płynną massą, potem suszy się i powtarza to tak długo, póki przedmiot nie nabierze odpowiedniej grubości, poczem wypala się go i maluje.

np. na płaszcze od deszczu, jako środka roz-puszczającągo używa się lotnych produktów smoły z węgla kamiennego, rozpuszcza się w nich potrzebną do zwulkanizowania ilość siarki i gumy, zabarwia sadzą na czarno i massą tą powleka się tkaninę. Do zwyczajnych mate ryj jako środka rozpuszczającego używa się oleju terpentynowego. — Rury kauczukowe wyrabia się z płyt wulkanizowanych, które rozcina się na wązkie paski, okłada je na trzpieniu, odpowiadającym średnicy rury, i krawędzie gładzi się rolkami gładzącemi, aby skleiły się razem. Rurę taką okręca się silnie płótnem i w końcu wypala. Cienkie rurki do celów chirurgicznych wkłada się do odpowiedniej rurki szklanej, aby otrzymać ścianki jaknajgładsze; poczem wypala się i osłonę wyjmuje. — Kalosze gumowe. Części odpowiednie wycina się podług szablonu, razem łączy i układa w listwaoh drewnianych, wstawia wszystko razem do pieca w celu wypalenia, a potem lakieruje się.—Nitki kauczukowe wyrabia się z klocków przez wycinanie z nich za pomocą piły okrągłej pasków cienkich, które następnie rozcina się na nitki za pomocą odpowiednich machin, obsypuje łojkiem, a potem wypala. — Nitki okrągłe wyrabia się z ciastowatej massy, przeciskając przez o-twory okrągłe odpowiedniej średnicy.— Gąbki. Roztwór K-u w chloroformie i benzynie szybko nagrzewa się, wskutek czego massa, która stała się rzadką, wydyma się miejscami i tworzy strukturę komórkowatą gąbki. — Masywne przedmioty, jak guziki, grzebienie, skrzynki etc. wyrabia się z massy, którą się wciska do form metalowych, złożonych z 2-ch części, poczem wypala.— Odpadki kauczukowe dają się przerobić na materyał zdatny do użytku, traktując je kwasem siarkowym z parą wodną i poddając następnie ciśnieniu do 5 atmosfer. Stąd o-trzymuje się massę gęstą, którą suszy się i przepuszcza przez walce.

Wypalanie. Gotowe towary muszą przebyć jeszcze ostatnie stadyum wykończenia, tj. wypalanie, mające na celu albo wulkanizowanie, albo stwardnienie czyli rogowanie, co odbywa się za pomocą powietrza ogrzanego, lub za pomocą pary wodnej. W pierwszym przypadku wprowadza się przedmioty do komory murowanej ze spodem blaszanym, pod którym urządzone jest palenisko. Daleko lepsze jest ogrzewanie za pomocą pary wodnej, gdyż odbywa się regularnie. Do tego celu używa się naczyń w kształcie kotła parowego leżącego, wewnątrz którego znajduje się rura zaopatrzona w małe otworki, służące do wpuszczania pary. W kotle tym u-mieszczane są szyny, po których posuwa się wózek, przeznaczony na pomieszczenie przedmiotów do wypalania. Przedmioty te muszą być odpowiednio opakowane, aby przez ogrzanie nie straciły kształtu; aby zaś nie skleiły się, obsypuje się je proszkiem łojku. Dla procesu wul-

kauizowania, bardzo ważną jest odpowiednia wysokość temperatury. — Przedmiot może być albo niedopalony, wtedy posiada własności surowego K-u, albo przepalony, a wtedy nie ma potrzebnej elastyczności, okazuje się twardym i kruchym. Najodpowiedniejsza temperatura od 120° do 130° C. Czas trwania wypalania zależy od gatunku K-u, — jego grubości, i wynosi 1 do 3 godzin. Działanie wulkanizowania polega na tern, że pewna część domieszanej siarki wchodzi w chemiczne połączenia z K-iem. Większa ilość siarki, mechanicznie domieszana, nie działa zbyt szkodliwie, gdyż siarka ta ma dążność do późniejszego łączenia się chemicznie z K-iem tak, że wartość tegoż po jakimś czasie poprawia się. Do wulkanizowania drobnych przedmiotów używa się sposobu Parkes’a, polegającego na zanurzeniu ich, przez 1-ą minutę przy zwykłej temperaturze, w roztworze półsiarku chloru (S.₂ Cl₂) w siarczyku węgla, następnie wysuszenie przy 25 °C i powtórne zanurzenie w roztworze alkalicznym, a w końcu wymycie ich wodą i wysuszenie. Podług Gérard’a zanurza się przedmioty na 3 godziny w roztwór potrójnego lub pięciokrotnego siarku potażu o 25 B, ogrzanego do 140°C, wskutek czego unika się przesiarkowa-nia.

Tkaniny elastyczne Sporządzanie ich odbywa się albo za pomocą nitek kauczukowych, albo wprost z arkuszy kauczukowych W pierwszym wypadku nitki zmiękcza się w wodzie, rozciąga i dłuższy czas wystawia na działanie zimna, wskutek czego zostają nieelastycznemi, w tym stanie nawija się je na szpulki do tkania. Gdy tkanina jest gotowa, wprowadza się ją pod walce ogrzane do 70°C, co sprawia, że nitki te nabierają napowrót elastyczności. Z arkuszy kauczukowych przyrządza się tkaniny w ten sposób, że rozpostarty arkusz czystego K-u od-siarkowuje się na powierzchni, wskutek czego staje się on chropowatym; następnie wkłada się go między dwie tkaniny powleczone roztworem K-u i razem prasuje.

K. stwardniały (rogowy), także Ebonit. Z K-u, przez dodanie innych materyj, można sporządzać rozmaite przedmioty dotychczas wykonywane z drzewa, metalu i skóry- są one znacznie lżejsze i tańsze. Przerabianie i wytwarzanie preparatu tego jest prawie takie samo, jak K-u wulkanizowanego, z tą tylko różnicą, że tu wypalanie kończy fabrykat, gdy przy K-u rogowym kończy go obrabianie i tak: opiło wa-nie, wyrabianie otworów, wiercenie, polerowanie stanowi koniec roboty. Dodana ilość siarki wynosi tu połowę na wagę K-u, a ilość dodanych materyj, jak kredy, bieli cynkowej, lub ołowianej itp., zależy od żądanej gęstości przedmiotu. Mieszanie części składowych, odbywa się w ma-stikatorze lub w walcach. Massa otrzymuje kon-systencyę kitu i może być bezpośrednio w formy wtłoczoną; albo walcuje się ją na tafle, któ-

re po wypalaniu dalej się przerabia. Wypalanie trwa 3 do 5 godzin przy temperaturze 120° do 130°C

przyczem massa ściąga się tak, że przedmioty można łatwo z formy wyjąć; jeżeli zaś przedmioty przed wypalaniem otrzymały żądauy kształt, to układa się je w skrzynki napełnione piaskiem—inne przedmioty zaś obsypuje się ma-gnezyą lub łojkiem. Jeżeli chcemy kompozycyą taką pokryć powierzchnię żelaza lub innych ciał twardych, to bierze się arkusz około ‘/₃ milimetra grubości, przykłada na te ciała i przyciska, w celu wypędzenia powietrza, znajdującego się pomiędzy obu powierzchniami, poczem ob-wija się to wszystko płótnem i wypala. W ten sposób wyrabia się wiele przedmiotów na uprzęże dla koni, na siodła itp. — Tu należy także fiszbin. Przedmioty takie wyrabia się z mieszaniny K-u ze smołą gazową.—K. rogowy jest całkiem czarny i daje się obrabiać podobnie jak róg; przyjmuje politurę, a przez dodanie proszków barwiących może otrzymywać rozmaite zabarwienie.—Elastyczność przedmiotów zależy od zawartości siarki; jeśli znajduje się jej za dużo, są kruche. Szelak, dodany do K-u w stosunku 1:1, czyni massę bardzo twardą, używaną na wrzeciona i inne przedmioty tkackie.

Kamptulikon, wyrabiany w Anglii, składa się z K-u, gutaperki i sproszkowanego korka. Wszystko to razem miesza się dokładnie i prasuje, poczem powleka się farbą olejną. K. ten używany bywa do podłóg, na które rozpościera się go, aby uniknąć hałasu przy chodzeniu. Prócz tego znane są także: emalia kauczukowa, kość słoniowa z kauczuku i t. p.

Kompozycye kauczukowe. Znakomite właściwości kauczuku pozwalają używać go do wyrabiania rozmaitych mieszanin, od których wymagana jest znaczna wytrzymałość, albo inne szczególniejsze przymioty. I tak np. kompozycye szmerglowe do ostrzenia i polerowania przedmiotów stalowych składają się z 28 części K-u, 8.4 części siarki i 112 części szmerglu,—kompozycye grafitowe z 18 części K-u, 51 części grafitu i 0.63 części sadzy,—kompozycye bieli cynkowej z 18 części K-u, 112 cz. bieli cynkowej i 5.6 cz. ochry żółtej. Do wyrabiania massy naśladującej kość słoniową, albo zwyczajną kość, rozpuszcza się K. w chloroformie albo benzynie; roztwór ten nasyca się gazem chloru tak długo, póki nie otrzyma barwy jasno-żółtej; następnie miesza się alkohol w celu wydzielenia massy kauczukowej i dodaje chloroformu, wskutek czego K. napowrót nabrzmiewa. W tym stanie dodaje się przymieszkę wapna, gliny, szpatu ciężkiego, marmuru, tlenków metalicznych i t. p. i w końcu prasuje się K. w klocki lub tafle, albo też odrazu urabia w guziki, rękojeści, kule bilardowe. fortepianowe klawisze itp.—Przez dodanie barw otrzymuje K. rozmaite zabarwienie; po wysuszeniu daje się krajać, toczyć, polerować jak róg lub kość słoniowa.— Kauczuk owy lakier. Na 1 kilogram rozdrobnionego K-u nalewa się ’/₃ kilogramu eteru i tak długo trawi aż nabrzmieje; poczem massę tą ogrzewa się w kąpieli wodnej tak długo, póki nie rozpuści się; następnie nalewa się 1 kgr. ciepłego oleju lnianego i 1 kgr. ciepłego oleju terpentynowego, razem miesza, na ciepło filtruje i suszy powoli.—Lakier na skóry (safian), 1 cz. sproszkowanego K-u wytrawia się przez 2 dni z 8-ma częściami oleju terpentynowego, poczem silnie miesza i dodaje jeszcze 8 cz. oleju terpentynowego, ogrzewając w kąpieli wodnej, aż do zupełnego rozpuszczenia. Do użycia miesza się 3 cz. tego roztworu z 4-ma cz. jasnego lakieru kopalowego i z 8-ma cz. dobrze wygotowanego oleju lnianego i ogrzewa. Do robienia lakieru można także używać nafty, oczyszczonej w kwasie siarkowym. Lakiery kauczukowe wskutek zawartości K-u otrzymują pewien stopień elastyczności i miękkości, opierają się działaniu wilgoci. Używa się ich z pożytkiem do powlekania skór. — Kauczukowy kit jest to massa otrzymana z rozpuszczenia K-u w siarczyku węgla nasyconego siarką; opiera się on kwasom i używany bywa do powlekania drzewa.

Powszechne znaczenie K-u znamionuje się nadzwyczajnym rozwojem pojedynczych gałęzi przemysłu kauczukowego. Wielkie centra przemysłowe dostarczają przeważnie specyalnych artykułów i tak: Północna Ameryka dostarcza znakomitych towarów K-u rogowego i przedmiotów technicznych, Anglia produkuje materye nieprzemakalne, Francya—lalki gumowe, piłki, baloniki, Niemcy i Austrya—obręcze do welocypedów, bufory, Rossy a —kalosze.—Wskutek wielkiego rozwoju elektrotechniki poszukiwanie K-u i gutaperki na rynkach handlowych w ostatnich czasach nadzwyczaj wzrosło, tak, że zachodzi obawa: czy lasy podzwrotnikowe i w przyszłości będą mogły dostarczyć dostateczną ilość tego materyału. Rozchodzi tu się o to, aby obecnego systemu rabunkowego w ekploatacyi tych drzew zaprzestać, a racyonalne metody wprowadzić—na co zwróciły już uwagę właściwe władze. Całkowitą produkcyę surowego K-u szacuje jedao amerykańskie źródło za rok 1807/8 na 46 milionów kgr. Wywóz z Brazylii wynosił w r. 1865—3^2 miliona kgr., a w r. 1897/8 wzrósł do 25 milionów kgr. Podobny stosunek panuje w Afryce i w Indyach Wschodnich. Surowego K-u Europa i Ameryka zużyć miała w r. 1900 24 miliony kgr.

Kauczukowy olej. Przy suchej desty-lacyi kauczuku powstaje trochę wody, małe ilości eterycznych olejów, oraz pewna ilość oleju kauczukowego, zwanego „Kauczinem”. Jest to lotny węglowodan, połączony z ciężko - lotnemi palnemi żywicami. Jako lotną część oznaczają węglowodór, odpowiadający formule C₄H₈, zwany „butylenem”, przedstawiający olej jasny jak woda, nader ruchliwy, który wre niżej 0°; przy

H.

(—18°C) tężeje częściowo. Jeżeli kauczukowy olej będziemy destylowali przy 18°C, a potem destylat ten oziębimy do—18°C, to otrzymamy ciało o białych kryształkach, które — oczyszczone przez sprasowanie między bibułą — da nam kauczen, tj. węglowodan o formule C₄H₆; przy zwykłej temperaturze jest to olej przezroczysty o właściwym zapachu, tężejący przy —18°C, o ciężarze właściwym — 0.65. Jeżeli kauczukowy olej ogrzejemy do 180°, otrzymamy kaut-schin (kauczyna), formuła C,₀Hl6, o ciężarze właściwym = 0.84; jest to jasny płyn, zapachu oleju cytrynowego. Na powietrzu wchłania on tlen; łączy się z kwasem saletrzanym i solnym i chlorem. Olej kauczukowy ogrzany wyżej 300°C, daje żółty olej, kipiący przy 315°C, o ciężarze właściwym = 0.92, nie tężejący nawet przy niz-kiej temperaturze; wchłaniający łatwo gaz chlorowy, przyczem przechodzi w massę żółtawą, do wosku podobną.

Kauczukowy p er g amin jest to fabrykat wynaleziony przez Turpina w Paryżu, który może zastępować pergamin zwyczajny i pęcherz zwierzęcy. Otrzymuje się go przez wywalcowa-nie najlepszego paragumini z bielą cynkową, lub innemi materyami mineraluemi. Fabrykat ten stanowią elastyczne arkuaze rozmaitej grubości, a używany jest często do opakowania flaszek.

Kauczukowe surrogaty. Dotychczas nie udało się otrzymać kauczuku na drodze sztucznej, tak, aby mógł zwykły K. zastępować. Próbowano otrzymywać go z oleju lnianego przez gotowanie go tak długo, aż stanie się gęstym i kleistym; do niego dodawano równą ilość na wagę szelaku, wszystko topiono razem i walcowano. Massa ta daje się wulkanizować i używaną być może na pokrycia nieprzemakalne, trzewiki, ramy do obrazów itp. Dalej —próbowano używać mieszaniny smoły, oleju żywicznego, wapna i gutaperki, a także oleju lnianego, ogrzanego z siarką, albo też rozpuszczano żywicę kopalową w gorącym oleju żywicznym itp. Za Burrogat wulkanizowanego K-u uważać można Celuloid, używany szczególniej do fabrykacyi grzebieni. Wyrabia się go działaniem na papier 5-ma częściami kwasu siarczącego z 2-ma częściami kwasu saletrzanego, poczem następuje mycie, mieszanie z kamforą i prasowanie. W ten sposób o-trzymany celuloid tworzy elastyczne płyty i drążki przeświecające, do rogu podobne. Ogrzany do 125°C staje się plastycznym — przy 140°C rozkłada się nagle, wydając dym czerwono-bru-natny; daje się zabarwiać, łatwo obrabiać, polituro wać i walcować do grubości l/₄ milimetra. Zapalony, wywiązuje dym i wydaje zapach kamfory. Używany bywa do wyrabiania, j. w., grzebieni, rękojeści, kul bilardowych. Zabarwiony, naśladuje kość słoniową, bursztyn, szyldkret; u-żywany bywa do tarcz szmerglowych, jako środek wiążący proszek szmerglowy. Użycie jego jednak jest ograniczone, wskutek łatwej zapalności.—B i b 1 i o g r a f i a: Keller „Neueste Erfindungen u. Erfahrungen. Die Gewinnung u. die Sorten des Kautschuk* (Wiedeń 1.887; Heft N° 6, 7 i 8); Hoffer Raumund „Kautschuk u. Guttapercha” (Wiedeń 1892); Chapel E. „Le cautchouc et la Guttapercha” (Paryż 1892).

Kauczyna, ob. Kauczuk.

Kaudyjskie wąwozy (od Gaudium), właściwiej niż Kau dyń skie, z przekształconego przymiotnika łacińskiego Caudinus\ u Liwiusza (IX,

3) Furculae Caudinae (r= widły); miejscowość w górach, wybiegających ku m. Śródziemnemu z Apenninu, na pograniczu starożytnego Sa-mnium (ob.) i Camp an ii środkowej, na południe od góry Ta burnus, już za rz. Voltur-nus, pomiędzy dzisiejszemi miastami Caserta, Maddaloni i Montesarchio, najbliżej miejscowości Arpaja; ściśle oznaczyć się nie daje—wszakże niedaleko od noszących dziś historyczną nazwę Furche Caudine, na pograniczu prowincyj Caserta i Bonevento; prawdopodobnie jedna z dwu dolin z obu stron wąwozami zamkniętych: albo pomiędzy Arpaja i Montesarchio, albo pomiędzy A. i Arienzo. — K. w. wsławiły się w historyi Rzymu nadzwyczajnem szczęściem wojennem Samnitów w drugiej wojnie Samnickiej (327 — 303 przed Chr.), za dowództwa Gaviu-sa Pontius a. W końcu piątego lub w początku szóstego (321) roku tej, dla Samnitów wielce nieszczęśliwej a moralnie wcale niezaszczytnej, wojny udało się im urządzić w K-ich w-ach zasadzkę na legiony rzymskie pod wodzą konsulów: Titusa Veturiusa Calvinai Spuriusa Post um iu sa. Zaledwie Rzymianie, zwiedzeni fałszywą wiadomością o obleganiu dalekiej, już w głębi A p u 1 i i leżącej, Lucerii, obierając sobie krótszą drogę, wyruszyli na odsiecz z obozu swego w Calatii, Pontius zamknął ich w dolinie, którą Liwiusz (IX, 2) tak opisuje: Dwa wąwozy wązkie, o wyniosłych ścianach, lesiste, połączone z sobą nieprzerwanym łańcuchem gór; pomiędzy niemi leży dość rozległe, zamknięte pośród (gór) pole, zarosłe bujną trawą, przepojone wodą (łąka); środkiem prowadzi droga. Historyk kilka razy daje całej tak ukształtowanej powierzchni nazwę Ca ud i um. Pontius, wpuszczając Rzymian jednym wąwozem, od strony Campanii, miał już obsadzone »zezyty nad drugim, od strony Samnium, ciaśniejszym i do przebycia trudniejszym, a wejście do niego z doliny zasiekami z drzew i głazów zagrodził. Zanim Rzymianie spostrzegli zasadzkę i zawrócili się do wyjścia, nieprzyjaciel miał już czas zamknąć i ów pierwszy wąwóz, umożliwiający odwrót. Złapani w pułapkę, odruchem żołnierskim usiłowali się przebić, ale bez nadziei — gdy „dla samych nawet bogów byłoby to niepodobieństwem”. Instynktownie również — jak pisze Liwiusz, który mógł mieć jeszcze świadectwa żywe od chronografów dawniejszych, wymienionych

w ks XXI, — żołnierze sami, bez rozkazu, za- | stanowił wydać Samnitom obu konsulów, star-częli się okopywać na owej złowrogiej łąoe.

szyznę i nawet trybunów ludu (10), zostawić im na pastwę zakładników, a pokój pod powyższe-mi warunkami odrzucić i wojnę dalej prowadzić. Nowe legiony, z żołnierzami przepędzonymi pod jarzmem, wiodąc za sobą skazanych na wydanie, przyciągnęły do Caudium. Kiedy fctiales wydawali ich Samnitom, Postumius, dla wytworzenia pozoru do nowej wojny, uderzył kapłana w udo: był przecież już wówczas Samnitą, obrażał więc Rzym. Pontius odmówił przyjęcia nowych zakładników, a nawet dawnych Rzymianom zwrócił; domagał się tylko literalnego wykonania umowy. Liwiusz (11) kładzie mu w usta żądanie zupełnej in integrum restitutio', jeżeli zrywacie pokój, wydajcie jego sprawców, przywróćcie też wszystko do tego stanu, w jakim było przed pokojem; zwróćcie nam legiony, my zwrócimy im oręż: niech się z nami rozprawią, jakgdyby nic nie zaszło. Nie pomyślał, że zaszło pohańbienie legionów. Rzymianie mieli zupełne prawo nie uznać umowy o pokój, gdyż do niej konsulów nie byli upoważnili, Samnici zaś mieli obowiązek przewidzieć to, co ich czeka w razie odrzucenia umowy, a wypuszczenia Rzymian shańbionych. Rzym wzuowił natychmiast wojnę, wziął odwet, i w pół wieku później Samnium już nie istniało. Mommsen, powiedziawszy, że Samnici powinni byli zatrzymać Rzymian jako jeńców i maszerować na Rzym („Römische Geschichte” wyd. 3-e t. I str. 357), sięga w samą istotę wszelkich traktatów, przytłaczających indywidualność państwową, i uważa je za nieo-bowiązujące dla państwa, które, jeśli podpisało traktat, to tylko ulegając krańcowej konieczności.—Por.: Stürenberg „Zu d. Schlachtfeldern am Trasimenischen See und in d. Caudinischen Päs-

Instynkt wreszcie popchnął legatów i trybunów do bezradnych wodzów; w praetorium ślepe męstwo starło się z trzeźwym rozsądkiem, który miał ostatecznie zwyciężyć. Noc zaskoczyła nie-wiedzących jeszcze co czynić, lękających się zarówno hańby jak walki. Ale i Samnici nie wiedzieli co robić, nie umieli z niesłychanego szczęścia skorzystać i ostatecznie je zmarnowali.

Zapewne, więcej jest Liwiuszowej retoryki, niż historycznej prawdy, w dwu, wręcz sobie przeciwnych, radach starego fîerrenniusza, ojca Pon-cyuszowego: wszystkich w pień wyciąć, albo też wszystkich wolno puścić; ale jego przestroga (LIX, 3), potępiająca połowiczność, logicznie zdrowa, może być też i historycznie prawdziwą.

Samnici właśnie chwycili się połowiczności: zamiast wziąć legiony do niewoli i ruszyć na bezbronny Rzym, przy niewątpliwej pomocy Itali-ków, puścili je wolno, ale je przedtem shań-bili. Kiedy po daremnych próbach walki Rzymianie, już głodem trapieni, przysłali parlamentarzy, Pontius zapowiedział im, że legiony, po odebraniu broni, przepędzi pod jarzmem i wolność im wróci, a pokój zawrze tylko pod na-stępującemi warunkami: zupełne opuszczenie Samnium, zniesienie kolonij (najważniejsze Cales i Fregellae), na przyszłość zaś węzły słuszne, przy którychby każda strona rządzić-się mogła swemi własnemi prawami. Na radzie rzymskiej zwyciężył argument Leutulusa: „Miłość ojczyzny i na tern się zasadza, abyśmy ją zarówno hańbą jak śmiercią naszą w potrzebie ratowali*. Teraz już kousulowie sami poszli do Pon-tiusa, aby mu przedewszystkiem oznajmić, że mogą mu dać tylko przyrzeczenie (sponsio), nie

Kaudyńskie wąwozy, ob. Kaudyjskie wą-

Kaufbeureil: 1) obwód w bawarskiej regen-cyi Szwabskiej, ma 508.56 km. Q obszaru i 23 282 m-ców (1900 r.), 57 gmin.—2) główne miasto obwodu K-u, nad rzeką Wertach, na wysokości 683 m. nad p. morza, na kolei żelaznej Monachium-Buchloe-Lindau; siedlisko władz administracyjnych i sądowych; liczy 8 361 m-ców (1901); park miejski na miejscu dawnych obwarowań, klasztor franciszkanek, będący celem pielgrzymek; między szkołami zasługuje na uwagę: szkoła leśnictwa; zakłady dobroczyune; przędzalnia bawełny i warsztaty tkackie, cztery browary parowe, fabryki oleju, kleju, cementu, machin i wielki zakład litograficzny.

K^uffmann Angelika, malarka i miedzio-rytniczka (* w Chur w Graubiindten 1741—f 1807). Była córką i cczennieą Jana Józefa K-a, arty-sty-malarza. Kształciła się w Medyolanie, Flo-rencyi, Rzymie i Neapolu do r. 1769. Udała się potem do Londynu, gdzie po otwarciu Akademii król. została mianowana profesorem. Wy-

mogą zaś wiązać się węzłami uroczystego trak- sen” (mapa; Lipsk 1889). tatu (foedus). Przyrzekli też wszyscy, nawet żołnierze, i wszystkich nazwiska dochowały się wozy. jeszcze do Liwiusza (5), który w samym tym spisie widzi dowód zawarcia umowy nieuroczy-stej, nieostatecznej. Na pewność dotrzymania układu Samnici zatrzymali sześciuset obywateli z jazdy rzymskiej (équités), którzy głowami swemi odpowiadać mieli. W dniu oznaczonym pierwsi pod jarzmem, jakby pod szubienicą, przeszli obaj konsulowie, potem sztaby, wreszcie kohorty.

Z. N.

Okupiwszy życie jarzmem, dowlekli się Rzymianie pod Kapuę; przystanęli opodal, bo nie mieli odwagi pokazać się w mieście. Do samego Rzymu powciskali się chyłkiem i milczkiem w wieczornej już porze; ale co konsulowie, to już musieli stanąć jawnie przed senatem i przed ludem. Hańba rozpaliła w Rzymie gniew twórczy, podsycający energię. Po szybkich przewrotach we władzy naczelnej, po zamianowaniu kolejnem dyktatora, dowódzcy jazdy (magister equitum), dwóch interrexôw i dwóch konsulów: Q. Publi-liusa Filona i L. Papiriusa Cursora (7), senat, na wniosek samego Postumiusa (8, 9), po-

hardta (Bregenz 1814).

Kauffmann Herman, malarz niemiecki (* r. 1808 w Hamburgu — f r. 1889 tamże), Uczeń malarza hamburskiego, Hardorffa, wstąpił w r. 1827 do akademii monachijskiej, wkrótce ją jj-dnak opuścił i oddał się samodzielnym studyom z natury. W r. 1833 powrócił do Hamburga. Dla studyów podróżował po północnych i południowych Niemczech i po Norwegii. Malował krajobrazy same, krajobrazy z figurami i obrazy rodzajowe.—Por.: Lichtmark „Hermann K. und die Kunst in Hamburg 1800 — 1850” (Monachium 1894).

Kauffmann Hugo, syn poprzedzającego (* r.

1844 w Hamburgu), udał się w roku 1861 do Frankfurtu n/M. i pracował tam u Beckera,

Steinlego i Zwergera, potem krótki czas bawił w Düs8eldorfie i Paryżu. W r. 1871 zamieszkał w Monachium. Specyalnością jego są sceny z życia ludu wiejskiego i niższych sfer miejskich.

Do liczby najlepszych jego prac należą: Walc dla starych (1870), Powrót z polowania (1871), Sceny karnawałowe paryskie (1872) i in. Oprócz tego robił rysunki tuszem i piórem, które były następnie reprodukowane w światłodrukacb. K- B*

Kaufman Aleksander, poeta niemiecki (* d. 14 maja r. 1817 w Bonn—f 1 maja r. 1893 w Wertheim), słuchał nauk prawnych na uniwersytecie w Bonn, w latach 1842 — 43 kierował wychowaniem ks. Karola Löwensteina, poczerń studyował w Berlinie nauki archeologiczne i w r. 1850 objął stanowisko archiwisty u ks.

Löwensteina w Wertheim n/M. K. należy do rzędu ulubionych poetów w okolicach nadreńskich.

Tchuące serdecznością, świeżością i radością z życia poezye K-a wyszły pod różnemi tytułami:

„Gedichte” (Düsseldorf 1852), „Mainsagen” (Kolonia 1862), „Unter den Reben” (Berlin 1871).

Prócz tego wydał monografie „Cäsarius von Heisterbach” (Kolonia 1862, wyd. 2-e), „Der Gar- skiej, nie tracąc z uwagi szkół elementarnych tenbau im Mittelalter und während der Periode i uboższej ludności miejskiej, darząc w końcu

szła za mąż, za niejakiego Abenteurera, który podawał się za hr. v. Horn, był zaś w istocie tylko w służbie u niego. Rozwiódłszy się z nim, w r. 1781 wyszła za Wenecyanina, art.-malarza Zucchi, i wróciła do Włoch. Prace jej odznaczają się wesołością i lekkością nastroju; posiadają pewien specyalny wdzięk, luho rysunek wszędzie jest chwiejny; motywy często się w nich powtarzają. Krajobrazy są najsłabsze. Znaczną ilość swoich obrazów (około 34 plansz) reprodukowała w sztychach, które sama trawiła. Śród uczennic jej były: królowa Neapolu, wielka księżna toskańska i inne osobistości, należące do sfer najwyższych. Najbardziej znane jej prace są: portret ks. Amalii Wejmarskiej i „Amor, ocierający łzy Psyche włosami”. K. malowała również obrazy treści historycznej. Szczegóły, dotyczące jej życia, można znaleźć w monografii „Leben der Angelika Kauffmann”, napisa nej bezpośrednio po jej śmierci, przez A. Wein-

K. B.

der Renaissance” (Berlin 1892) i inne. — Jego małżonka, Matylda, z domu Binder (*5 grud. r. 1835 w Norymberdze), zyskała sobie również głośne imię jako autorka „Blüten der Nacht” (Lipsk 1856), wydanych pod pseudonimem Amary George. Potem wydała .Mythen und Sagen der Indianer Amerikas” (Düsseldorf 1856), a po wyjściu za mąż (w r. 1857), za Aleksandra K*ua, przy współudziale męża i Daumera ogłosiła „My-thoterpe” (Lipsk 1858), zbiór mytów, sag i legend. W roku 1858 przyjęła katolicyzm. Z innych prac Matyldy Kaufman zasługują na uwagę: „Vor Tagesanbruch” (Frankfurt 1859), nowelle i opowiadania; „Clara Maitland. Aus dem Leben eines Kindes” (anonim; Kolonia 1860); „Auf deutschem Boden” (Würzburg 1877) opowieść; „Jungfrau von Orléans” (t-że 1877), obrazek z życia; „Sophie Swetschine” (Freiburg 1878); „Dissonanzen und Akkorde” (Moguncya 1879), romans; „Don Gabriel Garcia Moreno, Präsident der Republik Ecuador” (Freiburg 1891) i antologię liryczną „Mutterliebe in Lust und Leid” (Würzburg 1887).

Kaufman (von) Konstanty Piotrowicz, general rossyjski (* 3 marca 1818 r.—f 16 maja 1882 w Taszkencie). R. 1844—1852, w stopniu porucznika inżyuierów, brał udział w wyprawach przeciwko góralom w Czeczni i Dagestanie, przyczem w r. 1848 posunięty na kapitana odznaczył się przy szturmie Gergebilu. W r. 1851 otrzymał stopień pułkownika i kommendę

3-go batalionu w pułku dagestańskim. Podczas wojuy Krymskiej (1853—56), dowodząc batalionem saperów, uczestniczył w blokadzie, szturmie i zdobyciu twierdzy Kars (1855), prowadził też układy z generałem angielskim Wiliamsem, co do wydania twiedzy i anatolskiej armii tureckiej. W r. 1856 objął obowiązki naczelnika sztabu J. C. W., został członkiem rady cesarskiej, akademii wojskowej, w końcu generał-majorem i naczelnikiem głównego sztabu. R. 1861 mianowany dyrektorem kancelaryi ministeryum wojuy, brał czynny udział w kilku reformach wojskowych. W r. 1864 został generał-adjutantem, a w kwietniu 1865 generał-gubernatorem wileńskim, kowieńskim, grodzieńskim i mińskim, naczelnikiem gubernii Witebskiej i Mohylowskiej i dowodzącym wojskami okręgu Wileńskiego. Do Wilna przybył 14 maja 1865 r. i w przeciągu kilku miesięcy nawiedzał ważniejsze miasta powierzonego mu kraju (15 lipca Witebsk, 28 października Grodno, Troki, Kowno—14 listopada), wypowiadając wszędzie wobec gromadzonej ludności surowe mowy programowe. W mowach tych, a następnie w zarządzeniach, idąc drogą wytkniętą przez gen. Murawiewa, nieraz z większą od swego poprzednika gorliwością, zwracał baczną uwagę na zachowanie się duchowieństwa łacińskiego i na charakter ówczesnej własności ziem-

z. N

w ks. XXI, — żołnierze sami, bez rozkazu zaczęli się okopywać na owej złowrogiej łące. Instynkt wreszcie popchnął legatów i trybunów do bezradnych wodzów; w praetorium ślepe męstwo starło się z trzeźwym rozsądkiem, który miał ostatecznie zwyciężyć. Noc zaskoczyła nie-wiedzących jeszcze co czynić, lękających się zarówno hańby jak walki. Ale i Samnici nie wiedzieli co robić, nie umieli z niesłychanego szczęścia skorzystać i ostatecznie je zmarnowali. Zapewne, więcej jest Liwiuszowej retoryki, niż historycznej prawdy, w dwu, wręcz sobie przeciwnych, radach starego Herreniusza, ojca Pon-cyuszowego: wszystkich w pień wyciąć, albo też wszystkich wolno puścić; ale jego przestroga (LIX, 3), potępiająca połowiczność, logicznie zdrowa, może być też i historycznie prawdziwą. Samnici właśnie chwycili się połowiczności: zamiast wziąć legiony do niewoli i ruszyć na bezbronny Rzym, przy niewątpliwej pomocy Itali-ków, puścili je wolno, ale je przedtem shań-bili. Kiedy po daremnych próbach walki Rzy mianie, już głodem trapieni, przysłali parlamentarzy, Pontius zapowiedział im, że legiony, po odebraniu broni, przepędzi pod jarzmem i wolność im wróci, a pokój zawrze tylko pod na-stępującemi warunkami: zupełne opuszczenie Samnium, zniesienie kolonij (najważniejsze Cales i Fregellae), na przyszłość zaś węzły słuszne, przy którychby każda strona rządzić się mogła swemi własnemi prawami. Na radzie rzymskiej zwyciężył argument Lentulusa: „Miłość ojczyzny i na tern się zasadza, abyśmy ją zarówno hańbą jak śmiercią naszą w potrzebie ratowali”. Teraz już konsulowie sami poszli do Pon-tiusa, aby mu przedewszystkiem oznajmić, że mogą mu dać tylko przyrzeczenie (sponsio), nie mogą zaś wiązać się węzłami uroczystego traktatu (foedus). Przyrzekli też wszyscy, nawet żołnierze, i wszystkich nazwiska dochowały się jeszcze do Liwiusza (5), który w samym tym spisie widzi dowód zawarcia umowy nieuroczy-stej, nieostatecznej. Na pewność dotrzymania układu Samnici zatrzymali sześciuset obywateli z jazdy rzymskiej (équités), którzy głowami swemi odpowiadać mieli. W dniu oznaczonym pierwsi pod jarzmem, jakby pod szubienicą, przeszli obaj konsulowie, potem sztaby, wreszcie kohorty. Okupiwszy życie jarzmem, dowlekli się Rzymianie pod Kapuę; przystanęli opodal, bo nie mieli odwagi pokazać się w mieście. Do samego Rzymu powciskali się chyłkiem i milczkiem w wieczornej już porze; ale co konsulowie, to już musieli stanąć jawnie przed senatem i przed ludem. Hańba rozpaliła w Rzymie gniew twórczy, podsycający energię. Po szybkich przewrotach we władzy naczelnej, po zamianowaniu kolejuem dyktatora, dowódzcy jazdy (magister equitum), dwóch interrexôw i dwóch konsulów: Q. Publi-liusa Filon a i L. Papiriusa Cursora (7), senat, na wniosek samego Postumiusa (8, 9), po-

stanowił wydać Samnitom obu konsulów, starszyznę i nawet trybunów ludu (10), zostawić im na pastwę zakładników, a pokój pod wyższe-mi warunkami odrzucić i wojnę dalej prowadzić. Nowe legiony, z żołnierzami przepędzonymi pod jarzmem, wiodąc za sobą skazanych na wydanie, przeciągnęły do Caudium. Kiedy fetiales wydawali ich Samnitom, Postumius, dla wytworzenia pozoru do nowej wojny, uderzył kapłana w udo: był przecież już wówczas Samnitą, obrażał więc Rzym. Pontius odmówił przyjęcia nowych zakładników, a nawet dawnych Rzymianom zwrócił; domagał się tylko literalnego wykonania umowy. Liwiusz (U) kładzie mu w usta żądanie zupełnej in integrum restitutio: jeżeli zrywacie pokój, wydajcie jego sprawców, przywróćcie też wszystko do tego stanu, w jakim było przed pokojem; zwróćcie nam legiony, my zwrócimy im oręż: niech się z nami rozprawią, jakgdyby nic nie zaszło. Nie pomyślał, że zaszło pohańbienie legionów. Rzymianie mieli zupełne prawo nie uznać umowy o pokój, gdyż do niej konsulów nie byli upoważnili. Samnici zaś mieli obowiązek przewidzieć to, co ich czeka w razie odrzucenia umowy, a wypuszczenia Rzymian shańbionych. Rzym wznowił natychmiast wojnę, wziął odwet, i w pół wieku później Sa-mium już nie istniało. Mommsen, powiedziawszy, że Samnici powinni byli zatrzymać Rzymian jako jeńców i maszerować na Rzym („Römische Geschichte” wyd. 3-e t. I str. 357), sięga w samą istotę wszelkich traktatów przytłaczających indywidualność państwową, i uważa je za nieo-bowiązujące dla państwa, które, jeśli podpisało traktat, to tylko ulegając krańcowej konieczności.—Por.: Stürenberg „Zu d. Schlachtfeldern am Trasimenischen See und in d. Caudinischen Pässen” (mapa; Lipsk 1889).    s-

Kaudyńskie wąwozy, ob. Kau dyj skie wą-w o z y.

Kaufbeuren: 1) obwód w bawarskiej regen-cyi Szwabskiej, ma 508.56 km. Q obszaru i 23 282 m-ców (1900 r.), 5 7 gmin.—2) główne miasto obwodu K-u, nad rzeką Wertach, na wysokości 683 m. nad p. morza, na kolei żelaznej Monachium-Buchloe-Lindau; siedlisko władz administracyjnych i sądowych; liczy 8361 m-ców (1901); park miejski na miejscu dawnych obwarowań, klasztor franciszkanek, będący celem pielgrzymek; między szkołami zasługuje na uwagę szkoła leśnictwa; zakłady dobroczynne; przędzalnia bawełny i warsztaty tkackie, cztery browary parowe, fabryki oleju, kleju, cementu, machin i wielki zakład litograficzny.

Kauffmann Angelika, malarka i miedzioryt-niczka (* w Chur w Graubiindten 1741—f 1807). Była córką i uczennicą Jana Józefa K-a, arty-sty-malarza. Kształciła się w Medyolanie, Flo-rencyi, Rzymie i Neapolu do r. 1769. Udała się potem do Londynu, gdzie po otwarciu Akademii król. została mianowana profesorem. Wy-

szła za mąż, za jakiegoś awanturnika, który podawał się za hr. v. Horn, był zaś w istocie tylko w służbie u niego. Rozwiódłszy się z nim, w r. 1781 wyszła za Wenecyanina, art.-malarza Zucchi, i wróciła do Włoch. Prace jej odznaczają się wesołością i lekkością nastroju; posiadają pewien specyalny wdzięk, lubo rysunek wszędzie jest chwiejny; motywy często się w nich powtarzają. Krajobrazy są najsłabsze. Znaczną ilość swoich obrazów (około 34 plansz) reprodukowała w sztychach, które sama trawiła. Śród uczennic jej były: królowa Neapolu, wielka księżna toskańska i inne osobistości, należące do sfer najwyższych. Najbardziej znane jej prace są: portret ks. Amalii Wejmarskiej i „Amor, ocierający łzy Psyche włosami”. K. malowała również obrazy treści historycznej. Szczegóły, dotyczące jej życia, można znaleźć w monografii „Leben der Angelika Kauffmaun”, napisanej bezpośrednio po jej śmierci, przez A. Wein-hardta (Bregencya 1814).    K- B-

Kaufmann Herman, malarz niemiecki (* r. 1808 w Hamburgu — f r. 1889 tamże). Uczeń malarza hamburskiego, Hardorffa, wstąpił w r. 1827 do akademii monachijskiej, wkrótce ją jednak opuścił i oddał się samodzielnym studyom z natury. W r. 1833 powrócił do Hamburga, Dla studyów podróżował po północnych i południowych Niemczech i po Norwegii. Malował krajobrazy same, krajobrazy z figurami i obrazy rodzajowe.—Por.: Lichtmark „Herman K. und die Kunst im Hamburg 1800 — 1850” (Monachium

1894).

Kaufmann Hugo, syn poprzedzającego (* r. 1844 w Hamburgu), udał się w roku 1861 do Frankfurtu n/M. i pracował tam u Beckera, Steinlego i Zwergera, potem krótki czas bawił w Düsseldorfie i Paryżu. W r. 1871 zamieszkał w Monachium. Specyalnością jego są sceny z życia ludu wiejskiego i niższych sfer miejskich. Do liczby najlepszych jego prac należą: Walc dla starych (1870), Powrót z polowania (1871), Sceny karnawałowe paryskie (1872) i in. Oprócz tego robił rysunki tuszem i piórem, które były następnie reprodukowane w światłodrukach. K- B-Kaufman Aleksander, poeta niemiecki (* d. 14 maja r. 1817 w Bonn—f 1 maja r. 1893 w Wertheim), słuchał nauk prawnych na uniwersytecie w Bonn, w latach 1842—43 kierował wychowaniem ks. Karola Löwensteina, po-czem studyował w Berlinie nauki archeologiczne i w r. 1850 objął stanowisko archiwisty u ks. Löwensteina w Wertheim n/M. K. należy do rzędu ulubionych poetów w okolicach nadreńskich. Tchuące serdecznością, świeżością i radością z życia poezye K-a wyszły pod różnemi tytułami: „Gedichte” (Düsseldorf 1852), „Maiusagen” (Kolonia 1862), „Unter den Reben” (Berlin 1871). Prócz tego wydał monografie „Cäsarius von Heisterbach” (Kolonia 1862, wyd. 2-e), „Der Gartenbau im Mittelalter und während der Periode der Renaissance” (Berlin 1892) i inne. — Jego małżonka, Matylda, z domu Binder (* 5 grud. r. 1835 w Norymberdze), zyskała sobie również głośne imię jako autorka „Blüten der Nacht” (Lipsk 1856), wydanych pod pseudonimem Amary George. Potem wydała „Mythen und Sagen der Indianer Amerikas” (Düsseldorf 1856), a po wyjściu za mąż (w r. 1857), za Aleksandra K-na, przy współudziale męża i Daumera ogłosiła „My-thoterpe” (Lipsk 1858), zbiór raytów, sag i legend. W roku 1858 przyjęła katolicyzm. Z innych prac Matyldy Kaufman zasługują na u-wagę: „Vor Tagesanbruch” (Frankfurt 1859), no-welle i opowiadania; „Clara Mitland. Aus dem Leben eines Kindes” (anonim; Kolonia 1860); „Auf deutschem Boden” (Würzburg 1877), opowieść; „Jaugfrau von Orléans” (t-że 1877), obrazek z życia; „Sophie Swetschine” (Freiburg 1878); „Dissonanzen und Akkorde” (Moguncya 1879), romans; „Don Gabriel Garcia Moreno, Präsident der Republik Ecuador” (Freiburg 1891) i antologię liryczną „Mutterliebe in Lust und Leid” (Würzburg 1887).

Kaufman (von) Konstanty Piotrowicz, general rossyjski (* 3 marca 1818 r.—f 16 maja 1882 w Taszkencie). R. 1844—1852, w stopniu poruczuika inżynierów, brał udział w wyprawach przeciwko góralom w Czeczni i Dagestanie, przyczem, w r. 1848 posunięty na kapitana, odznaczył się przy szturmie Gergebilu. W r. 1851 otrzymał stopień pułkownika i kommendę 3-go batalionu w pułku dagestańskim. Podczas wojny Krymskiej (1853—56), dowodząc batalionem saperów, uczestniczył w blokadzie, szturmie i zdobyciu twierdzy Kars (1855), prowadził też układy z generałem angielskim Wiliamsem, co do wydania twierdzy i anatolskiej armii tureckiej. W r. 1856 objął obowiązki naczelnika sztabu J. C. W., został członkiem rady cesarskiej, akademii wojskowej, w końcu generał-majorem i naczelnikiem głównego sztabu. R. 1861 mianowany dyrektorem kancelaryi ministeryum wojny, brał czynny udział w kilku reformach wojskowych. W r. 1864 został generał-adjutantem, a w kwietniu 1865 generał-gubernatorem wileńskim, kowieńskim, grodzieńskim i mińskim, naczelnikiem gubernii Witebskiej i Mohylewskiej i dowodzącym wojskami okręgu Wileńskiego. Do WTilna przybył 14 maja 1865 r. i w przeciągu kilku miesięcy nawiedzał ważniejsze miasta powierzonego mu kraju (15 lipca Witebsk, 28 października Grodno, Troki, Kowno —14 listopada), wypowiadając wszędzie wobec gromadzonej ludności surowe mowy programowe. W mowach tych, a następnie w zarządzeniach, idąc drogą wytkniętą przez gen. Murawiewa, nieraz z większą od swego poprzednika gorliwością, zwracał baczną uwagę na zachowanie się duchowieństwa łacińskiego i na charakter ówczesnej własności ziemskiej, nie tracąc z uwagi szkół elementarnych i uboższej ludności miejskiej, darząc w końcu

tę ostatnią tanim teatrem popularnym. W listopadzie wyjechał do Petersburga, skąd niebawem pod jego wpływem wydany został ukaz d. 10 grudnia (s. s.) 1865 r. Gospodarka jego w zakresie wywłaszczania większej własności ziemskiej wywołała dochodzenie, którego skutkiem był wydany przez niego samego 31 stycznia okólnik przyznający zbytni pośpiech w sekwe-strowaniu dóbr. W końcu, z powodu samowoli swej, szorstkości i opryskliwości w postępowaniu z urzędnikami wyższymi, d. 21 paździer. 1866 r. otrzymał jedenasto-miesięczny urlop za granicę, ustępując miejsca generał-adjutantowi Baranowowi.— W lipcu 1877 został mianowany dowodzącym wojskiem okręgu Turkestańskiego. W następnym roku ze swym oddziałem wystąpił przeciwko emirowi Buchary, rozbił wojska buchar-skie, zdobył Samarkandę i zmusił emira do zawarcia pokoju, w którym do Rossyi przyłączono dolinę Zarawszańską, stanowiącą t. zw. „obwód Samarkandzki”. W r. 1873 dowodził wyprawą do Chiwy, zakończoną jej podbiciem. W 1874 został generałem inżynierów. W 1875 dowodził wyprawą do Kokanu, który przyłączono do Rossyi pod nazwą „obwodu Fergańskiego” i włączono do generał-gubernatora turkestańskiego.

demii Monasterskiej w Westfalii, od roku 1891 wreszcie wykłada nauki historyczne na uniwersytecie wrocławskim. Oprócz drobnych rozpraw napisał: „Deutsche Geschichte bis auf Karl den Grossen” (Lipsk 1880—81, 2 tomy; tom pierwszy poświęcony jest Germanom okresu przedhistorycznego); „Die Geschichte der deutschen U-niversitäten” (Stuttgart 1888; tom pierwszy zawiera „Vorgeschichte”); „Der Kampf der französischen und d. deutschen Schulorganisation und seine neueste Phase in Elsass-Lothringen” (Berlin 1877, praca polemiczna). Do spółki z G. Maserem wyd. „Geogr. Faustzeichnungen” (Strassburg 1875).

Kaufman Ryszard v. (* 1850 r. w Kolonii), ekonomista i finansista. Po ukończeniu nauk uniwersyteckich został w r. 1872 dyrektorem jednej z instytucyj bankowych w Berlinie. W r. 1879 habilitował się w Berlinie, poczem powołano go na profesora akademii techniczej w Akwizgranie. W r. 1883 był przemijająco urzędnikiem ministeryum finansów', później zaś został profesorem ekonomii w politechnice cbarlotten-burskiej. Ogłosił między innemi prace następujące: „Frankreich u. der 16 Mai 1877” (Berlin 1877); „Die Lage der preussischen Landwirtschaft” (Berlin 1877); „Die Zuckerindustrie” (1876); „Albanien u. Albanesen” (1876); „Die Vertretung der wirtschaftlichen Interessen in Europa” (1877); „Die Reform der Handels-u. Gewerbekammer” (1883); „Die Finanzen Frankreichs” (1882); „L’association douanière de l’Europe centrale” (Paryż 1879). Prace K-a dotyczą przeważnie praktyki i polityki finansowej; teoretycznemi zagadnieniami mało się zajmuje. Jako praktyk finansowy należy do bardzo wy-

St. A. K.

W Taszkencie zakładał szkoły i bibliotekę publiczną. Przyczynił się K. niemało do zbadania Turkestanu, udzielając pomocy wyprawom naukowym i osobom podejmującym badania. Zasługi położone na tem polu zyskały mu godność członka honorowego Ces. Tow. Geograficznego.—

J. B.

O nim „Russkij biograficzeskij Słowar'”.

Kaufman Aleksander, ekonomista rossyjski (* r. 1864); po ukończeniu wydziału prawnego na uniwersytecie petersburskim badał w latach 1887 — 90 z polecenia rządu stosunki gospodarskie włościan w gub. Tobolskiej i Tomskiej. Główne prace K-a są: „Oczerk krestijan-skago choziajstwa w Sibiri” (Tomsk 1894); „Ob-szczyna i uspiechi sielskago choziajstwa w Sibiri” (1894). Prócz tego redagował pracę zbiorową p. t. „Krestijanskoje ziemlepolzowanije i cho-ziajstwo w Tobolskoj i Tomskoj gub.” (Petersburg 1894). W pracy zbiorowej p. t. „Matie-rijały dla izuczenija ekonomiczeskago byta gosudarstwiennych krestijan Zap. Sibiri” ogłosił: „Eko-nomicze8kij byt gosudarstwiennych krestijan Iszim-skago okruga” (tomy III i V z r. 1889), „Ekon. byt gos. kr. Turinskago okruga” (1890—91, tomy IX, XI i XIII), wreszcie „Ekonomiczeskij byt siew.-wostocz. czasti Tomskago i zapad, czasti Marjinskago okruga” (t. XIV i XVIII). K. występuje przeciwko tradycyjnemu poglądowi na Syberyę jako na niewyczerpany skarbiec i pod-

Kaufman Iłarjon, ekonomista rossyjski, profesor uniwersytetu petersburskiego, znawca stosunków kredytowych w Rossyi, zwłaszcza kredytu państwowego. Do lepszych prac jego na- bitnych, leżą: „Statistika gosudarstwiennych finansów Ros-sii w 1862 —1884 g.” (Petersburg 1886) — pierwsze systematyczne opracowanie bogatego mate-ryału liczbowego do poznania stosunków finansowych Rossyi; „Tieorija kolebanija eien” (Charkow 1867); „K' uczeniju o dieńgach i kreditie”

(tamże 1868); „Tieorija i praktika bankowago die-ła” (Petersburg 1873—77); „Statistika russkich banków” (tamże 1872—76); „Kredituyje bilety, ich upadok i wozstanowlenije” (tamże 1888);

„Wieksielnyje kursy Rossii za 50 let” (tamże

1892) i inne.

Kaufman Jerzy Henryk, historyk niemiecki (* d. 9 września r. 1842 w Münden, w kr. Han-nowerskiem), studyował nauki filologiczne i historyczne na uniwersytetach w Halli i Getyndze (pod kierunkiem Waitza); za rozprawę p. t. „Die Werke des Cajus Sollius Apollinaris Sidonius als eine Quelle für die Geschichte seiner Zeit” (Getynga 1864) otrzymał w r. 1864 doktorat nauk filozoficznych. W r. 1865 został nauczycielem gimnazyum w Getyndze, od r. 1872 aż do r.

1888 był nauczycielem w liceum Sztrasburskiem kreślą chwiejność tamtejszych stosunków rol-w Alzacyi, r. 1889—profesorem historyi w aka- nych.

21

Rnc. Pawii, Iln«tr. Zenr. 276 T. XXXV.

S D.

s. K.

(Lipsk 1882).

Kaufmann Henryk, obersztlejtenant (podpułkownik) wojsk polskich, inżenier, nauczyciel matematyki i kunsztu fortyfikacyjnego w korpusie kadetów w latach 1766 i 67. Po wyjściu ze składu ciała nauczycielskiego tej szkoły mieszkał w Polsce. Znany jako autor podręcznika szkolnego, odznaczył się też żywym udziałem w sporze, który od roku 1778 wstrząsał gminą ewangielicko-augsburską w Warszawie. Wespół z pierwszym pastorem, Ringeltaubym, wydał książkę „Ausführliche Geschichte der Streitigkeiten, welche seit einigen Jahren in der Warschauer Evangelischen Gemeinde der unveränderten Augsburgischen Confession geherscht haben. Mit den dazu gehörigen Urkunden” (Węgrów [Wrocław] 1783, 8-o). Gdy strona przeciwna wydała swoją „Nachricht von den gegenwärtigen Mis8heligkeiten unter den Dissidenten beider Confessionen in Polen und dem Grossherzogthum Litthauen” (Warszawa 1783, Groll; w tymże roku przekład polski), K. odpowiedział pismem „Contra-manifest” (52 str., folio). <C K. jest autorem dziełka p. t. „Początek miernictwa wojennego dla szlachetney młodzi Szkoły ry-cerskiey Króla JMCI Polskiego” (tenże tytuł po niemiecku; Toruń, druk P Bergmana, 4-o, str. 133, tablic 34 na miedzi rytych). Rok wydania według Bentkowskiego 1766. Dedykowane Stanisławowi Augustowi. Obok polskiego tekstu jest tekst niemiecki. Przekładu polskiego dokonał ksiądz Brochwic Jelinek, prefekt Collegium No-bilium Scholarum Piarum. Książka ta była u-żywana początkowo do nauki geometryi w korpusie kadetów.

Kaufmann Jan Gotfryd, mechanik (* w r. 1751 w Siegmar pod Chemnitz — f r. 1818 we Frankfurcie n/M ), był początkowo tkaczem, następnie wstąpił na naukę do pewnego mechanika w Dreźnie i po jego śmierci prowadził dalej jego warsztat. Zajmował się zwłaszcza budową zegarów grających, a wyroby jego budziły żywe zajęcie. —Syn jego, Fryderyk K. (* w r. 1785—f r. 1866 w Dreźnie), był współpracownikiem ojca; w r. 1806 zbudował wielkie przyrządy muzyczne, złożone z trąb i bębnów, którym nadał nazwy salpingion i belloneon, szczególniej wszakże zyskał rozgłos słynnym trębaczem automatycznym r. 1812 (ob. Automaty). Wraz z ojcem zbudował h arm o nich ord klawiszowy, w którym młotki zastąpił walcami skórzanemi, wydającemi ton przez tarcie. Inny ich przyrząd, chordalaudion, łączył fortepian z fletem i pikuliną. Z przyrządami temi ojciec i syn objeżdżali Europę w r. 1815 —18. Po śmierci ojca Fryderyk zamieszkał w Dreźnie i zbudował tam s y m f o ni o n, łączący fortepian, klarnet, flet, pikuliuę, bębenki i bęben. Wraz z synem swoim, Fryderykiem Teodorem (* r. 1823—f r. 1872), odbywał znowu podróże dla przedstawiania swych przyrządów, a gdy te zatonęły w Bałtyku 1843 r., zastąpił je nowemi. Fryderyk Teodor K. u-doskonalił symfonion ojca i zbudował orkiestry on, naśladujący orkiestrę różnych instrumentów muzycznych, który budził podziw na wystawie londyńskiej r. 1850. W Dreźnie założył „gabiuet akustyczny”, którego właścicielem jest obecnie Karol Teodor K. (* 1867).

Kaufmann Krzysztof (* w Winterthur [Szwaj -carya] d. 14 sierpnia r. 1753 — f d. 21 marca r. 1795 w Berthelsdorfie na Szląsku Dolnym), lekarz, jeden z mataczy szalbierczych, tak licznych w wieku XVIII. Po ukończeniu wydziału lekarskiego w Bernie, zamiast się zająć sztuką lekarską, oddał się całkiem krzewieuiu poglądów pedagogicznych Basedowa (ob.), któremi się jakoby przejął; był też aż do przesady ostatecznej wielbicielem Jana Jakóba Rousseau i pomysłów jego najskrajniejszych. Będąc człowiekiem zdolnym i przebiegłym, pełnym zapału, na pozór przynajmniej, i umiejącym sobie ludzi zjednywać, doszedł na czas pewien do rozgłosu niemałego i niejednego w pole wyprowadził. Lavater (ob.) cenił go bardzo wysoko, a raczej przeceniał go aż do tego stopnia, że nie zawahał się przyznać mu w dziejach ludzkości miejsca zaraz po Chrystusie: tak dalece u-miał go K. oplątać. Nie znajdując pola dostatecznego dla działalności swej w Szwajcaryi ojczystej, porzucił ją i włóczył się po Niemczech, wyzyskując ludzi najrozmaitszych, nietyl-ko prostaczków, ale także uczonych i osoby zajmujące stanowiska wysokie. Życie wiódł stale dziwaczne i tajemnicze, żywił się wyłącznie roślinami i mlekiem, udawał, że nie sypia nigdy, przebąkiwał o tem, że niegdyś przed dawnemi czasy żył już raz na tym świecie, opowiadał rzeczy niestworzone o przygodach swych w Per-syi, chociaż tam nigdy uie był; zaczął też leczyć środkami tajemnemi i wykonywał jakoby uzdrowienia cudowne; twierdził zaś wogóle, że wie i umie wszystko. Utrzymywał też, iż posiada umiejętność szczególną odnajdywania ludzi dobrych i cnotliwych, o umyśle dziecięco-czystym, i wszędzie ich szukał ustawicznie; to właśnie, gdy się na nim poznawać zaczęto, zjednało mu przezwisko „wyżła Pana Boga” (Gottes Spürhund). Udawało mu się to wszystko dość długo, gdyż był tak zręczny, że uietylko marzycieli łatwowiernych, w rodzaju Lava tera, ale nawet wielu ludzi skądinąd rozumnych i trzeźwo na świat patrzących złudzić potrafił. — Göthe poznał się podobno na nim bardzo prędko; zaczęły się też nareszcie otwierać oczy innym, i czasy dobre dla Kaufmanna miały się ku końcowi; ale i wtedy umiał sobie poradzić jeszcze. Będąc człowiekiem bardzo pobożnym, lub przynajmniej umiejąc pobożność udawać wybornie, został lekarzem w osadzie Herrn butów (ob.) na Szląsku i tam życia awanturniczego dokonał.— Porów.: Dünzer „Christoph Kaufmann”

Dr j. p.

XIV str. 94).

Kaufmann Emilian (* d. 6 stycznia r. 1852 w Kaczerowie, w górach Orfickich), lekarz czeski. Szkoły ukończył w Hradcu Kralovym, poczerń wstąpił do wydziału lekarskiego w Pradze i ukończył nauki w r. 1884, otrzymując dyplom doktorski. W roku tymże został assystentem w klinice chorób usznych w uniwersytecie niemieckim. Po trzech latach rozpoczął, jako docent prywatny, wykłady w uniwersytecie czeskim, obejmując rówuocześnie ambulatoryum uniwersyteckie dla chorych na uszy, nos i krtań, zamienione później na klinikę, którą mu powierzono również. W roku 1891 mianowano go profesorem nadzwyczajnym, laryngologii, otolo-gi i rhinologii. W r. 1893 wybrano go na deputata miejskiego, od roku zaś 1896 zasiada w radzie miejskiej stołecznej. K. jest znawcą wytrawnym chorób narządu słuchowego i również biegłym laryngologiem; napisał dotąd szereg monografij, ogłoszonych w Czasopiśmie czeskich lekarzów (od roku 1886), oraz po niemiecku w „Zeitschrift für Ohrenheilkunde” (od r. 1887) i w „Monatschrift f. Ohrenheilk.” (od r. 1890).—K., będąc sam bardzo muzykalnym, od r. 1895 jest też przewodniczącym „Jednoty spëvâckÿch spolkù ceskoslovauskÿch” w Pradze, oraz redaktorem i wydawcą ich „Vestnika”. Należy też do liczby najgorliwszych popularyzatorów wiedzy lekarskiej w Czechach, a jest wogóle działaczem społecznym, narodowi swemu bardzo użytecznym. — Por.. „Ottuv Słownik naućny” T.

Dr. j. p

Kaufmann Dawid, wybitny uczony żydowski (ur. d. 7 czerwca 1852 w Kojetein na Morawach—urn. w Karlsbadzie 6 lipca 1899). K. kształcił się w uniwersytecie i seminaryum ra-binicznem we Wrocławiu i przy założeniu takiegoż seminaryum w Budapeszcie w r. 1887 został powołanym na profesora homiletyki, histo-ryi Żydów i średniowiecznej filozofii żydowskiej. Na tem stanowisku pozostał aż do śmierci, która nastąpiła podczas pobytu w Karlsbadzie, wskutek nieszczęśliwego upadku. Zwłoki jego zostały pochowane w Budapeszcie. Pomimo krótkiego żywota K. uchodził za powagę pierwszorzędną w dziedzinie nauki judaistycznej, a pu-blikacye jego, które ogłaszał bądź-to w książkach oddzielnych, bądź też w najrozmaitszych czasopismach fachowych, dochodzą niemal do pokaźnej liczby 600. Specyalnie zaś zajmował się historyą żydowskiej filozofii średniowiecznej, archeologią żydowską, oraz historyą Żydów w wieku XVIII. Z licznych jego dzieł zasługują na wyszczególdienie: 1) „Die Theologie des Bachja ibn Pakûda” (1874); 2) „Jehuda Ealewi; Versuch einer Charakteristik” (1877); 3) „Geschichte der Attributenlehre in der jüdischen Religions-philosophie des Mittelalters” (1877); 4) „George Eliot und das Judentum” (1877); 5) „Die Spuren al-Batlajusis in der jüdischen Religionsphilosophie” (1880 r.); 6) „Die Sinne; Beiträge zur

Geschichte d. Physiologie u. Psychologie in Mittelalter” (1884); 7) „Die letzte Vertreibung der Juden aus Wien” (1887); 8) „Paul de Lagar-de’s jüdische Gelehrsamkeit” (1887); 9) „Sens et origine des symboles tumulaires de l’Ancien Testament dans Part chrétien primitif” (1887); 10) „Samson Wertheimer” (1888); 11) „Urkundliches aus dein Leben Samson Wertheimers” (1891); 12) „Jacob Mautiuo, une page de l’histoire de la Renaissance” (1893); 13) „R. Jaïr Chajim Bach-rach” (1894); 14) „Dr. Israel Congliano u. seine Verdienste um die Republik Venedig etc.” (1895); 15) „Die Erstürmung Ofens und ihre Vorgeschichte nach d. Berichte Isaak Schulhofs (1650—1732)” (1895);    16) „Aus Heinrich Hei

nes Ahnensaal” (1896); 17) „Die Memoiren der Glückei von Hameln 1645 — 1719” (1896); 18) „Zur Geschichte der jüdischen Handschriften-Illustration” (1898);    19) „Studien über Salomo

ibn Gabirol” (1899) itd. K. zajmował się także historyą literatury ogólnej (szczególnie Heinem) i podnosił często swój głos w sprawach bieżących, zwłaszcza tyczących się judaizmu. Tak napisał, np. „Ein Wort im Vertrauen an Herrn Hofprediger Stöcker von Einem, dessen Namen nichts zur Sache thut” (1880); „Wie heben wir den religiösen Sinn unserer Mädchen und Frauen?” (1893); „Die Vertretung der jüdischen Wissenschaft an den Universitäten” (1895) itd. — Por. jeszcze Braun u. Roseuthal „Gedenkbuch zur Erinnerung an David Kaufmann” (Wrocław r. 1900); Krauss „David Kaufmann” (Berlin 1901); Poznański „Tehilla le-David” (Warsz. 1902 ).Dr s-p-Kaukaska linia tworzyła w połowie w. XIX łańcuch warowni i posterunków rossyjskich wzdłuż rzek Kubania, Małki i Tereku. Przeznaczeniem jej było: zabezpieczenie stałej kommunikacyi z krajem Zakaukaskim, obrona południowych gu-bernij od napadów górali i trzymanie w posłuszeństwie mieszkańców zdobytego kraju. K-ska linia była pod zarządem osobnego naczelnika i dzieliła się na czarnomorską linię kordonową, prawe skrzydło, częśó środkową, lewe skrzydło (z ostatnich 3 części zrobiono następnie tylko dwie: prawe i lewe skrzydło) i okrąg Włady-kaukaski. Czarnomorska linia kordonowa ciągnęła się na przestrzeni 180 wiorst wzdłuż rz. Kubania; prawe skrzydło obejmowało linie: Kubańską i Łabińską; środek zawierał osady Kozaków wołżańskich i górskich, Wielką i Małą Kabardę (ob.), Karaczaj i plemiona górskie aż poza Czarne góry. Lewe skrzydło zajmowało linię Terską, Dolno-Tunżeńską i Czecz-nię; wreszcie okrąg Władykaukaski obejmował plemiona osetyńskie, inguszewskie i kistyńskie i ciągnął się od Kabardy aż do pierwszego północnego pasma gór śnieżystych. Każda z tych części zostawała pod zarządem naczelnika wojskowego, który podlegał bezpośrednio naczelnikowi linii K-skiej. Siłę obronną K-skiej linii stanowiły: uzbrojoua ludność kozacka, warownie.

L. K.

posterunki i pikiety, wreszcze dorywcza pomoc ze strony regularnych i dońskich wojsk kozackich. Posterunki były gęsto rozrzucone pomiędzy warowniami i składały się z lepianki lub chaty, szopy, wieżyczki obserwacyjnej, ogrodzenia i rowu naokoło.

Kaukaska rasa, kaukaskie ludy, termin bardzo niewłaściwy, którym obejmowano biały odłam rodzaju ludzkiego. Dzisiaj tuła się jeszcze w podręcznikach geografii, ale został wyrzucony z dzieł antropologicznych. Blumenbach wprowadził ten termin podobno po zbadaniu jednej czaszki georgijskiej, która uderzyła go prawidłowością form swoich; Brosset i Bopp zaś mniemali, że język georgijski należy do rodziny indo - europejskich języków. Studya wykazały, że wszystkie te poglądy są bez podstawy. Pod względem antropologicznym zaledwie niektóre z typów właściwych ludom rodziny indo-eu-ropejskiej istnieją na Kaukazie, braknie zaś tam zupełnie długogłowego blondyna, który w dziejach tej rodziny lingwistycznej odegrał tak potężną rolę. Dzisiejszy Kaukazczyk w żaden sposób nie może służyć za przedstawiciela typów białych i antropologia rozłożyła dawnego Homo Caucasiens na mnóstwo samodzielnych typów. Nieobecność pewnych białych typów na Kaukazie świadczy, że musiały powstać gdzieindziej. I pod względem językowym jedynie język 0-setynów (Osetyńców) na Kaukazie należy do rodziny indo-europejskiej; ale Osetyni nie są tubylcami kaukaskimi, jeno przybyszami z Eranu. Wogóle, na mocy ostatnich wyników nauki niepodobna uważać Kaukazu za kolebkę ludów, ale, jak trafnie wyraził się Smirnow, za cmentarz ludów, języków, zwyczajów i typów fizycznych. Co do faktycznych stosunków antropologicznych ob. Kaukaz (Antropologia i etnografia).

Kaukaska wojna, Ob. Kaukaz (Dzieje).

Kaukaskie góry, część gór tak zwanej „osi górskiej” starego świata (a raczej Eurazyi), złożonej z najmłodszych gór fałdowych; leżą na południo-wschodzie Europy, na granicy jej z Azyą, na tak zwanym „przesmyku Kaukaskim”, między morzem Czarnem a Kaspijskiem; przesmyk ten przecinają one ukośnie z północo-zachodu na poludnio-wschód, nieco ku północy od jego największego zwężenia. Jako część owej „osi”, jako ogniwo łańcucha, góry K. znajdują się w związku tektonicznym (a po części nawet i orograficznym) z górami sąsiedniemi: na zachodzie dalszym ciągiem K-ch, tylko po krótkiej przerwie w cieśninie Kerczeńskiej, są góry Tau-ryckie, a dalej, po dłuższej przerwie zapadnięcia czarnomorskiego, góry Bałkańskie; na wschodzie, po przerwie wytworzonej przez zapadnięcie południowej części morza Kaspijskiego, dalszy ciąg Kaukazu spotykamy w górach Bałchau, które znów przytykają do rozgałęzień fałdowych północnej krawędzi wyżyny Iranu. Prócz tego Kaukaz posiada na południu bezpośrednie orograficzne połączenie (za pomocą gór Meskijskich albo Imeretyńskich) z górami wyżyny Armeńskiej; ponieważ zaś od gór Europy jest on orograficznie zupełnie oddzielony, więc, będąc gra-nicznikiem między Europą i Azyą, należy właściwie do tej ostatniej.—Na obu swych końcach góry K. niejednakowo przypierają do granicznych mórz: do morza Czarnego przytykają bezpośrednio stromemi ścianami, powstałemi wskutek abrazyi (zestrychowauia) przez fale morskie; od morza Kaspijskiego dzieli je, lubo bardzo wązki, nizki pas nadbrzeżny. Długość całego prostolinijnego systematu wynosi przeszło 1 100 km., szerokość 170 km., a w części środkowej, zwężonej—tylko 100 km. Granicę północną gór stanowią doliny Kubania i Tereku, południową— doliny Rionu i Kury. Pod względem wysokości góry K. przewyższają Alpy, grzbiet ich na długości 700 km. trzyma się, pominąwszy nieliczne szczerby, powyżej 3 000 m., a najwyższy szczyt Elbrus (blizko 5 650 m.) przenosi Mont Blanc o przeszło 800 m.; wprawdzie jest to utwór obcy, wulkan osadzony na'grzbiecie gór fałdowych, ale i szczyty fałdowe przewyższają też znacznie szczyty Alp: szczyt fałd kaukaskich, Kasztantau, sięga przeszło 5 200 m., a więc jeszcze o 400 m. ponad Mont Blanc. Tym sposobem Kaukaz, wyższy od Alp, przedstawia się jako ściana węższa i zwartsza niż systemat Alp. Na północ góry K. pochylają się łagodniej, szeregiem równoległych łańcuchów, ku nizinie Pon-to-Kaspijskiej; na południe spadają bardziej stromo ku dwom zapadnięciom: doliuie Rionu na zachodzie i dolinie Kury na wschodzie; dział wodny między temi rzekami, góry Meskijskie, wiążą, jak wspomnieliśmy, góry K. z wyżyną Armenii, która ogranicza te dwa zapadnięcia z południa. Stosunki tektoniczne Kaukazu, mimo badań Abicha i Favre’a, a w naszych czasach—Heima i Bogdanowicza, nie są jeszcze zupełnie dokładnie wyjaśnione, a wyjaśnienie takie byłoby niezmiernie ważne ze względu na pośredniczące stanowisko, jakie zajmują góry K. między górami fałdowemi Europy, sfałdowanemi przez siłę działającą z południa, wygiętemi ku północy, a górami Azyi, sfałdowanemi z północy, wygiętemi ku południu, Sfałdowanie gór K-ch sięga czasów, geologicznie biorąc, niezbyt odległych, albowiem warstwy sarmackie (miocen), znajdują się na tych górach miejscami podniesione na wysokość przeszło 2 300 m. nad powierzchnię morza, warstwy zaś późniejsze, pontyjskie, leżą poziomo, główne więc ruchy orogeuetyczne Kaukazu należy odnieść do górnego miocenu i tylko drobne ruchy odbywały się w pliocenie, a nawet odbywają się dotąd, jak to świadczą liczne trzęsienia ziemi (zburzenie Szemachy). Budowa Kaukazu, o ile z dotychczasowych badań sądzić można, jest prostsza niż Alp: rozciąg warstw jest mniej-więcej prostolinijny z zachodniego półnoeo-zachodu na wschodni południo-wschód; upad też jest przeważnie jednostajny, północny lub północno-wschodni: główną oś Kaukazu stanowią skały krystaliczne i paleozoicz-ne z nasadzonemi wulkanami; po bokach, zwłaszcza po stronie północnej, ciągną się warstwy młodsze (przeważnie wapienne), jury, kredy i trzeciorzędu; na końcach łańcucha, zwłaszcza na wschodzie (Dagestan), te warstwy młodsze pokrywają całe góry, os krystaliczna znika. Takiej budowie wewnętrznej odpowiada dość zgodnie budowa zewnętrzna: jednolity, uwieńczony wysokiemi szczytami i silnie zlodowacony grzbiet ciągnie się wzdłuż całych gór, bliżej ich krawędzi południowej; z tej strony oddzielają go od dolin grauicznych tylko nizkie przedgórza, utworzone z niezupełnie zapadłych skib. Od północy, przeciwnie, ciągnie się szereg równoległych grzbietów, obniżających się zwolna kn nizinie, połączonych często poprzecznemi jarzmami, o-bejmujących wyżynowe kotliny, pokrajane przez erozyjną działalność potoków. Dział wodny trzyma się przeważnie głównego grzbietu; tylko w niektórych miejscach został przesunięty w tę lub ową stronę przez energiczniejszą z jednej strony erozyę. Formacya dolin poprzecznych, urwistych, dzikich, przeważa nad podłużnemi, które np. w Alpach mają tak ważne kulturalne znaczenie. Drugą cechą odróżniającą Kaukaz od Alp jest prawie zupełny brak jezior i wielkich wodospadów; przypisać to zapewne należy w części mniejszemu rozwojowi lodowców w epoce lodowej (z powodu większej suchości tutejszego klimatu), albowiem lodowce, pokrywając kotliny jeziorne i łożyska rzeczne, chronią doliny od zamulenia i wytworzenia się nieprzerwanego spadku. I dzisiaj linia śnieżna w górach K-ch, z powodu wązkości ich, oraz suchszego klimatu, leży znacznie wyżej niż w Alpach: we wschodniej, suchszej części gór wznosi się do 3 500 a nawet 3 900 m., w wilgotniejszej zaś zachodniej — na południowym stoku, zwróconym ku morzu Czarnemu — zniża się do 2 800 a nawet 2 700 m., nie różniąc się tutaj od Alp; na stoku północnym, zwróconym ku stepom, linia śnieżna leży o 300—400 m. wyżej niż na południowym: anomalia, przypominająca Himalaje. Góry K. dadzą się podzielić na trzy części: wschodnią, środkową i zachodnią.— K. wschodni rozciąga się od morza Kaspijskiego do źródeł Alazanu i Andyjskiej Kojsu (góry Barbało). Część ta składa się wyłącznie z jury, kredy i trzeciorzędu. Rzeki, zwłaszcza Samur i Sułak, przepływając tę szeroką część gór kolejno w dolinach podłużnych i poprzecznych, pokrajały go głębokiemi i stromemi dolinami na labirynt gór erozyjnych, podobnych do Abisyńskich amb; nieliczne tylko, karkołomne, ścieżki prowadzą tutaj wzdłuż ścian wąwozów, w głębi których szumią spienione potoki; ta niedostępna kraina nosi miano „Dagestanu”. Na wybrzeżu morza rzeki o-sadziły przy uściach wiele mułu i utworzyły niz-ki pas nadbrzeżny, stanowiący, niby Termopile, jedyną dogodną drogę z północnego stoku gór na południowy; droga ta jednak jest wązka tak, iż pod Derbentem była dawniej zamknięta rau-rem. W głównym grzbiecie, w części wschodniej, wznoszą się szczyty Basardyussi (4 480

m.) i Szach Dag (4 255 m.) z wiecznemi śniegami i lodowcami; z nielicznych przejść ważniejsze znaczenie ma tylko przejście Achty na zachód od wyżej wymienionych szczytów. W przeciwieństwie do szerokości sfałdowanego stoku północnego, stok południowy jest krótki; główny grzbiet spada tu stromo schodowatemi zapadnięciami ku podłużnej dolinie Kachetyi, którą tylko nizkie wzgórza trzeciorzędowe oddzielają’od doliny Kury. Ta południowa strona gór jest właśnie często nawiedzana przez trzęsienie ziemi. Krótkie doliny poprzeczne przerzynają południowy stok gór; potoki z nich wypływające osadziły u stóp gór pas żyznej ziemi, gęsto zaludniony. Dalej na południe kraj przybiera charakter stepowy; potoki bardziej zachodnie zbierają się w rzekę Alazan, przepływającą wzdłuż doliny Kachetyi i uchodzącą do Kury, potoki bardziej wschodnie znikają w stepach, zanim dosięgną Kury. Na wschód od wyżej wspomnianego Szach Dagu góry szybko się zniżają i przechodzą w pagórki trzeciorzędowe, które biegną ku wybrzeżu morza Kaspijskiego na południe od Baku. Nieco na północ stąd wkracza w morze półwysep Apszeron, znany ze swych źródeł nafty i wulkanów błotnych. Jest to nizka, naga, pylna wyżyna, złożona z płasko-leżącycli warstw młodego trzeciorzędu: u góry z wapieni piętra kon-geryowego, niezawierających nafty, u dołu z glin, piasków i piaskowców, obfitujących w naftę. Nafta występuje na jaw po części w postaci źródeł, po części sztucznie, przy pomocy studzien, zresztą tylko na 40—50 m. głębokich; w pierwszych dniach po przebiciu tryska z tych studzien na podobieństwo fontanny, następnie wypływa spokojuiej. Wraz z naftą wydobywają się tutaj palne gazy, które, jako „święte o-gnie”, były przedmiotem czci Parsów; obecnie są używane w fabrykach dla celów oświetlenia i opalania. W związku z obfitością nafty są liczne wulkany błotne, małe stożkowe góry z kraterami, przez które wskutek parcia gazów wybucha słone błoto.— K. środkowy, od góry Barbało na wschodzie do źródeł Kubania na zachodzie, jest to najwyższa, ale zarazem najwęższa, część gór, albowiem tutaj z północy wkracza zatokowate zapadnięcie, z Władykaukazem pośrodku, tak, iż tutaj góry są z obu stron ograniczone zapadnięciami. Główny grzbiet tej części, trzymający się zawsze ponad 3000 m. i na całej prawie linii zlodowacony, składa się z granitu (szczyty Kasztantau przeszło 5 200 m., Adai Choch 4 650 m. itd.), na którym wznoszą się stożki trachitowe Elbrus (blizko 5 650 m.) i Kazbek (przeszło 5 040 m.). Z południa przypiera do

w. N.

głównego grzbietu szeroki pas łupków paleo-zoicznych, których warstwy z upadem północnym pogrążają się pod granit, nasunięty na nie z północy. Te łupki tworzą orograficznie szereg wysokich łańcuchów równoległych, które przenoszą niekiedy wysokością grzbiet główny granitowy. Rzeki, spływające z południowego stoku lej części gór, szczególniej Rion i lngur, płyną pewien czas w dolinach podłużnych, po-czem je opuszczają dzikiemi wyłomami. Góry łupkowe spadają na południe ku wielkiemu zapadnięciu; u ich stóp ciągną się jeszcze nizkie wzgórza, utworzone przez skiby mezozoiczne i trzeciorzędowe, łączące się orograficznie z górami Meskijskiemi. Po stronie północnej głównego grzbietu występuje przeważnie jura i kreda, kto re na połuduiku Elbrusu rozprzestrzeniają się fałdami daleko na północ, dalej zaś ku wschodowi są znaczuie zwężone, wkroczeniem znanej już nam zatoki Władykaukaskiej. I w tym pasie szczyty dosięgają jeszcze znacznej wysokości (Tebulos przeszło 4 500 m.). Wody, spływające tu na północ, gromadzą się przeważnie w zatoce Władykaukaskiej, w systemat Tereku, który bierze początek po południowej stronie głównego grzbietu, w pasie łupkowym, i toruje sobie drogę na północ. Tutaj więc można przebyć wpoprzek góry K., nie wspinając się na główny grzbiet. Na tern, oraz na zwężeniu się gór w tem miejscu, polega znaczenie doliny Tereku: wzdłuż niej prowadzi wielka droga Wojen-no-Gruzińska, łącząca kraj Przedkaukaski (na północy) z Zakaukaskim (na południu). Prowadzi ona od Władykaukazu (715 m.), końcowego punktu kolei żelaznej, wzdłuż niezmiernie dzi kiego wąwozu, w którym Terek u stóp Kazbe-ku przerzyna się przez główny grzbiet, dalej idzie do źródeł Tereku i przekracza łupkowy grzbiet źródłowy przejściem na 2 400 m. wysokości, do doliny Aragwy, która wpada do Kury powyżej Tyflisu (stąd znaczenie tego miasta). Na północ od zatoki Władykaukaskiej rozciąga się wyżyua Kabardy do 700 m. wysoka, złożona z poziomych warstw⁷ trzeciorzędu, pokrajanych przez erozyę; w części między Władykau-kazem i Mozdokiem warstwy te uległy sfałdo-waniu i tworzą dwa długie grzbiety równoleżnikowe, ostatnie odroślą gór K-ch, wkraczające w niezmierzony step Kaspijski. Na zachód od „zatoki”, góry mezozoiczne wkraczają daleko na północ do odosobnionej masy wybuchowej Besz-tau (1400 m.), w okolicy Piatigorska, obfitującej w źródła mineralne; z tej okolicy płynie Kuma do morza Kaspijskiego. Jeszcze dalej na północ wkracza daleko w stepy wyżyna Stawro-polska (do 800 m.), złożona z poziomych warstw sarmackich; z tej okolicy płyną na północ źródłowe rzeki Manyczu.—K. Zachodni. Tutaj z początku główny grzbiet granitowy ciągnie się dalej ze znaczną wysokością przeszło 3 000 m., następnie zniża się i znika; znaczne rozwi

nięcie, podobnie jak na wschodzie w Dagestanie, mają tu warstwy jurajskie i kredowe, zwłaszcza po stronie północnej; tutaj spływają liczne rzeki systematu Kubania. Łańcuchy południowe spadają stromo ku malowniczemu wybrzeżu czarnomorskiemu, a raczej ku falom morskim, gdyż po tej stronie niema, jak nad morzem Kas-pijskiera, pasu nizkiego; niema miejsca po tej stronie na drogę, tak, iż góry zamykają tu całkowicie przesmyk Kaukaski. Ten pas brzegowy, czarnomorską Rivierç, tworzy kraina Abcha-zya, pokryta wspaniałemi lasami. Grzbiet granitowy kończy się na dwóch bliźnich szczytach Fisztdag i Oszten, zanurzając się dalej pod warstwy mezozoiczne. Wraz z tem następuje znaczne zniżenie się gór, które wkrótce nie dosięgają nigdzie 1000 m. Zachodni koniec gór składa się z licznych łańcuchów równoległych kredowych i eocenicznych (flysch), które jeden za drugim kończą się na kształt kulis na wybrzeżu morza. Pod Anapą występuje ostatni, na północ, łańcuch flyschu; dalej na północ, na półwyspie Tamań, gdzie uchodzi Kubań, występują już tylko grzbiety fałdowe sarmackie, przekraczając przez cieśninę Kerczeńską, na półwysep Ker-czeński (Krym). Na obu tych półwyspach występują znów wulkany błotne, podobnie jak na drugim końcu gór, na półwyspie Apszeron. — Niedostępność Kaukazu uczyniła go wybornym gra-niczuikiem dwóch części świata, a zarazem schronieniem licznych ludów, które tu w odosobnionych, niedostępnych górskich dolinach nietylko utrzymały, lecz nawet spotęgowały swe odrębności.— Por. A. Philippson „Europa”.

Kaukaskie języki, Ob. Kaukaz (Języki). Kaukaskie ludy góralskie, ob. Kaukaz (Antropologia i etnografia).

Kaukasos (po grecku o Kaoxaaoç, to Kaoxâaiov opoç, tà Kavxàata opïj, po łacinie Caucasii Montes) w Wiekach Starożytnych: 1) rozległe pasmo górskie w Azyi, do dzisiaj tak samo nazywane, wznoszące się w kierunku północno-zachodnim ku połuduiowemu wschodowi, pomiędzy Pontus Euxinus a morzem Kaspijskiem, zwane także Scytyjskim Kaukazem (Kao/a-aoç Sxofi-txéç), ku południu łączące się z pasmami górskiemi Taurus i Antitaurus, w Azyi . Mniejszej. W Wiekach Starożytnych dwie tylko przełęcze były w górach tych znane, mianowicie:

a) ku wschodowi tak zwaue Kaspijskie albo Albańskie bramy (Caspiae, Albaniae portae), dzisiaj przełęcz, pozwalająca przedostać się z Derbendu ponad Alazan; b) w środkowem paśmie Sarmackie albo Kaukaskie bramy (Sarmaticae, Gaucasiae portae), dzisiaj Da-riel (ob.). Tworzące północno - zachodnią część K-u, tak zwane Góry Koraks (Coraxici Montes), dla stopy ludzkiej niedostępne, stromo w morze Czarne zestępują. Ludom starożytnym wydawały się olbrzymie góry K-u jakby kraniec świata, a szczyty ich, dochodzące w istocie

5; Strab. XV, 723 i nast.

Wreszeie różnorodna

5 600 metrów wysokości, sięgać miały gwiazd samych. Mityczna opowieść głosi, że tutaj, na górze Strobilos, blizko Oceanu, ua ostatniej krawędzi ziemi, przez Hefaistosa na rozkaz Zeusa przykutym został do wysokiej skały Prometeusz (ob,). W czasach historycznych poznano góry owe dokładniej dopiero w I wieku przed Chr., tj. począwszy od wojen Pompejusza z Mitrydatesem.—Por. Mela I, 15, 2; Plin. Nat. Hist. VI, 18, 15; Plut. Pomp. 34; Lucull 14.—

2) Indyjski Kaukaz (po łacinie Gaucasus Indieus, albo Parapanisus, lepiej niż Paropawi-sus, po grecku llapaTcdvnoç, Ilaporcdfuaoę; dzisiaj Hindukusz), wysokie pasmo górskie na południe od Baktryi, przecinające, od Arj i począwszy, ku wschodowi, azyatycki kontynent na dwie połowy, którego szczyty dochodzą do 7 000 metrów; z niego wypływają źródła rzek Oxus i Indus. Gdy armia Aleksandra Wielkiego podczas wyprawy swej wgłąb Azyi dotarła aż w te strony, uważali Macedończycy góry te za właściwy Kaukaz, po części pewnie i z pochlebstwa dla wodza naczelnego, aby świat złudzić, że Aleksander nawet przez K. przeszedł. Krainy po obydwóch skłonach gór owych tworzyły za czasów Seleucydów (ob.) satrapię Paro-panizadów, z miastem stołecznem O rtos pana albo Kabura (dzisiaj Kabul), w górnej dolinie rzeki Kophen (zwanej dzisiaj również Kabul). — Por.: Arr. IV, 22, 4; V, 3, 2 i nast.; 5,

S. Drz.

Kaukaz.—I. K. w Starożytności, ob. Kau-ka8os. — II. Geografia fizyczna. K. jest krainą na przejściu między Europą i Azyą, rozciągającą się od 46'/₂° do 387₂° szer. półn. i od 37°20' do 50°20' dług. wschód, od Greenwich, między morzem Czarnem (z Azowskiem) od zachodu i Kaspijskiem od wschodu (zwana stąd przesmykiem Po n to-K as p ij sk im), obwodem Wojska Dońskiego i gubernią Astrachańską na północy, a Turcyą i Persyą na południu. Obszar K-u wynosi 8 579 95 geograficznych mil kwadratowych czyli 472 554.1 kim. □, ludność— 9248 695 (r. 1897), cz>li 19.5 na 1 klm. □ . Pod względem naturalnym (i administracyjnym) K. rozpada się na dwie części: K. Północny i Kraj Zakaukaski; granica administracyjna między niemi jednak nie zawsze idzie po granicy naturalnej, utworzonej przez główny grzbiet Kaukaski. K., zajmując wszystkiego 8° szerok. i 13° długości i stanowiąc nie więcej nad 2.1°/₀ całego obszaru Rossyi, jest ze względu na układ powierzchni, klimat, roślinność, ludność, wogóle cały charakter, najbardziej urozmaiconą jej krainą kresową. Urozmaiceuie przyrody K-u jest uwarunkowane zarówno jego stosunkowo połud-niowem położeniem (na szerokości Europy południowej), jak i tem, że w granicach jego znajdują się depressye, t. j. miejscowości leżące poniżej poziomu morza (pobrzeże morza Kaspijskiego), wysokie i chłodne wyniosłości, przypominające klimatem swym i płodami środkowy pas Rossyi Europejskiej, i wreszcie pokryte wiecz-nemi śniegami szczyty górskie, przechodzące niekiedy o wiele (Elbrus 18 470 stóp) góry Europy, a nawet po części Afryki i Azyi Zachodniej. Dużo urozmaicenia wnosi tu też świat roślinny i zwierzęcy, gdyż różne fito- i zoo-geo-graficzne obszary stykają się tu na niewielkiej stosunkowo przestrzeni, jest też ludność K-u. Summa cech charakterystycznych K-u każe go odnieść (wyjąwszy północne stepy) do lądu azyatyckiego, z którym jest ściśle związany pod względem orograficznym; od południowo-wschodniej zaś części Europy dzieli K. zuaczne obniżenie, znane pod nazwą zapadnięcia Kumo-Manyckiego, które stanowiło niegdyś cieśninę morską, łączącą morze Kaspijskie z Azowskiem i Czarnem. Olbrzymi łańcuch górski, przerzynający cały K. w kierunku ukośnym z północo-zachodu na po-łudnio-wschód i zajmujący swemi liczuemi odgałęzieniami prawie trzecią część całego kraju, warunkuje naturalnie ogólnie przyjęty podział K-u pod względem plastyki i przyrody na trzy części: Kraj Przed kau kas ki, leżący na północ od gór Kaukaskich i ciągnący się do zapadnięcia Kumo-Manyckiego i północnej granicy kraju; Góry Kaukaskie (ob.) czyli właściwie Kaukaz, zajmujące całą przestrzeń, objętą przez łańcuch gór Kaukaskich i ich odgałęzienia; i wreszcie Kraj Zakaukaski, leżący na południe od łańcucha gór Kaukaskich i przytykający na południu do granicy tureckiej i perskiej.

A) Rys charakterystyczny Kraju Przedkauka-skiego pod względem orograficznym stanowią przeważające tu płaskie lub lekko faliste stepy, które na północo-wschodzie przechodzą niekiedy w pustynie. Góry Kaukaskie odznaczają się brakiem wyżyn obszernych i wysokich, które spotykamy w większości gór azyatyckich; panują tu tylko łańcuchy górskie i doliny, często o charakterze kotlinowatym. Kraj Zakaukaski składa się z dwóch nizin nadrzecznych, rozdzielonych łańcuchem gór, który wiąże góry Kaukaskie z górskiemi odgałęzieniami wyżyny Armeńskiej, wypełuiającemi południową część kraju.— Kraj Przedkaukaski, przedstawiając naogół przestrzeń równinową, z lekkiem pochyleniem z północo-zachodu ua południo-wschód, wznosi się znacznie w swej części środkowej, tworząc między górnym biegiem Kumy i Kubania rozległą wyżynę, z której rozpływają się wody i która, idąc na północ ku wyżynie Ergeni, dochodzi do Manyczu przy uściu Kalausu i tworzy w ten sposób dział wodny między morzem Czarnem i Azowskiem z jednej, a Kaspijskiem z drugiej strony. Wyżyna, ta, nosząca nazwę Stawro-polskiej, przytyka do wyższych, tarasowatych odgałęzień łańcucha Kaukaskiego i, obniżając się tarasami ku północy, dosięga największej wysokości (2 400 stóp) w pobliżu Stawropola. Wy-

żyna Stawropolska składa się z warstw trzeciorzędowych (wapienie i t. p.), ułożonych prawie poziomo, jest prawie zupełnie bezleśna; na po-, łudniu jej, około miasta Piatigorska, występuje grupa gór skalistych (Besztau, Maszuk i inne), składających się w części ze skał wybuchowych: wyżyna Stawropolska dzieli kraj Przed-kaukaski na dwie części: zachodnią i wschodnią. Część zachodnia Kraju Przedkaukaskiego, na dorzeczach Kubania i Eju, przedstawia płaszczyznę stepową, zlekka pochyloną ku morzu Azowskie-mu, skrapianą na południu dość licznemi rzekami, posiadającą żyzny czarnoziem i przeważnie odpowiadającą zupełnie życiu osiadłemu. Tylko na wschodzie, w pobliżu wyżyny Stawropol-skiej, oraz daleko na południu za Kubaniem, u przedgórzy gór Kaukaskich, układ powierzchni jest bardziej urozmaicony: występują tu wyraźniej zarysowane i znaczne wysokości, bałki (wąwozy) stają się głębszemi i bardziej stromemi, a horyzont bardziej zamkniętym i ciaśniejszym. Część wschodnia Kraju Przedkaukaskiego do Te-reku i dolnego biegu Sułaku na południu stanowi takiż step, jak zachodnia, z tą jednak różnicą, że zupełnie prawie pozbawiony wody. Grunt tego stepu składa się z gliny i piasku (gdzieniegdzie lotnego), obfituje w przestrzenie solne („sołonczaki”) i, wyjąwszy miejscowości nad brzegami nielicznych rzek, jest nieodpowiedni do życia osiadłego, a niekiedy zupełnie pustynny. Rzek jest niewiele, niektóre zaś nawet nie dochodzą do morza; jeziora dość liczne, ale najczęściej z wodą gorzko-słoną, niezdatną do picia. Południowo-wschodni róg tej części Kraju Przedkaukaskiego zajmuje przestrzeń nizinową, pokrytą bagnami, leżącą nad dolnym biegiem Tereku i Sułaku. Wogóle część wschodnia Kraju Przedkaukaskiego niższa jest od zachodniej, a liczne miejscowości leżą w niej niżej poziomu morza; powierzchnia jej na wschodzie składa się ze świeżych osadów morskich i rzecznych. Charakter tej części Kraju Przedkaukaskiego zmienia się jedynie na skraju zachodnim, gdzie rozpoczynają się łagodne stoki wyżyny Stawropolskiej, oraz na południu, za Terekiem i Sułakiem, gdzie występują już północne odgałęzienia łańcucha Kaukaskiego. Rozpatrując Kraj Przedkaukaski jako całość pod względem przyrody, musimy zauważyć, że kraj ten, będąc dalszym ciągiem stepów dońskich i astrachańskich, przedstawia w swej części północnej (od granicy K-u do Kubania i Tereku) obszerny i płaski step małorossyjski, którego część zachodnia posiada wszystkie cechy stepów pontyjskich lub czarnomorskich, a wschodnia—kaspijskich. Nawet w obszarze wyżyny Stawropolskiej charakter stepów przedkaukaskich niewiele się zmienia, gdyż płaskie i łagodne wyniosłości z głębszemi i bardziej stromemi bałkami, urwiste brzegi rzek i niewielkie lasy w pobliżu Stawropola i nad Kumą nie naruszają prawie stepowego krajobrazu. Część południowa Kraju Przedkau-kaskiego za Kubaniem, w okolicach Piatigorska i za Terekiem, leżąca u poduóża gór Kaukaskich i ich odgałęzień północnych, znacznie wzniesiona i falista w swej części środkowej, a niższa na swym krańcu wschodnim i zachodnim, w miarę posuwania się na południe traci stopniowo swój charakter stepowy i przedstawia szereg bardziej lub mniej wzniesionych pagórkowatych równin, posiadających miejscami bardzo żyzny grunt i dotychczas zachowane lasy, które nadają okolicy, obficie skrapianej spływa-jącemi z gór rzekami i rzeczkami, urozmaicony i ładny wygląd. Tu należą równiny: Kubańska, Kabardyńska, Władykaukaska i Czeczeńska. Na południe od tych równin wznoszą się północne łańcuchy gór Kaukaskich, za któremi widnieją pokryte wiecznemi śniegami grzbiety najwyższych szczytów K-u.

B)    Góry Kaukaskie, ob. Kaukaskie góry.

C)    Kraj Zakaukaski, leżący na południe od gór Kaukaskich, przedstawia pod względem orograficznym pięć różnych części: J) południowe zbocze łańcucha gór Kaukaskich z niezliczonemi odgałęzieniami, najbardziej rozwinięte w jego części środkowej, 2) rozległe pogórze z rozrzu-conemi po nim i na jego skrajach łańcuchami górskiemi, zwane Małym K-em w przeciwstawieniu do Wielkiego Kaukazu czyli głównego łańcucha Kaukaskiego, 3) wschodni kraniec grzbietu Pontyjskiego, opasującego od północy wyżynę Azyi Mniejszej, 4) niziny i stepy, leżące nad dolnym biegiem Riouu i Czorochu, a głównie na południo-wschodzie kraju, nad średnim i dolnym biegiem Kury i dolnym Araksu, oraz

5) góry Tałyszyńskie, stanowiące na granicy z Persyą północno-zachodni kraniec Elbursu. Mały Kaukaz, zajmujący całą prawie część zachodnią i środkową Kraju Zakaukaskiego i rozciągający się między dolinami Kury, Araksu, Rionu i Czorochu, stanowi ogniwo łańcucha wyżyn, ciągnącego się przez cały ląd azyatycki ze wschodu na zachód, mianowicie jest częścią północną wyżyny Armeńskiej. Poszczególne wyży-nowe części Małego K-u, pozbawione prawie lasów, ale obfitujące w pastwiska, dosięgają 3 500—6 500 stóp wysokości, przyczem grzbiety górskie, wznoszące się na jego krawędziach, oraz poszczególne jego wyniosłości, sięgają daleko wyżej, przechodząc niekiedy poza linię śnieżną. Krawędzie Małego K-u, spadając mas-są odgałęzień i grzbietów na otaczające, nizkie stosunkowo równiny, w doliny rzek, lub spotykając się z podchodzącemi tu łańcuchami innych systematów górskich, tworzą krainy pokrajane massą gór, głębokich rozpadlin, nagłych spadków i stromych zboczy, często pokryte lasem; z tych najbardziej na uwagę zasługują okolice leżące na krawędzi północo-wschodniej i południowo-wschodniej, a zwłaszcza na zachodniej (kraj Czorochski). Na długość z północo-zachodu na południo-wschód Mały K. zajmuje przeszło 500 wiorst, na szerokość zaś w kierunku prostopadłym—przeszło 250. Mimo swego odosobnienia Mały K. łączy się jednak z głównym łańcuchem Kaukaskim przez niewysoki łańcuch górski, wychodzący ze szczytu Zikari (12 563 stóp), znajdującego się mniej-więcej wpośrodku rozciągłości głównego grzbietu Kaukaskiego. Łańcuch ten, utworzony z granitu i warstw kredowych, zwany górami Suramskiemi (Gru-ziń8ko-Imeretyńskiemi, Meschijskiemi), ciągnący się głównie w kierunku południowo-zachodnim i przytykający na południu do łańcucha gór stanowiącego północną krawędź Małego K-u, tworzy przesmyk, łączący Mały K. z Wielkim, oddziela wody dorzecza Kury od wód dorzecza Rionu i dzieli Kraj Zakaukaski na dwie części, bardzo różne pod względem klimatu, roślinności i t. d.: wschodnią i zachodnią. Przez przejście Suramskie (3 027 stóp) tego łańcucha przechodziła do niedawna kolej żelazna zakaukaska, biegnąca obecnie przebitym tu w r. 1886 — 90 tunelem Suramskim, długim na 3 w. 374 sążnie. Północna krawędź Małego K-u, do której przy szczycie Cchal-citeli (8 374 st.) przytyka łańcuch Suram8ki, przedstawia równoleżnikowy grzbiet, ciągnący się na przestrzeni około 250 w. od morza Czarnego prawie do Tyflisu i rozdzielony głębokim, malowniczym wąwozem Borżom-skim, którym z pogórzy Małego K-u spływa Kura, na dwie części: zachodnią i wschodnią. Zachodnia część grzbietu nosi nazwę gór Ad żaro-Achałcychskich, a wschodnia T ri ale c-kich. Pierwsze, dzielące w swej części zachodniej dorzecza rzeki Supsy i Czorochu, we wschodniej stanowią dział wodny dorzecza Rionu i Kury, a szczytami swemi (Nepisckaro 9343 st.) wznoszą się- ponad granicę lasów. Przejścia przez te góry są ciężkie: najbardziej na uwagę zasługuje przejście Zekarskie, przez które odbywa się kommunikacya między Achałcychem i Kutaisem przez Abas-Tuman. Na wschód od wąwozu Borżomskiego idzie w równoleżnikowym kierunku ciąg dalszy omawianych gór, grzbiet Trialecki. Grzbiet ten, oddzielający bieg średni Kury od dorzecza jej prawych dopływów (Chram i t. d.) i posiadając silnie rozwinięte zbocza południowe, zniża się stopniowo ku wschodowi i dosięga w swych szczytach (Kara-kaja 9 351 stóp) takiej blizko wysokości, jak góry Adżaro-Achałcychskie. Przejścia w tym grzbiecie są też bardzo niedogodne; dopiero na wschodnim skraju grzbietu, na drodze z Achałcychu do Tyflisu, znajduje się przejście Kodżory na wysokości 4 330 st. Cały ten skrajny równoleżnikowy łańcuch, który można nazwać górami Adża-ro-Trialeckiemi, składa się z różnych warstw formacyi trzeciorzędowej, śród których występują dioryty, diabazy i porfiryty, tworzące zwykle osobne szczyty. Na południe od tego łańcucha zaczyna się szereg wysokich kotlin, równin i po-

Encykl. Powsz. Hustr. Zesz. 275, Tom XXXV.

górzy Małego K-u, skutkiem czego południowe podgórze łańcucha leży naogół prawie o 2 000 stóp wyżej niż północne. Do podnóża południowego przytykają: wysoka kotlina Achałcych-ska, Achałkałakskie pogórze i Całko - Loryjska wyżyna. Achałcychską kotlinę, składającą się z wyniosłej równiny, przerzynanej miejscami przez odgałęzienia otaczających ją grzbietów, zrasza Kura i dopływ jej, Poschow-czaj. Ta, niewysoka stosunkowo (m. Achałcych 3 376 st.), kotlina, przytykając na północy do gór Adżaro-Achałcychskich, na południu zaś do tarasowatej krawędzi obszernej i przeszło na 2 000 st. wyżej leżącej wyżyny Ardahano-Karskiej, w miarę posuwania się ku wschodowi wznosi się i za rz. Kurą przechodzi w pogórze achałkałakskie, wysokie mniej-więcej 5 500 st. Pogórze to, pokryte staremi lasami i posiadające parę dość znacznych wysokich jezior (Toporowań i in.), jest ograni-niczone na wschodzie północną częścią (góry Mokre) długiej wyżyny, która, przytykając u szczytu Kara-kaja do gór Trialeckich, ciągnie się na południe, a następnie na południo-wsehód, tworząc zrazu dział wodny między dorzeczem Kury i Araksu (Arpa-czaj), następnie krawędzie wysokiej kotliny Gokczyńskiej. Góry te, wysyłające liczne odgałęzienia na wschód i zachód i znane w różnych swych częściach pod różne-mi nazwami (Tabicchurskie, Mokre, Madatapiń-skie, Bezobdalskie, Pambakskie), można nazwać górami Trialecko-Gokczyńskiemi; składają się one ze skał wybuchowych. Główniejsze z wulkanicznych szczytów dosięgają znacznej wysokości i są przez większą część lata pokryte śniegiem (Wielki Abul 10 826 st.). Na wschód od gór Mokrych, północnego ogniwa gór Tria-lecko-Gokczyńskich, leży wyżyna Całko-Loryj-ska, trzecia z przytykających do łańcucha Adża-ro-Trialeckiego. Wyżyna ta, leżąca nad górnym biegiem rzeki Chramu i Kamionki, tylko w zachodniej swej części posiada charakter wyżyny (na 4 500 — 5 000 st. wysokiej), która na północ od idącego na południo - wschód odgałęzienia gór Mokrych—grzbietu Somcheckiego — nosi nazwę Całki, na południe zaś odeń — wyżyny Loryjskiej; dalej na wschód pogórze Całko - Lo-ryjskie, dzieląc się na mnóstwo grzbietów i gałęzi, zniża się stopniowo, i wreszcie, na wybrzeżu Kury, przechodzi w równinę Borczalińską, której wysokość nie przewyższa 1 100 st. nad poziom morza. Na południe od wzniesienia Całko - Loryjskiego, między dwoma wysokiemi grzbietami, stauowiącemi część gór Trialecko-Gokczyńskich, leży wysoka i prawie zewsząd zamknięta kotlina Gokczyńska, której środek zajmuje najznaczniejsze zlewisko jeziorne K-u — jezioro Gokcza, opasujące tę kotlinę. Grzbiety wulkaniczne wznoszą się na szczycie Gjamysz do 12 269 st. i mają wierzchołki prawie przez cały rok pokryte śniegiem. Wysokość kotliny Gokczyńskiej, przez którą prowadzi ze stacyi

22

Akstafa (kolei żel. Zakaukaskiej) po drodze do Erywania dogodne przejście, wysokie na 7124 stóp,—jest bardzo znaczna, gdyż jezioro Gokcza, zajmujące jej część najniższą, leży na wysokości 6 340 st. nad poziomem morza. Grzbiety górskie, otaczające kotlinę Gokczyńską, spadają ku jezioru stromemi i mało rozwiniętemi zboczami; przeciwnie, nazewnątrz wysyłają massę większych i mniejszych odgałęzień, które rozchodzą się wachlarzowato na północo-wschód, wschód, południo-wschód, południe i południo-zachód od jeziora; odgałęzienia te tworzą na północo-wschodzie górską krainę Kazachską, zniżającą się stopniowo ku średniemu biegowi Kury, na południo-wschodzie i południu obszerne pogórze Karabachskie, na południo - zachodzie górską krainę Daralagez. Góry Kazachskie składają się z paru grzbietów, wysłanych na północo-wschód przez grzbiet Murguz, ciągnący się prawie równolegle do grzbietu okalającego jezioro Gokcza od północo wschodu; zrasza je rzeka Akstafa, Dżegam i inne drobne prawe dopływy Kury. Pogórze Karabachskie, stanowiące skrajną południowo-wschodnią odrośl Małego Kaukazu, leży między łańcuchem gór wychodzącym na wschód od szczytu Ginal-dag i dosięgającym w swej części środkowej znacznej wysokości (Murow-dag 11 219 st.), oraz grzbietem Kara-bachskim, biegnącym od południowej krawędzi jeziora Gokcza prosto na południe i spadającym stromo do Araksu pod Ardubadem. W jednakiej mniej-więcej odległości między obu temi łańcuchami ciągnie się z północo-zachodu na południo-wschód grzbiet Szuszyński (Michtiukan 11853 st.). Najwyższy z nich, łańcuch Karabachski, wznosi się w szczycie Kapudżych do 12 855 st. Na północo-zacbodzie, w pobliżu południowo-wschodniego krańca jeziora Gokcza, Karabach przedstawia wysokie pogórze (6 — 8 000 st.); dalej, na wschód i południe, zniżając się stopniowo, zbocza jego, zawarte między wymienionemi wyżej grzbietami, przerżnięte massą drugorzędnych odgałęzień i pożłobione tysiącami szczelin, któ-remi płyną bystre rzeczki i potoki, spadają stromo ku stepom dolnego biegu Kury i głębokiej dolinie Araksu i tworzą dzikie, niedostępne krainy górskie. Na zachód od grzbietu Karabach-skiego leży, ograniczona od północy górami Gok-czyń8kiemi, a od południa i zachodu rzeką Ara-ksem, górska kraina Daralagez, zroszona wschodnim Arpa-czajem, dochodząca w szczycie Kiu-ki-dag 10 282 st. wysokości. Całe pogórze Da-ralagezo-Karabachskie, wraz z kotliną Gokczyńską, składa się z bazaltów, trachitów, tufów wulkanicznych i innych skał i jest ograniczone od południa, południo-zachodu i południo-wseho-du — stepami dolnego biegu Kury; na elipsoidalnej kopule tego pogórza leży w głębokiej kotlinie jezioro Gokcza, na zachód od tego jeziora, wznosi się wyżyna Erywańsko-Alagezka, ograniczona na wschodzie skrajnemi górami tego jeziora, na północy łańcuchem Pambakskim (gałąź łańcucha Trialecko-Gokczyńskiego), na południu—Araksem i na zachodzie—zachodnim Arpa-czajem; część północna tej wyżyny leży na wysokości około 5 000 st., a południowa, nad Araksem, nie przewyższa 3 000 st. Mniej-więcej wpośrodku tej falistej wyżyny wznosi się olbrzymi stożek najwyższego po Araracie szczytu Małego K-u—wygasły wulkan Alagez (13 436 st.), którego obwód podstawy przechodzi 140 wiorst; wierzchołek Alagezu jest z powodu stromości wolny od śniegu, który jednak w znacznej ilości chroni się przez rok cały w osłonionych zagłębieniach krateru. Na zachód od wyżyny Ery-wańsko-Alagiezkiej, na prawo od Arpa-czaju, między kotliną Achałcychską i pogórzem Achał-kałakskiem na północy, a Araksem na południu, leży najobszerniejsza i najwyższa wyżyna Małego K-u—wyżyna Ardahano-Karska; zachodnia krawędź tej wyżyny, wznosząca się miejscami jako grzbiet górski, stanowi dział wodny między dorzeczem Kury, do którego należy wyżyna, i sy-stematem rzeki Czorochu (zlewisko morza Czarnego), leżącym na zachód działu wodnego. Ten dział wodny, zwany grzbietem Arsyańskim, zaczynając się na północy u szczytu Samomlia, grzbietu Adżaro-Achałcychskiego, i idąc z nie-wielkiemi zboczeniami na południe, a następnie na południo-zachód, miejscami tylko przedstawia właściwy grzbiet górski; część jego północna nosi nazwę właściwego grzbietu Arsjańskiego, południowa zaś, leżąca na południo-zachód od Karsu i znacznie wzniesiona, — grzbietu Solan-ługskiego. Południowy kraniec Arsjańskiego działu wodnego przypiera nieco na północ 40° szer. płn. do Araksu, tworząc szczyt Surb-chacz. Cały ten dział wodny, ciągnący się mniej-więcej na 200 wiorst, nieznacznie stosunkowo wznosząc się nad wyżyną Ardahano-Karską, na zachód spada bardzo stromo i tworzy masę lesistych odgałęzień, które idą na zachód i południo-zachód, zamykają tarasowate doliny, i spotykają się z odgałęzieniami grzbietu Pontyjskie-go, tworząc górską krainę Czorochską. Szczyty Arsjańskiego działu wodnego, będące w części wygasłemi wulkanami, dosięgają znacznej wysokości (Arsjan 10 000 st., Ałłachekper 10 220st.); przez wysokie przejścia prowadzą na wyżynę ważne drogi z dorzecza Czorochu, łączące Ba-tum z Acbałcychem, Ardahanem i Karsem, a ten ostatni z Erzerumem; najwyższem z tych przejść (8 440 st.) jest przejście Jałous-czam (Batum-Ardahan-Kars). Wyżyna Ardahano-Karska przedstawia krainę bezleśną, wysoką i falistą, która, spadając na południu stromem urwiskiem do Araksu i nie przechodząc tu 5 500 st. nad poziom morza, w miarę posuwania się ku północy wznosi się stopniowo (Kars 5 826 st.; Ar-dahan 6 019 st.), dosięgając na północy i zachodzie największej wysokości (jezioro Czałdyr-gel 6 522); grunt jej składa się prawie w całości ze starych zwietrzałych utworów wulkanicznych. Ostatnią orograficzną część Małego K-u stanowi wysoki grzbiet (Agridagski lub Egridag-ski), ciągnący się na wschodniej części granicy z Turcyą prawie na przestrzeni 175 wiorst po prawej stronie Araksu, tworząc w ten sposób dział wodny między tym ostatnim i dorzeczem górnego Eufratu. ?jańcuch ten, przytykając do Kraju Zakaukaskiego u szczytu Kesa-dag (11262 stóp), ma naogół kierunek równoleżnikowy, wznosi się w szczycie Perli-dag do 10 650 st. i na krańcu wschodnim kończy się olbrzymim wulkanicznym masywem gór Ararat; góry te składają się z Wielkiego (16 916 st.) i Małego Araratu (12 840 stóp), a w dzielącem je zagłębieniu (Sardar-bułak) schodzą się granice państwowe: Rossyi, Ttircyi i Persyi. Oba szczyty zajmują swą wspólną podstawą do 900 wiorst kw., a Wielki Ararat, pokryty wiecznemi śniegami, jest najwyższym szczytem Kraju Zakaukaskiego i jednym z najwyższych na Kaukazie. Prócz tych części Małego K-u w skład górzystej części Kraju Zakaukaskiego wchodzi wschodnia część grzbietu Pontyjskiego i Tałysz. Grzbiet Pon-tyjski, ograniczający południowy brzeg morza Czarnego, należy do Kraju Zakaukaskiego tylko swą częścią wschodnią, od granicy tureckiej do szczytu Karczchał (11243 st.), na południo-wschód od Batumu. Kraniec grzbietu Pontyjskiego, przerwany przez rzekę Czoroch, tworząc masę odgałęzień, wznoszących się miejscami do 1 000 st. i stykających się z zachodniemi odgałęzieniami Arsjańskiego działu wodnego, przedstawia lesistą i nader malowniczą krainę górską—kraj Czorochski, posiadający ogólne pochylenie ku morzu Czarnemu i rozciągający się nad Czorochem i jego dopływami. W odosobnieniu od pozostałych gór Kraju Zakaukaskiego leżą góry Tałyszyńskie, stanowiące na granicy powiatu Lenkorańskiego (gub. „Bakinskiej”) z Per-syą, wschodni stok grzbietu Tałyszyńskiego, będącego z kolei północno-zachodnim krańcem gór Elburskich, opasujących południowy brzeg morza Kaspijskiego. Odgałęzienia tego grzbietu, którego szczyty nie przenoszą 9 000 st., biegnące na wschód i zniżające się stopniowo ku morzu Kaspijskiemu, tworzą lesistą krainę — Tałysz. Tak więc, górzysta część Kraju Zakaukaskiego przedstawia naogół pod względem orograficznym dwa typy: pogórza, wznoszące się na wysokość 4 500—6 500 st. nad powierzchnią morza, oraz krainy górskie, leżące na krawędziach pogórzy, gdzie te spadają ku nizinom lub równinom stepowym, leżącym względnie niewysoko nad poziomem morza. Pogórza, zajmujące większą część górzystej części Kraju Zakaukaskiego, mają naogół dosyć jednostajny charakter: są one mniej lub więcej wysokie, pagórkowate, gdzieniegdzie znajdują się na nich niewielkie grzbiety górskie lub oddzielne szczyty, będące często wygasłemi wulkanami, miejscami zaś są prawie zupełnie płaskie lub zlekka faliste. Grunt, składający się z produktów zwietrzenia skał wybuchowych, jest w wielu miejscach żyzny i w połączeniu z dość surowym klimatem, warunkuje latem w wyższych miejscach bujny rozwój roślinności trawiastej i hodowlę bydła, w niższych zaś sprzyja uprawie zbóż; lasów na równinach niema wcale (wyjąwszy grzbiet Solanługski). Jeziora, zwykle obfitujące w ryby, spotyka się miejscami dość często, leżą one wysoko i dosięgają niekiedy bardzo znacznej wielkości; rzeki na wyżynach płyną stosunkowo powoli, tworząc gdzieniegdzie błota; drogi są naogół dość dobre. Krainy górskie, przeciwnie, przedstawiają wielką rozmaitość zarówno pod względem u-kładu powierzchni, klimatu, roślinności jaki w rodzaju zajęć ludności. Jezior niema tu prawie wcale, rzeki płyną bystro, tworząc porogi i wodospady; lasy są przeważnie obfite; roślinność trawiasta panuje tylko na wysokich górach, po-wyżej granicy lasów rodzaje uprawy są bardzo rozmaite. Drogi są złe; znośniejsze przedstawiają zwykle ścieżki dla zwierząt jucznych wzdłuż biegu potoków i rzeczek. Linia śnieżna w Kraju Zakaukaskim wskutek gorącego lata i małej przeważnie ilości opadów, leży bardzo wysoko (wyżej niż na głównym grzbiecie gór Kaukaskich); ze szczytów Kraju Zakaukaskiego przestępuje ją właściwie jeden tylko, mianowicie Wielki Ararat. Na północnym stoku Araratu granica wiecznych śniegów leży na wysokości 13 710 st., a na południowym na wysokości 13 932 st. Pozostałe wysokie szczyty Kraju Zakaukaskiego. nie wyłączając Alagezu, są wolne od wiecznego śniegu, który napotyka się jednak w osłoniętych kotlinach, na północnych zboczach niekiedy w znacznej ilości (Alagez) na wysokości przechodzącej 11 — 12 000 st. Dlatego też góry Kraju Zakaukaskiego, wyjąwszy Wielki Ararat i, jak się zdaje, Alagez, są zupełnie pozbawione lodowców; na Wielkim Araracie jest kilka niewielkich lodowców, z których największy (lodowiec St. Jakuba) zsuwa się po jego zboczu północnem i urywa się na wysokości około 9 180 st. — Mniejszą część Kraju Zakaukaskiego zajmują niziny i nizkie stosunkowo (nie wyższe nad 1 000 stóp nad poziom morza) stepy, które rozciągają się wązkiemi pasami nad brzegiem morza Czarnego i Kaspijskiego, znaczną przestrzeń zajmują w dorzeczu Rionu i zwłaszcza panują w południowo-wschodniej części Kraju Zakaukaskiego, gdzie większa część średniego i dolnego biegu Kury oraz bieg dolny Araksu przedstawiają obszerne stepy i niziny. Nizina Rionu, posiadająca około 5 500 w. Q, leży nad średnim i dolnym biegiem Rionu i jego dopływów i ma kształt trójkąta, którego podstawa opiera się o morze Czarne, a wierzchołek wchodzi klinem między południowe zbocze głównego łańcucha gór Kaukaskich na północy i północne zbocze zachodniej części gór Adżaro-Achał-cychskich na południu. Część zachodnia tej niziny, przytykająca do morza, obfituje w błota i posiada dość duże jezioro błotne, Paleostem; dalej na wschód grunt wznosi się cokolwiek i nizina jest tu prawie cała pokryta lasem. Nizina nad Kurą rozciąga się między morzem Ka-spijskiem na południo-wsehodzie, granicą perską na południu, Małym K-em na zachodzie i południowym zboczem gór Kaukaskich na północy; na południo-zachodzie nizina ta przenika wązkie-mi klinami wzdłuż Kury i wzdłuż rzeki Ałazan, między Mały K. i południowe odgałęzienia gór Kaukaskich. Cała ta nizina, posiadająca około 35 000 w. □ obBzaru, wznosząca się na półuo-co-zachodzie do 1000 st., a nad morzem Kaspij-skiem zagłębiająca się pod poziom morza, jest dobrze uprawna i gęsto zaludniona tylko w miejscowościach leżących bliżej podnóża gór, gdzie znajdują się obfite źródła dla nawadniania (np. dolina rzeki Ałazan). Pozostałą przestrzeń stanowią stepy, obszary zupełnie płaskie lub lekko faliste, bezleśne, skąpo nawodnione, miejscami bezwodne, a gdzieniegdzie błotniste. Grunt ich, miejscami silnie przesycony solą, składa się z glin i innych jeziorno-rzecznych utworów; skąpa ro-

siednieh stepów. Poszczególne części tych obszarów stepowych posiadają osobne nazwy: step nad Kurą na połuduio-wschód od Tyflisu, którego część skrapia kanał „Marjinski”, nosi nazwę Karajaskiego; obszar między Jorą i Ałaza-nem w części północnej zwie się stepem Szi-rakskim, dalej na południe — Eldar, jeszcze dalej — Sam u cli; część stepu w trójkącie, jaki tworzy Kura i Araks, nosi nazwę stepu S z i-rinkun (step Milski), Pejgambar i Kara-bachskiego; wreszcie wielki obszar stepowy po prawej stronie Araksu, między nim i dolnym biegiem Kury, nazywa się stepem Mugańskim. Dla upoglądowienia i uogólnienia pojęcia o układzie powierzchni Kraju Zakaukaskiego i jego części administracyjnych, podajemy tu w przybliżeniu dane, z których widać, jaka część każdej z pięciu gubernij Kraju Zakaukaskiego (prócz obwodu Karskiego) leży na jakiej wysokości (nad poziomem morza Czarnego), a także wiadomości, odnoszące się do podziału Kraju Zakaukaskiego (też bez obwodu Karskiego) według wysokości, w procentach obszarów poszczególnych gubernij i całego Kraju Zakaukaskiego:

Pod poziomem morza od Nad

0 do

T)

500

fi

11

fi

fi

fi

fi

Ponad

ii

1000 2000 4000 6000 8000 „ 10000

fi

11

7)

85 stop 500 „ 1000 „ 2000 „ 4000    „

6000 „ 8000 „

„ 10000 „

» 12000 „

. 12000 _

fi

fi

ii

fi

fi

fi

Gubernia

H (O to H

o o w -i co ®

05 —j b* oo to oj to h o o Tyfliska

H    H    H    H    H tO    „ ,

o    to    os    w    oo    to    oo    o o    Gubernia

^    co    H    b    b    os    "os    1—* ‘o    o    Kutaiska

h- i—> to

O M 1^ 05 CD (C 00 M jo

i— © 05 to os io ^ m w o zawetpol.

Gub. Eli-

Gubernia

'eąsuiąug oo o oo t- co w o w h

05 © 05 05 t> od cd © Ó Ö

Gub. Ery-

W M H

o to CO 00 CO OJ OJ

to o os oo bo 05 os o o o wanska

w- to — > h- 5 gubernij P r P P P !*“ r¹ P P Kraju Za-

kaukask.

leży na wysokości od 6 — 8 000 stóp. Z tego widać, że najwyższą częścią Kraju Zakaukaskiego jest obwód Karski, a następnie gubernia Ery-wańska, w granicach ich bowiem leżą głównie wysokie, rozległe pogórza Małego K-u. Najniższą gubernią jest „Bakinska”, której przeszło 60°/0 obszaru leży na wysokości 500 st. nad poziomem morza, wskutek tego, że w niej legły obszerne niziny stepowe południowej części Kraju Zakaukaskiego. Wreszcie w pięciu guberniach Kraju Zakaukaskiego około 50°/₀ obszaru leży na wysokości od 2 000 do 8 000 st., 44°/₀ —do 2 000 st. i wszystkiego około 6% powyżej 8000 st.

Z przytoczonych wyżej danych widać, że

ślinnosć, składająca się z traw stepowych, zaro- Dla dopełnienia tej tablicy zauważyć należy, że śli kolczastych i trzcin, ulega z nastaniem lata przy rachunku do guberuii Kutaiskiej nie zosta-wypaleniu od słońca, a napółkoczownicza lud- ły włączone okręgi: Suchumski, Batumski i Or-ność chroni się ze swemi stadami w góry. Ste- twiński i że więcej niż 70°/₀ obwodu Karskiego py wschodniej części Kraju Zakaukaskiego ożywiają się w jesieni, gdy spadają deszcze i wywołują wzrost rośliuności: wówczas przenosi się tu ludność gór i pasie tu swe stada przez cały ciąg jesieni, zimy i wczesnej wiosny, poczem życie na stepach znowu zamiera. Tak więc stepy Kraju Zakaukaskiego służą za pastwiska zimowe, podczas gdy pogórza i góry ponad granicą lasów dają pożywienie stadom późną wiosną i latem. Część południowa nizin wschodnich Kraju Zakaukaskiego, między podnóżem gór Tałyszyńskich i brzegiem morza Kaspijskiego, nosi nazwę równiny Lenkorańskiej; obficie nawodniona i pokryta lasami, równina ta jest bardziej podobna do doliny Rionu, niż do są- wulkaniczna działalność w granicach K-u (oprócz

gór Kaukaskich, ob.) ześrodkowała się głównie w obszarze tak zwanego Małego K-u, którego pogórza, złożone przeważnie ze skał wybuchowych, pokryte lasami i tufami wulkanicz-nemi, zasypane obsydyanem, żużlami i t. d., były jej główną areną. Działalność ta obecnie zupełnie prawie ustała, zostawiając po sobie sze-szeregi i grupy wygasłych wulkanów, rozrzuconych tu i owdzie po pogórzach Małego K-u. Wiele wymienionych szczytów, z Araratem i Ala-gezem na czele, są wygasłemi kraterami, z których, jak się zdaje, Ararat tylko jeden ujawniał niedawno bardzo nieznaczną działalność. Wulkany błotne albo „salzy” napotyka się w granicach K-u liczuie na półwyspach Tamańskim i Apszerońskim, gdzie dają się też zaobserwować wychodzące z ziemi palne gazy węglowodorowe; gazy te, np. w okolicach Baku, wychodzą nietyl-ko ze szczelin na powierzchni ziemi, lecz i z dna morza, na którego powierzchni można je niekiedy zapalić. Zjawiska seismiczne (trzęsienia ziemi) są na Kaukazie bardzo częste i wiążą się zwykle z ważniejszemi liniami dyslokacyjnemi; głównem ogniskiem trzęsień ziemi są okolice Szemachy, Szuszy, Erywania i Araratu. Pod względem liczby trzęsień ziemi K. zajmuje pierwsze miejsce w Rossyi; od r. 1801 do 1887 było w granicach kraju 555 trzęsień ziemi, a więc średnio dui z trzęsieniami przypada na rok 6.4, prawdopodobieństwo trzęsień ziemi dla danego roku ‘/₅₇ (Wschodnia Syberya i Azya Centralna— V,₂₆). Bardzo różnorodne grunty K-u są z niewielkiemi wyjątkami zupełnie prawie niezbadane i przedstawiają pod tym względem obszerne pole do przyszłych prac geologii rolniczej. Część zachodnia Kraju Przedkaukaskiego i wyżyna Stawropolska są pokryte przeważnie czarnoziemem, miejscami bardzo żyznym; w części wschodniej Kraju Przedkaukaskiego przeważają piaski i gliny, zawierające gdzieniegdzie znaczną ilość soli. Główny łańcuch gór Kaukaskich przedstawia wielką rozmaitość gruntu, którego właściwością jest znaczna zawartość wapna i massa rumowiska skalnego; miejscami uderza ciemny kolor, uwarunkowany tworzeniem się gruntu z rozkładu utworów wulkanicznych. Podobnyż grunt ciemny posiadają pogórza Małego K-u, którego stoki i krawędzie przedstawiają pod względem natury gruntu dużą rozmaitość. W części południowo-wschodniej, stepowej, Kraju Zakaukaskiego przeważają grunty gliniaste i gliniasto-piaszczyste, a gdzieniegdzie piaszczyste i solankowe.

Stosunki hydrograficzne. Morza, rzeki i jeziora. Od zachodu K. oblewają wody morza Azowskiego i Czarnego, od wschodu zaś—Kaspijskiego. Południowo-wschodni brzeg morza Azowskiego od limanu Eju do zatoki Kerczeńskiej, nizki i miejscami błotnisty, tworzy parę znacznych zatok (Ejską, Temrukską, Tamańską, Bejsug-ską Achtarską), głęboko wkraczających w ląd

i massę drobnych limanów, łączących się z morzem lub innemi limanami za pomocą wązkich cieśnin („girl”). Zatoki te, stanowiące mniej lub więcej dogodne miejsca dla rybołówstwa, są przeważnie bardzo niedogodnemi przystaniami okrętów; z portów, leżących na kaukaskiem wybrzeżu morza Azowskiego w rzeczywistości ua uwagę zasługują dwa tylko: Temruk i zwłaszcza Ejsk. Wybrzeża morza Czarnego, należące na przestrzeni 655 w. do K-u, zaczynając od cieśniny Kerczeńskiej do Anapy, posiadają charakter jednostajny i tworzą tu dość znaczny liman Kubański. Dalej na południe linia brzegowa staje się ledwie falistą a gdzieniegdzie zupełnie prostą; niema tu prawie zatok i — z nie-wielkiemi wyjątkami—dogodnych przystani; od Anapy do Suchumu brzegi są przeważnie wysokie i skaliste, a od tego ostatniego do Batumu nizkie i miejscami błotniste. Niedogodność tutejszych przystani potęguje się jeszcze przez to, że są one wogóle nieosłonięte od wiatrów, a niekiedy wystawiane na silne wiatry północno-wschodnie (bora). Z portów najważniejsze znaczenie mają: Batum, Noworossyjsk i Poti, do których dochodzi kolej żelazna i z których wychodzi za granicę przeszło trzy-czwarte kaukaskiego wywozu. Wybrzeże zachodnie morza Kaspijskiego, należące do K-u na przestrzeni od Kumy do uścia rzeki Astary ua granicy perskiej, jest naogół równie mało rozwinięte, jak czarnomorskie. W jego części północnej leży zatoka Agrachaóska (przy uściu Tereku), płytka i niedostępna dla okrętów; z portów zasługują na uwagę leżące dalej na południe: przystań Pe-trowska i Baku. Na południe od tego ostatniego brzeg morza Kaspijskiego formuje dużą, lecz płytką, zatokę Kizyl-agacką (przy uściu Kury). Część północna wybrzeży kaukaskich morza Kaspijskiego* jest przeważnie nizka, płytka, miejscami błotnista, południowa zaś, od Petrowska—przeważnie wzniesiona, niekiedy wysoka i stroma. W przeciwieństwie do morza Czarnego, które nie posiada wysp u wybrzeża kaukaskiego, morze Kaspijskie posiada ich dość dużo, zwłaszcza na północy i południu, co w związku z podwod-nemi skałami i mieliznami utrudnia znacznie żeglugę. Systematy rzeczne K-u należą do zlewisk morza Azowskiego, Czarnego i Kaspijskiego, przyczem rozmieszczenie ich na powierzchni kraju jest dość nierównomierne; północna i pół-nocuo-wschodnia część Kraju Przedkaukaskiego i południowo-wschodni róg stepowy Kraju Zakaukaskiego ubogie są w wody płynące, wogóle daleko obfitsze i liczniejsze w zachodniej części kraju, niż we wschodniej, nadkaspijskiej. Rzeki, biorące początek w głównym łańcuchu gór Kaukaskich lub jęgo odgałęzieniach, są zasilane głównie przez lodowce i tające śniegi. Rzeki te w górnym swym biegu płyną z szumem i pianą w głębokich wązkich szczelinach, toczą rumowisko skalne, tworzą porogi i wodospady,

dopiero po wyjściu z gór na obszary płaskie i muiej pochyłe mają bieg spokojniejszy, równiejszy i głębszy. Rzeki wypływające z wyżyn Małego K-u różuią się znacznie w swym biegu górnym i średnim od poprzednich; na początku biegu rzeki te, zasilane przez źródła i błota w kotlinach wyżyny, płyną wśród płaskich brzegów powoli i kręto wskutek słabego pochylenia. Za zbliżeniem się do krawędzi wyżyny i gór ją opasujących charakter biegu znacznie się zmienia: prąd wody jest bystry, brzegi wysokie, skaliste, a rzeka, przerzynając się przez góry skrajne, szybko spływa na równinę. Tak więc najszybszym prądem odzuaczają się rzeki Wielkiego K-u w górnym biegu, a Małego—w średnim. Bieg dolny wszystkich prawie rzek kaukaskich, wyjąwszy okolice, w których góry dochodzą do morza (np. rz. Samur) posiada jednaki charakter: rzeka płynie zwolna po poziomej prawie płaszczyźnie, w brzegach nizkicb, niekiedy bardzo nietrwałych i nieokreślonych, dzieli się na odnogi i tworzy błotnistą, jeziorną, porosłą trzciną deltę. Ilość wody w rzekach K-u zmienia się znacznie w różnycli porach roku w zależności od śniegów, pory deszczowej itp.; pierwszy przybór wody nastaje zwykle na wiosnę z powodu tajania śniegów w niewysokich względnie okolicach dorzecza, drugi — w czasie lata z powodu tajania śniegów górskich i lodowców, a niekiedy i trzeci — od deszczów. Przypadkowe podniesienie poziomu rzek zdarza się z powodu również przypadkowych ulew, przeważnie nie w porze zimowej. Takie ulewy spadają nagle w niektórych miejscowościach kraju, obdarzonych skąpą roślinnością, niesłychanie powiększają ilość wody w wysychających prawie w czasie lata korytach rzecznych, które wówczas szybko przepełniają się wodą, unoszącą massę kamieni, ułamków skał, gliny, piasku, i tworzą niszczące potoki błota (zwane tu „sei” lub „selaw”), zatapiające całe wsie. Najgroźniejsze selawy zdarzają się pośród gór, składających się z łatwo spłukiwanych utworów i prawie pozbawionych roślinności. Peryodyezue wylewy rzek są niszczące głównie w swych biegach dolnych, gdzie powodzie sprowadzają często straszne klęski i zalewają ogromne przestrzenie. Spadek rzek kaukaskich jest naogół bardzo znaczny; zwłaszcza w drugorzędowych dopływach wielkich rzek, co pozwala na łatwe odprowadzanie ich wód dla nawodnienia pól. Ten jednak silny spadek utrudnia żeglugę, dla której dostępne są niektóre tylko rzeki K-u, i to głównie w swym biegu dolnym, po wyjściu na równinę. Lód pokrywa tu rzeki na bardzo krótki przeciąg czasu; niektóre z nich (w Kraju Zakaukaskim), zwłaszcza w biegu dolnym, nie zamarzają niekiedy zgoła. Ilość osadów w rzekach kaukaskich, głównie w czasie wysokiej wody, jest znaczna i pozostaje w związku ze stopniem odporności utworów skalnych, pokrywających ich dorzecza. Wreszcie do szczególnych właściwości rzek tutejszych zaliczyć należy i to, że niektóre z nich zwykle nie dochodzą do morza, dosięgając go jedynie w wyjątkowo wilgotne lata; tu należą rzeki wschodniej części Kraju Przedkaukaskiego, np. Kuma. Północną część Kraju Przedkaukaskiego zajmuje dorzecze zachodniego i wschodniego Ma-nyczu, z których pierwszy należy do systematu Donu, powstaje z połączenia niewielkich rzeczek stepowych i przedstawia w swej części wschodniej długie słonawe jezioro, a na zachodzie po przyjęciu Egorłyku, wolno płynącą rzekę stepową, kierującą się ku Donowi. Manycz Wschodni, oddzielony od Zachodniego działem wodnym na 81 st. wysokim, jest w rzeczywistości dal szym ciągiem Kalausu, który nie dosięga morza Kaspijskiego i wiosną wody swe zlewa do Ma-nyczu Wschodniego; w czasie lata zaś ten ostatni wysycha, przedstawiając miejscami wyschłe łożyska ze słonawemi jeziorami. Półn.-zachodnią część Kraju Przedkaukaskiego zajmuje dorzecze Eju, znaczną część środkowego Kraju Przedkaukaskiego — dość obszerne dorzecze Kumy (596 wiorst), wypływającej z przedgórzy głównego łańcucha Kaukaskiego i niedochodząeej prawie nigdy do morza Kaspijskiego. Pozostały obszar Kraju Przedkaukaskiego, z wyjątkiem jego części południowo-wschodniej, należy do dorzeczy dwóch najznaczniejszych rzek tej części K-u: Kubauia na zachodzie i Tereku na wschodzie. Obie te rzeki, przepływające kraj, obniżający się ku północy, przyjmują dopływy tylko od strony głównego łańcucha Kaukaskiego. Kubań, największa rzeka Kraju Przedkaukaskiego, biorąca początek w lodowcach Elbrusu, płynie z początku na północ, następnie na północo-zachód i wreszcie, zstąpiwszy na równinę — na zachód. Poniżej Ekaterynogradu brzegi Kubania pokryte są trzciną i błotami, zatapianemi przez wylewy rzeki, która jedną odnogą uchodzi do morza Azowskiego, drugą—do Kubańskiego limanu morza Czarnego. Przestrzeń zawarta między temi odnogami przedstawia pokrytą błotami i trzciną nizinę, obfitującą w jeziora i nadbrzeżne limany. Niektóre z lewych dopływów Kubania są bardzo długie i posiadają dużo wody. Żegluga wogóle jest dosyć utrudniona, statki dochodzą do Ekaterynodaru. Terek, biorący początek w lodowcach na południo-wschód Kazbeku, na połu-dniowem zboczu głównego granitowego grzbietu Kaukaskiego, płynie na północ i, przerżnąwszy się przez wspaniałą szczelinę Daryalską, gdzie spadek jego wynosi miejscami 80 sążni na wiorstę, wstępuje pod Władykaukazem na równinę, poczem płynie na północo-zachód do uścia lewego dopływu Małki, skąd skręca na wschód ku morzu Kaspijskiemn. Przyjąwszy pod stacyą Szełkowodzką kierunek północny, Terek, płynący tu bardzo wolno, dzieli się na mnóstwo odnóg, których grupa lewa wpada do morza, prawa zaś do zatoki Agrachańskiej. Delta Tereku niekiedy leży niżej poziomu wody w odnogach i mimo nadbrzeżne tamy, często ulega zalewom; w wielu miejscach przedstawia błota i porosła jest trzciną. Przed zmianą kierunku na wschodzie Terek przyjmuje głównie lewe dopływy, później tylko prawe (Sunża). Terek jest zupełnie niezdatny do żeglugi, w swym dalszym biegu po-Riada znaczenie irrygacyjne. Południowo-wschodni róg Kraju Przedkaukaskiego skrapiają liczne rzeczki nadbrzeżne oraz dwie większe, Su-łak i Samur. Z powyższego widzimy, że północna część Kraju Przedkaukaskiego jest nao-gół znacznie uboższa w wodę niż południowa, skropiona mnóstwem rzek i rzeczek: również część wschodnia, nadkaspijska, suchsza jest od zachodniej. Różnicę tę między wschodem i zachodem Kraju Przedkaukaskiego widać i w tern także, że na zachodzie przeważają dość gęsto zaludnione stepy czarnoziemne, na wschodzie zaś — gliniaste i słone, miejscami piaszczyste obszary, gdzieniegdzie tylko posiadające warunki dla życia osiadłego i zajęte w znacznej części przez koczowników. — Większa część Kraju Zakaukaskiego należy pod względem hydrograficznym do dorzecza dwóch rzek: Rionu i Kury z Araksem, przyczem dorzecze Kury zajmuje więcej niż trzy-czwarte tej części K-u. Ilość wód płynących na zachodzie Kraju Zakaukaskiego, jak na zachodzie K-u Północnego, jest znacznie większa niż na wschodzie, za działem wodnym między morzem Czarnem i Kaspijskiem; dzięki temu w zachodniej części Kraju Zakaukaskiego niema miejscowości, któraby z powodu braku wody nie była odpowiednią do życia osiadłego. Do zlewiska Czarnomorskiego należy w Kraju Zakaukaskim: szereg rzeczek i niewielkich rzek, spływających z południowego stoku łańcucha gór Kaukaskich, systemat Rionu, ' otrzymującego wody także z południowego stoku K-u, z zachodniego stoku Suramskiego i północnego Adżaro-Achałcychskiego, oraz systemat Czorochu, zasilanego przez wody zachodniej krawędzi Małego K-u i wschodniego krańca gór Pontyjskich. Wzmiankowane wyżej drobne rzeki posiadają prawie jednaki charakter, mają bystry bieg, w dolnym biegu silnie wylewają, są nieżeglowne i krótkie, z wyjątkiem Inguru. Największą rzeką na zachodzie Kraju Zakaukaskiego jest Rion (u starożytnych Phasis), którego dorzecze, posiadające kształt trójkąta, wchodzi między góry Kaukaskie i Mały K.;* Rion bierze początek w lodowcach południowego stoku K-u i kieruje się z północo-wschodu na południo-za-chód; zstępując pod Kutaisem z gór na równinę, przyjmuje kierunek zachodni i dwiema odnogami uchodzi do morza. Dorzecze dolnego Rionu pokryte jest błotami i porosłe gęstemi lasami; żeglowny jest na niewielkiej przestrzeni w pobliżu uścia. Z dopływów na uwagę zasługują: lewy, Kwiriła i prawe: Cchenis-cchali i Techur. Czoroch tylko dolnym swym biegiem należy do

Rossyi, płynie w malowniczych, skalistych brzegach i wpada do morza Czarnego, nieco na zachód od Batumu; żegluga po nim jest niebezpieczna. Cała część wschodnia Kraju Zakaukaskiego, z wyjątkiem rogu południowo-wschodniego, należy do systematu Kury i jej prawego dopływu Araksu, który w swym górnym biegu należy do Turcyi. Kura bierze początek na wyżynie Ardahano-Karskiej na północo-zachód od Karsu, i kierując się na północo-wschód, spływa z wyżyny, przerzyna się wąwozem Borżomskim przez łańcuch Adżaro-Trialecki i, skręciwszy na południo-wschód, przepływa pod Tyflisem wzdłuż północno-wschodniego podnóża całego K-u; następnie, opuściwszy góry, Kura płynie znacznie wolniej po stepach wschodnich Kraju Zakaukaskiego, tworząc liczne zakręty i zachowując ogólny kierunek z północo-zachodu na południo-wschód. Przyjąwszy Araks, Kura skręca na południo-południo-wschód i wpada do morza dwiema odnogami, obejmując deltę, zwaną Ostrowem Saljańskim. Kura jest żeglowna na przestrzeni 560 w. i obfituje w ryby. Z lewych jej dopływów zasługują na uwagę: Poschów-czaj, Liachwa, Aragwa, Ałazań z lorą itp. Dalej na północ spływa ku Kurze parę rzeczek; ale te nie dochodzą do niej, obrócone na nawadnianie pól. Prawe dopływy Kury są, prócz Araksu, mniej znaczne niż lewe (Chram, Akstafa, Terter). Araks olbrzymim łukiem obejmuje Mały Kaukaz i wpada do Kury pod Dżewatem. Prawe dopływy jego są nieznaczne, z lewej przyjmuje Arpa-czaj z Kara-czajem, wypływającą z jeziora Gokcza Zangę, Berguszet itd. Południowo-wschodni róg K-u zroszony jest dolnym biegiem stepowej rzeki Bołgaru-czaju, ginącej w słonawych jeziorach, oraz licznemi rzeczkami. Kura i Araks, a zwłaszcza ich dopływy, mają ważne znaczenie irrygacyjne. K. nie obfituje w jeziora; głównie napotyka się je w Kraju Przedkauka-skim i Zakaukaskim, góry zaś Kaukaskie są ich prawie zupełnie pozbawioue. W Kraju Przed-kauka8kim jeziora (w części słone) leżą głównie uad morzami Azowskiem i Kaspijskiem, przy uściach rzek, na wyżynie Stawropolskiej. W górach Kaukaskich wymienić należy: Keli (na wys. 9 720 st.), Kagyrman-kiul (długie na 4 w.), Ca-stej-am (7 500 st.), i Kerenoj-am (na wysokości 5 978 st.), posiadające 9 wiorst obwodu. Wszystkie te jeziora stopniowo wysychają. Największe jeziora leżą na wyżynach Małego K-u, gdzie znajdują się wysokie, zamknięte lub prawie zamknięte obszerne kotliny. Najgodniejszym uwagi jest jezioro Gokcza, dalej Czałdyr-gel (6 522 st. wys., 75 w. Q), Chozapin—do 20 w. w obwodzie, i Arpa - gel na pogórzu Achał-kałakskiem; Toporowań na wysokości 6 500 st. i 32 w. Q, Tabicchurskie 15 w. Q, Chonczały 17 w. w obwodzie, Tuman-gel, Madatapińskie itp. Większość tych jezior obfituje w ryby, posiada wodę słodką i jest pozostałością daleko

tablica :

Temperatura

stycznia lipca    różnica roku

Kutais Tyflis Erywań Ekaterynodar —2.1 Stawropol

większych niegdyś jezior. W zachodnich nizinach kraju Zakaukaskiego zasługuje na uwagę słodkie jezioro Paleostom na południe uścia Rio-nu, na wschodnich zaś — słone jeziora stepowe około dolnej Kury i na południe od niej niewielkie słodkie jeziora nad brzegiem morza Kaspijskiego. Błota powstają tu albo nad rzekami z powodu niedostatecznego spadku wody, albo w miejscowościach, gdzie niedość racyo-nalnie zaprowadzone jest nawadnianie, i są ogniskami febry. Cała wschodnia część K-u wymaga sztucznego nawadniania, które jest tu zaprowadzone na wielką skalę — i posiada jeszcze wielką przyszłość przed sobą. Z kanałów zasługują na uwagę Marjinskij w. stepie Karajaz-skim koło Tyflisu (długość głównego kanału—15 w.), w Kraju Przedkaukaskim Szczedryuskij (39 w. długości z Tereku), Juzbaszi-Sułak-Tatauł (35 w. z Sułaku), Sułakski (59 w. z Sułaku), Erystow-ski (do 200 w.) itd. Mieszkańcy tutejsi sami też budują systemy irrygacyjne, wykazując w tem dużą umiejętność, jak wogóle ludy wschodnie.

Klimat, flora i fauna. Położenie geograficzne K-u, różnice wysokości jego nad poziomem morza (od —85.6 st. do 18 470 st.), pokawałkowanie kraju przez łańcuchy górskie na odosobnione, niekiedy zamknięte prawie obszary, sąsiedztwo niezamarzających mórz i gorących w ciągu lata stepów — wszystko to powoduje ogromną rozmaitość warunków klimatycznych tego kraju. Pomimo jednak tej rozmaitości klimat K-u objawia pewną prawidłowość w zmianie temperatury i wilgotności w miarę posuwania się z zachodu na wschód; mianowicie w miarę oddalania się od morza Czarnego na wschód różnica między upałami letniemi i mrozami zimowemi potęguje się, ilość opadów (zwłaszcza letnich) zmniejsza się stopniowo, klimat staje się bardziej kontynentalnym. Ta właściwość klimatu kaukaskiego najwyraźniej występuje w Kraju Zakaukaskim, oraz wyraża się w wysokości linii śnieżnej na głównym grzbiecie gór Kaukaskich (na zachodzie 9 500 st., w środku 10 500, a na wschodzie 12 000 st.). Prawidłowość tych zmian w warunkach klimatycznych kraju jest naruszona jedynie na kresie południowo-wschodnim, gdzie na wschodnim stoku gór Tałyszyńskich, obróconym do morza Kaspijskiego, spada wiele deszczu (głównie jesienią), gdzie wszakże różnica między średnią temperaturą najcieplejszego i najzimniejszego miesiąca wyższa jest o parę stopni, niżeli np. w Batumie, na brzegu morza Czarnego (Leukoran leży prawie o 3° na południe od Batumu). Powy ższe prawo rozkładu temperatury i wilgoci ilustruje do pewnego stopnia następująca

Opady

w mm.

Flora K-u jest równie urozmaicona, jak jego układ powierzchni oraz warunki gruntowe i klimatyczne. Przejścia od ciepłych, wilgotnych, cierpiących od nadmiaru wody nizin do chłodnych pogórzy ze skąpemi opadami, do suchych słonych stepów i wysokich szczytów, przenikających głęboko w obszar wiecznych śniegów, powodują nietylko wielką rozmaitość form roślinnych, ale i ich różne skupianie się w for-macye w różnych miejscowościach kraju. Równinowe obszary Kraju Przedkaukaskiego, rozpościerające się na południe do przedgórzy gór Kaukaskich, stanowią pod względem roślinności dalszy ciąg południowej i wschodniej Rossyi. Są to te same stepy, miejscami faliste, gdzieniegdzie zupełnie równe lub poprzerzynane bał-kami, pokryte stepową roślinnością trawiastą, która w miarę posuwania się ku wschodowi staje się coraz nędzniejszą. Skąpa roślinność drzewna chroni się tylko nad brzegi rzek, rzeczek, oraz w bałkach, gdzie znajduje więcej wilgoci oraz ochronę przed wichrami stepu. Nad . dolnemi biegami rzek obficie porasta trzcina. Na wiosnę po stopnieniu śniegów i spadłych deszczach stepy Kraju Przedkaukaskiego pokrywają się bujną trawą, utkaną pięknemi kwiatami irysów, tulipanów, szafranu; już jednak w połowie maja wypalona słońcem roślinność ta ustępuje miejsca burzanom stepowym, stepy przybierają matowy, szarawy koloryt, by dopiero w jesieni, po spadnięciu deszczów, zazielenić się znowu na krótko. Podobny charakter posiadają stepy Kraju Zakaukaskiego, z tą tylko różnicą, że rozkwit jesienny dłuższym tu jest od wiosennego, trwa bowiem prawie w ciągu całej zimy. Północne zbocze gór Kaukaskich jest, poczynając od przedgórzy (2 000 st.), pokryte gęstym lasem, składającym się przeważnie z gatunków drzew europejskich, do których przyłączają się też formy miejscowe (Picea orientalis, Abies Nord-m ani an a, Vaccinium arctostaphylos, Hippophiae rhamnoides, Taxus baccata, Juniperus Sabina i t. d.). Wewnętrzna część Dagiestanu jest wskutek skąpych opadów uboga w lasy. Lasy na wyżynach sięgają 7—8 000 st.; powyżej ich granicy leży pas zarośli (Rhododendron caucasicuni, Azalea pontica i t. p.), ponad którym rozciągają się aż do śniegów łąki górskie. Południowe zbocze gór Kaukaskich najwięcej urozmaicenia przedstawia n# zachodzie, gdzie występują liczne formy, właściwe swoistej i bogatej florze zachodniego Kraju Zakaukaskiego. Część zachodnia Kraju Zakaukaskiego, rozciągająca się na wschód do gór Suramskich, odznaczająca się ciepłym klimatem i wielką obfitością opadów, przedstawia—z wyjątkiem obszarów uprawnych — lasy pierwotne, oplecione lianami, rosnące często na gruncie błotnistym i prawie nieprzebyte.

W lasach tych występuje masa nowych form drzewnych, wczęści wieczno-zielonych, przypominających okolice nadśródziemnomorskie, tylko, dzięki wilgotniejszemu klimatowi, jeszcze buj-

Kilom.

kwadr.

Miesz

kańcy

Na 1 km. kw.

94376.2

60596.8

69476.1

1922773

876298

933485

iO iO

ó rji co

(M rH i—l

Razem

3732556

10.6

Na 1 km. kw.

Miesz

kańcy

Kilom.

kwadr.

39306.4

29763.3

27830.0

44136.0

18646.6

36477.8

7346.5

789659

586636

804757

871557

292498

1075861

54228

20.1

19.7

28.9

19.7

15.7

29.5

7.4

1040943

44607.4

23.3

248114.0

472563.1

22.2

5516139

9248695

19.5

niej szych. W lasach t)ch spotykamy między innemi: kasztan jadalny, dąb, grab, klon, olchę, Pterocarya caucasica, Phyllirea Medwede-wi, Buxus sempervirens (palma kaukaska), laur, rododendrony, Azalea pontica, Rhus, Ficus carica, Arbutus Andrachne, gdzieniegdzie Pinus Pinea, Diospyrus lotus, cis, buk, Ilex, Vaccinium arctosta-phylos (herbata k-a), Acer Trautvetteri, Picea orientais, Abies Nordmaniana, sosna, oraz zarośla: Rhododendron caucasicum, Azalea i t. p. Z lian wymienić należy: winorośl, Clematis, Periploca grae-ca, Smilax, Hedera Helix, Colchica i t. p. Cechą charakterystyczną tej części Kraju Zakaukaskiego są zarośla olbrzymich paproci; walka z temi zaroślami, rozrastającemi się niezmiernie szybko, stanowi ciągłą troskę rolnika. Za górami Suramskiemi i na całym obszarze Małego K-u flora nie jest już tak bogata jak na zachodzie, niema tu wieczniezielonych liści, liany są nieliczne; jodły i świerku nie spotykamy już na wschód od Tyflisu, a sosny — na wschód od Elizawetpola; buk częściej ustępuje miejsca różnym odmianom dębu. Z charakterystycznych roślin tego obszaru wymienić można: dąb, orzech włoski, klon drobnolistny, różne gatunki topoli i t. p. W południowo-zachodnim rogu tego kraju znaczne lasy tworzy sosna i dosięga 9 500 st. nad poziomem morza. Odrębny typ roślinności, bujnej i bogatej dzięki znacznej wilgotności, posiada wschodnie zbocze gór Tałyszyńskich (dąb kasztanolistny, Parrotia persica, Platanus orientais, Acacia Julibrissin i t. p.). Lasy K-u, miejscami bardzo wyniszczone, przedstawiają jeszcze duże bogactwo kraju. Obszar K-u, pokryty lasami, wynosi w dziesięcinach 6 913200 (16.2% całego obszaru).

Pod względem fauny stepy Kraju Przed-kaukaskiego stanowią także ciąg dalszy stepów Południowej Rossyi. W trzcinach nadbrzeżnych żyją liczne dziki, a w zaroślach napotyka się bażanty. W górach Kaukaskich żyje wymierający żubr, bóbr rzeczny, sarny, kozice, kozły skalne, jelenie, niedźwiedź brunatny, cietrzew kaukaski, indyczka górska, orły, sępy itd. Fauna stepowa Zakaukaska podobna jest do Przedkaukaskiej, z tą różnicą, że występują tu niektóre gatunki pustyń Azyi Centralnej. Z charakterystycznych zwierząt wymienić można: dzika, niedźwiedzia brunatnego, szakala, hyenę, rysia i tygrysa (w pow. Lenkorańskim); z ptaków na uwagę zasługują: Turdus torquatus, tępiący szarańcze, słowik perski, skowronek polny, sójka czarnogłowa, drozd niebieski, kuropatwa górska, bażant kolchidzki i t. d. Z owadów charakterystyczne są: tarantula, skorpiony i t. d. Polowanie niewiele daje mieszkańcom K-u; o wiele do-nioślejszem jest rybołówstwo (dolny bieg Kubania, Tereku, Kury, morze Czarne, jezioro Gok-cza). Poławiają się tu: białoryb, jesiotr, łosoś, karpie, leszcze, śledzie i t. d.; rybołówstwo dostarcza towaru solonego, kawioru, tranu i t. d.

Ene. powsz. ilustr. Zeaz. 275. T. XXXV.

Wody K-u—oprócz wewnętrznych — dostarczają około 3 721000 pudów ryb.

Stosunki polityczne i kulturalne. K. składa się z 7 gubernij, 4 obwodów i 1 okręgu, stanowiących pod względem administracyjnym oddzielną część Rossyi, pozostającą (od r. 1882) pod zarządem generał-gubernatora, który jest jednocześnie głównodowodzącym kaukaskiemi wojskami. Stosunki obszaru, liczby i gęstości zaludnienia gubernij, obwodów i okręgów K-u podaje następująca tablica:

11 KAUKAZ PÓŁNOCNY.

Gubernie i obwody

Gub. Kutaiska Gub. Czarnomorska . Gub. Tyfliska (z okręgiem Zakatalskim)

Razem Kaukaz.    .    .

Ludność składa się, poza góralami kaukaskimi (około 3 mil.), z 2 917 379 Rossyan, 1139 659 Tatarów, 970 656 Armeńczyków, 885 681 Gruzinów, 100 043 Kurdów, 42198 Żydów, 57 707 Greków, 34623 Niemców, 13 068 Persów, około 13 000 Polaków i t. d. Większość wyznaje religię prawosławną; bardzo znaczna jest też liczba mahometan (sunnitów i szyitów). Kał-mucy w gubernii Stawropolskiej są przeważnie buddystami, w Erywaniu zaś mieszka około 7 000 jezydów. Siedliskiem rządu jest Tyflis.— K., mimo swego urozmaicenia, jest krainą wyłącznie prawie rolniczą; dotychczas przemysł krajowy jest bardzo mało rozwinięty (z wyjątkiem niektórych gałęzi górnictwa). Najważniejszym przedmiotem uprawy są zboża, które przeważają w K-e północnym, ustępują zaś gdzieniegdzie w Kraju Zakaukaskim miejsca innym roślinom mającym wielkie znaczenie dla tej części kraju. Rodzaj uprawy należy zazwyczaj od wilgotności. Pierwsze miejsce w rolnictwie K-u zajmuje psze-

23

nięty.

nica, dalej jęczmień, kukurydza, ryż, proso, żyto, kartofle; z roślin strączkowych najważniejszym jest groch. Z roślin oleistych uprawiają słonecznik, len, rzepak itd., prócz tego bawełnę, tytoń. Z traw pastewnych największe znaczenie ma lucerna. Uprawa arbuzów, tykw, ogórków. Na K-e kwitnie też produkcya owoców, które w Kraju Przedkaukaskim są prawie też same co w Rossyi, w Zakaukaskim zaś udają się wszystkie owoce Europy południowej, do cytryn i pomarańcz włącznie, i niektóre odmiany zwrotnikowe. Ze wszystkich gałęzi produk-cyi owoców największe znaczenie ma uprawa wina i związany z nią jego wyrób. Głównemi ośrodkami wyrobu wina jest: dolny bieg Tere-ku, gubernia Kutaiska, Kachetya i niektóre miejscowości gub. Elizawetpolskiej i Erywańskiej. Najlepsze wina posiada Kachetya. W Kraju Przedkaukaskim obszar winnic wynosi 20 000 dziesięcin z produkcyą około 3 milionów wiader, w Kraju zaś Zakaukaskim — 103 000 dziesięcin z produkcyą około 10y₂ milionów wiader wina. Z drzew owocowych najbardziej rozpowszechnione są grusze i jabłonie, a także brzoskwinie i morele; dalej wiśnie, czereśnie, śliwy, ajwa (Cydonia), granaty (Punica granatum), kasztan, orzech włoski, drzewo migdałowe, pistacya i drzewo figowe (Ficus carica). Z hodowlą morwy związana jest bardzo ważna gałąź przemysłu kaukaskiego—j edwabnictwo. Uprawa jarzyn ogranicza się potrzebami miejscowemi. Stepy Kraju Przedkaukaskiego i wschodu Kraju Zakaukaskiego oraz pastwiska górskie sprzyjają w wysokim stopniu rozwojowi hodowli bydła. W r. 1892 było na K-e: 1017640 koni, 124360 osłów i mułów, 5 882 930 bydła rogatego, 14 082 800 owiec i kóz, 960 000 sztuk trzody chlewnej, 24420 wielbłądów. W przemyśle duże znaczenie ma tkactwo, wyrób przedmiotów z drzewa, gliny, miedzi i żelaza oraz złota i srebra. Najważniejszym jest wyrób dywanów. — W przemyśle górniczym jeden tylko nafciany ma bardzo wielkie znaczenie, nietylko dla K-u, ale dla całej Rossyi: najwięcej nafty dobywa się w powiecie miasta Baku, w obwodzie Kubańskim i Terskim. W r. 1891 wydobyto na Kaukazie 290175 000 pudów nafty. Prócz tego dobywają tu jeszcze miedź, żelazo, mangan, sól kuchenną, wczęści węgiel kamienny, ołów, srebro, siarkę. Przemysł fabryczny rozwinięty jest słabo. Dla handlu największe znaczenie ma wybrzeże morza Czarnego (przywóz średnio 6.8 mil. rb. wywóz 36.9 mil.). Cały obrót handlu zewnętrznego wynosił w r. 1891: 20.7 przywozu i 70.1 wywozu, a ogółem 90.8 mil. rub. Zbyt skierowany jest głównie do Francyi, Turcyi, Persyi i Anglii. Głównym przedmiotem wywozu są: nafta i produkty nafciane, ruda manganowa, siemię lniane i jedwab, wełna, zboże, sól itd. Handel wewnętrzny Kaukazu jest też dosyć rozwi-

z. N.

III. Antropologia i etnografia. „Warunki geograficzne i historyczne uczyniły z K-u interesujące muzeum etnograficzne. Pod tym względem jest to jedyna dzielnica na globie: nigdzie na tak nieznacznej przestrzeni nie ma takiego mnóstwa ludów odmiennego pochodzenia i języka” (W. Miller). „Kaukaz nie jeet kolebką, jest raczej cmentarzem ludów, języków, zwyczajów, typów fizycznych” (Smirnow). Ludy, rugowane z sąsiednich stepów Północy, szukały tutaj schronienia, tak samo jak i ludy wyrzucane z okolic leżących na Południu, a każde rozleglejsze parcie przeinaczało granice ludów, języków i typów. Przyłączenie K-u do Rossyi wywołało mnóstwo tego rodzaju przekształceń, a przede-dewszystkiem napływ żywiołów słowiańskich (w r. 1891—92 liczono w kraju Kaukaskim 2481547 Rossyan, 11180 Polaków, a z Rossyanami przybyli Niemcy — 22 856). Rossyanie stanowią dzisiaj najliczniejszy żywioł etniczny K-u, zajmują zwarte przestrzenie z tej strony pasma Kaukaskiego i w dzielnicy Czarnomorskiej; z tamtej strony pasma są mniej liczni i jedynie obficiej występują w gub. Tyfliskiej i okręgu Karskim (zwłaszcza wiele jest sekciarzy). Podbój K-u przez Rossyan otworzył dostęp Ormianom i Grekom; pierwszych liczą tam (z r. 1891 — 1892) 954 612 —jest to według liczebności trzeci żywioł etniczny na Kaukazie, Greków znajduje się 57 707. Ormianie ześrodkowali się głównie w gub. Erywańskiej, Jelizawetpolskiej i Tyfliskiej. Natomiast, wskutek utraty samodzielności, niektóre plemiona częściowo opuściły K. Takie zmiany odbywały się prawdopodobnie i w przeszłości. Jako pozostałość po takiej immigracyi nowych ludów w czasach dawniejszych, acz stosunkowo świeżych, można wskazać ludy tatarskie i tureckie: Tatarów aderbejdżańskich (1 139 659 głów w r. 1891—92), Turków (70 226), Karapapachów (24134 głów), Nogajców (61560 głów), Kumy-ków (108 836 głów), Karaczajewców (25 000 gł.), Turkomanów (19 000 głów), Kałmuków (12 314), a nadto górali w okręgu Nałczyńskim. Pierwiastki te etniczne, zwłaszcza Tatarzy, są rozproszone po całym K-ie. Po odliczeniu wymienionych wszystkich pierwiastków (oraz pokrewnych im), pozostaje z ogólnej ludności Kaukazu 8 353 488 głów (z r. 1891—92), około 3 400 000 na inne ludy. I w tej liczbie należy pomieścić Persów i niektóre pokrewne im grupy (liczono Kurdów 100 043, Tatów 124683, Tatyszyńców 50 510, Persów 12 697) za późniejszych przybyszów. Pozostali po tych odliczeniach (ok. 3 mil.) właściwi tubylcy K-u rozpadają się na 4 grupy lingwistyczno-etnografiezne: czerkieską, lezgijsko-czeczeńską, kartwelską i osetyńską—nawzajem nie-spokrewnione. Z nich osetyńską należy do rodziny indo-europejskiej, a specyalnie do odłamu erań-skiego; czerkieską grupa pod względem budowy swojej znajduje się na poziomie języków amerykańskich. Ludy rodziny czerkieskiej aż do połowy

25

55

86.8; dla 19-u Swanetów 83.9.

s,cz

w. XIX zaludniały zachodnią dzielnicę K-u z tej strony pasma, ale wskutek utraty samodzielności prawie masowo wyszły do Turcyi (plemiona ka-bardyńskie 161953 głów w r. 1891—92, abcha-zyjskie 60 444). Ludy rodziny lezgijsko-cze-czeńskiej usadowiły się na północo-wschód od pasma Kaukaskiego, a więc w Dagestanie oraz po-blizkich częściach południowej pochyłości głównego grzbietu; grupa ta rozpada się na właściwych Czeczenów (Czeczeńców 195 917 głów, In-guszów 28 003), w górnem porzeczu Tereku, i Lezgian w Dagestanie (596 829 głów, dzielących się na liczne plemionka). Rodzina kartwel-ska albo georgijska, jedyna na K-ie, która posiada własną literaturę i alfabet, zaludnia dzielnicę na południo-zachód od pasma. Rozpada się na odłam gruziński (Gruzinów na równinach dzielnicy Tyfliskiej 383 582 głowy, Imeretyńców 423 201 gł. z pokrewnymi im Guryjcami 76 095, oraz Chewzurów 6 560, Pszawów 9155, Tuszynów 5 624), miugrelski (Mingrelczycy w gub. Kutaiskiej i Lazowie w okolicach Batumu — pospołu 214 811 głów) i swanecki, wyrzucony w najniezdrowsze okolice K-u w gub. Kutaiskiej (14035). Wszystkie wyliczone ludy 4-ch rodzin lingwistycznych przebywają w okolicach głównego grzbietu, otoczone przez ludy później osiadłe; niekiedy znajdują się one w zupełnem odosobnieniu, zamknięte w dolinach, co sprzyjało różniczkowaniu się języków i typów (zwłaszcza Swaneci i Lazowie są odosobnieni). — Pod względem antropologicznym wśród właściwych ludów kaukaskich przeważa krótkogłowość; okoliczność ta odróżnia tubylców Kaukazu zarówno od terrytoryów leżących na północ (Ros-sya) jak i ludów na południe ku Persyi (Tatów, Kurdów). Szczególnie ludÿ rodziny lez-gijsko-czeczeńskiej odznaczają się wybitną krót-kogłowością, zwiaszcza odłam wschodni, jak wykazuje poniżej podana tablica dla wskaźnika szerokości czaszkowej:

130 żyjących Dargijczyków 86.2 Udów    .    . 86.3

Didów    .    . 84.6.

Wogóle typ ten odznacza się wielu charakterystycznemu rysami: wybitny nos przypomina nieco Żydów;    wydatne kości licowe,    szeroka    twarz

i ukształtowanie dolnej szczęki — typy mongolskie, wreszcie siwe lub zielonkowate oczy, jas-no-kasztanowate włosy uzupełniają fizyognomię fizyczną    ludów    tej rodziny.    Co    do ludów    ro

dziny kartwelskiej, przedstawiają one większą różnorodność fizyczną: wschodni odłam (Gruzi-nowie przedewszystkiem) są wybitnymi krótko-głowcami, wskaźnik szerokości czaszkowej dla 90-u Gruzinów wynosi 83.5; tak samo dla 27-u Łazów W

Natomiast Mingrelczycy i Imeretyńcy odróżniają się bardziej podłużną budową czaszki, w każdym jednak razie wskaźnik dla 67-u żyjących wynosi 81.4. Wzrost zmienia się w zależności od budowy czaszki: ludy tej rodziny, odznaczające się większą krótkogłowością są niższego wzrostu i bardziej okrągłej twarzy; acz nie w takim stopniu jak u ludów czeczeńskich zdarzają się siwe, zielonkowate i żółtawe oczy. Zdaje się w postaci najczystszej typ pierwotny ludów rodziny kartwelskiej zachował się pomiędzy Ime-retyńcami. Ludy czerkieskie należą do średnio-głowców, kobiety słyną ze swej urody (pomiary nad 165-u Kabardyńcami żyjącymi dały dla wskaźnika szerokości czaszkowej 83.7 i nad 96 czaszkami abchazyjskiemi 79 8). I Osetyńcy przedstawiają mieszaninę odmiennych typów(10% jasnowłosych i 51% brunetów; 29% jasnych o-czu i 53% ciemnych — pod względem obfitości blondynów ustępują Imeretyńcom i Czeczenom); wskaźnik szerokości czaszkowej wynosi 82.6 (pomiary nad żyjącymi). Warto zaznaczyć, iż rozpowszechnił się na K-ie zwyczaj deformacyi czaszek z pomocą sztucznych środków: Lazowie nadają czaszce kształty krótkie, wskutek czego czaszka odbija jaskrawo od ich długiej twarzy. Natomiast Abchazyjczycy podnoszą swoją długo-głowość z pomocą ciśnienia na skronie. Zwyczaj deformacyi nadaje pomiarom czaszki podejrzaną wartość. Ręka w rękę z rozmaitością języków i typów idą różnice duchowe i zwyczajów. Wogóle K. przedstawia obfite pole dla studyów zarówno antropologicznych jak i socyo-logicznych. W każdym razie, zdaje się, iż pierwotna ludność K-u była bardziej długogłową, niż obecna — krótkogłowość rozpowszechniła się pomiędzy ludami kaukaskiemi częściowo wskutek oddziaływania Ormian i Tatarów. Wogóle jednak przeszłość etniczna i jeszcze bardziej antropologiczna są mało zbadane, wykopaliska archeologiczne wszakże wskazują, iż i archeologię oczekują tam liczne a ciekawe odkrycia.— Literatura: J. Smirnoff „Aperçu sur 1’ethno-graphie du Caucase” („Rev. d’anthr.” 1878); N. v. Seydlitz „Ethnographie des Kaukasus” („Pe-termann’s Mitth.” 1880); E. Chantre „Recherches anthropologiques dans le Caucase” (Paryż

1885—1887, 4 tomy; najważniejszy przyczynek);

R. Virchow „Ueber die culturgeschichtliche Stellung des Kaukasus” („Abhand. König. Akad. Wiss.” Berlin 1895); R. v. Erckert „Der Kaukasus und seine Völker” (Lipsk 1887); tenże „Kopfmessungen kaukasischer Völker” („Arch. f. Antr.” 1889 — 1891); J. de Morgan „Mission scientifique au Caucase” (Paryż 1880, 2 tomy); Pantiukow „Antropołogiczeskija nabljudienija na Kawkazie” (Zapiski kauk. oddziału Tow. Geogr. Ros., 1893); Wyszogród „Matierjały dla antropologii Kabardinskago naroda” (Petersburg 1895); N. W. Gilczenko „Matierjały dla antropologii Kawkaza” („Izw. Imp. obszcz. lubitielej jestie-stwoznanija”, Moskwa 1897); P. F. Świderski „Matierjały dla antropologii Kawkaza” (Peters-

(Petersburg 1881).

burg 1898). Z zakresu zwyczajów: S. A. Egia-zarow „Izsledowanija po istorii uczreżdienij w Zakawkazie” (Kazań 1889); M. M. Kowalew-skij „Sowremiennyj obyczaj i drewnij zakon (o-bycznoje prawo Osetyn)” (Moskwa 1886). Wreszcie J. K. Zejdlitz „Mapa etnograficzna Kaukazu”

L. K.

IV. Dzieje. O najstarożytniejszych stosunkach Fenicyan i Greków z ludami K-u wspomina mit Argonautów (ob.). W południową część K-u czyli w tak zw. „kraj Zakakauski” sięgały chwilowo podboje Assyryjczyków. Od strony morza Czarnego Grecy w w. VIII przed Chr. założyli osady: Dioskurias, obecny Kodor (ob.), Phasis, dziś Poti (ob.), Fanagoria, dz. Ta-mań (ob.) i inne. Państwo Atropatene (ob.), założone podczas wyprawy Aleksandra Wielkiego do Baktryi, w r. 328 przed naszą erą obejmowało część obecnych gubernij Elizawetpol-skiej i „Bakinskiej” i przetrwało do końca Wieków Średnich. W pierwszym wieku przed nar. Chr. Ti gra ne s (85 — 60), król armeński, za którego czasów Armenia doszła do najwyższego rozwoju swej potęgi, zdobywa kraj Zaukaukaski, ale, jako sprzymierzeniec swego zięcia Mitrida-ta, wikła się w wojnę z Rzymianami. Nadciąga Pompejusz z legionami rzymskiemi i zagarnia posiadłości kaukaskie Tigranesa wraz z Armenią pod panowanie Rzymu. R. 202 naszej ery z północy przedostają się na K. Chazarowie i docierają do Gruzyi i Armenii i dopiero około r. 300-ego zostają wypędzeni z Armenii i Albanii (ob.). W r. 513 na północnej stronie pasma Kaukaskiego pojawiają się Hun nowie (ob.). Potęga Rzymian słabnie już na K-ie, ale Kolchyda wciąż jeszcze zostaje widownią walki między Rzymianami a Persami. Rozpoczął się okres wędrówek ludów na K.; r. 558 osiedlili się tu Awarowie. Za kalifa Omara Arabowie w r. 635 przedsięwzięli pierwszą wyprawę na Armenię, poczem posunęli się do K-u i główne wąwozy w nim opanowali. W latach 914 i 943 drużyny słowiańskie z Rusi zdobyły warownię Barda i przedostały się dalej na K. od strony morza Kaspijskiego. R. 967 w. ks. Swiatosław w drodze nad Kubań, rozbił u stóp K-u „Jassów” i „Kossogów” (Osetyńców i Czer-kiesów). W w. XIII przeciągnęli przez K., podbijając go częściowo i na krótko, Mongołowie. W. ks. Moskiewscy po wybiciu się z pod jarzma mongolskiego rozszerzyli władzę swą aż do K-u. Małżeństwo Iwana Groźnego z księżną kabardyńską Maryą zbliżyło w. księstwo Moskiewskie do władzców K-u, ale trwalszych stosunków z państewkami nie ustaliło. Dopiero zwalenie caratu Astrachańskiego zaczęło wpływać na stosunki polityczne. W r. 1582 ludność okolic Besztau, dla zabezpieczenia się od najazdów tatarskich, oddała się pod protektorat wielkiego księcia. W r. ' 1586 Aleksander II, władzca Kache-tyi, zgnębiony ciągłemi najazdami uieprzyja-cielskiemi, oddał się w poddaństwo Moskwy. W w. XVII stosunki wielkiego księstwa Moskiewskiego z K-em nagle ustają. Wznawia je dopiero Piotr Wielki: w r. 1722 zdobywa Der-bent, w roku następnym Baku, ale w r. 1735 Ros-sya zmuszona jest wszystkie swe posiadłości na K-ie ustąpić Persyi. W r. 1770 wojska rossyj-skie po raz pierwszy przekroczyły łańcuch górski K-u i zdobyły Kutais. R. 1774 pokojem w Kiicziik-Kainardży Katarzyna II uzyskała od Turcyi Kubań i kraj aż do Tereku, a w r. 1775 wcieliła do Rossyi Wielką i Małą Kabardę (ob.). Dnia 4 sierpnia r. 1783 Herakliusz, król gruziński, przyjął protektorat rossyjski. Roku 1785 z posiadłości północnego K-u utworzono namiestnikostwo Kaukaskie, w którego skład weszły okręgi Ekaterynagradzki, Kisliarski, Mos-dokski, Aleksandrowski i Stawropolski. W roku 1796 hr. Zubow zdobył miasta: Derbent, Kubę i Baku. R. 1801 syn Herakliusza, Jerzy XIII, naciskany przez Persów i górali, testamentem przekazał tron i państwo Gruzińskie cesarzowi Pawłowi I, poczem Gruzya zamienioną została na gubernię Rossyjską. R. 1802 podbiła Rossya Osetynię, 1803 — kraj Lezgów (Lezgijozyków). Na r. 1814 przypada podbój Mingrelii, a następnie 1810—Imeretyi. Podboje te wywołały wojnę Rossyi z Persyą, która uległa przemocy i po długich zapasach pokojem w Giulistanie (24 października r. 1813) zgodziła się na ustąpienie Rossyi chanatów: Karabagh (dzisiejszy o-krąg Szuszyński), Gandży (okrąg Elizabetpolski) i Szyrwań (Albania, dziś okrąg Szemacha), oraz miast Derbent, Kuba, Baku i Talisza (okrąg Len-korański). W r. 1815 posiadała Rossya prawie cały teraźniejszy kraj Zakaukaski, z wyjątkiem okręgów Achałcychskiego, południowej części Eczmiadzińskiego, Erywańskiego, Nachiczewań-skiego i Ordubachskiego. Jedynie górale (ros. „Gorcy”), zamieszkujący grzbiet gór Kaukaskich, zachowali niezawisłość. Okolice od morza Czarnego aż do Kaspijskiego i od Kubania i Tereku aż do stoku południowego łańcucha górskiego zamieszkane były przez górali wrogo usposobionych ku Rossyi. Tylko dwa trakty łączyły kraj Zakaukaski z Cesarstwem: jeden Dary ais ki (ob.), wiodący przez główne pasmo z Władykau-kazu do Tyflisu, znany od niepamiętnych czasów, i drugi — wiodący wzdłuż morza Kaspijskiego. W górach drobne ludy żyły w ciągłych z sobą niesuaskach i wojnach. To też w r. 1816 gen. Jermołow (ob.), gen.-gubernator Gruzyi i wódz naczelny miejscowej siły zbrojnej, rozpoczął podbicie tych ludów góralskich wschodniej strony K-u; od zachodniej K. należał jeszcze podówczas do Turcyi. W ten sposób po zajęciu okręgu Szam-szalskiego, zdobyciu chanatów Kuryńskiego i Kazi-kumuch8kiego i Akuszy, oraz spustoszeniu Czeczni, zaprowadzono od strony morza Kaspijskiego połączenie z krajem Zakaukaskim. W roku 1828 traktatem Turkmanczajskim utraciła Persya, na korzyść Rossyi, chanaty Erywański i Nachicze-wański. Po wojnie zaś z Turcyą, prowadzonej w latach 1828 i 1829, Rossya otrzymała pasza-lik Achałcychski i warownie na Kaukasko-Czarno-morskim brzegu leżące, Poti i Anapę. Z chwilą wystąpienia na widowni dziejowej miury-dizrnu (oh.), sprzysiężenia religijnego mającego na celu wypędzenie niewiernych, nowe siły wstąpiły w ludy góralskie K-u, które też odtąd każdy najazd rossyjski wspólnemi siłami pomyślnie odpierały. Początkowo miurydizm gnieździł się na dobre w Dagestanie i Czeczni, gdzie Mułła-Mahomet, a następnie głośny bohater góralski Ghazi-Mułła, głosił wojnę świętą przeciwko niewiernym (gawazat); dopiero wyprawy gen. Paskiewicza w r. 1830 i barona Rozena w 1832 powróciły całe wybrzeże morza Kaspijskiego Rossyi. Ghazi-Mułła padł na polu sławy w Gim-rach (ob.), podczas ataku tej twierdzy 19 października r. 1832 przez barona Rozena i, aczkolwiek dowództwo nad góralami objął niebawem Gamzat-Bek (f 29 października r. 1834), jednakże po zdobyciu przez gen. Kluky v. Klugenau aułu Gocatl, głównej warowni miurydystów (30 października r. 1834), udało się Rossyi przywrócić względny spokój w Dagestanie. Wobec tego ściągnięto główne siły rossyjskie na zachód w celu zdobycia wybrzeża Czarnomorskiego, co też uskuteczniono bez znaczniejszych ofiar ze strony Rossyi. Tymczasem na wschodzie K-u miurydizm odrodził się na nowo: genialny Szamil (ob.) połączył w swych rękach władzę świecką z władzą duchowną i potrafił zjednoczyć żyjące dotychczas w rozterce wzajemnej liczne plemiona góralskie w trwalszą całość i zagrzać je do walki z wrogiem. Rozpoczęła się na nowo wojna o Dagestan. Szamil, wzmógłszy się na siłach, obrał sobie za rezydencyę okrąg Kojsubu, gdzie na brzegu rz. Andyjskiej Koisu zaczął wznosić warownię pod nazwą Ach u Igo (ob.). Po odwołaniu bar. Rozena nowy naczelny wódz sił rossyjskich na K-ie, Gołowin, polecił generałowi Grabbemu rozpocząć działania przeciw głównym siłom Szamila. Po zburzeniu fortu we wsi Arghuań (11 — 13 lipca 1839 r.) Grabbe osaczył Szamila w warowni Achulgo i, po wielu szturmach odpartych, ostatecznie ją d. 3 września zdobył; ale Szamil zdążył schronić się w góry Jakieryńskie. Górale pozornie ulegli, ale potajemnie przygotowywali się do nowego powstania. Dnia 19 lutego r. 1840 opanowali fort „Łazarew”; 12 marca tegoż roku zdobyli „Weljaminskoje”, 4 kwietnia—„Michaiłowskoje”, 14 t. m.—„Nikołajewskoje” i dopiero fort „Na-warynskij” oparł się ich działaniom. Jednocześnie Szamil podburzył przeciw Rossyanom Icz-kieryńców, Aucliowców i inne plemiona czeczeńskie, które jesienią tegoż roku oniemal nie opanowały Mozdoku. W r. 1841 wybuchły poważne rozruchy w Awaryi, podburzonej przez Had-ży-Murata. Na wiosnę r. 1842 Szamil zadaje w lasach Iczkieryi dotkliwą porażkę gen. Grabbemu. Dnia 12 września r. 1843 zdobywa fort rossyjski pod aułem Uncykul, a 23 września Gocatl i pozbawia Rossy an kommunikaeyi z Te-mir-Chan-Szurą. W połowie r. 1844 podniósł oręż przeciwko Rossyanom Daniel-Bek, chan eli-sujski. Dopiero z przybyciem w końcu r. 1844 nowego główno-dowodzącego hr. M. Woroncowa Rossyanie zaczynają brać górę, atoli zabory posuwają się bardzo powoli po licznych trupach zwycięsców i zwyciężonych. W czerwcu r. 1845 Woroncow zdobył siedzibę Szamila—Dargo. Książę Bebutow uspokaja w r. 1846 okolicę Kumy-ku. Dnia 19 lipca r. 1848 ks. Argutyński zdobywa Gergebil. Wszystkie te jednak zwycięstwa były przelotne, kończyły się spaleniem aułów, ludność zbrojna bowiem uciekała zawczasu w głębie gór, do dziewiczych lasów, gdzie była bezpieczną. Wobec tego w r. 1850 dowództwo rossyjskie postanowiło wyrąbać lasy. Tymczasem w r. 1853 cały K. obiegła pogłoska o zbliżającej się wojnie Rossyi z Turcyą. Szamil i Mahomet Emil, zgromadziwszy starostów góralskich, obwieścili im wolę sułtana o walce z niewiernymi i obiecywali czynną pomoc z jego strony. W r. 1854 naczelnik anatolijskiej armii tureckiej wszedł rzeczywiście w stosunki z Szami-lem, usiłując się z nim połączyć. W początkach lipca r. 1854 Szamil opanował Kachetyę. Wskutek tych działań Rossyanie ograniczyli się na obronie swych trwalszych stauowisk na K-ie, zresztą wycofali znaczną część swych wojsk w celu poparcia obrony Sewastopola. Atoli Szamil nie potrafił wyzyskać słabości Rossyi podczas wojny krymskiej, nie wzmocnił się; tymczasem Rossya po zawarciu pokoju paryskiego ze zdwojoną energią zwróciła się przeciwko bohaterskim góralom. Postanowiono zwiększyć wojska korpusem rossyjskim, operującym przeciwko Turcyi za K-em, mianowano ks. Barjatyń-skiego głównodowodzącym, i ten w okresie 1856—59 na nowo podbił K. Po zajęciu przez gen. Jewdokimowa Czeczni, potem Sałatawia w Dagestanie, wojska rossyjskie zbliżyły się do nowej rezydencyi Szamila—Wedenia, którą z wiel-kiemi stratami dla siebie nareszcie d. 1 kwietnia r. 1859 zdobyły i zburzyły. Szamil zdążył u-ciec za rzekę Andyjską Kojsu i w tej okolicy ufortyfikował górę Kilitl, ale, i stąd wyparty, obwarował się ostatecznie z 400 najbardziej oddanymi sprawie wolności miurydystami, na niedostępnej górze Gunib w Dagestanie. Musiał jednakże uledz w nierównej walce i d. 6 września r. 1859 poddał się ks. Barjatyńskiemu. Nie położyło to jednak końca wojnom kaukaskim: pozostała jeszcze niezajętą przez Rossyę zachodnia część K-u, zamieszkana przez bitne a wrogie Rossyanom plemiona. Postanowiono i te u-jarzmić, ale do prawidłowej walki z niemi przystąpiono dopiero w r. 1862, po uśmierzeniu nowego powstania, które w połowie r. 1860 wy-

buchło było z wielką siłą w tylko-co podbitych | cy ruchu powstańczego atoli trzymali się jeszcze prowincyach Czeczni i Dagestanie. Na początku r.

czas jakiś w Dagestanie. Dnia 24 września r. 1877 rozproszyli Rossyanie oddział złożony z 6 000 powstańców, a 30 wrześuia i 4 października rozbili oddział 4 000-ny. W połowie października spokój w Dagestanie był już przywrócony. Na zasadzie Traktatu Berlińskiego z dnia 13 lipca r. 1878 otrzymali Rossyanie od Turcyi Ar-dahan, Kars i Batum z okolicami, które jako obwody Batumski i Karski wcielono do namiestnictwa Kaukaskiego. Ostatecznie i terrytorya na wschód od Kaspijskiego morza położone, oddano pod zarząd głównego naczelnika K-u. Pierwszą rossyjską forpocztą była założona tutaj w r. 1833 warownia Nowo-Aleksandrowsk; roku 1869 zbudowano fort Krasnowodsk; 1870 zdobyto wysoko w górach położony Tasz-Arwat wraz z placówkami obronnemi. Rozkazem z dnia 27 marca r. 1874 utworzono okrąg wojskowy Zakaspijski i poddano pod władzę naczelnika K-u. W r. 1878 zajęta została przez Rossyan cała linia Atrecka od uścia, aż do miejsca, gdzie pod Dżatem wpada rz. Sumbar, i tutaj założono warownię rossyjską. Czasowo oddany Dżikiszliar napowrót zabrała Rossya. Po szczęśliwie do końca doprowadzonej wyprawie przeciwko Achał-Teke (ob.) cała oaza tegoż imienia została w latach 1880—81 przyłączona do dawniej utworzonego Zakaspijskiego okręgu wojskowego i postanowieniem z d. 18 maja r. 1881 wraz z nim utworzyła obwód Zakaspijski, podległy naczelnikowi Kaukazu.— Por.: Du-browin „Istorja wojny i władyczestwa russkich na Kawkazie”; Szczerbinin „Biografia kn. M. S. Woroncowa”; Zisserman „Feldmarszał kn. A. J. Barjatiuskij”; „Istorja Kabardinskago piechot-nago półka” („Russkaja Starina” z lat 1889 i 1890); „Gr. N. J. Ewdokimow”; tegoż „Wo-jennyj sbornik” (z lat 1859 --1894); Faddeew „60 Jjet K-oj wojny”; Fischer „Zwei Kaukasus-Expeditionen” (Bern 1891).

V. Języki kaukaskie. Nazwa ta obejmuje gromadę różnych i różnego pochodzenia języków, któremi dotąd mówią narody i plemiona zamieszkujące górzyste krainy Kaukazu. Języki te nie tylko różnią się wyraźnie pomiędzy sobą, ale także znaczna ich większość nie zostaje w pokrewieństwie z językami znanych szczepów, in-doeuropejskiego, uralsko-ałtajskiego i semickiego, tak że można je uważać za pozostałości zupełnie innych, dawniejszych szczepów językowych, które, podobnie jak język baskijski w Pirenejach (ob. Encyk. VII, 51), zostały z rozle-glejszych równin północnych i południowych wyparte w góry Kaukaskie, gdzie wskutek geograficznych warunków nie mogły zlać się w jedno, ale w nowozajętych siedzibach utrzymały się oddzielnie ze znamionami swojej odrębności. O stanie języków k-ich w dawnych wiekach, o ich charakterze, pochodzeniu i stosunku ich do dzisiejszych języków tego kraju szczupłe do-

1863 nie uznawały władzy rossyjskiej jedynie plemiona góralskie zamieszkujące północne stoki głównego łańcucha K-u, między Adagum i Biełaja, i plemiona pomorskich Szapsugów, Uby-chów i innych, zamieszkujących wązką przestrzeń między wybrzeżem morskiem stokiem południowym głównego łańcucha gór, doliną Aderbi i Ab-chazią. Ostateczne zdobycie tych skrawków przypadło w udziale w. ks. Michałowi Mikoła-jewiczowi, mianowanemu w r. 1863 namiestnikiem K-u: w początkach listopada t. r. wojska rossyjskie zajęły wąwóz rz. Pszady i uście rz. Dżuby, wreszcie, po uśmierzeniu krótkotrwałego powstania, na początku r. 1864 wybuchłego w Czeczni, zdobyto w maju t. roku okrąg Achczypszau, w górnym biegu rz. Mzymty, tę ostatnią placówkę niezawisłości kaukaskiej, co uświęcono w obozie rossyjskim uroczystą modlitwą do Pana Zastępów. Zdobycie K-u zdawało się zwiastować ludom tutejszym dłuższy pokój, atoli tylko pozornie. Pragnieuie niezawisłości jeszcze mocno tętniło w piersi ludów góralskich i ze szczególną mocą ujawniło się podczas wojny rossyj sko-tureckiej 1878 — 79 r. Emisaryusze tureccy już latem r. 1876 zjawili się na K-ie w celu propagandy powstania.

Na jak urodzajny grunt natrafili, dowodzi fakt, że w r. 1877 powstały zaraz zaburzenia w kwietniu śród Czeczeńców, w maju — w Abchazyi, a we wrześniu w Dagestanie. Jednocześnie Tur-cya uczyniła próby wylądowania: dnia 3 maja t. r. okręt turecki ostrzeliwał Poti, a dn. 16 t.

m. flota turecka, złożona z 5 okrętów, zbombardowała Suchum Kale i wysadziła na ląd kilka oddziałów wojska. Większe siły Czerkiesów tureckich wylądowały d. 23 maja pod Adlerem (o 116 kim. na płn.-zachód od Sucbum-Kale).

Tylko wskutek obsaczenia równoczesnego przesmyków, wiodących z Abchazyi do osad czeczeńskich nad Kubaniem i w okręgu Tereckim udało się Rossyanom przeszkodzić wybuchowi wielkiego powstania. Na pomoc forpocztom czerkie-skim wysłała następnie Turcya silny 14000-ny oddział wojska, pod dowództwem Taski-baszy; Ros-syauie otrzymali posiłki z głębi Cesarstwa. Dnia 24 i 25 maja zaszły pierwsze potyczki poważniejsze między wojskiem tureckiem a rossyjskiem.

Dnia 27 czerwca t. r. gen. Ałchasow rozbił połączone siły Turków i Abchazów pod Adszanod-szyrem, a 30 t. m. zdobył wieś Assacho, główne oguisko ruchu powstańczego. W Abchazyi powstanie chyliło się ku upadkowi. W końcu lipca i 1 sierpnia Turcy wsiedli znowu na okręty, a jednocześnie z nimi wyemigrowało 30 000 Abchazów, którzy osiedlili się w Anatolii. Pozostali Abchazowie, doznawszy surowości doraźnej, ulegli. Również stłumiono powstanie Czeczeńców, przyczem najcięższym był los plemion Czerlojewców i Szatojewców. Główni przywódz-

tychczas posiadamy wiadomości. Natomiast badania, dotyczące budowy i charakteru niektórych z obecnie żyjących tam języków przedstawiają dosyć bogatą o nich wiedzę faktyczną. W zbiorowisku tym ludów i języków odróżnić należy języki k-e w ściślejszym znaczeniu, tj. nie mające pokrewnycli poza Kaukazem, od tych ludów i języków indoeuropejskich i uralsko-ałtaj-skich, które w uowszych czasach, wskutek rozwoju stosunków politycznych, do tejże krainy przeniknęły i w nich, obok tubylczych siedziby swoje założyły. Do tych później przybyłych należą z języków indoeuropejskich: jęz. osetyński, odnoga rodziny irańskiej, zajmująca środkową część Kaukazu, krainę na północ od Tyfłisu, na zachód od górnego biegu rz. Tereku i Kazbeku; jęz. armeński (ob. Encykl. V, 7), obejmujący znaczną część połud.-zachodnią Kaukazu do brzegów morza Czarnego; prócz tego język wielko-i mało ruski na obszarach północnych od rz. Kubania i brzegów m. Czarnego aż do wybrzeży m. Kaspijskiego, wreszcie jęz. niemiecki w nielicznych miejscowościach. Z języków tatarskich, żyjących na równinach północnych, mamy tu jęz. nogajski, tj. mowę Nogajów, osadzonych przez Piotra W. nad rz. Kubaniem (na półn.-zachód) i nad rz. Kumą i Terekiem (na półn.-wschód), język Kumyków, zajmujących pas nad mórz. Kaspijskim na południe od rz. Sula-ku, oraz języki innych drobnych plemion.—Języki kaukaskie w ściślejszym znaczeniu, pomimo, swej różnorodności, dają się ująć w dwie rodziny: półuocno-kaukaską i południowo-kauka-ską. Każda z nich przedstawia pewne cechy wspólne, które pozwalają łączyć pojedyńcze języki w jedną rodzinę i któremi języki te odróżniają się od pozostałych uralsko-ałtajskich albo turecko-tatarskich i od indoeuropejskich.

Do rodziny półno cno-kaukaskiej zaliczają się tr,zy grupy: a) wschodnia albo lezgij-ska, ß) środkowa albo czeczeńska i y) zachodnia albo czerkieska. a) Grupa wschodnia albo lezgijska, której siedzibą jest Dagiestan albo Lezgistan, tj. część kraju górzystego, ciągnąca się od rzek Koisu (dopływu Sulaku), Alazanu (dopływu Kury) aż do równin nadbrzeżnych morza Kaspijskiego. Z pomiędzy licznych języków, któremi mówią różne plemiona, w górach tych zamieszkałe, ważniejsze są: 1. Język awarski, dzielący się na liczne narzecza, ograniczony z zachodu rzeką Aksai, ze wschodu rz. Koisu, z południa górnym biegiem rz. Samur i górą Sza-dag. (Dodać należy, że Awarowie kaukascy są ludem zupełnie innym aniżeli Awarowie pochodzenia uralsko-czudzkiego, znani podczas wielkiej wędrówki narodów z podbojów ziem słowiańskich w wieku VI i nast.). 2. Język ka-zykumycki, którym mówią Lakowie, zwani przez innych Kazykumykami (Gbazi-Kumiik), a przez Awarów Tumalami. Język ten nie ma nic wspólnego z mową Kumyków, plemienia tureckiego, mieszkającego w stronie północnej (na południe od rz. Tereku). Siedzibą języka kazy-kumyckiego jest środkowa część Dagiestanu z wyjątkiem około dziesięciu wsi, w których ludność mówi po awarsku. Granicę zachodnią tego języka stanowi rz. Koisu, południową — Gurieni, od wschodu podgórze Tabasseran i od północy Osen. Wśród krainy Kazykumyków osobną oazę stanowi mowa arczyjska (plemienia Arczów).

3. Język akuski albo dargijski albo hir-kański, którym mówią Akuszowie, żyjący w górach między rz. Koisu, górnym biegiem rz. Mana su i źródłami rz. Buamu. 4. Język kiu-ryński albo lezgijski w części połud.-wschodniej Dagiestanu; mówi nim około 500 mieszkańców. Kiurynowie sami nazywają się Lezga-mi, Rosjanie zaś i Turcy nazywają Lezgami wszystkich mieszkańców Dagiestanu. 5. Język udyjski (udzki), mowa plemienia Udów, niegdyś zajmującego znaczny obszar, jak wskazują nazwy: Oudai (Oo§ai) u Ptolemeusza (V, 9, 23), i Udini u Plinjusza (VI, 12, 15), obecnie ogranicza się do dwuch wsi położonych na południe od gór Kaukaskich, o kilkadziesiąt wiorst na połud.-wschód od miasta Nuchy. Pomijamy inne języki drobnych plemion. Liczba ogólna wszystkich mieszkańców, mówiących językami lezgijskiemi (w Dagiestanie) wynosi około 600000. ß) Grupa środkowa albo czeczeńska albo kisteńska; językami tej grupy mówi ludność ziem, położonych na zachód i północo-zachód od Dagiestanu i ciągnących się na zachód od górnego biegu rz. Tereku, na północ do Małej Kabardy i rz. Sundży, na południe do wyżyn Kaukazu i na wschód do górnego koryta rz. Jaksaju i Endery. Mieszkańców tych ziem Gruzini nazywają Ki-etami, Lezgowie—Mizdżegami, a Rosjanie—Czeczeńcami; sami nazywają się Nachczuami. Do najważniejszych języków grupę tę składających należą: 1. Język inguski albo 1 amurski. Mieszkańcy sami nazywają się Lamurami i zamieszkują kraj nad rzekami Kumbalei, Sundżą i Szalgirem. 2. Język karabulacki, mowa mieszkańców, którzy sami nazywają się Arszta-mi, i mają siedziby w dolinach nad rz. Marta-nem. 3. Jęz. czeczeński w ściślejszym znaczeniu (ob. Encykl. t. XIV, 795), w krainie pomiędzy jęz. osetyńskim z zachodu a awarskim ze wschodu, na wschód od karabulackiego aż do rz. Aksai. 4. Jęz. tuski, ściśle spokrewniony z czeczeńskim, jest mową Tuszów (Tuskowie, Toöaxot Ptolemeusza), mieszkańców gminy Tso-wy z okolicą, których Lezgowie nazywają Mo-sckami; zajmują ziemię na południe od gór Kaukaskich u źródeł rz. Alazanu i andyjskiej odnogi rz. Koisu. 5. Jęz. chewsurski, którym mówią mieszkańcy dolin dopływów rz. Aragwy zwanej chewsurską. 6. Jęz. pszawski, mowa Pszawów, żyjących w dolinach dopływów rz. Aragwy, pszawską zwanej; oba te plemiona mieszkają na zachód od Tuszów. Ogólna liczba mówią-

cych językami grupy czeczeńskiej wynosi około 150 000.    7) Grupa zachodnia albo cz er kie

ską), albo także iberyjską od Iberji, starożytnej nazwy części dzisiejszej Gruzji. Językiem gruzińskim mówią dziś mieszkańcy kraju, położonego na południe gór Kaukaskich, przerżniętego w części zachodniej (powyżej Tyflisu) rzeką Kurą i ograniczonego ze wschodu rzeką Alazanem, z północy górami Kaukaskiemi, z zachodu Min-grelją i rzeką Dzenis-ckali, a od południa górnym biegiem rz. Kury, górami Karabag, Pam-baki, Czyldir i górami pontyjskiemi. Liczba mieszkańców mówiących po gruzińsku, wraz z Imeretami (na połud. Mingrelji) wynosi ok. 900 000. Ściśle spokrewnione z gruzińskim są języki mingrelski i lazyjski; mingrelski, którym mówią mieszkańcy Mingrelji, Odyszy i Gurji nad morzem Czarnym, na zachód od Gruzji; jęz. lazyjski jest mową Łazów, zamieszkujących sandżak Lazystański, należący do pa-szaliku Trebizondzkiego (Trapezundzkiego); dzieli się na wiele narzeczy i zajmuje wybrzeże połud.-wschodnie m. Czarnego. Lazowie (żyjący dziś pod rządem tureckim) są potomkami starożytnych Kolchów. Odmienną nieco od wymienionych trzech języków budowę przedstawia język s w a-necki, którym mówią mieszkańcy Swauecji, krainy leżącej na północ od Imeretji i Mingrelji i przyległej Abchazji. Wszelako pokrewieństwo tych czterech języków południowo - kaukaskich dowodzi ich wspólnego pochodzenia od jednego szczepu językowego. Gdy tymczasem pokrewieństwo wzajemne języków północno - kauka-

ska, do której należą języki plemion zachodniej połowy Kaukazu, objętej granicami: z zachodu północno-wschodnim wybrzeżem morza Czarnego od cieśniny Kerczeńskiej do granic Mingrelji (do rz. Engury), korytem rz. Kubania i rz. Małki, częścią rz. Tereku, płynącą ku północy, i głównym łańcuchem Kaukazu od głównego traktu wojennego aż do góry Elbrus. Odróżniają tu dwie gałęzie językowe: 1) adyską, która jest mową Adychów, ludu, zwanego przez Turków Czerkiesami, albo Kabardyńcami od krainy Ka-bardy, której część zamieszkuje; i 2) ab cha ską, tj. język Abchazów albo Asegów. 1) Gałąź ady-ska albo czerkieska (ob. język czerkieski Encykl. t. XIV, 821) obejmuje różne narzecza, jak oto: mowę Abadzechów, zamieszkałych na północnych stokach Kaukazu, w dolinach rzek wpadających do rz. Kubania z lewej strony, a mian. rz. Pszyszu, Szaguaszu (Biełaja), Laby,

szcze w słabszym stosunku pokrewieństwa znajdują się języki północno-kaukaskie z jęz. gruzińskim i ściśle z nim spokrewnionemi. — Dla językoznawstwa języki kaukaskie pod niejednym względem są ciekawe i ważne. W głosowni tych języków występuje niezwykła ilość spółgłosek, szczególnie syczących i gardłowych, oraz skupień spółgłoskowych przy stosunkowo małej ilości samogłosek. Język up. abchaski posiada oprócz brzmień cz, c, dż, dz, przydecho-we czh, ch, th, oraz podobne im jakby zdwojone brzmienia: szsz, czcz, żż, ttsz, czhczh, chch, itp. W połączeniach takich jak hf, gf, śf, śśf, żżf, cf... dźwięk wargowy f pozostaje lub ulega zmianie na p po spółgłoskach cichych, po głośnych zaś występuje jako blizki głośnemu b lub w i zwykle z następującym po nim i, np. ahfihf ‘gołąb’ brzmi ahfihfi, agfni ‘dom’—agbni, atfa ‘siano’ — atpa, adfi ‘pole’ — adbi itp. Wyrazy tworzą się sposobem przy czepkowym zapomocą pewnych przyrostków; przyrostki oznaczają pewne stosunki gramatyczne, ale dla podobnych celów używają się także i przedrostki na początku wyrazów i wrostki w środku wyrazów. Imiona w jęz. abchaskim nie mają żadnego znamienia na oznaczenie rodzaju gramatycznego; określenia też imion w jednakowej zawsze występują formie. Tylko przy zaimkach osobowych

Psekupsa, Wuanobata i Supu; mowę Szapsu-gów i Natkuadżów albo Natuchaizów, żyjących w górach i na równinach, ciągnących się do twierdzy nadmorskiej Anapy; język Kabar-dyńców, mieszkańców Wielkiej i Małej Ka-bardy. Wielka Kabarda leży między rzekami Małką i Terekiem i na południu graniczy z ziemią Osetów. Mała Kabarda ciągnie się od prawego brzegu Tereku aż do podgórza Kaukazu i rz. Sundży. (Nie należą tu górale, zwani Ka-bardyńskiemi, mieszkający w obwodzie Kubań- skich nie jest tego rodzaju, ażeby można było skim; są oni pochodzenia tureckiego i mówią ję- odnieść je do jednego wspólnego początku. Jeżykiem turecko-tatarskim). Inne narzecza mieszkańców nadkubańskich i w dolinach dopływów Kubania: narz. Beslenów, Mochoszów, Kemgów,

Temirgów, Chatiuków, Bżeduchów i Szanów, albo Szanejewów (na wyspie Karabukanie, objętej dwoma ramionami rz. Kubania). 2) Gałąź ab-c h a s k a rozciąga się na północ od Adychów (poczynając od rz. Kapoeti), a na południe do Mingrelji (do rz. Engury), na zachód do morza Czarnego, a na wschód do Swanów i plemion tureckich. I ta gałąź językowa obejmuje kilka grup narzeczy, jak narz.: Szadzów albo Dżygie-tów, Abszasów, Barakajów, Bagów, Ubychów itd.

Językami obu wymienionych gałęzi (abchaskiej i adyskiej) grupy zachodniej mówi blizko 500000 ludności (370 tyś. Adychów i 130 tyś. Abchazów, z których znaczna część, wskutek wojen z Rosją opuściła swą ojczyznę i przesiedliła się do Turcji).

Rodzina południo wo-kaukaska. Główną gałąź tej rodziny językowej stanowi język gruziński albo gieorgijski (ob. Encykl. t. XXVI, st. 1022). Jest to język najważniejszy z języków kaukaskich i jedyny posiadający starożjtuą literaturę. Mówią nim Gruzini, sami nazywający się Kartulami albo Kartwelami, wskutek czego grupa południowa języków kaukaskich nazywa się gruzińską albo kartwelską (kartel-

Kaukaz

o.

<o>

CS

h->

CC

w osobie drugiej i trzeciej licz. pojed. istnieje rozróżnianie rodzaju; mianowicie przedrostek u-jest znamieniem osoby 2-ej rodzaju męskiego, b- w tejże osobie oznacza rodzaj żeński; w 3-ej os. j- wskazuje na rodź. męski i obecny nijaki, a U rodź. żeński, d- zaś nieobecny nijaki; np. s-ara znaczy ‘ja’ u-ara ‘ty’ r. męs., b-ara ‘ty’ r. żeńs., j-ara ‘on’, ‘ono’ obecne, l-ara ‘ona’, d-ara ‘ono’ nieobecne. Ten sam jednak przedrostek (s-, u-, b-, j-, 1-...), dodany na początku rzeczownika, ma już znaczenie dzierżawcze odpowiedniej osoby i rodzaju, np. przed wyrazem ab ‘ojciec’ tworzy wyrażenia słowne: osoby 1-ej s-ab ‘mój ojciec’, 2-ej u-ab ‘twój ojciec’ (mężczyzny), b-ab ‘twój ojciec’ (kobiety), 3-ej os. j-ab ‘jego ojciec’, l-ab ‘jej ojciec’, h-ab ‘nasz ojciec’, sf-ab ‘wasz ojciec’, r-ab ‘ich ojciec’; podobne wyrażenia słowne tworzy jęz. abchaski z innemi częściami mowy: ze słowem i z przymiotnikiem, np. ze słowem: si-qo-up ‘ja jestem’, u-qo-up, bi-ąo up ‘ty jesteś’... lub si-blueit ‘ja palę’, u-blueit, bi-blueit ‘ty palisz’...; z przymiotnikiem: 1. si-bzjo-up ‘ja jestem dobry’, 2. u-bzjo-up, bi-bzjo-up ‘ty jesteś dobry’, 3. di-bzjo-up ‘on jest dobry’ itp. Język ten posiada przedim-ki dla oznaczenia przedmiotu pewnego lub niepewnego: przedrostek a- ma znaczenie przedim-ka pewnego, przyrostek zaś -k lub -ki wyraża przedimek niepewny; np. rzeczowniki: za ‘zając’, pha ‘syn’, Uhkun ‘chłopiec’ itp. mają postaci określne: a-ża, a-pha, a-tshkun.,., a nieo-kreślne: ża-k, pha-k, tśhkun-k i t. p. Nasze formy deklinacyjne wyrażają się tu wogóle bez pomocy zakończeń fleksyjuych. Podmiot (mianownik) od przedmiotu (biernika) odróżnia się tylko położeniem ich w zdaniu. Liczba mnoga wyraża się za pomocą dodawanych przyrostków, przyczym inne służą rzeczownikom osobowym; inne oznaczającym zwierzęta lub rzeczy. Podobnie i w innych językach kaukaskich; w awarskim prócz tego następuje upodobnienie samogłoski pierwiastku (wyrazu) do samogłoski dodanego przyrostka (zwykle przed przyrostkami -ul i -dul, np. keto ‘kot’ 1. mn. kuUul ‘koty’; tser ‘lis’, tsur-dul ‘lisy’ itp.). Dopełniacz w abcha-skim, użyty w orzeczeniu (absolutny), różni się od dopełniacza określającego (atrybutu); pierwszy wyraża się sposobem opisowym, za pomocą dodanego słówka £/?, znaczącego ‘posiadanie’, dopełniacz zaś określający kładzie się wprost przed rzeczownikiem określonym, nadto w obu razach rzeczownik ten opatruje się na początku zaimkiem dzierżawczym; tak np. dopełniacz w orzeczeniu : ‘koń jest mojego ojca’ w mowie abcha-skiej wyraża się: ‘koń ja mój-ojciec jego-posia-danie-jest’: a-tśi s-ab i-tfi-up, itp.; dopełniacz zaś określający, np. w zestawieniu wyrazów: ‘syn tego ojca’ wyrazi się przez: ‘ten ojciec jego syn’: ari a-ab i-pha, itp. Niektóre formy przypadków tworzą się za pomocą przyrostków; np. narzędnik ma przyros. -la: napi-la‘ręką’, bla-la‘okiem’itp.;

TCnc. Pow, llu»tr. Ze»«. 275. X. XXXV.

przypadek towarzyski (sociativus) wyraża się za pomocą przyr. -ei: sar-ei ‘ze mną’, s-aś-ei ‘z moim bratem’ itp. Słowa jęz. abchaski właściwie nie ma, lecz tylko wyrażenia słowne, złożone z żywiołu zaimkowego, oznaczającego osobę, i z rzeczownika, lub z przymiotnika, lub też z pierwiastku czynność lub stan wyrażającego; np. wyrażenia słowne takie jak: si-gfni ‘mój dom’, u-gfui, bi-gfni ‘twój dom’..., lub: si-qoup ‘ja jestem’, u-qoup, bi-qoup ‘ty jesteś’..., si-ogf-up ‘ja jestem człowiekiem’, u-ogf-up, bi-ogf-up ‘ty jesteś człowiekiem’ itp. Ciekawe jest pod względem morfologicznym zjawisko wstawiania żywiołu zaimkowego w środek pierwiastku; np. od pierwiastku knah ‘wieszać’ są formy: 1. ikna-s-haueit ‘ja zawieszam’, 2. ikna-u-haueit, ikna-b-haueit i t. d., podobnie jak w językach malaj-skich (ob. jęz. dajacki Encykl. XIV, 981). Słowo abchaskie ma tylko stronę czynną, biernej -nie zna; zdanie np. ‘jestem kochany przez swego ojca’ wyraża tylko czynnym: ‘ojciec mię kocha’ itp. Wyrażenia słowne mają formy: przyczynową, zwrotną, wzajemną, współczynną (coo-perativ.) i wyrażają je za pomocą osobnych przedrostków. Podobnie tworzą się i tryby czyli sposoby: warunkowy, skutkowy, życzący, łączący i przypuszczalny. Wyrażenia słowne przyjmują także, czyli wcielają w siebie dopełnienia zaimkowe (przedmiot bliższy i dalszy): zwykle cząstka oznaczająca podmiot stoi bezpośrednio przed pierwiastkiem słownym, a przed nią znowu kładzie się przedmiot dalszy, a przed tym przedmiot bliższy. W liczeniu język abchaski stosuje system dwudziestkowy, jak w przeważnej większości języków kaukaskich. Powyższy szczególny sposób odmiany słowa, polegający na dodawaniu przedrostków, oraz na wstawianiu dopełnienia zaimkowego w środek wyrazu, wyróżnia język abchaski od innych języków północno-kau-kaskich. Języki udyjski i czeczeński pomiędzy północuemi przedstawiają pewne wspólne zjawiska w składni; odznaczają się np. pewną swobodą w rozmieszczaniu wyrazów zdania, mianowicie wysuwaniem na początek zdania celownika osoby jako dopełnienia słowa. Wskutek takich właściwości składniowych stanowią one przejście do języków południowo-kaukaskich. Język udyjski ma także niektóre właściwośoi języków uralsko - ałtajskich (np. harmonję samogłosek), widocznie wskutek wpływu sąsiednich narzeczy tatarskich. Godne jest uwagi w wielu północnych językach pojmowanie rodzaju, oparte na przeciwstawieniu przedmiotów żywotnych i nieżywotnych, rozumnych i nierozumnych, męskich i żeńskich. Wyrazy połączone z temi rzeczownikami (szczególnie słowa) otrzymują różne przedrostki, stosownie do tego, czy rzeczownik jest żywotny lub nieżywotny; przy żywotnych, czy oznacza istotę rozumną lub nierozumną i czy jest rodzaju męskiego lub żeńskiego. O pokre-I wieństwie wzajemnym grupy języków północnych

24

z grupą południową nie można nic pewnego o-rzec. Zasada aglutynacji panująca jest w językach północnych; w wielu jednak razach ustępuje miejsca fleksji; południowe, przeciwnie, są, jak gruziński, jęz. fleksyjnemi.—Bibliografia. Klap-roth „Kaukasische Sprachen” (Halia 1814); F.

statystyka o 5 lat wcześniejsza wykazywała już 1 058 431 mieszkańców tej gubernii. Po uzupełnieniu liczb i włączeniu do summy ludności całego K-u wszystkich terrytoryów do jednego wspólnego obszaru administracyjnego należących, wraz z Achał-Teke (ob. Dzieje) ustanowiono ostateczną summę ludności na 9 724053: 3 729190 przed Kaukazem, 5 994 863 w Kraju Zakaukaskim. Wykaz z r. 1891-2 podaje wogóle 8353488 m-ców na K-ie, złożonym z jednostek terryto-ryalnych w dziale II (geografia) wymienionych. Z liczby tej, po odjęciu gub. Tyfliskiej i okręgu Zakatalskiego (1 058431 + 74 448 = 1 132 879), pozostaje 7 220 609. Na taki sam zmniejszony obszar statystyka z roku 1897, uwzględniona w dziale II, daje 8 207 752. Stosunek obu liczb, ⁴¹/₃₆, wyraża przyrost zarówno naturalny, jak immigracyjny i rachunkowy, i posłużyć może za współczynnik przy wyprowadzaniu dla ludności rdzennej K-u liczb prawdopodobnych, skoro rzeczywistych jeszcze dotychczas nie mamy. Posługując się tym stosunkiem, otrzymujemy dla gub. Tyfliskiej w r. 1897 — 1 205 835 dla okr. Zakatalskiego, 84 785, a po dodaniu obu tych liczb do powyższej ogólnej 8 207 752 (1205 835 +84 785—1290 620)—dla całego K-u 9 498 372, o 226 681 mniej od ostatecznej, wyżej podanej summy ludności wszelkich terrytoryów admini-stracyi K-u podlegających. Liczby ludności rdzennej wyprowadzić można tylko na podstawie statystyki z r. 1891—2. Ogólna summa z tego roku, j. w. 8 353 488, obejmuje ludności zaliczonej wyraźnie do pewnych grup etnograficzno - językowych 7 747 621, niezaliczonej 605 867. W ogóle ludności wyraźnie ocechowanej występują: A) I. Arye: 1) Armeńczycy 954 612; 2) Osetyni (Kaukazczycy rdzenni, Erań-czykom pokrewni) 164 445 — razem 1 119 057. II. Ludy ściśle kaukaskie, lingwistycznie zpośród wszystkich ludów wyodrębniające się: 1) Kartwel: a) typ gruziński (georgijski): Imereci 423 201, Gruzini właściwi 383 582, Guryowie 76 095, Adżary 59 516 — razem 942 394; b) Ła-zowie i Mingrele 214811; c) Swaneci 14 035 — ogółem we wszystkich 3 pozycyach 1 171240.    2)

Ludy górskie, górale (prócz Osetyńców): a) zachodni: a) Kabardyńcy-Czerkiesi (Adycby, Abaz-dechy, Bżeduihy, Szapsugi) 161953; ß) Abcha-zowie 60 444—razem 222 397; b) Środkowi, Czeczeńcy albo Kistowie: a) Czeczeńcy właściwi 195917, ß) Ingusze 28003, y) Karabulach, Tusz, Chewsur, Pszaw—łącznie 30066—razem 253 986: c) Wschodni, Lezgowie: właściwi Lezgowie albo Kiuryu, Aku, Awar, Dargi, Kazy-Kiumyk, Ud — razem 596 829. W ogóle ludów górskich — 1073212, ludów rdzennie kaukaskich w obu głównych pozycyach 1 i 2-ej—2 244 452, wraz z 0-setyńcami (I, 2) 2 408 897. Język Abdychów

A. Schiefner, badacz i znawca wielu języków wschodnich i kaukaskich, ogłosił w wydawnictwach akademii petersburskiej liczne opracowania tych języków, na podstawie materjałów zebranych i spisanych w jęz. rosyjskim przez gienerała P. v. Uslara; a m.: „Bericht über P. v. Uslar’s abchasische Studien” (Petersburg 1863, w 4-e; Gramatyka, próbki języka i słowniczek);

„Tschetscheuzische Studien. Mit Wörterbuch”

(1864); „Kasikumückische Studien” (1866); „Kü-rinische Studien” (1873). Samodzielne prace Schifnera: „Ueber die Thusch-Sprache oder khi-stische Mundart in Thuschetien” (Petersb. 1856, w 4-ce); „Versuch über das Avarische. Mit Glossar” (1862—1873; teksty awarskie z wstępem i tłumaczeniem, oraz uwagami R. Koehlera o bajkach awarskich); „Ueber die Sprache der Uden”

(1864, ze słownikiem); „Hürkanische Studien”

(1871); „Ossetische Sprichwörter” (Petersburg 1862 — 67, w «Mélanges russes»); Uslar u.

Schiefner „Ueber die awarische u. tschetschen-zische Sprache” (Petbg. 1864); G. Rosen „Ueber die Sprache der Lazen” (Lemgo 1844, w 4-ce, wyd. akad. berliń.); Rosen „Ossetische Sprachlehre nebst Abhandlung über das Mingrelische,

Suanische u. Abchasische” (Lemgo 1846, w 4-ce, wyd. ak. beri.); Tzagarelli „Mingrelskije Etiudy” (Petersburg 1880, w 8-ce, st. 189); C. Graham „The Avär language” (Londyn 1881, w 8-ce st. 62); Sjögren „Ossetische Studien” (Petersburg 1838 — 47); Hüb sch mann „Etymologie und Lautlehre der ossetischen Sprache” (Sztras-burg 1887); Adj arian „Etude sur la langue laze” (Paryż 1899, w 8-ce, gramatyka i słownik laz.-franc.); Fryd. Müller „ Gruudriss der Sprachwissenschaft” (t. 3-ci, dział 2-gi, Wiedeń 1885);

R. Erckert „Die Sprachen des Kaukasischen

Stammes” (Wiedeń 1895).

A. a. K.

VI. Zaludnienie i podział ludności na zasadzie znamion etnograficzno - lingwistycznych według spisów z roku 1891—2 i 1897. Chwiejność liczb statystycznych, nawet zbieranych pod powagą władzy państwowej, nie pozwala na ścisłe oznaczenie zaludnienia K-u, a miejscowe warunki nawet w najdokładniejszem z dotychczasowych dochodzeń statystycznych, w wielkim spisie ludności z d. 9 lutego r. 1897, zachęcały do zastępowania rzeczywistego obliczenia ogółowem oszacowaniem. Spis ten wykazał zrazu na Kaukazie ogólnej ludności 9248 695 i liczba ta znajduje się wyżej w dziale II (geogr.); w summę tę wszakże nie weszła ludność okręgu Zakatalskiego, której w r. 1891—92 było 74 448, wliczona zaś sięgał niegdyś poza granice etnograficzne Ka-w nią liczba na oznaczenie zaludnienia gub. Ty- bardo-Czerkiesów; wielkie też spustoszenie spra-fliskiej, 1040 943, jest widocznie błęduą, skoro wiło w tym poddziale etnograficznym wychodźtwo.

Wskutek tego jest znaczna różnica (około 370 tys. —161 953) w liczbach ludności mówiącej po adysku, a należącej do etnograficznej całostki adyskiej. Ludność abchaska była dawniej o wiele niż dziś liczniejszą; ale emigracya w wieku XIX do Turcyi, zwłaszcza tłumna po r. 1856 i po ostatniej wojnie wschodniej 1877/8, zmniejszyła liczebność tej całostki etnograficznej do połowy. Zbierając wszystką ludność rdzenną tubylczą K-u, otrzymujemy (I) 954 612 (II)

j. w. 580196. Pod względem szczepowym ludność Napływowa K-u układa się w następujące całości: 1) Arye: Rossyanie 2481547, inne ludy europejskie 93 975, Azyaci 288 648 —razem 2 864170.    2) Finno-Mongołowie: Estowie

2 372, Tatarzy i ludy ze znamionami tatarskie-mi 1322 369, Turcy i Turkmeni 147 253—razem 1 472 004.    3) Semici: Żydzi i „Ajsorowie”—

47 938 —ogółem j. w. 4 384112. Liczby prawdopodobnego natężenia liczbowego ludów rdzennie kaukaskich otrzymać można na podstawie powyższych (A), z pomocą wyżej wskazanego współczynnika 4,/₃₆. Przeprowadzony rachunek daje na r. 1897 w tysiącach: 1087 Armeńczyków, 1 334 ludów grupy Kartwel, 253 Górali zachodnich, 289 środkowych, 680 wschodnich i 187 Osetynów. Przyjmując roczny przyrost naturalny (innego niema) w wysokości tylko V₂%, za lat 7, ubiegłych od ostatniego spisu, otrzymujemy na koniec r. 1903 —liczby: 1 125, 1 381, 262, 299, 704 i 194 = 3 965000, a bez Armeńczyków—2 840000 na ludy ściśle kaukaskie w wy-

S.

Kauke, właściwie K au kas, w słowniku elbląskim Cawx, t. j. Kauks, teufel; 1. mn. Kau-kai. Łasicki objaśnia ten wyraz przez łacińskie lemure, t. j. dusze zmarłych i przez ruskie ubożę (ob. Brückner „Rozpr. Ak. Urn. wydź. filol.” t. 24, 1895, p. 321). Mają postać karlików z długiemi brodami, nie wyższych nad dłoń jedną, i pokazują się tylko tym, którzy w ich istnienie wierzą. Przebywają zaś po chatach mieszkalnych, w stodołach, lub śpicblerzach; przynoszą gospodarzowi szczęście w różnym dobytku, jeśli ten udziela im części wszelkiego pożywienia. Kto Kauka nie posiada, stara się nabyć go od jakiegoś z czarowników, zwanych Kaukuczones. Łotwak np. udaje się w tym celu do Rygi, gdzie doznaje rozmaitych przygód pociesznych (ob. „Neue preuss. provinz. Blätter” tom VIII p. 470). Od tych karląt nazywa się na rzece Passarge bród: Kaukenbrast = bród Kauków; rzeka zaś Kaukstirn; wieś Kaukehmen = Kauk-Keme, wieś Kauków; Kaukwete=siedlisko,

A. M.

2444452 -f (I, 2) 164445 = 3 363 509.—Ą) Ludność napływowa. Po odjęciu ludności rdzennej na napływową wypada 4 384112. Najwięcej z tej liczby zabierają Rossyanie, 2 481547, następnie Tatarzy, 1 139 659, wraz z Nogajcami (61 560) i Kałmykami (12314) 1213533. Po tataraku mówią nadto jeszcze Kiumyki, których było 108 836: ogół zatem ludności o znamionach tatarskich—1 322 369. Żywioły wielkorossyjski i t. zw. małorossyjski przez immigracyę szybko wzrastają: spis z r. 1897 wykazał już w rubryce „Rossyanie” 2917379, o 435832, czyli o 17°/₀ więcej w ciągu lat 6. Po dodaniu dwóch głównych jaśnionem już pojęciu, warstw napływowych, jednego z Europy, drugiego z Azyi, otrzymujemy 3 803 916, po odjęciu zaś tej liczby od ogólnej summy nierdzennych ludów K-u—580196 na wszelkie inne immigra-cye tak z dalekiej przeszłości (z Azyi) jak i z czasów obecnych. Z tej liczby przypada na drobne osadnictwo lub osiedlenie: a) z Europy: Słowian 12 100 (Polaków 11180), Bułgarów 106,

Niemców 22 856, Greków 57 707, Rumunów 1206,

Estów (kolonizacya rossyjska) 2 382 — razem 96 357; w tern Ary ów 93 975 (wraz z Bułgarami), a po dołączeniu do Rossyan—2 575 522,

Pinno - Mongołów 2 382. Uderzająco mała liczba Polaków, wobec licznych a tłumnych przesiedlać, zaświadczonych przez bistoryę, tłó-maczy się nietylko pobieżnością lub nawet tendencyjnością statystyki, ale i zanikiem na-rodowo-społecznym przesiedlanych, b) z Azyi głównie immigrowali Tatarzy, Persowie i ludy im blizkie, wreszcie Turcy i Turkmeni. Ludność tatarską uwzględniono już wyżej; Persów

właściwych było w r. 1891-2 — 12687, Tatów miejsce Kauków i t. p.

Kaulbach Wilhelm von, słynny malarz niemiecki, długoletni dyrektor monachijskiej Akademii sztuk pięknych (* r. 1805 w Arolsen—f 1874). Przez długi czas był wyrocznią w zakresie malarstwa i smaku artystycznego, jako koryfeusz pseudoklasycznej sztuki niemieckiej w pierwszej połowie XIX w. Ojciec jego, zdolny złotnik i rytownik, praguął widzieć syna malarzem, i dlatego wcześnie, w 17-ym roku życia, posłał go do Düsseldorfu, gdzie młody Wilhelm studyował pod kierunkiem Corneliusa. W r. 1826 razem z Corneliusem przybył do Monachium. Tam wziął udział w ruchu artystycznym, pod którego wpływem stolica Bawaryi przekształcała się na niemieckie Ateny. K. wchodzi w stosunki z pa-

124683, Tałyszów 50510 —razem 187880, a wraz z aryjskimi Kurdami (100 043)—Ary ów azya-tyckich wogóle 287 923 -{- 725 Cyganów =

= 288 648, bez Armeńczyków, których dziś już od tubylców wyodrębnić niepodobna. Na szczep finn o - m o ngo 1 ski, grupę ugierską, przypada:

70 226 Turków, 24 134 Karapapachów, 25 000 Karaczajów i 27 893 Turkmenów—razem 147 253.

Tu należy i część Tatarów bezpośrednio azya-tyckich, osiadłych na K-e, dziś jednak wydzielić jej już nie można. Głównej formy osiadania Ugro-mongołom dostarczały podboje i najazdy.

Wreszcie szczep semicki, tak z Europy jak z Azyi, reprezentuje 45 666 Żydów i 2 272 „Aj-sorów”—razem 47 938. Wogóle drobnej immi-grt cyi: z Azyi 483 839, z Europy 96 357—razem [ nującym domem Wittelsbachów, którzy ruch ten

•i..

K. B.

wszelkiemi siłami starają się budzić i rozwijać, występuje jako malarz historyczno-klasyczny, kładąc w sztuce nacisk na allegoryę, na symbol. Pełen sił i zapału, pracuje dużo, ozdabia galerye i gmachy freskami, tworzy monumentalne kompozycyę ideowe, w których treść, zaczerpnięta bądź z dziejów ludzkości, bądź też z mitologii, odgrywa ważną rolę. Maluje freski pod arkadami ogrodu królewskiego, plafon w 0-deonie, Apollina wśród muz itd. Jednocześnie (1828—29) komponuje obraz „Dom waryatów”, do którego studya zbierał z natury w zakładzie dla obłąkanych w Dusseldorfie. Niedługo potem K. wykonał 16 malowideł ściennych, do których motywy czerpał z mitu o Amorze i Psyche. W tym samym czasie zajmuje się ilustracyą, o-zdabia „Musarion” Wielanda i „Fausta” Goethego. W ilustracyach tych, zarówno jak i w później-

'V.;L.ivi

Fig. 24. Wilhelm Kaulbach.

szych (do Rei necke-lis a, do utworów Szyllera i in.), uwydatnia bogatą fantazyę, dobry układ i rękę wprawną w wykonaniu. W r. 1837 maluje „Walkę Hunnów”, wielki obraz allegorycz-no-historyczny, nabyty przez hr. A. Raczyńskiego w Berlinie: duchy Hunnów i Rzymian walczą z sobą pod bramami Rzymu; chrześciaństwo symbolicznie zaznacza swe panowanie nad grobami zamarłych światów: barbarzyńskiego i cywilizowanego. W tym samym roku K. zostaje malarzem nadwornym. W latach 1837—38 zabiera się do drugiego obrazu bohaterskiego p. t. „Zburzenie Jerozolimy przez Tytusa”, który wykończa dla Nowej Pinakoteki r. 1846. Uznanie, sława, zaszczyty spadają nań obficie. Od roku 1845 pracuje nad wielkiem dziełem: ozdobieniem klatki schodowej w nowem muzeum berlińskiem. Umieszcza tam sześć olbrzymich malowideł ściennych: 1) „Wieża Babel”, 2) „Świat grecki z Homerem na czele”, 3) „Powtórne zburzenie Jerozolimy”, 4) „Powtórny pogrom Hunnów”, 5) „Krzyżowcy, przybywający do Jerozolimy”, 6) „Reformacya”. Z innych wielką sławą cieszył się: „Cesarz Otton III, odwiedzający w grobowcu cesarza Karola” (muz. germańskie w Norymberdze). Nadto należy wymienić malowidła na zewnętrznej ścianie Pinakoteki, które przedstawiają przekształcenie się sztuki za króla Ludwika, freski o motywach z Klopstocka, „Bitwę u Salaminy” (Maximilianeum). Kiedy na kilka lat przed śmiercią K-a rozpoczęła się reakcya przeciwko klasycyzmowi, z dawnej sławy „wielkiego” Wilhelma tylko cień pozostał. K. zmarł d. 7 kwietnia r. 1874 w Monachium jako przedstawiciel sztuki urzędowej i dziś Niemcy, którzy sami sławę jego rozdmuchali, przechodzą obok dzieł dawnego mistrza obojętnie.— Reprodukcye obrazów W. K-a ob. Niemcy (sztuka).

Kaulbach Fryderyk, bratanek Wilhelma, malarz portrecista (* r. 1825). Jako 17-letni chłopiec przybył do Monachium i wstąpił na naukę do pracowni stryja, który podówczas szybko rósł w sławę. Tam przebył sześć lat, potem podróżował po Włoszech. Powróciwszy do Monachium, próbował sił w malarstwie histo-rycznem, które wtedy uważano za szczyt sztuki: namalował „Adama i Ewę, opłakujących śmierć Abla” (obraz słaby). Późniejsze próby w tym kierunku nie były lepsze. Król Maksymilian II, widząc w K-u talent, użył go do wykonania u-lubionego przez siebie dzieła: ozdobienia Maxi-milianeum. K-owi przypadła w udziale „Koro-nacya Karola IV”. Z zadania wywiązał się, ile mógł, sumiennie, lecz mimo to dał kompozycyę konwencyonalną i szarą. Powołanie ciągnęło go do portretu. Na tern polu odznaczył się zaszczytnie i w Monachium i w Hannowerze, dokąd go powołano w r. 1854 na stanowisko malarza nadwornego. Portrety jego cechują pewna poezya i smak w układzie. Malował panujących Î arystokracyę (portret cesarzowej Elżbiety Austryackiej, portrety członków domu Hanno-werskiego i in.).

Kaulbach Fryderyk August, syn Fryderyka, najzdolniejszy z rodziny Kaulbachów, ilustrator, karykaturzysta, malarz rodzajowy, portrecista—talent różnostronuy (* r. 1850 w Monachium). Po ukończeniu szkół wstąpił do pracowni ojca (w Hannowerze), gdzie szybko nauczył się rysować i malować, poczem puścił się na wędrówkę. Udał się do Norymbergi, gdzie z każdego kąta wieje duch romantyzmu średniowiecznego, w którym K. wcześnie się rozmiłował. Stamtąd, po 2-ch latach, wraca do ojca. Pracuje w ojcowskiej pracowni lub kopiuje w ga-leryi drezdeńskiej. W r. 1871 przenosi się do Monachium. Tam maluje obrazki rodzajowe i zyskuje pokup u handlarzy sztuki. Daje mu to możność odbycia parokrotnych podróży do Włoch, które wywarły wielki wpływ na urobienie się

jego talentu. W tym czasie poczyna się budzić artysty ze stanowiskiem urzędnika. Oprócz dzieł zamiłowanie do renesansu niemieckiego. K., wymienionych do wybitniejszych należą: „Piero-nosząc w duszy swojej ideał romantyczny, znaj- ci”, „Opłakiwanie Chrystusa” (Nowa Pinakoteka), duje się w swoim żywiole. W dążeniach tych u- „Flora”, liczne portrety panujących i ich rodzin, macnia go niebawem stosunek z Wawrzyńcem Ge- oraz osób prywatnych.—B i b 1. : „Kiinstler-Mono-donem, rzeźbiarzem, rytownikiem, dekoratorem graphien herausgegeben von H. Knackfuss: Fried, i budowniczym. Gedon był pierwszym, który Aug. von Kaulbach—von Adolf Rosenberg” (Bie-wskazywał na wiek XVI sztuki niemieckiej jaku lefeld i Lipsk, nakładem Velhagena i Klasin-na źródło, skąd należy czerpać ożywcze pier- ga). wiastki dla atmosfery współczesnej. Zawiązuje się wnet w Monachium stowarzyszenie malarzy p. n. „Allotria”, którego duszą staje się Gedon, a z nim K. Między członkami „Allotrii” spotykamy imiona najgłośniejszych artystów: Wilhelm Diez, Holmberg, E. Zimmermann, Lenbach,

K. B.

Kaulbach Herman, syn Wilhelma (* w r. 1846 w Monachium); studyował początkowo w u-niwersytecie, przerzucił się jednak do Akademii szt. piękn. Był uczniem Piloty’ego. Jego obrazy treści historycznej odznaczają się malowni-czoscią kostiumów, na które w wykonaniu kładł główny nacisk. Śród wcześniejszych prac na wyszczególnienie zasługują: „Voltaire jako Parys” (1876); „Hansel i Gretel u czarownicy”, „Ostatnie chwile Mozarta”, „Korouacya św. Elżbiety przez ces. Fryderyka II Hohenstaufen” (1886; Nowa Pinak. w Monachium); z późniejszych: „Świece ofiarne’ (1891); „Koniec pieśni” (1892) i „Między dwoma światami” (1894, wizya

K. B.

Kaulbars Mikołaj Wasiljewicz, generał rossyjski (* r. 1842). Brał udział w wojnie tureckiej jako naczelnik sztabu 1-ej dywizyi piechoty gwardyi (1877). W r. 1878 powierzono mu wytknięcie linii granicznej pomiędzy Turcyą a Czarnogórzem. Od r. 1881—6 był pełnomocnikiem rossyjskim wojskowym w Wiedniu. W tym charakterze wysłany w r. 1883 do Sofii doprowadził do zawarcia konwencyi pomiędzy Rossyą a Bulgaryą, co do pozostawienia nadal w Bul-garyi instruktorów wojskowych rossyjskich, z zastrzeżeniem, że nie będą oni odtąd mieszali się do spraw politycznych. Po detronizacyi i abdy-kaeyi cięcia Aleksandra (r. 1886) K. został powtórnie wysłany do Bulgaryi jako agent dyplomatyczny rossyjski Przybywszy do Sofii d. 25 września (1886), zażądał: 1) odroczenia na dwa miesiące terminu wyborów do sobrania; 2) zniesienia ogłoszonego przez regencyę stanu oblężenia; 3) uwolnienia uczestników zamachu sierpniowego. Doznawszy co do tego punktu stanowczej odmowy, wydał (29 września) odezwę do konsulów rossyjskich w Bulgaryi z poleceniem dalszego rozpowszechnienia jej treści. W o-dezwie tej usiłował wpoić ludności bułgarskiej zaufanie względem opiekuńczych czynności rossyjskich. W imieniu swego dworu wydał jednocześnie notę do ministra spraw zagranicznych, uznając wybory za nieważne. Mowy, wypowiadane przez K-a na zgromadzeniach wyborczych w różnych miejscowościach kraju, wywołały jeszcze większe oburzenie przeciwko niemu i zaburzenia, wskutek czego K. wystąpił z ultimatum, żądając od rządu energicznych kroków w celu ich stłumienia, a następnie zapowiedział zerwanie wszelkich stosunków z Bulgaryą w razie jakichkolwiek wystąpień ze strony ludności prze-

Deffreger, Makart, Böcklin. W stowarzyszeniu K. odgrywa ważną rolę. Maluje obrazki rodzajowe, pojedyncze postaci— w stylu staroniemieckim, a jednocześnie w zaufanem kółku „Allotrii” ujawnia nową stronę talentu: przy kuflu piwa szkicuje piórkiem doskonałe karykatury, nie szczędząc nikogo, nawet siebie. Karykatury te umieszczano w gazecie („Kneipzeitung”), redagowanej przez członka „Allotrii” i dostępnej młodej dziewczyny) i in. tylko dla członków. W ten sposób nietylko towarzysze, lecz wszystkie najwybitniejsze osobistości spółczesne przeszły przez pióro rysownicze K-a. Różnorodne jednak sfery malarstwa, w jakich pracował K., do jednego zmierzały celu—do portretu, do którego zamiłowanie odziedziczył po ojcu. Wszelkie też studya i obrazy mają na celu zdobycie doskonałego kolorytu dla ciała, dobrego rysunku i układu postaci. K. uczy się nietylko od mistrzów staroniemieckich, lecz zarówno od Włochów XVI w. i od Hollen-drów z XVII w. Wszystko zaś, czego się nauczył, zużytkował w „Dniu majowym” (1879, gal. drezd.), w jednym z wybitniejszych obrazów malarstwa niemieckiego XIX wieku, gdzie zarówno w kolorycie, jak w traktowaniu postaci i pejzażu, widać wpływ mistrzów dawnych, zmodernizowany i indywidualnie przetrawiony. Niebawem K. zrywa z renesansem niemieckim — maluje w r. 1882 słynną „Lutnistkę” (gal. cesarska w Wiedniu), gdzie łączy świat starożytny z nowożytnym, a następnie—jeden po drugim— maluje portrety dam wiedeńskich w kostyumacb starożytnych, na tle pejzaży nastrojowych. Sam siebie jednak krytykuje i przyjaciele z „Allotrii” mają nieraz sposobność widzieć karykatury, jakie robi ze swoich własnych obrazów. W r. 1880 maluje obraz „U leśniczego”, zanim idzie „Spacer na wiosnę”. Odtąd K. głównie maluje portrety— ze szczególnem zaś zamiłowaniem kobiece— rzadko wkraczając w sferę czystego krajobrazu. W r. 1886 regent bawarski, ks. Luitpold, który zawiązał był z K-em stosunek blizkiej zażyłości, powołał go na stanowisko dyrektora Akademii sztuk pięknych, które zawakowało po śmierci Piloty’ego. K. pełnił te obowiązki 5 lat; potem usunął się, nie mogąc pogodzić stanowiska

mm

■S

/T

i\o

Fig. 25. Kaulfus (herb).

D.

Ks. A. K. D.

Kaulfuss Jan Samuel (f5 września 1832), pedagog i filolog klasyczny, rodem z W. Ks. Poznańskiego, był wieloletnim profesorem w ta-mecznych gimnazyach, a od r. 1813—24 rektorem gimnazyum poznańskiego, potem (wskutek niechęci prezesa Baumanna) przełożonym szkół w Koźlinie na Pomorzu, gdzie też umarł. Był członkiem Tow. Przyj. Nauk warszawskiego. Pisał po łacinie, po niemiecku i po polsku, głównie w kwestyach pedagogicznych, w sprawie metody nauczania, stosunku domu do szkoły i t. p. Odznaczał się umiarkowaniem i rozwagą. Główniejsze rozprawy jego są: „Ueber den Geist der polnischen Sprache und Litteratur* (Halla 1804); „O filologii czyli nauce starożytności klasycznej, o jej wpływie do kształcenia rozumu i serca, do przysposobienia na dobrego obywatela i u-

ciwko Rossyanom, przebywającym w Bulgaryi. Dnia 20 listopada K. z całem ciałem dyploma-tycznem opuścił Bulgaryę, udając się przez Konstantynopol do Rossyi. To samo uczynić polecił konsulom rossyjskim w Bulgaryi i Rumelii. W r. 1888 K. prowadził badania fizyograficzne nad jeziorem Oneskiem i morzem Białem. W r.

1889    był przedstawicielem Rossyi na międzynarodowym kongresie geograficznym w Paryżu. Odznaczył się na polu badań geograficznych; wydał mapę Ameryki i Uwagi o Czarnogórzu („Zamietki o Czernogorii”; Petersburg 1881).

Kaulbars Aleksander Wasiljewicz (* r. 1844), generał rossyjski; po ukończeniu akademii sztabu generalnego w Petersburgu, posłany do Turkiestanu, zajął się (1869) badaniami geograficznemi nad rzeką Syr-Daryą, które ogłosił w Materyałach do geografii Tian-Szanu. Zbadał następnie część granicy ros-syjsko-chińskiej, zwiedził Chiny (1870 — 71), posłował do Kaszgaru w celu układów z Jaku-bem-begiem (1872), zwiedził deltę i stare koryto Amu-Daryi, a wyniki dalszych badań ogłosił w pracach: Niziny Amu-Daryi, oraz Najdawniejsze koryta Amu-Daryi („Nizowja Amu-Daryi” i „Drewniejszija rusła Amu-Daryi”). W r. 1877 — 78 K. uczestniczył w wojnie tureckiej jako naczelnik sztabu dywizyi, później jako dowódzca oddziału konnego przedniej straży 13-go korpusu armii, poczem został delegatem rossyjskim do komissyi demarkacyjnej, a w roku 1882 ministrem wojny w Bulgaryi. Po powrocie do Rossyi (1883) zajmował różne stanowiska w ministeryum wojny, w końcu (1892) został dowódzcą sformowanej przez siebie 15-ej dywizyi konnej.

Kaulen Franciszek, teolog katolicki (* d. 20 marca r. 1827 w Dusseldorfie); kształcił się w Bonn; r. 1850 otrzymał święcenia kapłańskie, r. 1859 został repetentem (korepetytorem) w se-minaryum, r. 1863 privat-docentem, w r. 1880 profesorem nadzwyczajnym a w r. 1883 zwyczajnym egzegezy biblijnej na uniwersytecie w Bonn; od r. 1892 posiada godność domowego prałata papieskiego. Napisał: „Institutiones lin-guae mandshuricae” (Ratysbona 1856); „Die Sprachverwirrung zu Babel” (Moguucya 1861); „Liber Jonae* (tamże 1862); „Legende von dem seligen Hermann Joseph” (tamże 1880, wyd. 2-e); „Geschichte der Vulgata” (tamże 1869); „Handbuch der Vulgata” (t-że 1870); „Einleitung in die Heilige Schrift des Alten und Neuen Testamentes” (Freiburg 1876 — 87, 2 części; wyd. 3-e

1890    — 93); „Assyrien und Babylouien nach den neuesten Entdeckungen” (Kolonia 1877; wyd. 4-e Freiburg 1891). Opracował wreszcie drugie wydanie dzieła Wetzera i Weltego p. t. „Kirchenlexikon” (Freiburg; wychodzi od r. 1882) i przełożył na język niemiecki „Jüdische Geschichte” Józefa Flawiusza (Kolonia 1852; wyd. 3-e t-że 1892),

Kaulfus, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu barwy nieokreślonej, pas prawo-ukośny z czterema pieniążkami; nad i pod pasem, równolegle z nim—noga, zgięta w kolanie, kończynami na dół. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pięć piór strusich. Nadany Krystyanowi Teofilowi Kaulfusowi, sekretarzowi pocztamtu, przez Stanisława Augusta w d. 20 maja 1775 r. (Dyplom wydany w 1780 roku). — „Vol. Legum” VIII, f. 303; Księgi Kanclerskie w Archiwum Głownem: 42, f. 232.

Kaulfus (Kaulfuss) Jan Krzysztof, generalny konsenior Zborów ewangielickich wielkopolskich, rektor szkoły w Kargowie (Kargowa, miasw 77 W. Ks. Poznańskiem, w powiecie Babimojskim, na granicy Szląska, założona została przez Krzysztofa hr. Unruha i od właściciela w języku niemieckim jest nazwana Unruhstadt albo Karge). W miejscowej szkole rektorem był K. Życiorys jego nie jest znany. Wydał on dziełko p. t. „Ueber die Schulen der Augsburgischen Konfessionsverwandten in Polen mit einer Vorrede von J. C. Rosenmüller” (Lipsk 1790, in8-o); żąda on założenia w Kargowie gimnazyum ewangelickiego, opisując ówczesny stan piektórych szkół w Wielkopol8ce.—Tegoż nazwiska był Jan Samuel K., doktor filozofii, profesor gimnazyum poznańskiego i rektor tegoż od r. 1814—1824, ostatnio przełożony szkół w Koźlinie na Pomorzu, członek warsz. Towarzystwa przyjaciół nauk, umarł w Koźlinie r. 1832 (ob. niżej).—Syn jego, Roman Stanisław K., jest autorem dzieła: „Die Slaven in den allerersten Zeiten bis Samo (623), eine linguistisch - geographisch-historische Untersuchung, nebst einem Anhänge: Gedrängte Uebersicht der heutigen Slaven” (Berlin 1842, in 8-o).

P. Chm.

A. M.

rżędnika, nie mniej do szczęśliwości publicznej i prywatnej” (Wrocław 1814); „Die Erziehung für den Staat” (Poznań 1817); „Dlaczego język i literatura niemiecka zdolniejszemi są do ukształ-cenia rozumu i serca niż język i literatura francuska?” (Poznań 1816, toż samo po niemiecku; rzecz ta jako pierwsze u nas wyraźne targnięcie się na poezyę francuską, wywołała dużo wrzawy w pismach, mianowicie w „Dzienniku Wileńskim” i „Pamiętniku Warszawskim” r. 1817); „Uwagi niektóre nad prowadzeniem młodzieży do szkół poznańskich uczęszczającej” (Poznań 1818); „Dissertatio de studiis graecarum et ro manarum litterarum im scholis acrius et rectius exerceudis” (Poznań 1819); „O pięknościach języka polskiego pod względem dramatycznym” (t-źe 1820); „Cur lingua graeca juventuti polo-nicae inprimis addiscenda sit?” (t-że 1821); „Uwagi nad wychowaniem teraźniejszem. Rzut oka na wychowanie i oświecenie w Polsce w dawniejszych czasach, osobliwie w w. XVI” (t-że 1823); „De peculiaribus aevi nostri vitiis, eorum-que remediis” (Koźlin 1826); „Wie muss alte Literatur gelehrt werden, wenn sie einen Platz unter den Gymnasial-Lehrgegenständen verdienen soll?” (t-że 1826). Młodzieży polskiej, i wogó-le narodowi naszemu szczerze sprzyjał, i z tego powodu nieraz narażał się swoim zwierzchnikom, którzy dążyli do zgermanizowania ludności polskiej. Jako nauczyciel był nietylko poważanym, ale i serdecznie kochanym.

Kaulung, także Kiulung (po ang. Ko wio on g), port w chińskiej prowincyi Kuang-tuug, naprzeciwko m. Wiktoryi, Hong-kongu (ob.), na Wschodnim krańcu zatoki Kantońskiej; jest olbrzymim składem towarowym firm handlowych chińskich i punktem chińskiego handlu morskiego, prowadzonego głównie z angielskim Hongkongiem. Ma arsenał, składy węgla, doki, port wojenny, połączenie linami podwodnemi i latarnię morską. Od r. 1887 otwarty jest dla handlu zagranicznego. W r. 1892 wwóz tutejszy dosięgał 18 451300, a wywóz 17 290 632 taelów (1 tael kantoński rrz: 8 fr. 30 c.).—Tejsamej nazwy półwysep na płd.-zach. od portu został r. 1860 w umowie Tientsińskiej ustąpiony Anglii i odgraniczony od posiadłości chińskich pasem neutralnym.

Kaunicowie (von Kaunitz), stary ród cze-sko-morawski, początek swój wywodzący z wieku X. Genealogię zaczyna Otton I (r. 1140), ożeniony z Jutą (Gutta) von Dürnholz. Jedna gałąź K-ów, zarzuciwszy swoje, przyjęła natomiast nazwisko małżonki Ottona I. Jakiś Z denko w XIII w. ożenił się z powinowatą swoją, hrabianką Agnieszką Stoos. Linia, nosząca miano Sto os v. K., wygasła w XVI w. Hr. Maksymilian Ulryk (f 1746) przez małżeństwo z Maryą Ernestyną hr. v. Rietberg, wraz z hrabstwem żony w Westfalii, przyjął jej nazwisko;

K.-Rietberg. Gdy córka Maksymiliana, Ma-rya Antonina, wyszła za hr. Jana Adama v. Questenberg, ten, będąc bezpotomnym, zapisał bratankowi żony, księciu Dominikowi Andrzejowi, majętność swoją, zalecając, aby się odtąd pisał K.-Questenberg. W XVI wieku ród rozdzielił się na dwie linie. Od Ottona I do Ulryka II ród ciągnie się bez przerwy. Synowie Ulryka II: Fryderyk z pierwszego i Leon Wilhelm z drugiego małżeństwa, są założycielami linij: pierwszy czeskiej, drugi morawskiej, z tytułem książęcym. Linia morawska wygasła już po mieczu. Tytuł hrabiowski w linii czeskiej otrzymał od Ferdynanda III w r. 1642 Leon Wilhelm. Syn jego, Dominik Andrzej, zaliczony został do hrabiów Rzeszy, a sławny kanclerz, Wacław Antoni (ob.), do książąt Rzeszy. K. byli w swoim czasie gorliwymi wyznawcami protestantyzmu. Wielu z nich, zawdzięczając to tylko ułaskawieniu monarchów, zachowało zaledwie życie i wolność, straciwszy natomiast majątki. Znaczniejsi przedstawiciele linii morawskiej: 1) Franciszek Karol, biskup Lublauy (f 1717); 2) Dominik Andrzej I (f 1705); 3) Maksymilian Ulryk, syn poprzedzającego, mąż stanu i kawaler Złotego Runa (* r. 1694 — f 1746), posłował do Rzymu (r. 1721) i wielu dworów niemieckich. Mianowany gubernatorem Moraw (1721 — 1741) szczególną okazał troskę o spławność rzeki Morawy (March), założenie akademii w Ołomuńcu i wybudowanie drogi cesarskiej z Berna do Ołomuńca. Ograniczał jednak w prawach miejscowych Żydów, a Cyganów powyganiał. On-to przybrał przydomek von Rietberg, z powodu dóbr w Westfalii, które mu wniosła małżonka jego, Marya Ernestyna Franciszka v. Rietberg. 4) Ernest Krzysztof (f 1797).    5) Dominik

Andrzej II (f 1812).    6) Franciszek Wa

cław, syn sławnego męża stanu. Wacława Antoniego (ob.), feldcechmistrz (* r. 1742—f 1825). Wychowany wojskowo, podczas Wojny Siedmioletniej rozpocząwszy służbę od ochotnika kirasyerów Trautmansdorfa, awansował wkrótce na chorążego. Przy feldmarszałku Daunie pełnił obowiązki adjutanta. Mianowany pułkownikiem, walczył pod Torgawą, gdzie otrzymał ranę. W r. 1773 posunięty na geuerał-majora, a w 10 lat później na feldmarszałka-lejtenanta i w końcu w Niderlandach na feldcechmistrza w r. 1794. Odznaczył się w bitwie pod Charleroy (21 maja r. 1794). W r. 1796 mianowany główno-dowo-dzącym w Galicyi, następnie na Morawach (r. 1803). W styczniu r. 1806 porzucił służbę. — Por.: Hormayr Joseph „Taschenbuch für die vaterländische Geschichte Maehrens” (1831); „Allgemeines histor. Lexikon” (Lipsk 1730 —1740); Wurzbach „Biographisch. Lexik.” t. XI. J-G-Kaunis, wymyślona przez Narbuta forma i znaczenie nikomu innemu nieznanego bożka miłości.

Kaunitz hr. Wenzel Antoni (* 2 lutego 1711 r. — f 27 czerwca 1794 r.), syn hr. Maksymiliana Ulryka K-a i Maryi Ernestyny hr. Rietberg, austryacki kanclerz stanu (Staatskanzler), pochodził z morawskiej rodziny magnackiej. Przeznaczony z początku do stanu duchownego, otrzymał w Monastyrze odpowiednie wykształcenie, i coś z księdza było w nim przez całe jego życie. Z kolei poświęcił się w Wiedniu, Lipsku i Leydzie studyom prawniczym, przygotowując się do zawodu dyplomatycznego. W r. 1735 mianowany radzcą w kancelaryi nadwornej, w 1741, w dobie wojny o sukcessyę austryacką, dostał nominacyę na posła austryac-kiego w Turynie. Odmówił zrazu, powołując się na brak środków majątkowych do kosztownej reprezentacyi, faktycznie zaś, nie chcąc się wiązać stanowczo z fortuną—zagrożonej wówczas monarchii Habsburgów. Dopiero w sierpniu r. 1742 przyjął ofiarowane sobie stanowisko, na którem rzucił myśl przeniesienia domu elektor-skiego Bawarskiego do Włoch i przyłączenia Ba-waryi do monarchii Habsburgów, wzamian za utracony już widocznie Szląsk. W roku 1744, w przededniu najazdu Francuzów, otrzymał stanowisko ministra pełnomocnego Maryi Teresy w Niderlaudach. Posterunek zagrożony, nakładający nań wielką odpowiedzialność, przyjmował K. z nieohęcią, zmuszony następnie podpisywać kapitulacye miast, które nastąpiły po zwycięstwie Francuzów pod Fontenoy. Dopiero w r. 1748 uzyskał K. odwołanie z tak niesympatycznego dlań stanowiska. Na wiosnę r. 1748 wysłanym został jako reprezentant austryacki na kongres pokojowy do Akwizgranu. Tutaj, mimo pewien zasób talentów, które wykazał, musiał podpisać niekorzystne dla Austryi warunki pokoju, gdy poseł francuski Samt-Severin, który zrazu porozumiewał się był głównie z K-em, zawarł najsamprzód preliminarze pokojowe z Anglią, poczem Austrya musiała już, odosobniona zupełnie, podpisać ciężkie warunki pokoju. — Rokowania w Akwizgramie doprowadziły K-a do przekonania, że Austrya, w walce z Fryderykiem o Szląsk, nie będzie mogła liczyć na Anglię i Hollandyę, tak prędko teraz opuszczające jej sprawę, i że powinna się raczej starać o porozumienie ze swym dawnym dziedzicznym wrogiem, Francyą.—W styczniu r. 1748 K., mianowany członkiem Tajnej Konferencyi, mającej w swych rękach zarząd spraw zagranicznych, w odpowiö-dzi swej z d. 7 stycznia 1749 r. na postawione tejże Konferencyi pytanie: jakim winien być obecnie kierunek ogólny polityki austryackiej?— dał wyraz powyższym przekonaniom. — Wbrew swym kolegom oświadczył się tutaj za zdaniem, iż należy radykalnie zmienić system polityki zagranicznej austryackiej. Wychodząc z założenia, że najgroźniejszym przeciwnikiem Austryi jest król pruski, że nie można liczyć na Anglię i Hollandyę, oświadczał się za porozumieniem z Frań-cyą. Pogląd ten odpowiadał planom Maryi Teresy, pragnącej teraz za wszelką cenę ptmsty na Prusach i odzyskania Szląska; przyczyni się też mocno do wyniesienia K-a, a następnie doprowadził do t. z. Odwrócenia aliansów i r. 1756, które dziejopisarstwo słusznie uważ.. za największe dzieło dyplomacyi K-a. Nie odrtzu system ten wszedł w życie. We Francyi, w znać niejszym jeszcze niż w Austryi stopniu, sprz ciwiała mu się popularna tradycya polityczn , widząca w Austryi naturalnego wroga Francyi a w Prusach naturalnego sprzymierzeńca. — Doznał tego K. gdy w r. 1750 wyprawionym został w charakterze posła do Paryża—z mis-syą zbadania gruntu. Mimo całe rozgoryczenie pani de Pompadour i Ludwika XV przeciw dotykającemu ich swemi drwinami Fryderykowi,— rozgoryczenie, które K. zręcznie potrafił wyzyskać,— propozycyi jego nie przyjęto, a on sam wkrótce porzucił ambasadę paryską z przeświadczeniem, że wypadnie pogodzić się z faktem u-traty Szląska. W kwietniu r. 1753 powierzyła mu Marya Teresa prezydyum nowej instytucyi, mającej wyłączny już zarząd nad sprawami za-granicznerai, t. zw. „Kancelaryi Stanu” (Geheime Haus-Hof- u. Staatskanzlei), z tytułem „Kanclerza Stanu”. Na tem stanowisku doczekał się K. ożywiającego się coraz bardziej zatargu a n g 1 o-f r a n c u s k i e g o (1754 — 1755). Stawało się widocznem, że mimo uleganie Ludwika XV, dojdzie wkrótce do wojny. K. ujrzał na nowo sposobność do wprowadzenia w życie zamierzonej kombinacyi politycznej, zwłaszcza, że wiedziano już o toczących się u-kładach Anglii z Prusami. Już w d. 29 sierpnia 1755 r. ambasador austryacki w Paryżu, hr. Starhemberg, otrzymał nakaz ponowienia dawnych propozycyj. Ludwik XV wahał się jeszcze, związany, mimo wszystko, z dawną zasadą przymierza z Prusami, gdy w końcu stycznia 1756 nadeszła do Paryża wiadomość o stanowczej zdradzie pruskiej: Fryderyk Wielki w dniu 16 stycznia zawarł był układ z Anglią. Odtąd Ludwik XV dawał posłuch chętniej propozycyom Starhemberga, ofiarującego Francyi pewne ustępstwa w Niderlandach wzamian za pomoc do odzyskania Szląska. Rezultatem tych układów był pierwszy, aczkolwiek połowiczny, tryumf polityki K-a: zawarcie w d. 1 maja 1756 pierwszego traktatu Wersalskiego, na razie czysto-odpornego. Za inicyatywą K-a zawiązywała się ogromna koalicya przeciwko Fryderykowi Wielkiemu. Już w d. 25 marca 1756 r. przystąpiła była do przymierza z Austryą przeciw zaborcy pruskiemu Rossya, mająca za armię o-siemdziesięciotyBięczną otrzymać Prusy Wschodnie, następnie elektor saski i Szwecya, a w d. Imaja 1757 r. podpisała Francya drugi traktat Wersalski, już zaczepny, warujący Austryi, dla odebrania Szląska, pomoc 105-tysięcz-nej armii francuskiej i zasiłek roczny w kwo-

dzenia mentora dyplomacyi, co tak zręcznie podczas zjazdu w Neustadt (1770) umiał wyzyskać Fryderyk Wielki, mistrz w sztuce grania na słabościach ludzkich.—Świetność roli dyplomatycznej K-a kończy się na tym okresie, stanowiącym bądź-co-bądź najsympatyczniejszy moment z dziejów polityki austryackiej, występującej tym razem w imię słuszności. Jakiś promień z wielkości sprawy Maryi Teresy padł tutaj i na jej współpracownika: podniósł go wysoko w opinii współczesnych, a jeszcze wyżej we własnej.—W r. 1763 —1769 bierze K. żywy udział w sprawie reorgani-zacyi wewnętrznej, gdzie, zwłaszcza w mate-ryi reform zarządu centralnego, oddaje znaczne usługi. Występuje on tutaj jako zwolennik tej centralistycznej, niemieckiej, reorgauizacyi państwa, za Maryi Teresy przygotowującej grunt pod radykalną gospodarkę Józefa II. Od śmierci cesarza Franciszka I nie ma już K. żadnego przeciwnika przy boku cesarzowej, darzącej go zupełnem zaufaniem. Z kolei dopiero napotyka go w cesarzu i od r. 1765 współregencie Maryi Teresy—Józefie. Stanęły tutaj naprzeciw Riebie dwa dość podobne usposobienia-, obaj, Józef i K., próżni i nieznoszący opozycyi, obaj jednakowo pedantyczni, ale każdy na swoim punkcie, obaj „politycy oświeceni”, zgodni co do zasad przewodnich polityki wewnętrznej-centra-listycznej i zewnętrznej-zaborczej, ale gotowi się zwalczać w sprawie najdrobniejszego szczegółu. Józef nie znosił, pragnącego być jego mentorem, niepunktualnego, powolnego, strojącego się całemi godzinami, bojącego się nadewszyst-ko zaraźliwej choroby i próżnego nawet na punkcie swej konnej jazdy, K-a. K. nawzajem krytykował prace kodyfikacyjne Józefa, jego radykalizm etc., zwłaszcza za życia Maryi Teresy. Mimo to wszystko był K. pośrednikiem między sędziwą, trzymającą się dawnej dobrej tradycyi politycznej z uporem starości, Maryą Teresą a rwącym się do naśladowania Fryderyka Wielkiego—jej synem. On-tu zapośredniczył zjazdy Józefa z Fryderykiem Wielkim w latach 1769— 1770 w Nissie i w Nowem Mieście (Neustadt), na które przyzwolić nie chciała Marya Teresa, letnią; był jednym z tych, którzy nie zniechęcili j a które były wyrazem poważnego zwrotu, jaki się największemi przeciwnościami, nawet wtedy, gdy im tak łatwo uległa teraz Marya Teresa, ale którzy umieli w porę przekonać się o bezu-żyteczności dalszej walki. W ręku K-a znajdowała się niejednokrotnie decyzya i co do działań wojskowych: minister popierał przedsiębiorczego Laudona przeciwko ostrożuemu Daunowi i bronił zasady niezależności dowódzców od Wojskowej Rady Nadwornej w Wiedniu. W każdym razie ten okres postawił K-a najwyżej w opinii współczesnych, zjednał mu wziętość niezrównanego mistrza i teoretyka dyplomacyi, która przy znanej jego próżności zaślepiała go mocno, dzięki czemu lubił ou zawsze przy wszystkich okolicznościach traktować uczestników z punktu wi-

cie 12 milionów guldenów. K. mógł być istotnie dumnym ze swego dzieła, albowiem aż do zatargu z r. 1792, z nowych zupełnie przyczyn wybuchłego,—Francya została wierną związkom austryackim, które ją wiązały na korzyść Au-stryi, ale Austryi nie przeszkodziły do samodzielnej zupełnie, a tak dla dawnych sprzymierzeńców Francyi, dla Polski i Turcyi, w skutkach szkodliwej polityki z lat 1769 — 17 74. — Tocząca się wszakże wojna Siedmioletnia stwierdzała coraz dobitniej, jak mało rzeczywistej korzyści przyniósł Austryi — skojarzony tak misternie przez K-a—węzeł dyplomatyczny, mający skrępować Prusy.— K. należał do rzędu ludzi, którzy wnieśli wiele zaciętości w wojnę Siedmio-

«■

Fig. 26. Wenzel Antoni hr. Kaunitz, kanclerz auhtryacki. (Z portretu malowanego w 1765 r.).

się pod wpływem Józefa i K-a dokonywał w polityce austryackiej. Fryderyk Wielki już w lutym r. 1769 podsunął był w Petersburgu swój plan podziału Polski, ukryty pod skromną nazwą Projektu hr. Lynara. Nie znalazłszy tutaj przychylnego przyjęcia, rozpoczął król pruski swą grę polityczną z Austryą, chcąc z jej pośrednictwa w wojnie tureckiej, z groźby interwencyi austryackiej stworzyć straszaka dla Rossyi, któryby ją skłonił do przyjęcia projektu hr. Lynara. Ze swej strony K. już w grudniu r. 1768 przedstawił był Maryi Teresie plan odebrania Szląska, a w planie tym za Austryę zapłacić miała Prusom Polska, oddając im Prusy zachodnie i Kurlandyę. Teraz, gdy Fryderyk wywie-

25

Ene. poważ. Uuatr. Zeaz. 976. T. XXXV.

tykę zewnętrzną Austryi na podstawie akt, przesyłanych mu do końca życia, na wyraźny rozkaz cesarski, i do końca też życia, straciwszy nawet pamięć, zachował rozsądek.—Bibliogr. Arneth „Geschichte Maria Theresias” (Wiedeń 1863— 1879); tenże „Maria Theresia und Joseph II” (t-że 1867).

Kaunos, po gr.. Kaùvoç, po łacinie Gaunus, starodawne miasto w południowo-wschodniej Ka-ryi, zbudowane przez Kreteńczyków, na wschód powyżej uścia spławnej rzeki Kalbis, w nadzwyczaj żyznej, lecz niezdrowej okolicy leżące, z warowną cytadelą, zwaną Imbros, portem wojennym i handlowym nad obszerną zatoką; podległe Rodyjczykom, prowadziło ożywiony handel su-szonemi figami, zwanemi stąd według niego Cauneae; miejsce urodzenia sławnego malarza Protogenesa. Według świadectw Herodota (I, 172) różnili się mieszkańcy jego pod względem religii i obyczajów od innych Karyjczyków. Dzisiaj leży na miejscu jego wieś Kaigues. — Por.: Thucyd. I, 116; Strab. XIV, 651; Pliu.

S. Drz.

K. B.

H.

rał nacisk na Petersburg, i on i Józef II, obaj dali się wciągDąć w tę mistrzowską istotnie grę pruską, uprzedzając zresztą nawet Prusy w wykonaniu projektu hr. Lynara—przez zajęcie Spiżu. K. dawał Józefowi instrukcye na zjazd w Nis-sie (od 25—8 sierpnia 1769 r.), mentorował mu osobiście w Neustadt (d. 3 września 1770 r.), gdzie Fryderyk Wielki ujął sobie całkowicie próżnego kanclerza cierpliwem wysłuchaniem a następnie wzięciem w odpisie jego t. z. „katechizmu politycznego”. Stawał się w ten sposób K. jednym z moralnych sprawców rozbioru Polski, następnie ograbienia haniebnego Turcyi; sprowadzał, łącznie z Józefem, politykę austryacką na nowe tory mimo skrupuły Maryi Teresy, przypominającej mu niejednokrotnie dawne swe położenie z epoki wojny sukcessyjnej. W ostatnich latach Maryi Teresy był K. gorącym zwolennikiem planów rossyjskich cesarza Józefa i popierał jego myśl podróży na spotkanie Im-peratorowej. — Śmierć Maryi Teresy (29 listopada 1780 r.) zmieniała dla K-a radykalnie zajmowane dotychczas stanowisko. Przeciw niechęci syna, pragnącego niejednokrotnie dymissyi K-a, broniła go dawniej cesarzowa; obecnie broni się on sam—zupełną uległością, coraz więcej jednak staje się w oczach cesarza starym pedantem, którego rad trzeba słuchać, ale tylko słuchać. Zgodny z cesarzem co do jego planów tureckich i bawarskich, opierał się K. zbyt gwałtownej polityce centralistycznej, w sprawach Niderlandów zwłaszcza, których stosunki znał dokładnie, ściągając tern na siebie ostre zarzuty niebardzo liczącego się ze słowami cesarza. — Gdy Józef wrócił z niefortunnej wyprawy tureckiej — z kampanii 1787 — 8 roku (w wojnie 1787—91)— z zarodkiem śmiertelnej choroby, stosunki jego z K-em urwały się prawie zupełnie; nie mogli się już wcale z sobą widywać, bo minister obawiał się zarazy.—Ze wstąpieniem na tron Leopolda II położenie K-a uległo dalszej jeszcze zmianie. Nowy cesarz nie szczędził mu oznak szacunku, ale obywał się bez jego rad zupełnie, prowadząc politykę osobiście. W dobie niefortunnej zaczepki pruskiej i konferencyi w Reichenbach, gdy Leopold zręczną swoją taktyką sprawił, iż „pchnięcie szpady pruskiej przeszyło powietrze”, stary K. był gwałtownie za wojną, jak potem—przeciw zjazdowi w Pillnitz (25—7 sierpnia 1791 r.). Dobiła go sprawa drugiego rozbioru Rzpltej. K. istotnie mocno odczuł porażkę dyplomatyczną Austryi, jaką było zgodzenie Bię na zabory pruski i rossyjski z perspektywą szukania zdobyczy we Francyi. W końcu czerwca r. 1792 Franciszek II nie odmówił wreszcie żądaniu 81-letniego starca o dymissyę; stało się to już w dobie rozprawy orężnej z mocarstwem, z którem ongi skojarzenie polityczne było uważane za główny tryumf ustępującego z widowni K-a. — Żył jeszcze K. dwa lata, śledząc bacznie poli

Trz.

„Nat. Hist.” XV, 19, 21.

Kaunpur, ob. Khawnpur.

Kaupert Gustaw, rzeźbiarz niemiecki (* w Kassel r. 1819): uczył się początkowo u ojca swojego sztycharstwa, uczęszczając współcześnie do tamtejszej Akademii sztuk pięknych. W r. 1844 udał się do Monachium do słynnego Schwan-thalera, u którego modelował pomnik Mozarta, oraz wykonał grupę marmurową, Walkę z lwami, za które-to prace otrzymał stypendyum na wyjazd do Włoch. W Rzymie podług projektu Crawforda modelował niektóre figury do pomnika Waszyngtona oraz wielką statuę Ameryki. Samodzielne jego prace są treści allegorycznej, mitologicznej lub lirycznej, jak np. Penelope, Ewa, Zuzanua, Amor, Lorelei, posąg Zwycięstwa dla Frankfurtu n/M. W ostatnich latach-życia wykonał Chrystusa i figury apostołów dla bazyliki w Trewirze oraz posąg Wilhelma I dla sali rzymskiej we Frankfurcie.

Kaupert Jan August, topograf niemiecki (* r. 1822—f 1899), był technicznym kierownikiem biura pomiarów w Hessyi, następnie kierownikiem pomiarów przy sztabie generalnym w Berlinie i w roku 1875 redaktorem pruskiej karty sztabu generalnego, wykonanej na skalę 1:100000. W roku 1875 zdejmował plany, miasta Aten i okolicy, dalej Olimpii i Attyki. Wraz z Curtiusem opracował atlas Aten (Berlin 1876) i Attyki (1894).

Kaupp Jan Jakób, zoolog niemiecki (* 20 kwietnia r. 1803 w Darmsztadzie— f 4 lipca r. 1873 tamże). Studya odbywał w Getyndze, Heidelbergu i w Leidzie, poczem został assystentem i następnie inspektorem przy muzeum przyrodni-czem w Darmsztadzie; w r. 1858 otrzymał katedrę zoologii, pracując w dalszym ciągu nad Kręgowcami oraz nad ogóluemi zagadnieniami biologiczuemi. Główniejsze prace, ogłoszone przez

ciągu rozwija.

M-cho.

K-a, są następujące: „Das Tierreich in seinen Hauptformen” (Darmsztad 1835—37, 3 t.); „Description d’ossements fossiles¹' (tamże 1833 — 35); „Die gavialartigen Reptilien aus der Liasformation” (wraz z Bronn’em; Sztutgard 1842—44, 2 tomy); „Beiträge zur nähern Kenntniss der ur-weltlichen Säugetiere” (Darmsztad 1855 — 62, 5 zeszytów); „Klassification der Säugetiere und Vögel” (tamże 1844).    K'E'⁶’

Kauppis - Heikki (Heikki-Kauppinen), współczesny poeta ludowy fiński (* w r. 1862 w Jisalmi w Fiulandyi). Za młodu był parobkiem u pastora w miejscu urodzenia. Synowie tego duchownego, a w liczbie ich był i Juharn i A ho, który miał w kraju swoim zasłynąć, dali mu pierwszą oświatę i ogładę; praca własna, bardzo wielka, wynioäla go wkrótce na stanowisko nauczyciela wiejskiego; jednocześnie rozwinął się w młodzieńcu talent poetycko-no-wellistyczny, ze znacznym udziałem humoru, zdradzającego cierpienie. We wczesnych czterech większych nowellach: „Mäkijär viläiset” (Ludziska,z Mäkijärvi), „Vija” (Fia, imię bohaterki), „Kirottnatyötä („Przeklęta praca”) i „Laa-ra”, przebija się mroczny, radykalny a pessy-mistyczny pogląd na życie i losy ludzkie; wszystkie mają kobiety za bohaterki i odtwarzają z wielką wiernością rzeczywistość widzianą Talent, rozwijający się ciągle, pod względem literackim stanął wysoko w zbiorze z r. 1897 „Ta-rinoita ja tapahtumia”.

Kauri, mięczak, ob. Cypraea.

Kauri, ob. Dam mara.

Kaurzim (po czesku K ouï-im), miasto okręgowe czeskie w starostwie Kolińskiem, na lewym brzegu rz. Kaurzimki; stacya kolei Peczki-K.-Beczvary, leży w pięknej okolicy i liczy około 4 000 m-ców pochodzenia czeskiego, trudniących się rolnictwem, sadownictwem, drobnemi rzemiosłami i handlem. Ma szkołę miejską, ochronę, cukrownię, 6 młynów wodnych, kościół św. Stefana z pierwszej połowy w. XIII, najdawniejszy zabytek stylu g otyckiego w Czechach, kościółek św. Trójcy z r. 1591, ratusz dawny z r. 1782 i nowy, w którym od r. 1852 mieści się sąd okręgowy i urząd celny, i potrójne wały starożytne, opasujące miasto. Przemyśl Ottokar II nadał miastu prawo magdeburskie. W r. 1424 zdobył je Żyżka. Dnia 15 marca r. 1425 odbył się tu sejm ziemski, na którym próbowano, aczkolwiek bezskutecznie, zaprowadzić ład i jedność w kraju. W okolicy K-u r. 1881 wzniesiono ładny, 11-metrowej wysokości pomnik z granitu i piaskowca pod Li panami, gdzie d. 30 maja r. 1434 poległ Prokop Łysy, zwany Wielkim.— Okrąg Kaurzimski zajmuje 250 klm. Q obszaru i liczy około 35 000 m-ców (w tej liczbie przeszło 34 000 katolików, przeszło 500 protestantów i ok. 500 Żydów), zamieszkujących 2 miasta, 2 osady i 43 wsi.

Kausik Jan, malarz polski współczesny (* w Warszawie 18P>0 r.). Kształcił się początkowo w warszawskiej szkole rysunkowej pod kierunkiem Gersona i Kamińskiego, i tu, jako jeden z najbardziej obiecujących uczniów, za prace swe, wysiane do akademii petersburskiej jako wzorowe, otrzymał medal srebrny. W r. 1879 wyjechał dla dalszego kształcenia do Monachium, wstąpił tam do szkoły profesora Wagnera, gdzie malując przez lat kilka nagrodzony został paru listami pochwalnemi i medalem bronzowym. Stu-dya jego figurowe, nadsyłane z Monachium na wystawę warszawską, odznaczały się poprawnością rysunku i brawurową techniką, ogólnie się też podobały, znajdując chętnych nabywców. W r. 1884 powrócił do Warszawy i oddał się przeważnie rysowaniu na drzewie kopij z obrazów, które ówczesny „Tygodnik Ilustrowany” pod artystycznym sterem Józefa Buchbindera w wielkiej ilości zamieszczał. Gdy w parę lat potem, po śmierci profesora Aleksandra Kamiń-skiego, zawakowała posada nauczyciela w szkole rusunkowej, dyrektor jej, szambelan Lachnic-ki, powołał na to stanowisko K-a. Odtąd, oddany pracy pedagogiczuej, wzmożonej wielu też lekcyami prywatnemi, artysta bardzo rzadko wystawiał swe produkcye malarskie. Do celniejszych z tego okresu czasu należą: Przekupień hiszpański, Rozmarzona, Miłosierny uczynek, Pieszczoty babuni, obraz ołtarzowy Nawiedzenie N. M. Panny; portrety: profesora Wolińskiego, p. Ch., panny R., i w. in. W r. 1897 K. zaczął zajmować się również w prywatnej szkole kolegi swego Badowskiego, a po jego śmierci w 1903 r. wraz z Kazimierzem Mordasewiczem artystyczny jej kierunek objął. Talent K-a, zapowiadający się w akademii monachijskiej, z niezwykłą siłą, w szeregu doskonałych studyów, nie wydał w następstwie spodziewanych owoców. WT samodzielnej twórczości nie przekroczył K. zwykłej miary, lubo prace jego, a przeważnie portrety, odznaczają się poprawnością wykonania. W sztuce naszej największą zasługę położył jako wielce sumienny i uzdolniony pedagog, który zdrową tradycyę Hadziewicza i Gersona w dalszym

h. p.

Kaustyczne ciała, inaczej gryzące, są to zasady mineralne, posiadające własność nagryzania materyj organicznych; pierwsze miejsce w szeregu tych ciał należy się sodzie gryzącej, potażowi gryzącemu itd. (ob. te związki).

Kaustyczne linie, ob. Ognisko we linie.

Kauteryzacya (z gr. xaoiYjptâCw = przypalam, przyżegam) to samo co przyżeganie (ob.).

Kautsch Henryk, rzeźbiarz czeski, syn zdolnego złotnika, ur. 1858 r., uczęszczał początkowo do specyalnej szkoły złotniczej w Pradze, potem do szkoły artystyczno-przemysłowej w Wiedniu. Odbywszy podróż w celach artystycznych po Włoszech, został mianowany nauczycielem w praskiej szkole złotniczej w r. 1882. Studya

akwarellowe i szkice, które porobił z wzorów wywodach: Bezplanowość produkcyi i przywłasz-włoskiej sztuki złotniczej, zostały zakupione do czanie sobie nadwartości przez warstwę posiadają-muzeum artystyez.-przemyslow. w Wiedniu. Ja- cą, tudzież cały ustrój wolnego współzawodnictwa ko złotnik wykonał K. różne een*ie przedmioty, ofiarowane w darze od miasta Pragi rozmaitym dostojnikom, jak: książętom, kardynałowi Schwarzenbergowi i papieżowi. Badając i stu-dyując, zwiedził całą Europę; w trakcie pełnienia obowiązków kierownika rozmaitych szkół specyal-nych, z jego zawodem związanych, wydał dzieło p. t. „Goldschmiedearbeiten von XV bis XVII Jahrh. u. d. Neuzeit”. W r. 1889 przesiedlił się do Paryża i wstąpił do akademii, jako uczeń Rouband’a. W r. 1890 po raz pierwszy wystawił w Salonie. Poświęcił się portretowi w rzeźbie, nie przestając jednak zajmować się przemysłem artystycznym.— Z prac jego wymienimy: popiersie ces. Franciszka Józefa, wykonane dla poselstwa austryackiego w Paryżu (Salon 1893); z tegoż roku wystawiane w Pradze: Pierrot,

— muszą powodować przesilenia; zmuszają one samą siłą rzeczy do nadprodukcyi i do ubiegania się o zdobywanie nadwartości.—W kwestyi prawa zaludnienia (w dziele p. n. „Der Einfluss der Volksvermehrung auf den Fortschritt der Gesellschaft”) K. uznaje teoryę Malthusa (ob.) o większym wzroście ludności, niż środków pożywienia, a, choć przewiduje, że przejście do ustroju wspólnego władania odsunie moment przeludnienia, sądzi, iż w dalszym rozwoju większe szczęście i większy dobrobyt mogłyby tylko spotęgować to niebezpieczeństwo; jako środek zapobiegawczy zaleca więc prewencyjne stosunki płciowe. K. należy w tern zagadnieniu do tak zw. szkoły no wo-maltuzyańskiej (ob.). Prace naukowe K-ego mają, nawet bez względu na zasadniczą z niemi zgodę, wartość wybitną. Niemniej wydatne są jego rozprawy publicystyczne, w których łączy talent pisarski ze świetną argumentacyą. Jako polityk socyalistyczny jest on ortodoksyjnym wyznawcą Marxa i walczy zaciekle z odłamem t. zw. „rewi-zyonistów”, którzy, odrzucając teoretyczne podstawy marxizmu, dążą do reformy społecznej za pomocą radykalnych przekształceń na polu pra-wodawczem. K. stoi po stronie Bebla i starej szkoły przeciw Bernsteinowi i Vollmarowi.

Kautz Julian (* w 1829 roku w Raabie), ekonomista i finansista węgierski i austryacki. Studya odbywał w Peszcie i Lipsku. Poświęcił się następnie działalności profesorskiej; był profesorem w akademii prawnej w Pressburgu i Wielkim Warażdynie, potem w politechnice w Budzie, a od 1862 do 1892 r. w uniwersytecie w Peszcie. W r. 1883 został mianowany wiceguber- , natorem banku austro-węgierskiego, 1892 gubernatorem tegoż banku. Ogłosił cały szereg prac ekonomicznych, w części po niemiecku, w części po węgiersku. Do wydatniejszych należą: „Theorie u. Geschichte der Nationaloekouomik”

(2 części, 1858 i 1860), „Nemzetgazdasńgunk es a vàmpolitik” (Peszt 1868; po węgiersku: Nasza ekonomia i polityka celna), „A tńrsula-si intézmenyk a nemzetgazdasàgban” (po węgiersku: Urządzenia społeczne w gospodarstwie uarodowem; Peszt 1880). Obie ostatnie prace zostały nagrodzone przez węgierską akademię nauk.

Laura, Jean; Popiersie dra Hanusza; Młoda paryżanka (1897); Biust admirała Jonquière’a itp.K- B-

Kautsky Jan, pejzażysta i malarz-dekorator czeski (* w Pradze 1827—f w 1896). Studyo-wał najpierw w Pradze, później w Dusseldorfie, u prof. Schirmera. Liczne są jego pejzaże. Jako malarz-dekorator zdobył sobie wielki rozgłos.

K. B.

St. A. K.

W Wiedniu założył pracownię malarsko-dekora-cyjną, którą w r. 1892 oddał swoim synom. Firma jego po dziś-dzień istnieje.

Kautsky Karol Jan (* 1854 w Pradze, z pochodzenia Czech), niemiecki ekonomista współczesny i polityk kierunku socyalistyeznego, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli naukowej teoryi so-cyalizmu, gorący wielbiciel Marxa i zwolennik t. zw. marxizmu, czyli polityki reform społecznych, opartych na teoretycznym programie Marxa. Mieszka w Sztutgardzie i redaguje tam organ socyalistyczny „Neue Zeit”. Ogłosił między innemi następujące prace: „Karl Marx oeko-nomische Lehren” (1887, wyd. 2-e 1894); „Arbeiterschutz u. Achtstundentag” (1890); „Erfurter Programm” (1892); „Grundsätze u. Forderungen der Sozialdemokratie” (1893); „Geschichte des Sozialismus” (1894); „Der Einfluss der Volksvermehrung auf den Fortschritt der Gesellschaft”

St. A. K.

Kautzsch Emil Fryderyk, teolog ewan-gielicki (* dnia 4 września 1841 r. w Plauen, w Saksonii), po odbytych studyach w Lipsku, został starszym nauczycielem przy gimnazyum św. Mikołaja w Lipsku, a w r. 1869 docentem fakultetu teologicznego; od 1872 był profesorem w Bazylei, następnie w TUbindze i w Halli. Wydał następujące dzieła: „De Veteris Testament locis a Paulo apostolo allegatis” (1869); „Die Echtheit der Moabitischen Alterthümer ge-

(1880); „Die Agrarfrage. Eine Uebersicht über die Tendenzen der modernen Laudwirtschaft u. die Agrarpolitik” (1899). Nadto wydał szereg rozpraw i broszur, między innemi polemikę z Bernsteinem w obronie marxizmu. Opracował Morusa Utopię („Thomas Morus u. seine Utopie”

(1890). Po polsku wydano we Lwowie (r. 1891)

Kautsky’ego „Teoryę wartości”; jest to bardzo dokładne streszczenie teoryi wartości Marxa.—

W swoich wywodach naukowych K. stoi na stanowisku materyalistycznem pojmowania dziejów, a więc ideę wyprowadza z konieczności faktów.

Znaczeuie w nauce mają jego poglądy na przesilenia gospodarcze i na prawo zaludnienia. Co do przesileń, tezy K-ego streszczają się w takich

Ks. A. K. D.

K. B.

prueft” (1876); „Johan Buxtorf der Aeltere” (1879); „Grammatik des Biblisch - Aramaeischen” (1884); „Uebungsbuch zu Gesenius-Kautzsch’ Hebräischer Gram.” (1887); „Die Genesis mit Äusserer Unterscheidung der Quellenschriften” (1888).

Kauzalność, W terminologii filozoficznej, ob. Przyczynowość.

Kavan Franta, malarz czeski (* r. 1866), odbył studya w Akademii szt. piękn. w Pradze w szkole krajobrazu pod kierunkiem profesora Marzaka. K. należy do szeregu artystów czeskich, którzy hołdują nowym pojęciom o pejzażu. Indywidualny stan duchowy, ściśle osobisty sposób reagowania wobec natury i jej nastrojów, odgrywa tu rolę główną. K. pomimo takiego interpretowania natury nie zaniedbuje realistycznych nad nią studyów. Dba o doskonałość w przeprowadzeniu światła, o zachowanie dobrej perspektywy, o właściwą charakterystykę każdego przedmiotu. Lubuje się w krajobrazach rozległych, o daleko sięgającym horyzoncie. Znaczną część jego obrazów reprodukowały ilustrowane pisma czeskie. Do lepszych należą między innemi: Jesień na Chrudimce (wyst. w Wiedniu r. 1896), Skraj błonia (w Pradze 1897), Pod Kladskiemi górami.

Kavanagh Julia, powieściopisarka angielska (* w Thurles w Irlandyi d. 7 stycznia r. 1824— f w Nizzy d. 28 października r. 1877). Była córką językoznawcy angielskiego, Morgana K-a. Działalność rozpoczęła w r. 1844 i odtąd w czasopismach zbiorowych pomieszczała powieści i nowelle, objawiając wielką wydajność. Z ważniejszych: 1847 „The three Paths” (Trzy ścieżki), 1848 „Madeleine”, 1850 „Nathalie” (3 t.), 1853 „Daisy Burns” (3 t.), 1863 „Queen Mab”,

1867    „Sybil’s second love” (Druga miłość Sybilli),

1868    „Dora” (3 t.), 1870 „Sylvia”, 1874 „John Dorrien”, 1877 „Two Lilies” (Dwie lilie, 3 t.), „Forget-me-nota” (Niezapominajki; wyd. pośm.

1878). Wrażenia'swoje z podróży do królestwa Obojga Sycylij spisała w „A summer and Winter in the two Sicilies” (1858, 2 t.). Jest to jeden z lepszjch talentów europejskich; dzieła jej odznaczają się ciepłem życia i żywością słowa. Tłómaczono je też na wszystkie języki; są i w naszym. Napisała także szereg obrszów historycznych z dziejów kobiety francuskiej XVIII w.*. „Woman iu France during the eigb-teenth Century” (1853, 3 t.), a jako dopełnienie „French Women of letters” (1888). Do tego działu uależą jeszcze „The women of chri-stianity” (1852) i „English women of letters” (1862, 2 t.).

Kavar, oh. Kauar.

Kawa (technol.). Drzewo kawowe (Coffea arabica) (ob. Kawowiec), z rodziny Rubiaceae, pochodzi z południowej Abissynii, gdzie w okręgu Kaffa rośnie dziko; stąd pod nazwą tej miejscowości dostało się do Adenu i Mekki w Arabii, a następnie w inne strony świata. Przy końcu XVII wieku Hollendrzy przenieśli je do Jawy, a w r. 1718 francuski oficer okrętowy, Declieux,—do francuskich posiadłości w Ameryce południowej. Później dostało się na Martynikę, San-Domingo itd. Nazwa drzewa przeszła i na jego owoc — jagodę. Drzewo to otrzymuje się przez zasiewanie, ale tylko świeżych jagód; w 6 do 8 miesięcy osiąga wysokość 0.7 m., po-czem przesadza się je, a po dwóch latach dochodzi do wysokości 1.7 metra, zaczyna kwitnąć i rodzić. Wymaga ziemi bogatej w potaż. W trzecim roku zaczyna wydawać owoce, co trwa przez lat 10; kwitnie przez 8 miesięcy, a więc ciągle pokryte jest już-to dojrzałemi już-to niedojrzałemi owocami; obiera się je 3 razy do roku. Po zebraniu owoców następuje oddzielenie nasienia od mięsa, co uskutecznia się albo sposobem suchym, t. j. hollenderskim, albo też mokrym, tj. amerykańskim. Pierwszy polega na tern, że zebrane jagody gromadzi się na kupy i tak pozostawia przez 24 godziny, przyczem przechodzą one lekki proces fermentacyi, wskutek czego skóra nasienna łatwo oddziela się; poczem rozpościera się je i suszy na słońcu; następnie, za pomocą walców, oddziela się mięso od ziarna i w końcu przesiewa w odpowiednich sitach. Mokrym sposobem otrzymuje się produkt pośledniejszy. W tym celu maceruje się jagody w wodzie i tak zwilgotnione rozciera się w walcach; następnie, przez mycie w sitach ziarno oddziela się od mięsa, a potem suszy. Na wyspach Zachodnio-Indyjskich, do Anglii należących, używają sposobu następującego: Gdy owoce otrzymają już zabarwienie wiśniowe, zbiera się je i wprowadza do młynka, składającego się z dwóch drewnianych walców, okutych żelazem, które obracają się około trzeciego walca, stale osadzonego, gdzie miażdżą się tak, że skóra i mięso oddzielają się od ziarn, jak również i o-bydwa ziarna od siebie. Massa ta idzie następnie na sita, przez które skóra i mięso przechodzą, a ziarna pozostające wprowadza się do wody, gdzie pozostają przez jedną noc, poczem myje się je i suszy na słońcu. Teraz ziarna idą na drugi młyn, gdzie uwalniają się od naskórka, który je otacza. Młyn ten składa się z dwóch kół drewnianych, poziomo ułożonych. W końcu ziarna przechodzą na machinę do czyszczenia, w której resztę łupin oddala się.— W Brazylii przerabiają ziarna kawowe w sposób następujący: zebrane owoce najpierw idą na machinę, która ma na celu oddzielenie mięsa od ziarna. Machinę tę Btanowi walec blaszany, obracający się, na którym porobione Bą małe wzniesienia; w pewnej odległości od tegoż walca umieszczony jest stale kauczukowy segment. Owoce wchodzą między walce a segment; wpada na nie strumień wody; miażdżą się wtedy i mięso oddziela się od ziarna, poczem* maesa ta dostaje się do bębna z otworami, przez które przechodzą nasiona i wpadają do^ dołu napełnionego wodą; mięso i niezupełnie jeszcze roztarte owoce przechodzą jeszcze raz do drugiego walca, urządzonego w ten sam sposób jak poprzedni, a następnie do bębna, z którego ziarna wpadają do dołu z wodą. Tu miesza się je przez kilka godzin, poczem suszy na słońcu, co trwa od 6-u do 30-u dni. Ziarna tak wysuszone idą do młynów, specyalnie do tego celu zbudowanych. Młyn ten składa się ze stalowej tarczy, prostopadle osadzonej, zaopatrzonej w brózdy, podobnie jak fiamień młyński. Tarcza ta obraca się około drugiej tarczy, stałej, z kauczuku; między obie te tarcze wprowadza się ziarna. Wskutek tarcia skóra oddziela się od ziarna —

] wszystko to przechodzi następnie do machiny czyszczącej, gdzie za pomocą prądu wiatru, wywołanego wentylatorem, dokonywa się oddzielenia łuski ziarna. Poczem ziarna te wprowadza się do machiny sortującej, składającej się z bębna, w którym porobione są otwory rozmaitej wielkości, przez które przechodząc ziarna sortują się, stosownie do wielkości. W końcu ziar-ua kawowe podlegają jeszcze polerowaniu, co odbywa się w bębnie zamkniętym, gdzie przez silne tarcie ziarn o siebie i o ściany bębna u-walnia się je od reszty łuski i nadaje im wskutek tego pewien połysk; poczem już pakuje się je w worki i rozsyła do sprzedaży. — Czasami dojrzałe jagody wprost suszy się i jako takie spotyka się w handlu pod nazwą kawa w łupinach (café en coque). W handlu rozróżniają rozliczne gatunki K-y, zależnie od jej koloru, kształtu i wielkości, a głównie od jej pochodzenia. Gatunki K-y spotykamy w handlu następujące: 1) K. lewantyjska; najlepszy gatunek jej jest Mokka z połudn Arabii; ziarna są małe, okrągławe, barwy ciemno-żółtej lub zielonej; należy do rzędu droższych kaw, lecz zapach jej jest zbyt aromatyczny, a smak niedośó silny, i dlatego używaną jest w handlu t>lko w połączeniu z innemi gatunkami kaw, do t. zw. mieszanek. 2) K. wschodnio-indyjska, pochodząca z kolonij hollender8kieh: K. Jawa ma ziarna wielkie, podłużne, barwy żółtawej; K. Sumatra; doskonały jest gatunek Jawa Menado; również Manilla, Madras i Neilgheries; także bardzo dobry jest gatunek K-y Ceylon, mający ziarna zielone. 3) K. zachód nio -in dyj ska; tu należy K. brazylijska, ma ziarna wielkie, podłużne, zielonawo-niebieskie; rodzaje jej są: Rio, Santos, Para-Bahia, Campiuas. Doskonała, do Mokki podobna, jest K. Bourbon z wyspy Bourbon; ma ona ziarna podłużne, blado-żółte, z drzew dziko w lesie rosnących. Dalej są gatunki prchodzące z Surinam, z Demarara, z Kayenny, Caracas, Porto Cabello. 4) Na wybrzeżu, wschodniem Afryki w Sierra Leone, Monrovia, Angola itd. znajduje się gatunek drzewa i krzewu Coffea libe-rica Buli.; jagody jego są czerwono-niebieskie, nasiona 1.3 cm. długie, nader urodzajne, z wiel-kiemi owocami, delikatnego aromatycznego zapachu, i odznacza się trwałością; 40-letnie drzewo daje 30—40 funtów K-y, uprawiają ją w L:-beryi; obecnie starają się gatunek ten plantować w innych krajach. W ostatnich czasach Ameryka założyła u siebie znaczne plantacye K-y, korzystając z tego, że K-y, jak Mokka arabska, Jawa, Menado, które dawniej zaliczane były do najprzedniejszych, z biegiem lat straciły bardzo na swej wartości, ziemia bowiem pod uprawą przez chciwość i niedbalstwo plantatorów została zbytnio wyjałowioną. Ameryka zaś, prowadząc rozumnie swoje plantacye, doszła do tego, że na ostatniej wystawie wszechświatowej w Paryżu gatunek Jawy uprawianej w Ameryce, nazwanej Madagalpa od miejscowości M., otrzymał pierwszą nagrodę. — Kawa musi być dobrze o-pakowaną, gdyż łatwo przyciąga woniejące ma-terye, a sama traci na aromacie; w miejscach suchych i przewietrzanych daje się długi czas przechowywać, a nawet przez dłuższe leżenie zyskuje na dobroci. Dobre gatunki w przeciągu

2-ch do 3-ch lat otrzymują swą najlepszą delikatność, gorsze zaś dopiero po 6-u — 10-u latach.— Główne części składowe ziarn K-y, prócz włóknika, są: legumin (11 —15%), rozpuszczalne białko, dekstryna i cukier (5 7 — 7.8°/₀)> tłuszcz i gumma (10—13%), kwas garbnikowo-kawowy (3 — 5%), kwas chinowy (0.3%), kofeina (0.6— l°/₀) — dalej kwas wirydynowy, którego sól wapienna ma być przyczyną zielonego zabarwieuia nasion, kwas cytrynowy i dwa lotne olejki. Zawartość popiołu, która wynosi średnio 3.5%, składa się przeważnie z wapna, maguezyi, potażu, kwasu fosforowego, kwasu siarkowego, śladów żelaza i krzemu. Zawartość wody w suchych ziarnach wynosi około 12°/₀. Względnie najważniejszą część składową ziarna, tworzącą jej gatunkowe działanie, stanowi kofeina. Jest to alkaloid, który w rozmaity sposób można o-trzymywać, i tak: przez ekstrakcyę ziarna za pomocą spirytusu i następne odparowanie, nalanie wodą, przefiltrowanie, przetrawienie i wysuszenie, poczem zalanie alkoholem absolutnym, przefiltrowanie przez węgiel kostny, a po przedestylowaniu alkoholu doprowadza się do kry-stalizacyi, skąd już otrzymuje się czystą kofeinę. W tern swoistem działaniu kofeiny należy szukać bezwątpienia podstawy właściwego działania K-y, częścią podniecającego, częścią zdolność czucia zmniejszającego. Kofeina sama należy do rzędu materyj trujących.

Przyrządzanie K-y. K. staje się zdatną do użytku dopiero po przepaleniu, co u-skutecznia się w zamkniętem naczyniu i nad słabym oguiem. Zagrzewanie powinno się odbywać jaknajbardziej równomiernie i tak długo, aż ziarna otrzymają zabarwienie brunatne, przyczem ukazującą się parę należy usuwać, gdyż ona sprawia, że palenie odbywa się wolno, i tym sposobem wywołuje pocenie się ziarn kawowych, a to znowu powoduje wydzielanie się olejku

Kawa (technol.).

05

kawowego, przez co K. traci na aromacie i sile; z tej przyczyny także należy upaloną K-ę szybko studzić. Wskutek palenia ziarna tracą 20 — 25ö/₀ swego ciężaru, ale za to zyskują na objętości. Od właściwego upalenia K-y zależy potem jej smak. Im lepiej K. upalona, tern więcej woda wyciąga z niej części rozpuszczalnych. Do palenia kawy używają specyalnych pieców. W większych iuteresach kawowych odbywa się to w machinach z piecem ogrzewanym koksem; temperatura 200°C. jest najodpowiedniejszą do otrzymania dobrze upalonej K-y. Machiny te są tak urządzone, że przed upaleniem oczyszczają K-ę mechanicznie, a następnie podczas palenia usuwają z K-y odłączającą się łuskę za pomocą ekshaustora. Usuwanie tej łuski ma bardzo ważne znaczenie, ponieważ zawiera ona nieprzyjemny kwas, który udziela się kawie. Po upaleniu kawy należy ją bardzo prędko studzić, czego dokonywa się za pomocą tego samego ekshaustora, wyżej wymienionego. Upalona K. wietrzeje; aby ją od tego uchronić, posypuje się ją proszkiem cukru. Przyrządzają także taki preparat, że świeżo upaloną kawę proszkują, mieszają z cukrem, na tabliczki ściskają i w puszkach blaszanych przechowują. Do mielenia K-y używają młynków, składających się z 2-ch tarcz, między które K. wpadając, miażdży się. Na Wschodzie przyrządzają kawę w tep sposób, że tłuką zosobna każdą porcyę K-y upalonej, wsypują do filiżanki, nalewają wodą wrzącą i piją bez żadnych innych dodatków. U nas oddziela się proszek K-y od wyciągu i przygotowuje kawę przez filtrowanie, proszek kawy wsypuje się na papier filtrowany i wlewa na to wodę gotującą się. Machinka do kawy powinna być zbudowana w teu sposób, aby proszek przed zetknięciem się z wodą zwilgotniony był parą tej wody i równocześnie rozpuszczał się. Ma-ohinek takich jest kilka rodzajów, jak: wiedeńskie, karlsbadzkie i inne. Wyciąg kawowy nie daje się długo przechowywać i dotychczas nie udało się zrobić dobrego wyciągu kawowego. Ogólne rozpowszechnienie używania kawy objaśnia się dobrem działaniem jej na ludzki organizm, co wywołuje kofeina, empireumatyczne produkta palenia, a także kwas garbnikowy kawowy i oleje lotne, które dają kawie odpowiedni aromat. K. używana na gorąco działa pobudzająco na centralny system nerwowy, serce bije silniej, krew szybciej krąży i wchodzi w znaczniejszej ilości do muskułów, z których usuwa złożoue tam wskutek zmęczenia materye, podczas gdy równocześnie doprowadza obficie nowe materye pożywne; dalej kawa ma tę własność, że pobudza umysłową sprawność. Odwar kawy zawiera w sobie mało materyj pożywnych, lecz działa w ten sposób, że organizm mniej potrzebuje azotowych pokarmów. Większe użycie kawy sprawia podrażnienie nerwowe; przyzwyczaić się do niej można jak do alkoholu,

a brak jej może wywołać szkodliwe skutki, mianowicie niechęć i niezdolność do pracy u-mysłowej. Dzieci i osoby nerwowe nie powinny jej używać. K. używana jest także w celach leczniczych, i tak: przeciw womitom, w katarze kiszek, przy zatruciu narkotycznemi substaucya-mi, aby pobudzić działalność serca, czasem od bólu głowy itp. Odstojniki (fusy) kawy używane są jako pokarm dla drobiu; gotowane z sodą z dodatkiem ałunu można je jako farbę stosować. Z łupiny nasienia przygotowują także lekki jasny trunek, zwany kirszer. upalenia podlega bardzo małym zmianom, szczególniej kofeina pozostaje niezmienną, a tylko przy silnem paleniu częściowo ulatnia się.— Skład chemiczny K-y podług J. Be!l’a:

Kofeina.....

Materye cukrowe . Kwas kawo-garbnikowy Materye azotowe i inne „ tłuste .    .

Legumin albo albumin Dekstryna ....

Woda

K. wskutek

zielona

upalona

1.11

1.05

8.90

0.41

* 9.58

4.52

4.31

11.81

11.23

12.67

13.41

13.13

0.84

1.38

38.60

47.42

3.98

4.88

9.64

1.13

Surrogaty kawy. Surrogatów K-y dobrych, któreby mogły prawdziwą K-ę zastąpić, dotychczas nie udało się otrzymać, brakuje im bowiem przyjemnego i podniecającego działania. Najwięcej rozpowszechnionym i najważniejszym surrogatem K-y jest cykorya, przyrządzana z korzenia rośliny tegoż nazwiska; dalej z korzeni lwiego zębu (Leontodon taraxacum L.), z obrzynków korzeni buraków, z korzeni jadalnej trawy cyprysowej, są to t. zw. migdały ziemne; szparagi, orzechy, łubin, żarnowiec, figi, żołędzie, ziarnka winogron, chleba świętojańskiego, daktyli, pszenicy, chleb itp. — materye te upalone i roztarte stanowią surrogaty K-y.

Fałszowanie K-y. Ziarna kawowe bywają często farbowane w celu nadania gorszym gatunkom pozoru lepszych; mieszają je więc z ołowiem, proszkiem żelaza, z indygo, grafitem, solami żelaznemi itp., co poznaje się po wymyciu ziarn w wodzie zwyczajnej. Istnieją także specyalne fabryki, w których podrabiają ziarna K-y z mąki żołędziowej, ze zboża, krochmalu, fusów, dodając chleba, gliny i innych plastycznych materyałów, przyczem powlekają je olejem lnianym dla utrzymania pewnego połysku; przekonać się o tern możemy, wrzucając ziarna do wody: dobre ziarna pęcznieją w wodzie i nawet zaczynają kiełkować, sztuczne — rozpadają się i stają się miękkiemi i mazistemi. Kawę, uszkodzoną wskutek transportu morzem, t. j. taką, która zetknęła się z wodą morską, zwaną marynowaną, najpierw myją, następnie odbarwia-

ją wodą wapienną, po raz drugi myją i suszą Nowa Kaledonia raptownie. Właściwy kolor nadają jej przez Kuba lekkie upalenie; kolor ten sztuczny poznaje się Inne kraje przez macerowanie K-y kilka chwil w spirytusie.— Triażem (towar palony) nazywamy gor-Bze gatunki potłuczonych ziarn, często z łupinami pomieszane, które sprzedaje się palone i mielone; K-y tego rodzaju są zwykle fałszowane, o czem nader trudno przekonać się. Jeżeli mieloną K-ę wsypiemy na wodę, to gdy K. czysta bardzo mało jej drobnych cząstek opada na dno i woda farbuje się blado-żółto, domieszki zaś o-padają i zabarwiają wodę brunatno. W celu zbadania zawartości ekstraktu wyciąga się dwukrotnie 15 gramów kawy palonej z 250 kubiczn. cm. wody wrzącej, pozostałość suszy przy 110°C. i waży. K. czysta daje przecięoiowo ekstraktu 25, cykorya 65—70, kawa figowa 70—75, zboże palone 30 — 35. Czysta kawa daje popiołu 3.5°/o> cykorya 5°/₀, zboże 2.5 do 3°/₀* Agi 3.5°/₀. Zawartość tłuszczu wyciąga się za pomocą eteru. K. zawiera tłuszczu 13 do 16°/₀, a Burrogaty 1.5 do 3°/₀- Nakoniee bada się K-ę, dochodząc w niej zawartości kofeiny.—Cykoryę w kawie można rozpoznać, wrzucając kroplę kawy do Bzklanki wody; jeżeli znajduje się cykorya, to kropla opada raptownie na dno i zabarwia wodę na żółto, jeżeli nie ma cykoryi, to kropla długi czas będzie pływała po powierzchni i zaledwie nieco wodę zabarwi.

Produkcya kawy w r. 1832 wynosiła około 0.95 milionów metrycznych centnarów, w r. 1865 — 4.22 mil., w r. 1875 — 7.25 mil.

Za rok 1889 przedstawia się w następujących liczbach:

Brazylia Jawa

Wenezuela Guatemala Haiti

Puerto-Rico Indye Wschód.-bryt.

San Salwador Kolumbia Meksyk Costarica Filipiny Cejlon Jamaika Arabia Nicaragua

Afryk, zachodnie wybrzeża Ekwador

Gwadelupa i Martynika Liberya Réunion

Dominik. Rzeczp. wywóz Honduras    „

zbiór

wywóz

1789 centn. metr. 1620 2615

Główne targi w Europie na kawę są: Hollandya, Londyn, Hamburg, Hawr, Antwerpia i Tryest.

Zużycie kawy w r. 1889 wynosiło prze-cięciowo na głowę rocznie (w kilogr.):

W ostatnich dziesiątkach lat zużycie kawy wzrosło, tylko w Anglii zmniejszyło się, z powodu zwiększonego używania tam herbaty. — Kawa, jako napój przyjemnie pobudzający, używana jest nietylko przez ludność cywilizowaną, ale także i przez wiele niecywilizowanych narodów. Podług pewnych źródeł Persowie używali kawy już w r. 875; również i w Arabii była dawno znana i używana, a dopiero na początku XV stulecia poznano ją nazewnątrz tych granic. Pewien mufti, Gamal Edin, w czasie podróży swej poznał kawę i zalecił użycie jej derwiszom w czasie modłów celem podtrzymania sił; stąd przeszła do Mekki; ale namiestnik Khair Bei prześladował ją i składy kazał poburzyć. Pomimo to w r. 1534 przeszła do Konstantynopola za panowania Solimana II. W roku 1624 przywieźli Wenecyanie wielkie ilości kawy do Europy; w r. 1645 używano jej we Włoszech, we Francy i za Ludwika XIV; około tego czasu pojawiła się w Anglii i Niemczech. U nas rozpoczęto używanie kawy w XVII wieku.— Pierwsza kawiarnia w Europie założona była w Konstantynopolu w r. 1555, następnie w Wenecyi w roku 1645. W Anglii w r. 1650 w Oksfordzie. We Francyi najpierw w Marsylii w r. 1654, a później w Paryżu pierwszą właściwą kawiarnię założył Sycylijczyk, Procopio, i znaną była pod nazwą „Café Procope”; ma ona znaczenie historyczne. Tu zgromadzali się tacy ludzie jak Piron, Voltaire, Destouches, później Gambetta; dalej „Café de la Régence”, gdzie uczęszczali Voltaire, Diderot, d’Alembert. W Wiedniu pierwszą kawiarnię założył w r. 1683 Kolschitzky, jakoby Polak, któremu rząd, za usługi oddane w czasie oblężenia tego miasta przez Turków nadał przy-

4.85

4.02

3.48

3.12

2.79

2.56

2.38

1.76

0.97

0.87

0.52

0.37

0.32

0.06

wywóz

zbiór

wywóz

zbiór

wywóz

3840600 centn. metr. 708710 390381 322000 270264 162273 121816 103170 100000 92431 87400 61000 45204 43110 42700 39037

20000

12452

zbiór

wywóz

zbiór

6085

5000

4882

3408

2300

M. H.

Z. N.

wilej założenia kawiarni. W Niemczech pierwszą kawiarnię założono w Hamburgu w r. 1679, a następnie w Berlinie w r. 1721. Fryderyk II był zawziętym przeciwnikiem kawy: urządził państwowe palenie kawy, a w r. 1781 handel kawą zmonopolizował.— Por.: A. F. Nai-roni „De saluberrima potione cahuè seu café nuncupata discursus” (Rzym 1671; przekład włoski, Wenecya 1671; franc. Medyolan 1673).

Kawa, uapój odurzający z rośliny Piper me-thysticum, ob. A w a.

Kawakami Soroku, wicehrabia, generał japoński (* 18 listopada r. 1847 —f 11 maja r.

1899), pochodził z rodu Satsuma, pozostał atoli wiernym mikadzie podczas powstania swych współbraci w r. 1877 i był jednym z bliższych jego doradzców. Od r. 1885 został wiceprezesem i właściwym kierownikiem sztabu generalnego. Po odbyciu w latach 1887—88 studyów wojskowych w Niemczech zreorganizował następnie japońską akademię wojskową i zaprowadził doroczne wielkie manewry. Cały plan strategiczny wojny japońsko-chińskiej 1894 — 5 r. był jego dziełem. W uznaniu zasług K-ego mikado nadał mu w r. 1895 tytuł wicehrabiego. W tymże roku odbył K. podróż po Siamie, a w roku 1898 po Syberyi w celach wojskowyeh.

Kawała, miasto w tureckim wilajecie Saloniki, nad morzem Egiejskiem, na północo-zachód od wyspy Thasos, zbudowane amfiteatralnie, na mierzej, z przystanią, około 31000 m-ców; handel tytoniem. K. jest miejscem urodzenia słynnego paszy egipskiego Mehmet-Alego i stoi na miejscu dawnego trackiego Neapolu.

Kawaler (z greckiego %aßdXX7]<;, łać. u poetów caballus = koń, szkapa, rumak, skąd włos. cavallo w znaczeniu poważnem i potocz-nem), włoski Cavaliere, niekiedy i dawniej cavaliero w znaczeniu „jeźdźca, ujeżdżacza, mastalerza, koniuszego ", hiszp. caballero, franc, cavalier w odróżnieniu od chevalier, ale i z podobieństwem do niego,—oznaczał pierwotnie żołnierza na koniu i to znaczenie zachował w jęz. romańskich, a stamtąd i w innych europejskich, odpowiednio do ducha danego języka urabiany: u nas kawalerzysta, kawalerya = wielość kawa-lerzystów. Na Zachodzie romańskim i gallo-rzymskim przy systemacie rycerskich zaciągów pana feudum, wasala i związanych z nim węzłami powinnej wierności ziemian-rycerzy, wcześnie już pojęcie żołnierza na koniu zlało się z pojęciem pana, rycerza, szlachcica i odpowiadało starożytn. eques romanus, skąd ordo equestris o wielkiem znaczeniu politycznem, éredn. eques z dodaniem przymiotnika narodowości, u nas e-ques polonus. W XVI do XVIII wieku taki eques („szlachcic, rycerz”, nie jeździec) podnoszony na wyższy stopień przez złotą ostrogę, zyskiwał dodatek auratus. Zawsze przecież pojęcie K-a ma za podkład żołnierza na koniu i zarazem obywatela w państwie, uprawnionego po

Rac. Pow, Ilnatr. Ze». 276 T. XXXV,

nad gmin, używającego też nietylko praw politycznych, ale i zaszczytów społecznych, powodującego się uczuciem honoru, zalecającego się ogładą towarzyską; a do tej charakterystyki nieodłącznie wchodzi zarówno odwaga jak i pewna zamaszystość obyczajowa i próżność. Takie rysy w mowie polskiej przebijają się zarówno w wyrażeniach „kawalerskiego (^mężnego) serca”, „po kawalersku się sprawić”, „kawalersko”, jak i w wyraź, „kawalerska jazda”, „po ka-walersku =: lekkomyślnie)”. Gdy zamaszystość wraz z próżnością przeważać zaczynała, K. stawał się coraz bardziej synonimem człowieka lekkomyślnego, nadętego, samą powierzchownością swoją usiłującego zadziwiać i jednać sobie uznanie. Takim był K. zwłaszcza we Fran-cyi XVIII wieku pod nazwą pokrewną chevalier, naprz. głośny Chevalier d’Eon. W Anglii, gdzie równoważnikiem romańsko-zachodnie-go K-a i niemieckiego Ritter był knight, w swoistem historycznem pojęciu zjawia się ten wyraz w mowie żywej dopiero w XVII w. na oznaczenie stronników Karola I w wojnie domowej r. 1642—8 w przeciwstawieniu do Round heads (Okrągłych głów), wojska walczącego za Parlament i Naród. Członkowie stowarzyszeń zakonnych rycerskich, przeważnie świeckiego charakteru, jak dawniej tak i dziś w tych nielicznych zgromadzeniach, które się jeszcze utrzymały, nazywali się również i do dziś-dnia nazywają K-ami: mówimy o K-ach Mieczowych, K-ach św. Jana Jerozolimskiego, K-ach Grobu Chrystusowego, K-ach Maltańskich, o Braciach lub K-ach Dobrzyńskich, nawet o Kawalerach N. P. Maryi na oznaczenie „Deutscher Ritterorden”, a naszych Krzyżaków pruskich.—2) K-ami we Francyi już w XVII w. nazywano młodzież kollegiów jezuickich i innych szkół z pensyoua-tami złączonych, gdzie kształcić się mogli tylko zamożniejsi i szlachta, stąd też zaszczycani nazwą, przypominającą rycerstwo; a używanie tej nazwy wspierała jeszcze z drugiej strony ta okoliczność, że w pensyonatach uczono jazdy konuej. Do nas to pojęcie K-a dostało się w środku XVIII w., a wprowadzili je pierwsi pijarzy; już w zawiadomieniach przed otwarciem zaczątkowego O. no-bilium z r. 1741 uczeń nazywany jest K-em. Za pijarami poszli jezuici i teatyni; wyraz utarł się jako nazwa ucznia szkoły prawidłowej, wie-loklasowej w odróżnieniu od żaka parafialnego i używany był pod koniec w. XIX w mowie potocznej jako intytulacya — na zwyczaju oparta. Obecnie co było zaszczytem sprawia wrażenie lekceważenia. K-em wszakże zwany bywa jeszcze podrostek wogóle, młodzieniaszek z t. zw. wyższych stanów.—3) K-em nazywamy obdarzonego orderem, jeśli mu się nie należy wyższa godność oficera, officier (u nas za Księstwa i Królestwa „urzędnik”), kommandora, komtura, wielkiego krzyża, wielkiej wstęgi itd. To znaczenie wytworzyło się już w Wiekach Średnich.

26

Si

JÉJP^

i.

D.

p. 30).

K-ami orderów byli członkowie bractw świeckich, istniejących przy orderach, które zwłaszcza w Anglii przez długi czas się utrzymywały, a których członkowie nosili tam nazwę rycerzy (knight of Garter, of Bath itd.). Nazwa u-trzymała się, chociąż rzecz sama zniknęła. Już za Zygmunta III „król go rycerzem albo kawalerem, order mu dając, czynił” (Skarga). Na damę uorderowaną mieliśmy wyraz „kawalerka”, używany mimo całej jego dwuznaczności. — 4) W XVIII wieku utarł się w mowie naszej wyraz K. na oznaczenie człowieka bezżennego, przeszedł od szlachty do ludu, i dziś jest w po-wszechnem użyciu. — 5) Kawalerką w starej polszczyźnie była „gamr a tka, pani duszka, fry-jerka”, kobieta złych obyczajów.—6) K-em w for-tyfikacyi nazywano dawniej krótki a wysoki szaniec na szańcach, o ile można górujący nad okolicą, wznoszony zwykle na narożnikach i przeznaczony do ustawiania dział; wchodziło się nań po wschodach. — 7) Kawalerka była nazwą sukni kobiecej do jazdy konnej, amazonki, przenoszoną też i na męski mantolet. — Porów.: Słownik Lindego i Słownik Karłowicza, Kryńskiego i Niedźwieckiego.    s-

Kawalerowie Mieczowi, ob. Krzyżacy i Mieczowi Kawalerowie.

Kawalerya, ob. Jazda.

Kawanis (Cava nis), herb polski z nadania. Na tarczy, w polu błękitnem, trzy zielone pagórki; na nich kosz złoty, wypełniony trawą, ze srebrnym gołębiem, między dwoma cyprysami. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, tarcza Sobieskich między dwiema palmami zielonemi. Na-

ńśhm®

Fig⁻. 27. Kawanis (herb).

dany Mikołajowi Cavanisowi, sekretarzowi stanu weneckiemu, wraz z tytułem hrabiowskim polskim przez Jana III w d. 27 listopada 1684 roku. — Metr. Koronna 215 f. 220; Kosiński Ï, 199.

Kawas, znany tylko Narbutowi bożek wojny, utworzony niezawodnie od wyrazu Kowa=bitwa. Dotąd ze źródeł istotnego bożka wojny na Litwie nie znamy (ob. „Romowe”, Poznań 1900,

A. M.

Kawasy, żołnierze policyjni w Turcyi, ob. Chawasy.

Kawatyna, ob. Cavatina.

Kawczyński Maksymilan (* 29 grudnia r. 1842), germanista i romanista, profesor uniwersytetu jagiellońskiego, urodził się w Ostrorogu (w W. Ks. Poznańskiem), gdzie ojciec jego był nauczycielem. Nauki pobierał w Poznaniu, naprzód w gimnazyum Maryi Magdaleny, następnie w seminaryum nauczycielskiem. Jako nauczyciel pracował w Rogoźnie i Poznaniu. Był potem w uniwersytecie w Lipsku i Zurychu rok jeden, słuchając głównie wykładów psychologii, pedagogiki i geografii. Za powrotem został nauczycielem w Szamotułach, gdzie, z polecenia radzcy regencyjnego, Milewskiego, opracował nowe wydanie „Przyjaciela dzieci” (1870), książki do czytania dla szkół kilkoklasowych. W kwietniu r. 1870 pojechał do Ameryki, gdzie przebył lat dwa, zarówno na północy jak na południu. Wróciwszy, udał się do Galicyi, gdzie był czynny jako nauczyciel lat dwa w Sokalu, a od r. 1876 do 1892 we Lwowie, naprzód w męskiem, potem w żeńskiem seminaryum nauczycielskiem. W ciągu tego czasu uzupełnił studya swoje w kierunku filologicznym w uniwersytetach: lwowskim, monachijskim i lipskim. W Lipsku otrzymał r. 1883 stopień doktora filozofii na podstawie rozprawy: „Studien zur Literaturgeschichte des XVIII Jahrhunderts”, która od fakultetu otrzymała zaszczytne odznaczenie jako „egregia”, a poświęcona była ocenie t. zw. „tygoduików moralnych” angielskich XVIII wieku (Spectator, Tatler i t. d.). W r. 1884 habilitował się na docenta filologii niemieckiej w uniw. lwowskim, która-to habilitacya została po całorocznym pobycie K-ego w Paryżu rozszerzoną także na filologie romańską r. 1888. Katedrę filologii romańskiej w uniw. krakowskim powierzono mu w r. 1892 i na tern stanowisku K. do dziś-dnia pozostaje. W r. 1890 wybrano go na członka-korrespondenta, w r. 1902 na członka czynnego Akademii Umiejętności w Krakowie. — Prace jego rozpadają się na dwie główne grupy: pedagogiczną i filologiczną. Pisać zaczął dość wcześnie; pierwszy jego artykuł ogłoszony był w felietonie „Dziennika Poznańskiego” r. 1865, inne w „Oświacie”, wydawanej w Poznaniu. Liczne rozprawki umieszczał r. 1872 — 74 w „Gazecie Narodowej” we Lwowie i starał się w nich wykazać wielką ważność pracy ekonomicznej, oraz potrzebę przystosowania szkół wiejskich do gospodarstwa wiejskiego, a szkół miejskich do przemysłu i handlu. W organie Tow. pedagogicznego „Szkoła” drukował następne prace: „Listy pedagogiczne z wystawy wiedeńskiej” (1873,

1874); „Nauka rachunków a moralność” (1875); „O deklinacyi rzeczowników niemieckich” (1883) „O pierwszej nauce czytania i pisania” (1884)

St. Rew.

„Uwagi metodyczne o początkowej nauce rachunków” (1885). W „Bibl. Warsz.” r. 1876 ogłosił rzecz p. t. „Ekonomia społeczna a szkoła”. W „Kosmosie” r. 1877: „Przyczynek do geografii ogólnej i geografii okolicy Lwowa”. W „Muzeum” r. 1891 „Nauka geografii w polu”. W artykułach pedagogicznych K. starał się wskazać sposoby ułatwienia, uproszczenia i uzmysłowienia nauki początkowej.— W pracach filologicznych okazał niepospolitą pomysłowość i oryginalność. Już w pracy doktorskiej wypowiedział pogląd, który następnie stał się osią jego wywodów, mianowicie, że w dziejach literatury pierwszorzędne znaczenie ma oddziaływanie wcześniejszych książek na późniejsze (w 7 lat potem dopiero tę samą myśl wygłosił Fer. Bru-netière). Z tego punktu widzenia krytykował on „Metodę Taine’a” (w „Przewodniku naukowym i literackim” 1883), oraz „Determinizm a literatura” (tamże 1884). Następnie rozwijał i uzasadniał myśl, że rymy w literaturach nowożytnych powstały pod wpływem przetworzonej rytmiki łacińskiej, której powstanie i zasady zupełnie inaczej przedstawiał niż filolodzy niemieccy. Tą sprawą zajmuje się w dwu znakomitych rozprawach: „Porównawcze badania nad rytmem i rytmami” (3 części w „Rozpr. Akad. Umiej.”

1886—89), oraz „Essai comparatif sur l’origine et l’histoire des rythmes” (Paryż 1891). Króciutkie streszczenie wywodów swoich pod tym względem dał w artykule „O rytmice” (w „Ateneum” 1892, t. I). Zastosowanie tego poglądu do czasu powstania polskich pieśni ludowych dał w rozprawce „O początkach poezyi polskiej” (w „Kwartalniku historycznym” 1889). Wreszcie wykazywanie naśladownictwa w różnych literaturach stało się przedmiotem wielu cennych dzieł, a mianowicie: „Adama Mickiewicza Dziadów część trzecia w stosunku do romantyzmu francuskiego” (1893 w „Rozpr. Akad.”); „Konrad z Dziadów w poezyi francuskiej” (w „Pam. Tow. im. Mickiewicza” 1898); „Ueber das Verhältnis des Lustpiels Les Contents von Odet de Turnèbe zu Les Ebahis von Jacques Grévin und beider zu den Italienern” (w „Neuphilologische Festschrift” 1898, Wiedeń); zwłaszcza zaś cały szereg obszernych rozpraw, dotyczących rzymskiego pisarza Apulejusza i wpływu dzieł jego na poetów francuskich średniowiecznych — prace te mieszczą się w „Rozpr. Akad. wydz. filologicznego” od r. 1899 do 1903, a mają napisy następne: „Życie Apulejusza”, „O pismach orator-skich i filozoficznych Apulejusza”, „Apulejusza Metamorfozy czyli o Złotym ośle”, „Apulejusza Amor i Psyche”, „Parténopeus de Blois”, „O rycerzu z łabędziem, w połączeniu z cyklem poematów odnoszących się do pierwszej krucyaty”. Krytyka jednej z tych prac wywołała namiętną odpowiedź K-ego p. t. „Folklor a historya literatury” (Kraków 1903)—Kwestyami fonetyczne-mi i etymologicznemi zajmował się K. w następnych rozprawach: „Badania nad językiem najstarszych zapisków radzieckich miasta Krakowa z XIV w.” (w „Rozpr. Akad.” 1881); „Stu-dya romańskie. I. O wokalizmie” (1886); „Germanisch slavisehe Etymologien” (w „Archiv, für slav. Philologie” 1888); „O najstarszych siedzibach narodów europejskich” („Kw. hist.” 1889); „Dwie etymologie” („Ateneum” 1892, t. II).—Wreszcie wspomnieć trzeba dwie rozprawki filologiczno-literackie z różnych zakresów: „Do historyi dramatu w średnich wiekach” („Kwart, hist.” 1895); „Dwa hymny na cześć Apollina w Delfach wykopane” (w czasop. „Eos” 1895). p- Chm-Kawecan (fr. Caveçon lub Cavesson, włosk. Cavezzone, niem. Eappzaum), przyrząd do poskramiania koni, zwłaszcza młodych, w którym częścią działającą nie jest stalowe wędzidło, spoczywające w pysku konia, na t. zw. „szrankach” czyli na bezzębnej części dziąseł, pomiędzy zębami przedniemi i trzonowemi, lecz łuk stalowy, obszyty skórą i miękko wysłany, obejmujący kość nosową; za pomocą cugli, przyczepionych do dwóch „rogów”, znajdujących się po jednej z każdej strony na rzemieniu, opasującym policzki konia, ręce jeźdźca wywierają nacisk na kość nosową w dolnej, cienkiej jej części, co daleko skuteczniej poskramia konia, niż wędzidło targane niecierpliwą ręką, zadające mu dotkliwy ból i przyprowadzające go do szaleństwa. Kółko wszyte na przodzie, służy do zaczepienia linki, gdy konia chcemy na niej popędzać. Przy użyciu K-a zaleca się umiarkowanie, gdyż przy gwałtownem szarpaniu łatwo może nastąpić złamanie kości nosowej.

Kawęczyński Jędrzej ks., ob. Kamieński Adam h. Ślepowron.

Kawelin Konstanty, prawnik rossyjski (* 16 (4) listopada r. 1818 w Rjazaniu—f 15 (3) maja r. 1885 w Petersburgu), r. 1835 wstąpił na wydział filozoficzny uniwersytetu moskiewskiego, ale w tymże roku przerzucił się na wydział prawny, na którym słuchał wykładów Red-kina, Kryukowa, Krylowa, Czywilewa i innych. W Moskwie zawarł bliższą znajomość z braćmi Jełaginami (ob.), Wałujewem i P. Kirjew-skim, którzy ułatwili mu wejście do literackiego salonu Awdotii Jełaginowej (ob.), ogniska ruchu sławianofilskiego. I aczkolwiek K. sławianofilem nie został, zbliżywszy się bardziej do zwolenników porządków zachodnio-europejskich, jednakże pewne tendencye słowianofilskie przyswoił sobie nazawsze. Roku 1839 ukończył uniwersytet ze złotym medalem za rozprawę „O rimskom władienii”, r. 1842, pod wpływem rodziców, wstąpił w Petersburgu do służby cywilnej, ale porzucił ją w końcu r. 1843 i, obroniwszy rozprawę magistrowską p. t. „Osnowny-ja naczała russkago sudoustrojstwa i grażdan-skago sudoproizwodstwa w perjod wremeni od Ułożenja do Uczreżdenja o gubernjach”, w tym-samym roku został adjunktem przy katedrze prawo-

dawstwa rossyjskiego i we wrześniu tegoż roku datielstwu” (Petersburg 1878) stwierdza blizkie wypowiedział wstępną prelekeyę. W wykładach powinowactwo prawa cywilnego z publioznem swych K. pierwszy z uczonych rossyjskich wygłosił teoryę ustroju rodowego starożytnej Ros-syi i pierwszy podzielił historyę Rossyi na okresy, nie według zewnętrznych cech, lecz według zmian zachodzących w życiu wewnętrznem. Teoryę swą streścił w art. p. t. „Wzgląd na juri-diczeskij byt drewniej Rusi” („Sowremiennik”

i określa prawo cywilne jako majątkowe. W pracy p. t. „Oczerk juridiczeskich otnoszenij wozni-kajuszczych iz semejnago sojuza” (tamże 1864), występuje jako obrońca bezwarunkowej osobistej i majątkowej prawomocności kobiety, a na władzę ojcowską zapatruje się jako na instytu-cyę obrony i opieki. Z innych prac K-a zasługują na uwagę: „Oczerk juridiczeskich otnoszenij woznikajuszczych iz nasledowanja imusz-czestw” (tamże 1885); „Zadaczy psichołogii” (t. 1872, wyd. 2-e 1883); „Zadaczy etiki” (t. 1885, wyd. 2-e 1887). Dzieła p. t. „Soczinienja K. D. Kawelina” wyszły w wydaniu najnowszem w r. 1897; K. jest autorem bezimiennym rozprawy „Razgowor s socjalistom rewolucjonerom” (Berlin 1880).—Po śmierci K-a wyszły „Piśma K-a k A. J. Gercenu” (Genewa 1892).

Kawerau Gustaw, teolog ewangielicki (* d. 25 lutego r. 1847 na Szląsku); studya teologiczne odbył w Berlinie od r. 1863—1866; był początkowo wikaryuszem kościoła św. Łukasza w Berlinie, później proboszczem w Lang-Hei-nersdorf (Marchia), proboszczem w Klemzig (Marchia), od roku zaś 1882 duchownym nadzorcą w konwikcie przy klasztorze Madonny w Magdeburgu. Od r. 1886 powołany został na zwyczajnego profesora teologii praktycznej w Kielu i kaznodzieję uniwersyteckiego. Ogłosił drukiem następujące dzieła: „Johann Agricola von Eisleben” (1881); „Caspar Güttel, ein Lebensbild aus Luthers Freundeskreise” (1882); „Briefwechsel des Justus Jonas” (1884, 2 tomy); „Über Berechtigung und Bedeutung des landesherrlichen Kirchenregiments” (1887); „De Digamia episco-porum ein Beitrag zur Luthersforschung” (1889); „Kritische Gesammtausgabe D. Martin Luthers

Ks. A. K. D.

1847), w którym usiłował dowieść, jak z ustroju rodowego wykluł się następnie ustrój dzie-dziczno-ziemski, a z tego państwowy. Wskutek starcia się z prof. Kryłowem K. na wiosnę r.

1848 opuścił uniwersytet moskiewski i wstąpił powtórnie do służby cywilnej w Petersburgu.

Tutaj zapoznał się z Samarynem i braćmi Milu-tinami, uzyskał dostęp do dworu w. księżny Heleny Pawłówny i dla jej włościan opracował specyalną ustawę wiejską. Mimo licznych zajęć służbowych znajdował jeszcze czas na artykuły naukowe z dziedziny historyi, etnografii i prawa, które umieszczał w pismach postępowych, jak „Sowremiennik” lub „Oteczestwenny-ja Zapiski”. Dopiero w r. 1857 odzyskał nano-wo katedrę uniwersytecką w Petersburgu i rozpoczął wykłady prawa cywilnego, ale nie nadłu-go. Już w końcu r. 1861, zaraz po zaburzeniach studenckich, wraz ze Stasiulewiczem, Py-pinem, Spasowiczem i Utinem, opuścił znowu uniwersytet na czas długi. Wysłany w r. 1862 z polecenia rządu za granicę w celu zbadania tam ustroju uniwersytetów, K. przyczynił się bardzo wiele do wprowadzenia w Rossyi szeroce zakreślonej, opartej na europejskich zasadach, ustawy uniwersyteckiej z r. 1863. W r. 1866 ogłosił wybitny w swoim czasie artykuł p. t. „Myśli i zamietki o russkoj istorii” („Wiestnik Jewro-py” 1866), w którym usiłował wykazać historyczną missyę wielkorusskiego plemienia. Roku Werke” (1885—1889).

Kaweri, rzeka w południowej części Indyj Przedgangesowych, wypływa z zachodnich gór Ghat, pod 12°25' szer. płn., w okręgu brytań-skim Kurg, przepływa Maisur, naprzód pograniczem z Kurgiem, potem między okręgami Salem i Kojambatur, prezydentury Madraskiej, pod Kaweripuramem przerzyna się przez wschodnie góry Ghat, a pod Trichinopoly dzieli się na parę odnóg, tworzących deltę, szeroką u podstawy na 145 kim. Długość biegu K. wynosi 650 kim.; z ramion najważniejsze jest lewe, Cole-

Z. N.

1878 rozpoczął po raz ostatni działalność dydaktyczną, jako profesor prawa cywilnego w Akademii wojskowo-prawnej. Ofiarowanej mu w r.

Kawerna (łac. Gaverna), tak zwykle nazywane bywają z obca jamy, powstające w płucach chorych, najczęściej z powodu ich gruźlicy (oh.), ale mogące też być następstwem spraw chorobnych, towarzyszących rozszerzeniu oskrzeli (Bronchectasis), albo też wogóle spraw zapalnych, do utworzenia się ropni w płucach wiodących.—Jeżeli wskutek pęknięcia ściany K-y u-tworzy się związek między nią a oskrzelami, to wtedy rozpad, lub ropa w niej zawarta, bywają

1880 godności kuratora dorpackiego nie przyjął, w roku zaś 1883 został prezesem Towarzystwa wolno-ekonomicznego. K. zasłynął jako historyk, etnograf, publicysta, filozof i cywilista. Szczególne znaczenie nadawał wspólnej własności ziemskiej, samorządowi, wyemancypowaniu się rolnictwa z pod wpływu właścicieli ziemskich i urzędników, wreszcie instytucyom ziemskim i jawnemu sądownictwu. Wspólną własność zie- roon. mi omawiał w książce p. t. „Obszczynnoje władienje” (Petersburg 1876). Jako gorący zwolennik uwłaszczenia włościan, poświęcił tej sprawie specyalną książkę „Krestjanskij wopros”

(Petersburg 1882). W pracy „O tieorjach wła-dienja” był poprzednikiem Iheringa (ob. T.

XXX str. 738), w wygłoszeniu prawdy dziejowej, że własność jest wytworem walki. W dziele p. t. „Prawa i objazannosti po imuszczestwam i objazatelstwam w primjenienji k rus. zakono-

Dr j. p.

A. A. K.

Kawiar (wyraz turecki albo tatarski) — tak uazywa Rię ikra rozmaitych ryb, a szczególniej do rodzaju Jesiotra należących, dostarczana do handlu jako przedmiot pożywienia. W han- wagi ciała. Najlepszy K. jest z wyza grubo-dlu znajdują się główne dwa gatunki K-u, a mia- ziarnisty i oddzielnie się go przygotowuje. In-nowicie: czarny, najwięcej u nas rozpowszech- ne zaś gatunki, jak z jesiotra, z siewrugi i z szy-niony; przygotowuje się go z rozmaitych gatun- pa, mieszają się razem. Ikra ze sterleda, drób-

wykasływane. K-y mniejsze mogą się niekiedy zabliźnić, większe zaś, zwłaszcza gruźlicze, zwiększają się z czasem coraz bardziej kosztem tkanki płucnej, co, rozumie się, za sobą pociągać zawsze musi następstwa najopłakańsze. — Por. A. Sokołowskiego „Wykłady kliniczne chorób dróg oddechowych” (T. II, Warszawa 1903).

Kawgady, wódz tatarski (zm. r. 1319), zaufany Uzbeka, chana Złotej Hordy, pomagał J e-rzemu Daniłowiczowi (ob. Juryj D.), ks. moskiewskiemu, w wojnie z Michałem, księciem twerskim. Ks. Jerzy, pomimo pomocy od Tatarów, poniósł kłęskę, a K. dostał się do niewoli. Ks. Michał twerski podejmował dostojnego jeńca uprzejmie i z bogatemi podarunkami wyprawił z powrotem do chana. Tutaj K. okazał się bardzo niewdzięcznym, gdyż, dla miłości Jerzego, oczernił Michała przed chanem. Michał, wezwany na sąd do hordy, skazany na śmierć, w mękach okropnych żywota dokonał. Kiedy wszakże niewinność jego wyszła na jaw, K. z rozkazu Uzbeka został stracony.

Kawi jest nazwą starodawnego języka mieszkańców wyspy Jawy, stanowiącego gałąź szczepu językowego malajsko-polinezyjskiego. Nazwa kawi oznacza język wyborny, przedni, wytworny, w przeciwstawieniu do dżawi ‘języka ludowego’. W języku K. Jawańczycy posiadają dosyć bogatą literaturę starożytną, która się rozwijała pod wpływem literatury indyjskiej w okresie od wieku VIII do XV. W języku tym znajdują się przekłady dzieł religijnych, poematów opisowych indyjskich, dzieł historycznych, prawnych i zbiory podań. Pod wpływem kultury indyjskiej do języka K. weszło wiele wyrazów staroindyjskich czyli sanskryckich, co wraz z in-nemi przymieszkami (arabskiemi, portugalskie-mi), bez przekształcenia wszakże gramatycznego ustroju języka, zmieniło nieco dawną zewnętrzną jego postać na dzisiejszą. Starożytny język K. w dawnej swojej postaci pozostał dotychczas językiem religji i w części piśmiennictwa Jawańczyków. Budowa jego jest przyczep-kowa. (Ob. „Język jawański”, w W. Encykl. t. XXXII str. 747 ns.). Badaniu języka K. poświęcił obszerną swą pracę Wilhelm Humboldt p. n. „Ueber die Kawisprache auf der Insel Java” (Berlin 1836 — 39, 3 tomy z 11 tablicami w 4-ce, wyd. Akad. beri., z obszernym wstępem o rozmaitości ustroju mowy ludzkiej...), gdzie mówi też o języku wysp archipelagu Indyjskiego i wpływie kultury indyjskiej na ich mieszkańców. Ob. także: Cust „Modern languages of the East Indies” (Londyn 1878).

ków jesiotra—i czerwony, używany przeważnie w Turcyi i Rumunii, w handlu zwany „tarama”; przygotowuje się go z ikry karpia, szczupaka i leszcza. Prócz tego spotyka się jeszcze K. surowy (jastyczny), tłusty i w południowoeuropejskich krajach K. kefali (Mugil capito), z ikry tejże ryby, prasowanej i zasuszonej, znany pod nazwiskiem „putarcza” (franc, la poułar-ge). Najwięcej używany jest K. czarny z jesiotrów; stanowi on obszerny przedmiot handlu głównie w Rossyi, a częścią także w Niemczech i w Północnej Ameryce, gdzie znany jest pod nazwą „Kawiar*. — W Rossyi rozróżniają K. stosownie do gatunku ryby, z której się go przygotowuje, na jesiotrowy i wyżowy; pierwszy ma ziarna małe i pochodzi z ikry jesiotrów, szypów i siewrug, drugi zaś ma ziarna grube i otrzymuje się go tylko z ikry wyzów. Stosownie do sposobu przygotowania rozróżniają: K. ziarnisty, otrzymywany tylko przez posolenie ikry, wyjętej z ryby, i K. prasowany (pajusny) z ikry, którą soli się w rybiej ropie, a potem pakuje w worki. Ziarnisty K. pakuje się przeważnie w dębowe albo lipowe beczki (do 1-go puda), lub w blaszanki od 1 do 10 funtów. W Ameryce K. pakują w puszki hermetycznie zamknięte, ale ponieważ przy tej czynności konieczne jest nagrzewanie, więc wskutek tego K. otrzymuje się suchy i niesmaczny. Prasowany K. dostaje się do handlu w wielkich beczkach od 15 do 20 pudów. Ilość dobywanego K-u w Rossyi rocznie z jesiotrów liczą na 100 do 120 tysięcy pudów. Wywóz K-u za granicę wynosił w r. 1891—29000 pudów. W Niemczech dobywają nie więcej, nad 1 000 pudów tak zwanego K-u z Elby, z jesiotrów łowionych głównie w rzece Elbie. We Francyi nie umieją wcale przygotowywać K-u. W Ameryce dopiero od 30 lat przyrządzają go i sprzedają do Niemiec pod nazwą „Kawiaru russkiego”—wydobywają go tam rocznie do 10 000 pudów. Czerwonego i białego K-u dobywają w Rossyi do 200 000 pudów. Spożywanie K-u wzrasta z każdym rokiem. Putarczę przygotowują tylko w Martigar (pod Marsylią) i w Korfu — cena jej jeduak jest nader wysoka: około 3 franków za */₄ funta. W Warszawie z ikry jesiotrów poławianych z wiosną w Wiśle przyrządzają także K. drobnoziarnisty; nie ma on jednak ogólniejszego znaczenia, gdyż cała jego produkcya zużywa się na miejscu.— K. jest to ikra ryb (tj. jaja samic niezapłodniouych), którą wydobywa się przeważnie na wiosnę, kiedy t. zw. „czerwona ryba” (jesiotr, wyz, siewruga, sterled) idzie z Kaspijskiego i Azowskiego morza do rzeki, dla wyrzucenia ikry, a niekiedy i jesionią, kiedy ryba idzie dla odpoczynku do rzeki. Ilość ikry w rybie wynosi od ‘/₉ do y#

noziarnista, nie idzie do sprzedaży, lecz zużywa się na miejscu. Gatunki K-u, znajdujące się w handlu, odróżniają się od siebie tylko sposobem przyrządzenia. W celu otrzymania K-u ziarnistego ikrę wrzuca się do sita (pod którera u-mieszcza się jakieś naczynie) i lekko rozciera rękami, wskutek czego całe ziarna wpadają do naczynia, a błonki łączące jajka pozostają na sicie; poczem ziarna te soli się (1 do 5 funtów soli na pud), mieszając rękami. Tak przygotowaną ikrę kładzie się na sito, aby ropa spłynęła, a następnie pakuje do beczek 3- do 5-o pudowych. Jeżeli K. jest dobrze przygotowany, to ziarna są całe i łatwo jedno od drugiego oddziela się. im K. jest mniej solony, tem cena jego jest wyższą. Ten gatunek K-u przygotowuje się tylko z wyza, i u przemysłowców kawiorowych znany jest pod nazwą „Warszawskiego”,

dowe K-u są: białko i tłuszcz, przedstawia on więc materyę bogatą w części pożywne, niemają-cą jednak zbyt wielkiego znaczenia, z powoda wysokiej ceny—2 do 6 rs. za funt. —Używają go przeważnie jako przekąski dla wzbudzenia apetytu.— U nas w dawniejszych czasach zuany i używany był K. wenecki i turecki, jak wspomina o tem St. Czernicki w książce, wydanej w Krakowie w r. 1682, pod tytułem „ Compendium ferculorum”, albo „Zebranie potraw”. Kawior, ob. Kaw i ar.

Kawirondo, Kabirondo, żyzna, dobrze u-prawna, obfitująca w bydło i gęsto zaludniona kraina na północno-wsohodnim brzegu jeziora Wiktorya, które tworzy tu zatokę Ugowe z portem Florence, w angielskiej Afryce Wschodniej. Zupełnie nago chodzących mieszkańców dzieli Hobley na cztery główne grupy: Bantu, Nicoli,

Z. N.

M. H.

Kawka (Monedula europaea) należy do rzędu Wróblowatych (Passeres)f rodziny Kruków (Gorvinae)\ dziób krótki, bez haczykowatego na końcu zagięcia, skrzydła śpiczaste z trzecią lotką najdłuższą, drugą dłuższą od szóstej; upierzenie barwy czarniawej z granatowym na wierzchu połyskiem, na karku i bokach szyi popielate; samica jest mniejszą od samca i różni się jeszcze słabszym granatowym połyskiem ogona. Żywią się głównie robactwem i ziarnami zbożowemi, które stanowią niemal wyłączne ich pożywienie podczas zimy. K-i są towarzyskie; lecąc, zbijają się w małe stada, wydają głos krótki, przenikliwy, donośny, odrębny zupełnie od głosu wszystkich kruków krajowych. Gnieżdżą się w starych murach, w dziuplach, w norach innych zwierząt, pod dachami; gniazda kształtu talerzykowatego wyściełają trawą, suchą darniną, małemi patyczkami itp. Niosą jaja w końcu kwietnia w ilości 3 — 6; w czerwcu wylatują młode; jaja są barwy blado-niebieskiej, posypane oliwkowo-czerniawemi plamkami, zwykle licz-niejszemi przy grubszym końcu jaja.—K-i mieszkają w całej Europie z wyjątkiem Laponii i Ir-landyi; z krajów położonych bardziej na północ usuwają się przed zimą, wracając jednakże na wiosnę do tych samych gniazd. U nas bardzo pospolite, na zimę w większych ilościach przybywają z północy; przez lato trzymają się przeważnie miejsc zalesionych.    K* B'cz"

Kawogarbnikowy kwas (C^H^O,*), glukozyd, wykryty przez Pfaffa w liściach i nasionach drzewa kawowego (Goffea)\ spotyka się też i w innych roślinach jak ostokrzew (Ilex paraguensis), siężygron (Ghiococca racemosa) i inne. Kwas K. otrzymuje się przez strącenie wyciągu kawowego za pomocą octanu ołowiu; osad rozkłada się siarkowodorem, odfiltrowywa i przesącz stęża na łaźni. Kwas K. tworzy żółtawy bezpostaciowy proszek, posiadający w wodnym roztworze odczyn słabo kwaśny oraz smak ściąga-

ponieważ większa jego ilość idzie z Astrachania Elgumi czyli Warnia i Nandi. wprost do Warszawy, a stąd wysyła się go za granicę. Prasowany K. przygotowuje się także z zupełnie świeżej ryby, na wiosnę lub w jesieni, w ten sposób, że ziarna ikry oddzielone od błonek pogrąża się na 5 do 10-u minut w rybiej ropie, solą nasyconej, gdzie miesza się je dokładnie, poczem umieszcza na sicie, a gdy ropa ściecze, wkłada się je do worków z rogoży, w ilości 2 do 3-ch pudów, i w nich prasuje—poczem pakuje się do beczek 3- do 5-pu-dowych. Beczki te wewnątrz wyłożone są płótnem, stąd K. ten niekiedy nazywają serwetowym.

K. ten ugniata się jeszcze silnie w beczkach.

K. zwany „gorącym” przygotowuje się w miesiącu lipcu i sierpniu, niekiedy z materyału już nadpsutego, który wkłada się na sita, a gdy ropa ścieknie, pakuje się wprost do beczek lipowych (2 do 3-pudowych), nie prasując go wcale. K. surowy przygotowuje się także w lecie z ikry, podległej już rozkładowi pod wpływem ciepła,—układa się go w beczki i przysypuje solą. Tu należy także łopanica (z przejrzałej ikry), której ziarna nie są całe, lecz popękane.—Najwięcej K-u dostarcza morze Kaspijskie i jego dopływy (miejscowości: Astrachań, uście Wołgi—

Czeczensk, przy uściu Tereku — Saliansk, przy uściu Kury); potem morze Azowskie i jego dopływy, i nakoniec morze Czarne. Podług badań Ewgorowa działanie K-u na organizm jest takie, że wskutek niego zwiększa się przyswajanie azctu z chleba. Lepsze gatunki K-u są bardzo łatwo strawne. Skład ikry rybiej w procentach, podług Gobleya, jest następujący: woda 64.08, witelin 14.08, łuska 14.53, margaryna i oleina 2.57, holestearyna 0.27, lecitina 3.04, cerebryna

0.20, wyciąg alkoholu 0.39, materya barwna 0.03, sól 0.82, chloran potażu i sodu 0.45, amonium ohlorowe 0.04, kwas fosforowy i siarczyk potażu 0.04, fosforan wapna i magnezyt 0.29 i ślady żelaza.—W K-rze znajduje się wody 73.19 części, materyj azotowych 21.34 cz., tłuszczu 3.89 cz., popiołu 1.58 cz. Główne części skła- I jący; kwas ten okazuje silne własności reduk-

to

cyjne: amoniakalny roztwór srebra pod wpływem kwasu K-ego natychmiast się odtlenia; przy-czem występuje bronzowe zabarwienie ze wspaniałą zieloną fluorescencyą. Chlornik żelaza wywołuje w rozcieńczonych roztworach wodnych kwasu K-ego zielone zabarwienie, w stężonych zaś strąca ciemno-zielony osad. Roztwory alkaliczne wskutek utlenienia się szybko czernieją. Przez suchą destylacyę kwasu K-ego powstaje pirokatechina; pod wpływem rozcieńczonych kwasów częściowo, a pod wpływem ługów całkowicie, następuje uwodnienie kwasu K-ego, przy-czem tworzy się cukier gronowy i kwas kawowy: C₃₁H₂₈0₁₄-f 2H₂0 = C₉H₈0₄-j-2C₆H₁₂0₆. Ponieważ kwas kawowy posiada budowę

—CH:CH.COOH

zwrotnikowych, jak np. z rosnącego na Fernando-Po krzewu Randia genipaeflora DC. i innych (ob.

J. Trz.

Kawa).

Aj

liii

C.H,—oh

6 3—OH

więc kwas K. uważaó należy jako eter kwasu kawowego i glukolizy, czyli musi on mieć budowę

Wß

[m,

fJmKßy.

rmmêSr

i.

p o — CH:CH.COOH ^6    _(oc₆Hu0₅)₂

Ponieważ kwas ten tworzy dwuosazon, więc w resztkach glukozy winny być grupy aldehydowe w stanie wolnym, co też zgadza się z sil-nemi własnościami redukcyjnemi tego gluko-

M-cho.

t *■

wm

• s]

zydu.

Kawon, ob. Arbuz.

Kawowe drzewo, ob. Kawowiec.

Kawowiec (Coffea arabica) jest to niewysokie drzewo lub krzew, należące do rodziny Ma-rzanowatych (Rubiaceae), o wielkich ciemno-zielonych, lancetowatych liściach i białych, aromatycznych kwiatach. Owoc K-a zarówno postacią jak barwą i wielkością przypomina wiśnię, zawiera jednak wewnątrz, nie jedną, lecz dwie pestki, przypłaszczone w miejscu zetknięcia się i otoczone dość cienką warstwą tkanki mięsistej. Wewnątrz pestki mieści się duże nasienie, składające się z drobnego zarodku oraz z wielkiego, bardzo twardego bielma, którego twardość zależy od mocno zgrubiałych błon komórkowych. Komórki bielma zawierają wewnątrz, prócz plazmy, tłuszczu i t. z w. kwasu kawowego, jeszcze specyficzny alkaloid—kofeinę, dzięki któremu nasienie K-a zawdzięcza swe rozpowszechnienie jako używka (ob. Kawa).—K. rośnie dziko w Afryce (Abissynia, Sudan, Gwinea), uprawiany w całej strefie zwrotnikowej. Wymaga on średniej temperatury 27—28° i obfitej wilgoci i cienia. Stąd doliny górskie nadają się najlepiej do uprawy K-a. Mnoży się z nasion, owocuje już w 3-im roku, po latach dwudziestu jednak trzeba stare krzewy zastąpić nowemi. Prócz gatunku Coffea arabica L. dla otrzymania kawy hoduje się i inne, np. Coffea liberica Hiern. w Li-beryi, C. stenophylla w Gwinei Wyższej, C. race-mosa Ruiz et. Par w Peru itd. Zresztą kawę otrzymać można i z innych marzanowatych pod-

Fig. 28. Kawowiec (Coffea arabica).

1. Kwitnąca gałązka; 2. Owoc; 3. Owoc w przekroju; 4. Nasienie.— Według Wossidlo.

Kawowy kwas, ob. Kawogarbnikowy

kwas.

Kay Adryan Tomasz, malarz flamandzki z XVI w., oh. Cay.

Kay John, malarz szkocki, miniaturzysta i karykaturzysta (* r. 1742 w Dalkith—f w r. 1830 w Edynburgu). Wykonał około 900 karykatur różnych współczesnych osobistości, znanych w świecie edynburskim. Niektóre z tych karykatur wyszły w osobnem wydaniu p. t. „E-dinbourgh Portraits”.

Kay-Shuttleworth sir Jakób Filip, pedagog angielski (* 20 lipca r. 1804 w Rochdale — f 26 maja r. 1877 w Londynie); był urzędnikiem bankowym, kiedy w 21 r. ż. zaczął stu-dyować nauki medyczne. Po ukończeniu zna-komitem nauk w Edymburgu otrzymał w r. 1827 doktorat i poświęcił się praktyce lekarskiej. Niebawem zasłynął jako jeden z najbardziej wziętych medyków, w Manchesterze. Kwestye społeczne żywo go zajmowały. Napisał „The Moral and Physical Condition of the working classes” (Manchester 1832), pracę, która spowodowała ważne reformy fabryczne w przędzalniach i tkalniach bawełny w Anglii, mające na celu ochronę zdrowia klas pracujących; „Thoughts and Suggestions on certain social problems” (Londyn 1873) i t. d. Głównie atoli zdobył so-

K. B

z d. 14 czerwca).

bie imię trwałe w Anglii jako pedagog i twórca systematu wykształcenia ogólnego, istniejącego dotychczas w Anglii. W r. 1839 K. założył w Battersea pierwsze seminaryum normalne nauczycielskie, którem kierował osobiście, a jednocześnie ogłosił wiele prac pedagogicznych, z których wymieniamy: „Public Education” (Londyn 1853) i „Four Periode of public Education” (tamże 1862), Z innych prac naukowych K-a godne są uwagi: „The Physiology, pathology and treatment of asphyxia” (Londyn 1834), a z beletrystycznych: „Scarsdale” (1860, 3 t.), „Rib-blesdale” (1874, 3 t.) itd. W uznaniu ważnych zasług K-a dla społeczeństwa królowa Wikto-rya mianowała go baronetem d. 22 grudnia roku 1849.

Kaye (pisany też czasem Key) Jan, najczęściej nazywany z łacińska Gaius Britannus (* w Norwich [Norfolk] d. 6 października roku 1510—f w Londynie d. 29 lipca r. 1573), lekarz i humanista słusznie ceniony. — Do nauk przykładał się początkowo w Cambridge; następnie wyjechał do Włoch, gdzie oddawał się pracy w uniwersytetach różnych, szczególnie zaś w Padwie, gdzie kolegował z Andrzejem V e-salem (ob.) i w Bolonii, gdzie mu w r. 1541 przyznano godność doktora medycyny. W roku następnym w Padwie miewał odczyty o Arystotelesie, w roku zaś 1543, zwiedziwszy jeszcze Francyę i Niemcy, powrócił do Anglii i osiadł naprzód jako lekarz w mieście rodzinnem; następnie zajmował się wykonawstwem lekarskiem czas pewien w Shrewsbury; nakoniec przeniósł się do Londynu, dokąd go powołał król Henryk VIII na profesora anatomii.—W czasach późniejszych K. był lekarzem przybocznym królowej Maryi Tudor, oraz następczyni jej, Elżbiety.—Od r. 1547 był przewodniczącym londyńskiego stowarzyszenia lekarskiego (College of Physicians), w roku zaś 1559, jako dziekan, objął redakcyę wydawanych przez towarzystwo rzeczone „Transactions”.—Na polu literacko-le-karskiem zasłużył się K. głównie jako wydawca dzieł lekarskich, grecko-łacińskich, oraz jako autor prac ważnych dla dziejów lecznictwa i chorób nagminnych; do pierwszych należą między in-nemi: „Cl. Galeni Pergameni, libri aliquot grae-ci partim hactenus non visi, partim a mendis, quibus scatebant innumeris, ad vetustissimos Codices repurgati et suae integritati restituti. an-notationibusque illustrati” (Bazylea 1544); „Galeni liber de sanitate tuenda” (tamże 1549), a także, choć nie zupełnie, „De medendi metho-do ex C1. Galeni et Io. B a p t. M o n t a ni Ve-ronensis, principum medicorum Bententia; libri duo” (Bazylea 1544, Louvain 1556 i Bazylea 1558); do drugich zalicza się „De ephemera britannica liber” (Londyn 1551 i wydanie nowe Heck er a w Berlinie 1883) i „A boke or counseill against the disease commonly called the sweate or sweating sickness.” (Londyn 1552; w przekł.

łac., tamże 1566 i 1751); obie prace te zajmują się t. zw. potnicą angielską (ob.) i należą do rzędu źródeł najcenniejszych o chorobie tej, panującej wówczas nagminnie w całej nieomal Europie.— Por. „Biographie médicale” (T. V str. 421); „Medical Times and Gaz.” (rocznik 1878; nr. z d. 18 maja) i „British med. Journal” (r. 1879; nr.

Dr J. p.

Kaye John William, historyk wojskowy angielski (* r. 1814 w Londynie — f r. 1876 w Forest Hill); studyował nauki wojskowe w Ad-discombe, w r. 1832 wysłany został do Indyj w randze kadeta artyleryi bengalskiej, w roku 1841 podał się do dymissyi. W trzy lata później założył pismo „Revue de Calcutta”, napisał romans „Long Engagements”, a po powrocie w r. 1856 do Anglii wstąpił do zarządu Kompanii Indyjskiej, polem na miejsce Johna Stuarta Milla został sekretarzem w departamencie Indyj i stanowisko to zajmował do r. 1874.— Z licznych dzieł jego ważniejsze: „History of the War in Afghanistan” (2 tomy), „Memoirs of the services of the Bengal artillery” i t. d. Naj-ważniejszem dziełem K-a jest „The History of the Sepoy War” (3 tomy), które ukończył dopiero w r. 1890 pułkownik G. B. Malleson i wydał p. t. „Kaye and Malleson’s History of the Indian mutiny”. W r. 1867 K. wydał „Lives of Indian officers” (wyd. 2-e w r. 1889).

Kayser Karol Ludwik, filolog klasyczny ur. w Heidelbergu 3 lutego r. 1808, um. tamże 5 maja r. 1882. Nauki gimnazjalne i studja uniwersyteckie (1825 — 30) odbywał w mieście rodzinnym, następnie udał się z Creuzerem w podróż naukową do Paryża, w r. 1833 habilitował się w Heidelbergu, w 1841 został tamże profesorem nadzwyczajnym, a w r. 1863 prof. zwyczajnym filologji klasycznej. Trwałe zasługi położył wydaniem pism Filostrata Flawjusza, uczonego sofisty III wieku po Chr., i krytyczne-mi o nich pracami. Ogłosił naprzód rozprawę: „Notae criticae in Philostrati vitas sophistarum” (Heidelberg 1831); następnie teksty: „Philostrati vitae sophistarum” (t-że 1838); „Philostrati libri de gymnastica” (t-że 1840); „Philostrati quae su-persunt” (Zurych 1844 — 46, 3 tomy; wyd. 2-e, 1853): w wydaniu tym złożył dowody rozległej wiedzy filologicznej, podał dokładną ocenę rękopisów i wykazał znajomość stylu Filostrata i prozy greckiej. Nadto wydał: „Philostrati opera auctiora” (Lipsk 1870—71, 2 tomy) i poprzednio jeszcze Cornificiusa, domniemanego autora 4-ch ksiąg o krasomówstwie, ułożonych ze źródeł greckich, p. n. „Cornifici rhetoricorum ad He-rennium libri IV” (Lipsk 1854). K. stara się we wstępie udowodnić, iż Cornificius jest istotnie autorem tego dzieła. Nadto sporządził wydanie zbiorowe pism Cycerona wspólnie z Bai-terem (5 tomów, Lipsk 1860, u Tauchnitza). Zbiór rozpraw K-a o pieśniach Homerowych wydał wraz z jego biografją Usener w Lipsku 1881.

H.

Kayser Paweł, prawnik i mąż stanu niemiecki (* 1845), w r. 1890 został zarządzającym departamentem kolonij w ministeryum spraw zagranicznych. Z prac jego wyróżniają się: „Abhandlungen aus dem Process und Strafrecht” (Berlin 1873); „Die Strafgerichtsverfassung und das Strafverfahren” (Paderborn 1879); „Die Aktiengesetznovelle” (1891); „Die Gewerbeordnung”

H. K.

Dr S. P.

Jako znawca muzyki K. ogłosił rozprawę „Ueber Glucks Orpheus”.—Por. K. B. Starek „Zur Erinnerung an K. L. Kayser” (Heidelberg 1872).A- K-Kayser Henryk, architekt niemiecki (* r. 1842); po ukończeniu akademii budowniczych w Berlinie założył wraz z Karolem v. Grosheim biuro budowlane i wraz z tymże wzniósł wiele budowli, pomiędzy któremi zasługuje na uwagę: gmach północno-niemieckiego banku kredytowego ziemskiego, wykonany w stylu włoskiego renesansu; dalej—w stylu niemieckiego renesansu dom handlowy nowojorckiej Germanii; pałac browaru Pschorra; dom niemieckich księgarzy w Lipsku i wiele innych budowli. Obaj wykonywali także projekty na roboty kowalskie, meblowe, kamieniarskie, przez co przyczynili się do podniesienia berlińskiego przemysłu artystycznego; są oni o-bydwaj członkami akademii sztuk pięknych w Berlinie.

(wyd. 2-e, 1888).

Kayserling, ob. Keyserling.

Kayserling Meir (Maurycy), współczesny u-czony, rabin żydowski (ur. w Hannowerze d. 17 czerwca 1829 r.). Kształcił się w rozmaitych uczelniach talmudycznych w Austryi i Niemczech i w uniwersytecie berlińskim, gdzie szczególny na niego wywarł wpływ historyk Ranke. W r. 1861 został powołany na rabina do Lengnau (w Szwajcaryi), a stąd w r. 1870 do Budapesztu. Jako rabin K. należy do wybitniejszych mówców, jako uczony zajmuje się rozmaitemi gałęziami z dziedziny nauki judaistycznej, a zwłaszcza historyą Żydów na półwyspie Pirenejskim. Z licznych jego publikacyj zasługują na wyszczególnienie: 1) „Sephardim. Romanische Poe-sieen der Juden in Spanien” (1859); 2) „Ein Feiertag in Madrid” (1859); 3) „Die Juden in Navarra, den Baskenländern und auf den Balearen” (1861); 4) „Menasse ben Israel, sein Leben und Wirken” (1861); 5) „Moses Mendelssohn, sein 'Leben und Wirken” (1862, wyd. 2-e 1888);

6)    „Geschichte der Juden in Portugal” (1867);

7)    „Bibliothek jüdischer Kanzelredner” (2 tomy,

1870); 8) „Die jüdischen Frauen in der Geschichte, Litteratur und Kunst” (1879); 9) „Bi-blioteca Espahola - Portugalesa - Judaica. Dictionnaire bibliographique... etc.” (1890); 10) „Christoph Columbus und der Anteil der Juden an den spanischen und portugiesischen Entdeckungen” (1894); 11) „Die jüdische Litteratur von Mendelssohn bis auf die Gegenwart” (1896); 12) „Ludwig Philippson, eine Biographie” (1898) itd. Niektóre z tych dzieł zostały przetłóma-czone na język hebrajski i angielski. Z prac publicystycznych K-a należy wymienić: „Die rituelle Schlachtfrage” (1867); „Die Blutbeschuldigung von Tissa-Eszlar” (1882); „Der Wucher und das Judenthum” (1882); „Das Moralgesetz des Judenthums in Beziehung auf Familie, Staat und Gesellschaft” (bezimiennie, 1882) itd.

Kaysersberg (Kaisersberg), miasto kan-tonalne w Górnej Alzacyi, w okręgu Rappoltsweiler nad rzeką Weiss, stacya kolei Kolmar-Schnierlach, 245 m. nad poz. morza, około 3 200 mieszkańców, w tej liczbie około 200 ewangie-lików i kilkudziesięciu żydów. K. ma starożytny kościół parafialny z w. XI, zwaliska zamku, ratusz gotycki, starodawne domy mieszczańskie; jest siedliskiem dekanatu katolickiego, sądu okręgowego, urzędów celnego i leśnego, wreszcie poczty i telegrafu. Przemysł miejscowy: olbrzymia przędzalnia bawełny wraz z tkalnią, garbarnie, fabryki wyrobów z drzewa, cegielnie, tartaki, fabryki zamszu i młyny. Znaczna hodowla latorośli winnej (114 hektarów pod winnicami) i handel winem. K. założony został przez Fryderyka II, cesarza niemieckiego, a od króla Adolfa (1252—98) otrzymał prawa miejskie. Za wojen chłopskich w r. 1525 przez chłopów zdobyty. Zamek uległ zburzeniu podczas wojny Trzydziestoletniej.—Od miasta K-u słynny kaznodzieja niemiecki z okresu przedrefor-macyjnego, Jan Geiler (ob.), otrzymał przydomek von Kaysersberg.

Kaysiewicz (Kajsiewicz) Hieronim, ksiądz ze zgromadzenia zmartwychwstańców, współzałożyciel tego zgromadzenia (Congregatio Resur-rectionis), mąż duszy niepospolitej i kaznodzieja nader wysoko w naszem kaznodziejstwie stojący. K. ur. d. 7 grudnia r. 1812 w Maryampolskiem, na granicy Prus Książęcych, w folwarku Słowiki, należącym do dóbr Giełgudyszek Niższych, gdzie jego rodzice, pochodzący ze Żmudzi, Dominik i Anna z Pawłowskich, byli dzierżawcami. Wychowany bogobojnie w domu rodzicielskim, okazywał upodobanie wczesne do muzyki i marzeń samotnych. Małem bardzo pacholęciem rozpoczął naukę szkolną u pijarów w Rosieniach, a później w szkołach sejneńskich odbył chlubnie kurs nauk średnich, które ukończył w r. 1829. W szkołach znanym był z łatwości wierszowania i zamiłowanie do muzyki nie odstępowało go. Przełożony szkół sejneńskich, pijar, Paweł Chrzanowski, autor znanego niegdyś dziełka „Wybór różnych gatunków mowy wolnej” (Warsz. 1816) i jeden z prof., Woje. Rybiński, utrwalali w jego umyśle uczucia miłości społeczeństwa, które mu do zgonu przyświecały. Siedemnastoletnim młodzieńcem zasiadł na ławie uniwer. warsz., gdzie się zapisał na wydz. prawa i administracyi, oddawał się jednak przeważnie literaturze, uczęszczał na wykłady Brodzińskiego i Osińskiego, marząc o sławie literackiej. Poza studyami u-niwersyteckiemi dużo pisał, tworząc ody, trage-

27

Bno. Powu, Iltutr. Zone. 276, I. XXXV.

dye, komedye, powieści. Bezimiennie posłana Osińskiemu oda była przezeń z katedry odczytaną. Osiński mówił, że „rymy dobre”. Brodziński inny sąd wydał, gdy mu K. przyniósł swą wierszowaną tragedyę w pięciu aktach: łagodnie uśmiechnął się i radził w tece zachować parę lat, a potem przejrzeć. Więcej powodzenia miała powieść o przygodach hrabiego Wilczka, którą Ordyniec w „Dekameronie” drukował, wzywając młodziutkiego K-a do stałego współpracownictwa i dając mu dobre warunki u siebie, gdy tę powiastkę Maur. Mochnacki pochwalił w „Kurye-rze Pols.” w r. 1830. Wypadki, które dla K-a zupełnie niespodzianie nadeszły, wyprowadziły go na inne pole działania. Widzimy wkrótce K-a na placu boju pod Nową Wsią; tam otrzymał ciężką ranę na twarzy; blizna duża, idąca przez czoło i źrenicę, jej nienaruszywszy, na życie całe pozostała po tern cięciu, nadając jego postaci pięknej wyraz marsowy. We Francyi, dokąd się udał, z poezyą nie zrywa—pisze i wydaje „Sonety” (w Paryżu u Pinarda), Mickiewicz zachęca go do dalszej pracy na niwie poezyi. Przytem bardzo czynny bierze udział w gwar-nem życiu wychodźtwa, ma możność bliższego przypatrzenia się politykowaniu ówczesnemu, do którego wreszcie nabiera wstrętu, tembardziej, że był umysłem bardzo trzeźwym. Nie doszedł

24-ch lat życia, a już tak się przesycił polityko waniem, tak wybornie ocenił bezowocność tego politycznego gwaru, który go otaczał i którego poważną cząstką był on sam, przez pewien czas, iż postanowił szukać innych dróg, innego pola działania. Zniechęcony, z duszą zbolałą, szukając dróg do odrodzenia siebie, wpadającego na bezdroża obojętności religijnej, i do odrodzenia społeczeństwa, niemającego znikąd nadziei ratunku, doszedł do przekonania, że tylko prawdy wieczne, prawdy Boskie są w stanie uzdrowić Ludzkość. To samo uczucie, to samo cierpienie, ból społeczny, które doprowadziły Mickiewicza do messyanizmu, Z. Krasińskiego do „Psalmu Dobrej woli”—jak twierdzi znakomity biograf K-a— doprowadziły go do powołania kapłańskiego. Uznając odrodzenie religijne i moralne swego społeczeństwa za jedyną drogę właściwą, prowadzącą do przyszłości, postanowił sam wziąć na barki swe to brzemię pracy i powołać do tego trudu zastęp innych pracowników. K. i przyjaciel jego, Piotr Semenenko, pierwsi suknie przywdzieli. Przeszłość ich była podobną, a obaj, jak się zdawało, dalekimi byli przed niedawną chwilą do tego powołania. K. tak mówi o dniu, gdy powołanie ujawniło się przed obliczem ich ducha: ...„I w dniu Zielonych Świątek r. 1836 wylał na nich Bóg w miłosierdziu swojem szczególną łaskę, tak, że ci, co mieli być węgielne-mi kamieniami przyszłej budowy, w duchu zupełnie się co do zamiaru swego porozumieli i zgodzili się trwać wespół...”. Był to początek Zgromadzenia, które wkrótce miało powstać i zakwitnąć, rozszerzając się na dwóch półkulach świata pod nazwą Congregatio Resurrectionis. D. 5 grudnia r. 1841 K. wraz z Semenenką o-trzymali w Rzymie święcenia kapłańskie, a d. 8 grudnia K. odprawił pierwszą mszę św. w bazylice Santa Maria Maggiore, przy zwłokach św. Hieronima, swego patrona. Od owej chwili zaczynają się jego prace kapłańskie i missyonar-skie, zacznie się wkrótce zawód kaznodziejski. Dnia 10 września r. 1842 usłyszano go po raz pierwszy na kazalnicy w kościele św. Rocha w Paryżu, i od pierwszego kazania, „o rządach Opatrzności”, które wygłosił po polsku do au-dytoryum złożonego z ziomków, stanął na bardzo wyniosłej wyżyuie kaznodziejskiej, oddawna u nas przez nikogo niezajętej. Wrażenie wywołał niezmierne. Od pierwszego kazania aż do licznych innych K. zajmuje stanowisko zarazem kaznodziei i obywatela, występuje wobec swych słuchaczy, podobnie jak Skarga niegdyś, w tym podwójnym charakterze. W licznych późniejszych kazaniach uwydatnia się to stanowisko obywatela i kapłana. Kazalnica stała się dla K-a odtąd polem służenia społeczeństwu i pracowania nad jego moralnem odrodzeniem. Odczuwano w jego przemówieniach kaznodziejskich wszystkie cierpienia społeczne, które on w sobie samym skupiał niejako; on je znał, nie z ksiąg, nie z opowiadań je zaczerpnął — były one jego istotą, mówiąc o nich, czynił wrażenie olbrzymie, nawoływał do życia chrześciańskiego, do pracy dla dobra społeczeństwa, nie na innych drogach, ale na polu odrodzenia się religijnego, moralnego. W epoce drugiej połowy XIX w., wśród nielicznej grupy wybitnych kaznodziejów, jak Kar. Antoniewicz, Aleksy Prusinowski, K. b>ł przedniejszym, bo najbardziej swojskim, najwięcej zespolonym z dążnościami, z bólem, z nadzieją społeczną. Stylem, plastycznością obrazów, uczuciem i natchnieniem jego kazania górowały nad innemi. Nikomu, ani też żadnym kierunkom i dążnościom społecznym nie schlebiając, wrodzony zaś mając trzeźwy pogląd na rzeczy, daleki od złudzeń, ściągał nieraz na siebie gromy i zarzuty, które uogólniano, i, z powodu jego niektórych wystąpień, uderzano taranem gniewu i oskarżeń na cały zakon zmartwychwstańców, jego pracą wytworzony. W dalszym biegu lat żywot to wielce czynny, niezmiernie pracowity: Francya, Włochy, Kanada, Stany Ameryki (Kentucky, Texas), kraje słowiańskie na półwyspie Bałkańskim, jak Bułgarya, wreszcie chwilowo Poznańskie i Galicya, widywały go i były niwą jego działalności mis-syonarskiej. Sterany zbożnym trudem, któremu oddawał zawsze wszystkie swe zasoby u-mysłowe i siły fizyczne, zgasł wśród prac kapłańskich w Rzymie, nie dożywszy jeszcze lat sędziwych, w 61-m roku życia. Padł rażony niespodzianą niemocą w środę popielcową (d. 26 lutego r. 1873), na ulicach Wieoznego Miasta;

zaniesiony stamtąd do klasztorku éw. Klaudyu- Zgromadź. Zmartwychwstania Pańskiego”, przez sza, wnet życie zakończył. — Drukowane prace ks. P. Smolikowskiego, praca źródłowa, prze-ks. K-a bądź wydawane były w formie oddziel- ważnie z listów złożona, zawiera dużo szczegó-nych broszur (przeważnie odbitki mów pogrze- łów, tyczących się kapłańskiej i missyonarskiej bowych), bądź weszły do zbiorowego wydania działalności ks. K-a. jego pism, bądź też rozrzucone są po różnych wydawnictwach peryodycznych. Oprócz wspomnianych wyżej „Sonetów” (Paryż 1883) do młodzieńczej doby twórczości zalicza się „Nunc di-mittis, Domine”, powieść wierszem z dziejów szkockich z końca XVI w. (Paryż 1836). Jako kaznodzieja i pisarz religijny drukował następujące swe prace: „Kazania na niektóre Niedziele i Święta” (Paryż 1845, zesz. I, Wrocław nast. zesz.); „Kazanie o siedmiu boi. Matki N.”

M. D.

Kayssler Wojciech (* w r. 1769), rozpo czął zawód jako docent w Halli, a skończył ja ko profesor filozofii we Wrocławiu (f 1821 r ) Należy do szkoły Schellinga. Najważniejsze je go dzieła są następujące: „Uber die Natur und Bestimmung des menschlichen Geistes” (1804) „Beiträge zur kritischen Geschichte der neueren Philosophie” (1806); „Einleitung in das Studium der Philosophie” (1812); „Von den Wirkungen der sittlichen Kraft im Menschen” (1815); „Begriff der Ethik als Wissenschaft” (1816).

Kaystros, po grecku Kaoatpoę albo Kaóatptoę, po łacinie Gaystrus, rzeka w Azyi Mniejszej (dzisiaj po turecku Kara Su —Czarna Woda, albo Kuczuk Meinder = Mały Meander), wypływa z gór Tmolos, a przepłynąwszy w krętym biegu Lidyę i Jonię, przytem i żyzną równinę pomiędzy górami Tmolos i Messogis, zwaną „równiną K-a” (Arr. V, 6, 4), uchodzi do morza Egejskiego pod Efezem, którego port zupełnie zamuliła ogromnym osadem mułu i piasku, które z sobą unosi; posuwała też wybrzeże coraz dalej w morze, tak, że już za czasów Pliniusza wyspa Syrie złączyła się tym sposobem z lądem stałym. W górnym biegu nosiła owa równina miano „Kilbiańskiej”, a tutaj też pewnie, według Homera (II. II, 461), szukać należy owych błoni Azyjskich, gdzie po dziś-dzień niezliczone stada łabędzi się gnieżdżą; poeci starożytni często też z tego powodu rzekę ową wspominają.— Porów.: Mela I, 17, 2; Strab. XIII, 620, 626

S. Drz.

M. S.

(Poznań 1855); „Rozmyślania o Męce Pańskiej”

(Paryż [Berlin] 1852, 1859; Warszawa 1875);

„O duchu narodowym i duchu rewolucyjnym”, kazanie do celniejszych zaliczające się (Paryż

1849); „Nauka o władzy doczesnej Papieża”, powiedziana w Paryżu (Poznań 1860); „Przymó-wienie się w Montmorency...” (Leszno 1851);

„Rzecz do braci na wygnaniu zabłąkanej” (Paryż 1835); „Przymówienie się w kościele reform, w Krakowie, z powodu naboż. za Józefa Bory-80wicza" (w „Przegl. pozn.“ 184y, VIII); „Mowa podczas pogrzebu Kłem. z Tańs. Hoffmanowej”

(Paryż 1845); „Mowa pochwalna na cześć św.

Franciszka Sal.” (tamże 1849); „Mowa pogrz. na cześć ś. p. z Grudz. Chłapowskiej” (tamże

1857); „Mowa pogrz. na cześć gen. K. Małachowskiego” (t-źe 1845); „Mowa pogrz. po ś. p.

Mich. Mycielskim, b. gen. wojsk polskich” (t-że 1849); „Mowa pogrz. w kość. św. Rocha w Paryżu, z powodu nab. za Ant. Ostrowskiego wojewodę” (t-że 1847); „Elogio funebre di Mich,

Kayszler Leopold, publicysta niemiecki (* r. 1828 we Wrocławiu); kształcił się w naukach prawnych i filozoficznych, na wszechnicach we Wrocławiu i Berlinie, i zasłynął jako zdolny dziennikarz umiarkowanego kierunku. Do roku 1872 redagował „Spenersche Zeitung”; podczas wojny prusko-fraucuskiej był urzędowym przedstawicielem prasy berlińskiej w głównej kwaterze operujących wojsk niemieckich. Podczas odwrotu korpusu niemieckiego pod wodzą von der Tanna z pod Orleanu po bitwie pod Coulmiers, K. został d. 10 list. r. 1870 wzięty przez Francuzów do niewoli i przez długi czas internowany był w Pau. Sprawozdania swe z teatru wojny ogłosił pod ogólnym tytułem „Aus dem Hauptquartier und der Kriegsgefangenschaft”. W r. 1872 stronnictwa wolnozachowawcze i t. zw.

Lewicki Cardinale...” (Rzym 1858); „O niepoży- i nast. tości Kościoła” kazanie (Paryż 1862); „List o-twarty do braci księży grzesznie spiskujących i do braci szlachty niemądrze umiarkowanych”

(„Tygodn. Katol.” w styczniu r. 1863; toż samo w „Dzienn. Powsz.” w Warszawie ze znacznemi skróceniami, zmieniającemi treść). Zbiorowe wyd. prac ks. K-a wyszło p. t. „Pisma X. H. Kajsie-wicza” 3 tomy (2 tomy wyd. w Paryżu [Berlin],

3-ci w Krakowie 1872); „Pamiętnik o początkach zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego” (u-mieszczony w wyd. zbiorowem jego pism); „Dzieje unii Bułgarskiej” (pracy tej nie dokończył; uzupełniona przez jednego z oo. zmartwychwstańców, druków, w „Przegl. lwów.” t. VI 1873); „Listy do braci i przyjaciół” (opis podróży do Ameryki Półn. i do Brazylii, druk. w „Przegl. lwów.”, przedruk, w zbiór. wyd. pism). Inne u Estr.

„Reichspartei” powierzyły K-owi redakcyę „Deutsches Wochenblatt”; od r. 1874 był K. redaktorem berlińskiej „Post” aż do końca r. 1893. Znany jest nadto jako tłómacz dzieł Turgenje-wa i Pisemskiego na język niemiecki.

Kayzer Henryk, fizyk (* 1853 w Bingen,

IL 321—2, VI 329; Wisłocki „Prz. Bibl.”.—Pisali o ks. K-u: hr. St. Tarnowski „Ksiądz Hier.

K.” („Przegląd polski” 1873); Bron. Zaleski p. t. jak wyżej, „wyciąg z listów i notatek zmarłego” (Poznań 1878); Ks. Jan Koźmian (w zbiorowem wyd. pism ks. J. Koźmiana w t. III, Po-

zuań); Bystrzycki (Kraków 1902).—„Historya nad Renem), kształcił się w Strassburgu, Mona-

= ii#

Ił'

imi*§

f- 18'.

—*-Ą,toPS

Fig. 29. Kazamaty murowane za skarpą, pod wałem głównym (Revêtement en décharge). Przekrój poprzeczny, podłużny i narys. — (Podług Blumhardta).

chium i Berlinie. W r. 1878—85 był assysten-tem Helmholtza, 1885 został profesorem akademii technicznej w Hannowerze, 1894 -uniwersytetu w Bonn. Oprócz rozpraw, zamieszczonych w pamiętnikach akademii berlińskiej, a tyczących się głównie analizy spektralnej, ogłosił „Lehrbuch der Spektralanalyse” (1883); „Lehrbuch der Physik für Studirende” (wyd. 2-e, 1894).

Kaza, ob. Kasa.

Kazafranka, herb polski, ob. Casafranca.

Kazalińsk, miasto powiatowe i twierdza ros-syjska w obwodzie Syr-Daryjskim, na prawym brzegu dolnej Syr-Daryi, o 935 wiorst na płn.-zachód od Taszkientu, a 4 703 w. na płd.-wschód od Warszawy, stacya kolei Orenburg-Taszkient, założona r. 1854. W roku 1897 liczyło 7 600 m ców, Kirgizów i Rossyan, trudniących się handlem z okolicznymi koczownikami kirgizkimi. Ma pocztę, telegraf, przystań wojskową na rzece, 3-klasową szkołę miejską i 2-klasową żeńską.— Powiat K-i leży w najbardziej na północ wysuniętej części obwodu Syrdaryjskiego i zajmuje 66 992 kim. £] obszaru, równego, o charakterze stepowym. Flora miejscowa składa się z trwałych roślin stepowych i jest bardzo urozmaiconą w pobliżu Syr-Daryi, której brzegi pokrywają topole, iwy, rośliny toinowate (Apo-cynum), tamaryszkowate i sitowcowate, dostarczające wybornej potrawy dla stad koczowników. Jeziora, tu i owdzie rozrzucone, mają słoną wodę. Nawet w studniach, które w tutejszej okolicy grają wielką rolę, woda jest często słona-wą i do picia niebardzo przydatną. Lasów niema. Klimat kontynentalny, wiatry głównie płn.-wschodnie. Latem takie upały, że niemal zawsze roślinność na wiosnę bujnie kwitnącą spalą. Ludności liczy powiat (1897) 131860 m-ców, prawie wyłącznie Kirgizów, wyznania mahometańskiego, koczowników i rolników; od r. 1879 bowiem, kiedy większa część bydła padła wskutek braku wody do picia, i śród Kirgizów rozwijać się zaczął pociąg do roli, tak, że obecnie niemal połowa mieszkańców powiatu siedzi na miejscu, trudniąc się rolą. Główną przeszkodą w rozwoju rolnictwa w kraju tutejszym jest brak wody, którą trzeba sprowadzać kanałami z Syr-Daryi. Zboże sprowadzają z Chi-wy. Przemysłu fabrycznego prawie niema; szkół mahometańskich—57.

Kazamata (fr. casemate, niem. Kasematte, hiszp. casamata; nazwa ta ma pochodzić z języka hiszpańskiego od <?asa=domek, izba i wafar=zabijać, co poświadczać zdaje się też i dawna nazwa niem. Mordkeller). Tak zwykliśmy nazywać w twierdzach zabudowania sklepione, o murach silnych, zabezpieczone należycie od działania bezpośredniego pocisków artyleryi nieprzyjacielskiej. Przeznaczenie K-y miewają różne, służą więc albo do obrony twierdzy, a w tym celu budowano je pierwotnie wyłącznie tylko, i w razie takim ustawiana w nich bywa artylerya, albo też zajmuje w nich miejsce piechota, mogąca z tego schronienia, dość bezpiecznego, razić skutecznie oblegających, kuszących się o wtargnięcie do twierdzy; lub też używane są na mieszkania załogi, składy przyborów wojskowych, żywności, prochu, pocisków, na wozownie, szpitale i t. p.; nakoniec w czasie pokoju nieraz służą za więzienia. — Aż do połowy drugiej wieku XVIII K-y, aczkolwiek znane już w stuleciu XV, nie często spotykać się dają w twierdzach ówczesnych, przynajmniej o ile chodzi o cele obrony; zapanowały dopiero, i to nie wszędzie, wskutek zalecenia ich gorącego przez inżyniera francuskiego Montalemberta (ob.), ale nie w ojczyźnie jego, lecz głównie w Niemczech (por. Forty-fikacya), gdzie wszystkie twierdze zbudowane lub przekształcone w wieku XIX suto w nie zaopatrywano. — Sztuka obwarowywania najnowsza stosuje również K-y powszechnie, chociaż w sposób inny zupełnie niż dawniej, ponieważ wobec potęgi niszczącej artyleryi dzisiejszej K-y, podług myśli i wskazań Montalemberta stawiane, utraciły odporność swą nieomal zupełnie.— K., jako jednostka, jest to izba, albo raczej rodzaj piwnicy silnie sklepionej, wykonanej z mu-ru grubego, z wierzchu pokrytej warstwą ziemi, grubą na 1—2 metrów, opatrzonej w ścianie zewnętrznej strzelnicami dla dział lub broni ręcznej.— Zawsze nieomal stawiane bywają obok siebie szeregi K-t, stykających się z sobą, a połączonych korytarzem, na tyłach ich przebiegającym; dawniej też stawiano je nieraz piętrami jedne na drugich, czego się nie czyni już obecnie. W twierdzach zbudowanych przed r. 1870, czę-

*»v

r-

HU

SU

tt

*    4 2«’

sto wzdłuż skarpy wału głównego (ob. Forty-f i kac y a) ciągną się szeregiem długim K-y, służące do ostrzeliwania rowu fortecznego z broni ręcznej, a zarazem utrudniające wybicie wyłomu w opasaniu twierdzy, ponieważ nawet po rozbiciu zupełnem skarpy sklepienia ich podtrzymywały wał, wznoszący się nad niemi; wobec siły burzącej artyleryi spółczesnej korzyść ta spadła już nieomal do zera (ob. ryc. 29). Do niedawna K-y połączone w t. zw. kaponiery (ob.) uchodziły za bardzo silną i skuteczną o-bronę rowów fortecznych, ostrzeliwając je na całej długości z boku,—dziś atoli już zdaleka zburzyć je łatwo można, więc przestały być uży-tecznemi; tak samo upadło znaczenie K-t, wznoszonych na wałach samych jako poprzecznice (traverses), albo też tworzących koszary obronne, tuż za wałem położone. — Ażeby zużytkować wszystkie budynki te, próbowano wprawdzie wzmocnić je tu i owdzie, za pomocą bądź opancerzeń z żelaza lub stali, bądź przez nadanie murom

czenia ich od pocisków artyleryi nieprzyjacielskiej są także z betonu cementowego w kształcie piwnic głęboko nad poziomem położone (ob.

■4

mm

Fig. 81. Kazamata betonowa pod przeciw-skarpą, ( Coffre simple de contrescarpe) do po mieszczenia 2 dział. Narys.— (Podług E. Henne-berta).

isr-

Ar

'"y.

ryc. 32), w nich znajduje pomieszczenie część załogi chwilowo nie będąca na służbie; powtóre, by zapewnić ochronę niejaką od pocisków żołnierzom do obrony wału przeznaczonym, trzymanym w odwodzie, pod wałem samym umieszcza się K-y betonowe, służące im za schroniska oraz za szopy dla dział i amuuicyi podręcznej. Prochownie i składy pocisków mieszczą się także w K-acb, o ile się da, w miejscach, do któ-

Fig. 30. Kazamata murowana pod wałem, opancerzona (części żelazne oznaczone czarno); przekrój. (Podług E. H e n n e b e r t a).

F7?

ich grubości znaczniejszej, używając do tego granitu lub betonu, ale pomimo wydatków olbrzymich nie na wiele się to przydało, więc też w obwarowaniach najnowszych zaniechano zupełnie wszelkich K-t obronnych, umieszczonych pod wałem tuż za skarpą, albo też przed nią w kaponie-rach (ob. ryc. 30). Ponieważ jednak ostrzeliwanie rowów boczne jest obrońcom ich koniecznie potrzebne, więc teraz zakładane bywają w przeciwskarpie K-y, mniej narażone na działanie burzące oguia nieprzyjacielskiego. Budowle tego rodzaju wykonywane bywają z betonu cementowego, tworzącego po wyschnięciu bryłę jednolitą, skale podobną, o ścianach niezmiernie grubych i sklepieniach półkólistych z tegoż materyału, mających przynajmniej 2'/₂ metra grubości, a znajdujących się zupełuie pod poziomem (ob. ryc. 31). W szczegóły budowania i urządzenia ich wdać się tu nie możemy; więcej czytelnik dowiedzieć się o nich może z dzieł wymienionych poniżej.— Oprócz tych K-t, służących do obrony rowu, budowane bywają i dziś jeszcze inne, — więc naprzód mieszkalne dla załogi (zwłaszcza w fortach wysuniętych naprzód), które dla zabezpie-

JU

•!;

■AC

ÿÂ

\ß

Fig. 32. Kazamaty mie sz kal ne (Casemates-cavernes) pod poziomem twierdzy. Narys i dwa przecięcia po liniach AB i CD. — (Podług E. Henneberta).

rych strzały nie dolatują.— Tam, gdzie miejscowość nadaje się do tego, K-y takie wykuwane bywają wprost w skale i są też najodporniejsze.—Por. de Montalembert „La fortificatiou

cle” (tamże 1895); A. Mahiels „Béton, emploi dans les constructions militaires” (Liège 1893); v. Leithner „Die beständige Befestigung und der Festungskrieg” (Wiedeń 1894); E. Henne-bert „Fortification” (Paryż b. w r.); W. Sta-venhagen „Grundriss der Befestigungslehre”

Dr J. P.

perpemficulaire” (Paryż 1776 — 1776; 4 t m>);

H. Blumhardt „Die stehende Befestigung” (Darmstadt i Lipsk 1864; 2 tomy); oba dzieła wymienione zawierają wszystko o K-ch dawniejszych; do czasów nowszych i najnowszych odnoszą się: Plesix et Legrand „Manuel complet de fortification” (Paryż 1883); Brialmont „Situation actuelle de la fortification” (Bruksella 1880); tenże „La fortification de l’avenir d’après des auteurs anglais” (tamże 1891); tenże „La fortification polygonale et les nouvelles fortifications d’Anvers” (tamże 1893); tenże „La défense des États et la fortification du XIX siè

(Berlin 1896).

Kazanie w znaczeniu obszerniejszem jest to samo, co wszelka mowa religijna, wypowiedziana przez sługę Kościoła w celu nauczenia i zbudowania słuchających. Pochodzi wyraz ten od kazać, czyli powagą Chrystusa rozkazywać albo podawać ludziom prawdy wiary i powinności chrześciańskie. Stąd wyraz k a z no dziej a, czyli ten, który każe, naucza imieniem Boga i Jego Kościoła. W ścislejszem znaczeniu kazanie jest osobnym rodzajem mowy religijnej, mającym za przedmiot wykład i udowodnienie jednego założonego tematu według reguł homiletyki (ob.). Z tego względu K. różni się od homilii (ob.), która jest wykładem perykopy ewangielicznej i zazwyczaj rozprawia o tylu przedmiotach, ile ich mieści się w uprzednio przeczytanym ustępie Ewangielii. Różni się od nauki, której za-dauiem jest raczej oświecenie umysłu, niż przekonanie i skłonienie woli. Różni się wreszcie od przemówień okolicznościowych, które rzecz traktują bardziej dorywczo i pobieżnie, opierając się na wrażeniu chwilowem, podczas gdy K. stanowi jednolitą, wykończoną, ściśle według zasad kaznodziejskich przeprowadzoną całość. Forma homiletyczna przeważała w pierwszych wiekach chrześciańatwa i została znakomicie wyrobioną przez Ojców Kościoła; forma kazalna, jakkolwiek również przez nich zapoczątkowana, rozwinęła się w średniowieczu, a u-doskonaliła w w. XVI i następnych. — Formą kazania nazywa się opracowanie i wypowiedzenie jego treści według reguł homiletyki, tak, aby słuchacz prawdę Bożą poznał, w niej się utwierdził, do jej zamiłowania i urządzenia według niej swego życia skutecznie się pobudził. Samo opracowanie kazania zależy na rozwinięciu i uporządkowaniu materyału kaznodziejskiego. Teorya przeto budowy kazania mówi:

a) o rozwinięciu, b) o uporządkowaniu, c) o wypowiedzeniu materyału kaznodziejskiego. Rozwinięcie materyału kaznodziejskiego (według znanego adagiura św. Augustyna: ut veritas pateat, placeat, rnoveat) mana celu: oświecenie umysłu słuchających (więc jasność przedstawienia rzeczy za pomocą objaśnienia, unaocznienia i innych środków retorycznych, i gruntow-nośó albo zasadniczość przedstawienia za pomocą dowodów z Objawienia Bożego, z rozumu, historyi, doświadczenia i powagi ludzkiej, a nadto za pomocą uchylenia zarzutów przeciwnych danej prawdzie chrześciańskiej), poruszenie serca (ponieważ obudzone w słuchaczach odpowiednie uczucie usposabia rozum do chętniej-szego szukania i snadniejszego uznania prawdy i ułatwia woli mocniejsze zwrócenie się do prawdziwego dobra, a skuteczniejsze odwrócenie się od prawdziwego zła, t. j. grzechu) i wreszcie skłonienie woli czyli owocność religijnego nauczania.—U porządkowanie materyału kaznodziejskiego w znaczeniu obszerniejszem zależy na umiejętnem i odpowiedniem do celów kaznodziejskich ugrupowaniu całego szeregu kazań według planu z góry zakreślonego, aby dać słuchaczom możność stopniowego poznania całokształtu prawd i obowiązków chrześciańskicb. W znaczeniu ścislejszem uporządkowanie materyału kaznodziejskiego znaczy tyle, co uszykowanie i powiązanie pojedynczych części kazania. Tego rodzaju uporządkowanie przykuwa u-wagę, dopomaga do ogarnięcia treści kazania, ułatwia więc poznanie prawdy, toruje drogę przekonaniu, poruszeniu serca i skłonieniu woli. Według zasad wymowy kaznodziejskiej, opartych na zasadach ogólnej retoryki, poszczególne czę ści mowy kazalnej są następujące: 1) Wstęp (protasis totalis) czyli część przygotowawcza, składa się zwykle z tekstu (czyli zdania z Pisma św., służącego za „motto” kazania), wstępu właściwego (naprowadza na przedmiot kazania i budzi zainteresowanie słuchaczów), założenia (czyli zapowiedzi, o jakim przedmiocie kaznodzieja zamierza mówić), podziału (t. j. rozkładu kazania na poszczególne części) i zawezwania słuchacza do uwagi, połączonego niekiedy z inwokacyą, czyli krótką stosowną modlitwą. 2) Rozprawa (tractatio) jest częścią kazania, zawierającą rozwinięcie tematu kazalnego. Treścią więc jej będzie wykład i uzasadnienie przedmiotu mowy religijnej, nadto zastosowanie środków retorycznych do poruszenia serca i skutecznego zdeterminowania woli, odpowiednio do celów kaznodziejskich. Rozprawa składa się z jednej lub kilku części, które również mieć mogą swoje osobne wstępy, poddziały, zakończenia, przejścia, wezwania do uwagi i modlitwy. 3) Domówienie (epilogus) jest ostatnią częścią kazania, która je zamyka i do mety doprowadza. Ma na celu, z jednej strony, przez powtórzenie głównych myśli rozprawy, głębiej je zapisać w pamięci wiernych i silne wywołać wrażenie na ich serce i wolę, z drugiej—mowę formalnie zakoń-ozyć. — Wypowiedzenie materyału kazno-

na

Ks. Wł. Kr.

Z. N

dziejskiego polega na przyodzianiu go w odpowiednią szatę, czyli na wyrażeniu go należytym stylem i oddaniu przez stosowną deklamacyę i akcyę kaznodziejską. Stąd ta część teoryi wymowy kościelnej rozprawia: 1) o stylu kaznodziejskim, o jego prostocie, popularności i innych właściwościach (gramatycznych, retorycznych i estetycznych); 2) o deklamacyi (wyrazistość, siła, wdzięk, ożywienie głosu) i 3) o akcyi kaznodziejskiej czyli o stosownem, deklamacyi towa-rzyszącem, wyrażeniu myśli i uczuć za pomocą odpowiedniej postawy ciała, miny i gestów. — Różne są rodzaje kazań, mianowicie: 1) ze względu na treść rozróżniamy kazania dogmatyczne (uzasadniające dogmaty wiary), moralne (zmierzające do urobienia życia i obyczajów chrześcian według zasad religijnych), dogmatyczno-moralne, historyczne i liturgiczne (mają za przedmiot ceremonie, obrzędy, nabożeństwa i uroczystości kościelne);

2) Ze względu na różne okoliczności, kazania dzielą się na świąteczne (na uroczystości Pańskie, N. Maryi Panny, świętych Pańskich czyli panegiryki), o kol i c z n o ś c i o we (pokutne, jubileuszowe, wielkopolskie, pasyjne, dziękczynne, mowy ślubne, żałobne i t. d.). Ze względu zewnętrzną formę rozróżniamy kazania w ścisłem znaczeniu, homilię (ob.), parenezy czyli egzorty (krótkie przemowy najczęściej od ołtarza wygłaszane), nauki katechetyczne, katechizacye (ob.) i konferencye. Ten ostatni rodzaj albo ma charakter nauki poufnej miewanej zwykle w zgromadzeniach duchownych, np. do młodzieży seminaryjnej, do zgromadzeń duchownych, na różnego rodzaju reko-lekcyach; albo jest rozprawą raczej filozoficzną dla ludzi wykształconych, mającą na celu za pomocą rozumu, doświadczenia i historyi uzasadnić podstawowe prawdy filozofii i religii chrześciań-skiej, np. Boga, duszy, pewność nagrody i kary po śmierci, Bóstwo Chrystusa Pana. Tego rodzaju konferencye winny być wypowiadane jasno, logicznie, interesująco, a mają miejsce w audytoryach odosobnionych, w wielkich miastach, gdzie pewna część ludności zarażona jest niewiarą lub powątpiewaniem o prawdach religijnych. Zresztą konferencye filozoficzne nie-zawsze odpowiadają celowi nauczania kaznodziejskiego, gdyż właściwe zepsucie ludzi oświeconych, również jak i prostaczków, nie leży w poznaniu, ale w sercu, a serca umiejętność nie wyleczy: więc nietyle filozofii tutaj potrzeba, ile raczej gruntownego, a ciepłego, pełnego miłości nauczania prawd i zasad religijnych.

Kazanka, rzeczka w Kazańskim powiecie, gu-bernii Kazańskiej, lewy dopływ Wołgi, bierze początek w lesistej wyżynie wpobliżu wsi Ka-zanbasz, płynie krętym korytem ku południo-za-chodowi między stromemi i urwistemi brzegami i wpada do Wołgi o 4 w. poniżej K-a. Woda K-i zawiera siarczan wapnia i jest niedobra do

picia. Uście Kazanki zapiaszczone, tak, iż na wiosnę tylko przechodzą po niej większe statki do przedmieścia Admiralskiego, mniejsze zaś—do fortecy i samego miasta. K. podmywa część północnego zbocza wzgórza, na którem leży górna dzielnica Kazania.

Kazanlik, K a z a n 1 y k, -I ii k, także K e z a n-lik, miasto w Rumelii Wschodniej bułgarskiej. 398 m. n. p. m., na podgórzu środkowego wielkiego Bałkanu; prawie na wprost słynnej przełęczy górskiej, „Szypka” nazywanej, nad lewym dopływem Tundźy, w rozkosznej okolicy równinowej, zwanej Tulowsko Polje, zajętej na same pola różane; jest głównem na półw. Bałkańskim ogniskiem wyrobu olejku różanego i handlu nim na całą Europę. Położone w okr. administr. Eski-Zagra, ma ok. 11 000 m. W pobliżu gorące źródła mineralne i liczne starożytne, pomiędzy niemi i staro-trackie, kopce, kurhany (tumult). W wojnie wschodniej 1877 — 8 r., w lipcu 1877 r. zajęcie znacznemi siłami tu-reckiemi K-u zmusiło wojska rossyjskie pod gen. Hurką do cofnięcia się pod Bałkan, udaremniło następnie napady na Szypkę w sierpniu, a w styczniu 1878 r. przejście Bałkanów na Boże Narodzenie z cofnięciem się Turków złączone, pozwalając zająć Ros8yanom K., otworzyło im drogę do Płowdywia (Filippopol).

Kazanów, osada, dawniej miasteczko prywatne, nad rz. Iłżanką, gub. Radomska, pow. Iłżecki, gm. Miechów, o 42 wiorsty od najbliższej stacyi kolejowej Radomia, ma (w r. 1900) lift domów i 1 580 m-ców, trudniących się rolnictwem i rzemiosłami. Niegdyś wieś do rodziny Kaza-nowskioh należąca, została r. 1566 przywilejem Zygmunta Augusta zamieniona na miasto, otrzymała prawo niemieckie, targi i jarmarki. Miał tu być zamek okazały, zburzony przez Szwedów w połowie w. XVII, po którym wszakże obecnie nie zostało już najmniejszego śladu. Na miejsce pierwotnego kościoła parafialnego również przez Szwedów zniszczonego, J. K. Wąsowicz, dziedzic K-a, w r. 1770 wystawił murowany, dotąd istniejący, pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Król Jan Sobieski w r. 1682 wydał przywilej na założenie w K-wie cechów, które w r. 1864 zniesiono. Osada ma szkołę początkową, sąd i urząd gminny, żydowski dom modlitwy, 6 jarmarków i dość rozwinięty przemysł szewc-ki. Stacya pocztowa w Zwoleniu.

Kazanowscy herbu Grzymała, dawna rodzina, wywodzić miała swój początek od komesów me-dyolańskich (Niesiecki t. V). Po raz pierwszy spotyka się K-skich w drugiej połowie XV w.; mianowicie Dominik z Kazanowa był podkomorzym Kazimierza Jagiellończyka, w r. 1468 starostą radomskim, a potem niepołomickim. U króla cieszył się wielką sympatyą, bo go w bitwie pod Chojnicami, otoczonego przez wojska krzyżackie, ocalił i do Bydgoszczy bezpiecznie odprowadził. Umarł w r. 1485.—Syn jego,

Henryk, w niewoli tureckiej spędził lat 20 i w tym przeciągu czasu tak miał ująć swego pana, że ten z przyjaźni sam mu towarzyszył do ojczyzny i przy nim aż do śmierci zamieszkał.— Brat Henryka, Stanisław, był w r. 1506 podkomorzym lubelskim, w 1519 sędzią sandomierskim.—Syn tegoż, Marcin, poseł na sejm w r. 1569, podpisał akt unii.—Zygmunt, podkomorzy koronny, w młodych latach oddany jako po-kojowiec na dwór Stefana Batorego, następnie był towarzyszem w chorągwi hussarskiej, po-czem jej rotmistrzem. Zygmunt III mianował go pułkownikiem i nadał mu kilka starostw. Wysoko ceniony był jako mistrz w sztuce wojennej, i dlatego też tenże król oddał mu młodzież dworską, aby ją ćwiczył w rzemiośle rycerskiem, a następnie i syna swojego, Władysława, mu powierzył. K. był dumny i ostry, nie cieszył się też sympatyą u podwładnej sobie młodzieży. Brał udział w wyprawie królewicza Władysława na Moskwę w r.

1617,    ale źle się w niej zasłużył; niechętny bowiem Chodkiewiczowi, psuł jego najlepsze plany, mając wielki wpływ na królewicza, podjudzał go przeciw hetmanowi, sprawującemu właśnie naczelne dowództwo nad całem wojskiem, a przez to wszystko wywoływał niekarność w szeregach, paraliżował wszystkie ruchy i tem przyczynił się poniekąd, że Wiążmy nie zdobyto, wyprawę zaś całą zakończono rozejmem w Dywilinie w roku

1618.    Był potem K. starostą soleckim, kokenhau-skim, kłobuckim, mucharowskim, a w r. 1632 jedn^ m z delegatów pierwszej legacyi królewicza Władysława do stanów, gdy królewicz ubiegał się o tron polski. Ostatnie lata życia spędził na ascezie i umarł w 71-m roku życia w r. 1634 w Warszawie. W kościele archikatedral-nym (warszawskim) ma piękny, marmurowy nagrobek. Według Janockiego, Zygmunt K-ski zostawił historyę Zygmuuta III po łacinie, a ręko-pism tego dzieła znajdował się w bibliotece Załuskich. Przypisał ją K. Władysławowi IV, u którego cieszył się podobnemi względami jak u jego ojca.

Od Zygmunta K-go dopiero począwszy, a więc w w. XVII rodzina ta zaczyna rość w wielkie znaczenie, godności i niesłychane bogactwa. Przyczyniła się do tego w ogromnej mierze serdeczna przyjaźń z Władysławem IV. Z K-ich w XVI w. jeszcze żyjących zasługuje na uwagę: Jan, podsędek łukowski z r. 1589, wyznaczony do korrektury praw koronnych na sejmie tegoż roku, zaciekły kalwin, autor wierszowanego utworu p. t. „De apostasia ecclesiae et ope-ribuB Antichristi” w duchu kalwińskim; odpowiedział na nie jezuita Fryderyk Bartsch, a Ju-szyński („Dykcyonarz poetów polskich”) mówi, że dzieło to zostało wytępione.

Z żyjących w wieku XVII zasługują na u-wagę: Marcin, Adam, Stanisław, Dominik Aleksander i Hieronim.— Marcin (f w r. 1636), brat stryjeczny Zygmunta (o którym wyżej), wojewoda podolski, przy schyłku życia otrzymał buławę polną koronną, którą potem zawiesił w Częstochowie przed obrazem Matki Boskiej. Dzielny rycerz, odznaczył się i rany odniósł pod Kircholmem, Telszynem, Smoleńskiem, Chocimem, itd., bo brał udział we wszystkich wojnach za Zygmunta III i 40 lat życia spędził w obozie, wystawiał też własnym kosztem chorągwie. Jako żołnierz również nieraz się zasłużył, ale był pyszny i wyniosły, tern więcej, że ufał w przyjaźń królewicza Władysława, a wskutek pychy niepopularny. Plamą dla niego jest zachowanie się w obozie wobec Chodkiewicza w r. 1617. Gdy Stan. Żółkiew-ski (ob.) stanął na granicy Rzpltej w obronie przeciw Turkom, Marcin był mu posłany na pomoc z chorągwiami lekkiej jazdy. Po zawarciu sojuszu w r. 1617 Marcin z temi pułkami przybył do obozu królewicza, stojącego właśnie pod Wiaźmą i wyruszyć mającego pod Moskwę Śpiesząc do tego obozu, Marcin zdobył po drodze Starodub i przybył do wojsk polskich, powitany z radością przez królewicza Władysława; na nim też wymógł, że królewicz pozwolił mu dowodzić samodzielnie swoim oddziałem, a nie pozostawać pod rozkazami Chodkiewicza, którego królewicz nie lubił, a cała rodzina K-skich nienawidziła. O to powstał gorszący spór między hetmanem Chodkiewiczem a K-imi, Marcinem i Zygmuntem (królewicz trzymał ich stronę), bo Chodkiewicz nie chciał pozwolić na u-szczuplanie i lekceważenie władzy hetmańskiej. Spór ten wpłynął niemało na rozluźnienie karności w wojsku, toczył się bowiem przy wymarszu, a więc publicznie, i przyczynił się do nie tak zado-walniającego i świetnego rezultatu wyprawy, jakiego spodziewali się wszyscy. Sam królewicz musiał tu pośredniczyć i gwałtownego a rozjątrzonego o niesubordynacyę i nieposłuszeństwo hetmana uspokajać. Marcin, który zniewolony był wreszcie ustąpić, nie zapomniał tego hetmanowi. Pod Cecorą dostał się Marcin do niewoli, ale, odziany w prostą siermięgę i udając prostego żołnierza, uzyskał wolność za małym okupem. Umarł w 73-m roku życia. Obok rycerskości celował wielką pobożnością.—Adam (f r. 1649), syn Zygmunta, synowiec Marcina, starosta borysowski, bielski, solecki, kozienicki, nowotarski, stolnik koronny, który-to urząd, utworzony przez Władysława IV, on pierwszy piastował, potem kasztelan sandomierski i podkomorzy koronny, a od r. 1642 marszałek nadworny koronny. Początkowo nie cieszył się wcale przyjaźnią królewicza Władysława, owszem, królewicz nienawidził go; dopiero później, za sprawą brata, potrafił zająć serce królewskie i w tej wielkiej miłości utrzymać aż do końca. Przyjaźń ta stała się tak wielką potem, że wszystko niemal było ich wspólną własnością, nawet odzież, a ani król Zygmunt III, ani stany nie mogły na to poradzić i Adama od boku królewicza usunąć: stanom bowiem

bardzo się nie podobała ta zażyłość i serdeczna przyjaźń, połączona z poufałością, i nawet sejm nie chciał uchwalić zwiększenia dochodów królewicza, bo wszystko „to nie jemu, ale dla Ka-zanowskiego”. Według relacyi sekretarza Zygmunta III, Lampugnani’ego, miał Adam nietylko ogromnie bogate starostwo Borysowskie, tenutę królewicza, trzymać na siebie, ale nawet sprzęty dworu, posągi, obrazy itd., i rzeczy do skarbu królewskiego należące, wyłudzić od królbwicza; miał chodzić w jego odzieniu, a nawet bieliźnie, a wiele upominków i prezentów, jakie królewicz otrzymywał od króla czy magnatów, ku wielkiemu ich oburzeniu, widziano w ręku Adama. Dzięki też temu miał Adam ogromne bogactwa, a jego pałac w Warszawie, świetność jego dworu gasiła wszystkie inne i przeszła w przysłowie.

łalność posłów francuskich, którzy bezskutecznie starali się go przekupić, byle tylko nie przeszkadzał małżeństwu z Ludwiką Maryą. W życiu publicznem brał K. bardzo słaby udział. W r. 1637 był autorem planu ustanowienia ceł morskich. Plan ten, ułożony wespół z Ossolińskim, z którym wtedy nie żyli jeszcze w otwartej nieprzyjaźni, sejm z owego roku odrzucił. Podczas bezkrólewia po Władysławie IV K. należał do stronników Karola Ferdynanda (ob.), a w sprawie kozackiej (bunt Chmielnickiego) przemawiał na sejmie konwokacyjnym w d. 20 lipca r. 1648 za pokojowem jej rozwiązaniem (por. Michałowski „Księga pamiętnicza” p. 113): zgadzał się więc z Ossolińskim. Po śmierci Władysława IV — co do kandydatów różnili się między sobą. Mimo to jednak po wyborze Jana Kazimierza K. i u niego pozostawał w łaskach. Żoną Adama była bardzo bogata Elżbieta, córka Aleksandra Służki, wojewody trockiego, ale małżeństwo to było bezdzietne. Elżbieta po śmieroi męża oddała swą rękę i bogactwa, tak dziedziczne jak mężowskie, Hieronimowi Radziejowskiemu (ob. artykuł w niniejszej „Encykl.”; Szajnocha „Hieronim i Elżbieta Radziejowscy”, Kubala „Proces Radziejowskiego”, zwłaszcza o ile chodzi o losy tego nowego małżeństwa i skandalicznych awantur). — Stanisław, starszy syn Zygmunta a brat Adama, starosta krośnieński i przedborski, zmarł w młodym wieku wskutek nieporządnego życia. Był on „kochankiem” królewicza Władysława (IV), wychowywał się z nim razem od dzieciństwa, żyli też z sobą jak bracia rodzeni. Na tej też przyjaźni budowała swoje nadzieje cała rodzina K-ich. Był najpierwszym powiernikiem, ale też zarazem podnietą do intryg i złego. Na wyprawę moskiewską (1617) królewicz uprosił sobie Stanisława za towarzysza pokojowego. Stanisław podczas tej wyprawy rozchorował się śmiertelnie, a królewicz podczas całej jego choroby nie odstępował ani na krok od łóżka przyjaciela, pielęgnując go starannie. Stanisław, obawiając się śmierci, polecał królewiczowi brata swego, Adama, jako swego następcę; królewicz nienawidził Adama i przyjąć go nie chciał, w końcu jednak zgodził się, i wkrótce Adam stał się takim faworytem królewicza, że mu sam Stanisław zaczął zazdrościć. Przyszło nawet do rozlewu krwi między braćmi. Władysław wziął stronę Adama, Stanisława własnoręcznie ranił i kazał mu iść precz z oczu na zawsze. Wkrótce potem ten najprzystojniejszy z całej rodziny K-skich umarł.—Hieronim, chorąży sandomierski, w r. 1647 fundował klasztor bernardynów w Kazanowie. Dzielny wojownik, zginął bezpotomnie pod Beresteczkiem.—Dominik Aleksander, wojewoda bracławski, starosta bohusławski, syn

Kiedy królewicz wyjechał do wód w Chebie (Eger), a Adam do Królewca, Zygmunt III, chcąc powstrzymać rozrzutność syna a chciwość Adama poskromić, który nawet pierścień pamiątkowy po matce królewiczowi był zabrał,—kazał pałac Adama zapieczętować. Królewicz jednak po powrocie ubłagał ojca, aby nie czynił tej krzywdy i jemu i przyjacielowi. Adam był Władysławowi bardzo oddanym; kiedy się bowiem Władysław znajdował w potrzebie, Ad. cały swój majątek zastawił, a na uwagę Władysława odpowiedział: „Ani przy tobie, Najjaśn. Panie, ubogim być nie mogę, ani bez ciebie bogatym być nie chcę” (Kochowski). Gdy Władysław wstąpił na tron (r. 1632), Adam stał się też bardzo wpływowym człowiekiem i rósł w godnościach i znaczeniu. Zawiadywał dochodami żup solnych i ceł morskich; przez jego ręce sypały się wszystkie dochody królewskiego skarbu; on posiadał „uszy, oczy i serce królewskie”. Popularności jednak w Rzpltej nie miał. Na dworze i w otoczeniu króla podbił sobie wszystkie serca swoją ogładą, serdecznością, dowcipem. Nie lubiła go tylko Cecylia Renata, królowa, i kanclerz koronny, Jerzy Ossoliński, z którym współzawodniczył zawzięcie, i obaj się nienawidzili, wzajemnie starali się sobie szkodzić i paraliżować swe zamiary. Obydwaj byli „kochankami” króla, obydwaj mieli wpływ na niego ogromny, ale naprawdę jeden drugiemu nie przeszkadzał, bo wpływ Ossolińskiego tyczył się spraw państwowych, Adama—prywatnych, dworskich. Cecylia Renata podejrzewała go i czyniła odpowiedzialnym za swobodne życie króla przed ślubem; on jej także nie lubił. W r. 1638 ubiegał się Ad. o pieczęć mniejszą, za sprawą jednak królowej bezskutecznie; odtąd nieprzyjaźń Ossolińskiego i Adama wciąż rosła. Przy sprawie obsadzenia godnośoi marszałka dworu królowej Ad. okazał się intrygantem i wywołał nieporozumienie między małżonkami. Po śmierci Cecylii Renaty, gdy chodziło o wybór nowej Marcina, wojewody podolskiego (o którym wyżej), małżonki, Ad. przemawiał za księżniczką au- odznaczył się także głównie jako rycerz w woj-stryacką i czynił zabiegi, by sparaliżować dzia- naoh ze Szwedami, z Mustafą-baszą, a przede-

28

Ene. po'vr&z. iloatr. Zesz. 976. I, XXXV,

1876 i osobno.

wszystkiem z Kozakami, w czasie buntu Pa-wluka (ob.) pod Kumejkami (1635). Walczył głównie pod dowództwem Stanisława Koniecpolskiego (ob.), hetmana wielkiego koronnego. Był deputatem na trybunał w r. 1629 i członkiem komissyi wojennej do zapłaty żołdu, wyznaczonej w r. 1638. Ożenił się z Anną Potocką, wojewodzianką braoławską, ale miał z niej tylko córkę, Maryę. Na nim w r. 1648 wygasła rodzina K-skich po mieczu.— Mary a, jego córka (* r. 1643 w Podkamieniu — f r. 1687), żona wojewody ruskiego, kasztelana krakowskiego i hetmana wielkiego koronnego, Stanisława Jabłonowskiego. Odznaczała się ogromną pobożnością, a zasłużyła bardzo wiele jako opiekunka dziewcząt z uboższej szlachty i sierot, które własnym kosztem kształciła i wychowy.-wała. Na niej wygasł ród K-ich i po kądzieli, była bowiem bezdzietną. Bliższe szczegóły o niej patrz Jaroszewicz „Matka świętych Polska”. — Szczegóły o rodzinie K-ich i wypadkach, o których tu mowa, podają, oprócz cytowanych wyżej: Kubala „Jerzy Ossoliński” (2 t. passim) i tegoż „Elekcya Jaua Kazimierza” w «Szkicach histor.». Bardzo wiele tu ciekawych wiadomości o całej rodzinie, zwłaszcza o Marcinie, Stanisławie i A-damie.—Por.: Niesieckiego t. V, artykuł w „Enc.’ Orgelbranda i wydawnictwo p. t. „Sapiehowie”. Ossoliński Jerzy, który napisał swoją autobiografię, wiele interesujących rzeczy w niej omawia, zwłaszcza co do Stanisława K-skiego i wzajemnych stosunków: ze Stanisławem bowiem Ossoliński walczył o serce królewicza. Pamiętnik ten drukowany jest w „Bibliotece Ossolińskich”

M. G-y.

Kazań, miasto gubernialue w cesarstwie Ros-syjskiem, główne gubernii Kazańskiej, pod bb°il' szer. płn. i 18°47' wsch., oddalone o 790 wiorst od Moskwy i o 1457 w. od Petersburga, nad rzeczką Kazanką, wpadającą poniżej miasta do Wołgi, nad jeziorami Górnym i Dolnym Rabanem, łączącemi się z Kazanką przez odpływ Bu-łak. Mimo obfitości wód płynących i stojących, mieszkańcy sprowadzają wodę do picia zdaleka, za pomocą wodociągów, gdyż miejscowa jest bardzo brudna. Wołga dochodzi tutaj tylko w czasie wylewu wiosennego. Dawny K. wznosił się w miejscowości noszącej dotąd nazwę „Starego K-a”; na dzisiejszem swem miejscu miasto istnieje od XV w.—Pod względem topograficznym miasto dzieli się na trzy części: wysoką, dolną i nadbrzeżną. Wyższa część miasta posiadała wiele wąwozów, które są obecnie po większej części zrównane, a na nich powyprowadzano ulice. Na wschodnim krańcu tej części leżą przedmieścia Szpitalne i Akademickie, a na północy ciągnie się trakt Sy-birski. Do dolnej części miasta należy większość przedmieść, jak Sukienne, przez które wiedzie trakt Orenburski, przedmieścia tatarskie, Stare i Nowe itd. Część nadbrzeżna ciągnie się pasem wzdłuż lewego brzegu Kazanki, do podno-ża wzgórzy, zwanych „rossyjską Szwajcaryą”, do niej przytyka przedmieście Podłuźnoje. Pod względem zaludnienia K. zajmuje ósme miejsce w RoBsyi; w r. 1893 liczył 125 889 m-ców, w tern 64843 mężczyzn i 61146 kobiet, w r. 1897— 131 508 m-ców; 83°/₀ ludności stanowią Rossyanie, po nich idą Tatarzy (11.5$); pod względem re-ligii prawosławni stanowią ⁴/₅ całej ludności, mahometanie 7io-— Kreml wznosi się na Wysokiem wzgórzu, które jeszcze na początku wieku XIX było od miasta oddzielone wąwozem; obwód murów wynosi 735 sążni, w rogach ocalało tylko 5 niewielkich wież. Mury kremla ucierpiały bardzo w czasie buntu Pugaczewa, zwłaszcza wieża „Spasska”; części zburzone zostały później odbudowane. Wwewnątrz kremlu zachowało się wiele zabytków starożytności, między innemi je-jedyny zabytek z czasów carstwa tatarskiego— wieża Siunbeki. K. posiada 6 klasztorów, 4 sobory, kilkadziesiąt cerkwi, 13 meczetów, kościół katolicki i kościół luterański, teatr zimowy i 2 teatry letnie, 5 łaźni, 13 ogrodów poblicznych. Pomnik „zabitych przy zdobyciu K-a”, piramida z krzyżem na wierzchołku, i pomnik Dier-żawina, bazary, rynki; akademia duchowna, uniwersytet, instytut weterynaryi, 3 żeńskie i 3 męskie gimnazya, instytut nauczycielski, semina-ryum nauczycielskie, tatarska szkoła nauczycielska, szkoły rzemiosł itd.; zakłady filantropijne. K. jest centrem kazańskiego okręgu wojskowego, kazańskiego okręgu kommunikacyi i kazańskiego okręgu izby sądowej. Tutaj koncentruje się przemysł rękodzielniczy gubernii. Przemysł fabryczny i handel jest bardzo rozwinięty, dzięki geograficznemu położeniu miasta, znacznej liczbie przemysłowej ludności tatarskiej i taniości robotnika. W r. 1893 było 85 fabryk z obrotem 8 608 428 rs. Przedmiotami przemysłu są w pierwszym rzędzie produkty zwierzęce (łój i skóry), dalej produkty gospodarstwa wiejskiego, metale, kopaliny i drzewne. — Głów-nemi przedmiotami handlu hurtownego są: produkty zbożowe, towary skórzane, łój, mydło, świece i futra. Z jarmarków tutejszych głównym jest t. zw. „Birża”.—K. nie miał z początku ani politycznego, ani handlowego znaczenia; dopiero upadek stolicy Bułgarów dał początek znaczeniu K-a. Rozwojowi tego miasta stały na przeszkodzie częste napady Rossyan. W w. XV zbudowany został nowy K. z silnym wałem drewnianym i odtąd zaczął szybko wzrastać. K, wiele razy dostawał się w ręce Rossyan, wreszcie w r. 1552 został przez nich ostatecznie zdobyty szturmem. W rok potem wybuchnął tu bunt, który wkrótce stłumiono. W r. 1555 ustanowione zostało episkopstwo kazańskie. K. często cierpiał od pożarów (r. 1579, 1749, 1842 i 1848); w roku 1554 morowa zaraza pozbawiła życia do 48 000 ludzi. W r. 1708 K. został miastem gubernial-nem, a w 10 lat potem ustanowiono w nim ad-ministraoyę floty kaspijskiej.

Kazańska gubernia, gubernia cesarstwa Ros-syjskiego, należąca do grupy centralnych nad-wołżańskich, ograniczona guberniami: Wiacką,

jezior w K-iej gubernii doBięga 400, są one tu jednak bardzo niewielkie (Juksar, Kahan itd.). Klimat K-iej gubernii niewiele się różni od klimatu gubernij sąsiednich, zwłaszcza leżących pod tąż samą szerokością; tylko zima surowsza tu jest, niż na zachodzie. Średnia temperatura roku w K-iu wynosi 3.0°C., stycznia—14.0°, lip-ca 19.6°. Opady wynoszą 450—500 mm., najbardziej dżdżystym miesiącem jest lipiec.—Liczba ludności w K-iej gubernii wynosiła w r. 1893 2221099, w tern 1110 134 mężczyzn i 1110 965 kobiet, to jest 39 m-ców na 1 wiorstę □, w r. 1897 — tylko 2191058 m-ców. — Pod względem religii było: 1529 235 prawosławnych, 24112 raskolników, 2 891 katolików, 102 ormiano-gre-goryanów, 1032 protestantów, 21 karaimów, 2 367 żydów, 648 877 mahometan, 12 462 pogan. Pod względem narodowości: 885 683 Rossyan, 688 650 Tatarów, 3 628 Meszczeraków, 118 511 Czeremisów, 482 260 Czuwaszów, 26 648 Mord-wy, 8 792 Wotiaków, 2 807 Żydów, 2 702 Polaków, 21 Karaimów, 965 Niemców, 102 Ormian, 330 innych narodowości. — Z roślin uprawnych sieją tu głównie żyto, owies, pszenicę, jęczmień, grykę, soczewicę, len, konopie i kartofle. Zbiór siana jest coraz uboższy; w niektórych miejscowościach bydło trzeba karmić słomą. Uprawa jarzyn kwitnie tylko wśród Rossyan, zwłaszcza wpobliżu K-ia. Uprawą owoców zajmują się głównie po prawej stronie Wołgi. Hodowla bydła jest słabo rozwinięta. Rybołówstwo, kwitnące nad rzekami, podupadło trochę w ostatnich czasach. Przemysł fabryczny stoi na wysokim stopniu. W r. 1892 obrót ogólny wszystkich fa-

z. N.

Ufimską, Samarską, Symbirską i Niżegorodzką.

Ma 55 987 wiorst □ obszaru, z czego na jeziora przypada 32.5 wiorst □. Wołga i Kama rozdzielają tę gubernię na trzy części różne.

Kazańskie Carstwo, państwo tatarskie, powstałe w pierwszej połowie XV w. nad środkowym biegiem Wołgi, rozpostarte w północnej części obszaru, zburzonego w wieku XIII, państwa Bułgarów nadwołżańskich, głównie w dzisiejszej gub. Kazańskiej, z zasięgami w gub. Wiacką i Permską od północy, Ufajską („Ufimską*) od wschodu, Samarską od południa i Niżegorodzką i Penzeńską od zachodu. Granice, wogóle nieustalone, od Uralu wcale oznaczyć się nie dają. Podłoże etniczne K-go C-a składało się z Mordwy i Meszczery, oraz stykających się z niemi Czeremisów, Wotiaków i Czuwaszów, a na wschodzie Baszkirów. Napływowymi, ale już przez wielowiekowe życie wrosłymi w grunt, byli Bulgarowie, byli też, choć mniej liczni, Mongołowie-Tatarzy, po przejściu Batu-chana koczujący po nad Wołgą. Założycielem oaratu albo chanatu był Mahmet, Mo(u)hamed, z panującej rodziny Tuka-Timur, blizki krewny Tochtamysza (ob.). Pobity przez brata swego, Kie z y ma, współzawodniczącego z nim o dywan w Złotej Hordzie, przedarł się on z kilku

Pierwsza część, zajmująca przestrzeń między lewym brzegiem Wołgi i prawym Kamy, jest na wschodzie pokrajana wąwozami; na zachodzie zaś posiada powierzchnię równą, błotnistą i pokrytą lasami. Część druga, południowo-wschodnia, leżąca między lewemi brzegami Wołgi i Kamy, posiada charakter stepowy i na północy tylko jest falista. Trzecia część wreszcie, południo-wo-zaohodnia, leżąca na prawo od Wołgi, jest cała prawie pokrajana przez głębokie wąwozy i pochylona z południo-wschodu na północo-wschód; w tej części wznoszą się dwa szeregi wzgórzy, z których pierwszy ciągnie się między rzekami Surą i Cywilią, drugi zaś wzdłuż prawego brzegu Wołgi, poniżej uścia Swijagi, dosięga 300—500 stóp nad poziomem morza. Geo-gnostyczny skład K-iej gubernii nie przedstawia wielkiej rozmaitości. Większa część jej obszaru należy do formacyi permskiej, obfituje w margle, wapienie i piaskowce. W południowej części powiatu Tetiuskiego przeważa jura, głównie po prawej stronie Wołgi. Po lewej stronie tej rzeki znajdujemy osady trzeciorzędowe, które przechodzą przez całą środkową część gubernii, ale najwięcej rozprzestrzenione są w jej rogu północno-zachodnim. Najnowsze osady wreszcie ciągną się pasami wzdłuż biegu Wołgi, Kamy, Swijagi, Sury i innych rzek. Skarby mineralne gu- bryk wynosił 12163 761 rs. bernii K-iej są bardzo nieznaczne; pierwsze miejsce śród nich zajmuje glina, używana do garncarstwa. Grunt K-iej gubernii w ł/₄ części jest gliniasto-piaszczysty (głównie między lewym brzegiem Wołgi i prawym Kamy). Czysty piasek i glina zajmują bardzo niewielką przestrzeń.

Czarnoziem ciągnie się w południowej części gubernii szerokim pasem, który w miarę posuwania się ku wschodowi staje się coraz szerszym.

Grunt wogóle jest urodzajny, największa przestrzeń obrócona pod uprawę ; rozwój rolnictwa postępuje tu kosztem wyrąbywanych lasów, oraz pastwisk, wywierając zły wpływ na stosunki klimatyczne, oraz hodowlę bydła. Kultura gospodarcza stoi na bardzo nizkim stopniu rozwoju; ludność (przeważnie tatarska) nie użyźnia roli, a bujne łąki przekształca w ubogie pola; mimo braku pastwisk nie sieją tu zupełnie traw. Większa część ziemi jest własnością chłopów.—W przemyśle ważne miejsce zajmuje leśny, zwłaszcza w północno-zachodniej części gubernii. Wołga, Kama, Wiatka i Wetługa stanowią dogodne drogi kommunikacyjne; we wszystkich przystaniach na Wołdze ładuje się głównie tysiącami wiernych sobie na północ, a znalazłszy mąkę, zboże, łój, drzewo i metale; z przystani wolny przestwór, postanowił nad nimi zapano-tych najznaczniejsza jest ust’-kazańska. Ilość wać. Pod tą samą nazwą, którą nosiło miasto istniejące już za Bułgarów, założył nowe, bliżej Wołgi, Kazań (:=z kocieł, kotlina), i od tej jego rezydencyi państwo samo nazwę swą otrzymało.

rat trzeciego syna Ibrahima, Abdul-Letiba, udając się o to do samego w. księcia, który pozwolił, a nadto jeszcze władzę w carstwie na zawsze dla rodu Ibrahimowego zawarował. Na początku w. XVI ów wypędzony Mechmed-Amin, wyposażony przez Iwana III w Sierpuchow i inne ziemie, napowrót zjawił się w Kazaniu jako car; oczywiście zawdzięczał to Iwanowi, który, osadzając go na caracie, kazał mu się ożenić z wdową po bracie, owym do Wołogdy zesłanym Ale-chamie. Wpływ żony obudził w Mechmedzie ducha nowego: postanowił uderzyć na tę sarnę Ruś, która mu przez długie lata dawała przytułek. Nie mógł już liczyć na Złotą Hordę, której ostatni chan, więcej już cień niż rzeczywistość, przed trzema laty umarł był w Kownie: rzucał się sam, na potęgę już wówczas bardzo rozwiniętą. D. 24 czerwca r. 1505, podczas jarmarku w Kazaniu targnęli się Tatarzy, wspomagani przez ludność miejską, na posła, na poddanych wielkoksiążęcych i kupców z Moskwy: Bprawili rzeź i dopuścili się rabunku. Zaraz potem wyruszył Mechmed na Niższy Nowogród, obiegł go, podpalił przedmieścia, ale dla braku środków oblężniczych i wskutek buntów w wojsku musiał odstąpić. Nowy w. książę, Wasyl Iwanowicz, w r. 1506 chcąc wziąć odwet, rozpoczął wojnę; ale źle ją prowadził i już w roku następnym zgodził się na rozejm. Groźny Mechmed umierał w zupełnym upadku ducha: poprosił Wasyla o przysłanie na chana kogo zechce, zgadzał się nawet na wojewodę; Wasyl przysłał Szych-Aleja, wnuka owego na ziemi litewskiej zmarłego Achmeda II. Kazańczycy nie byli z niego zadowoleni; dopomógł im syn Mengli - Gireja, krymski Mohamed-Girej I, marzący o wskrzeszeniu Złotej Hordy, osadzając w r. 1521 w Kazaniu Sahib-Gireja. Ten zaczął panować po myśli orędownika swego, a za przykładem poprzednika. Zaraz po zdobyciu Astrachania przez Mohameda kazał wymordować kupców moskiewskich i samego nawet posła, Jurjewa, nie oszczędził; ale gdy się ukazało wojsko w.-książęce — umknął. Kazańczycy powołali na dywan chań-ski 13-letniego Saba-Gireja. Wasyl III miał ułatwione zadanie opanowania Carstwa, ale go jeszcze nie podjął; zażądał tylko od Kazania zakładników i zabronił kupcom ze swych posiadłości jeździć na jarmarki, które wzbogacały Kazańczyków. Przyszło do pięcioletniego ro-zejmu i dopiero nowe znieważenie posła w r. 1530 sprowadziło nową wojnę, nową ucieczkę cara i nowe osadzenie jego następcy przez w. księcia. Władza dostała się Ejnalejowi. Już wtedy K. C. miało zaledwie cień niepodległości; nie pomogło ani carowi ani państwu ożenienie się z nogajską Siunbeką (od niej jeszcze baszta w Kazauiu): w. książę rozstrzygał wszystkie ważniejsze sprawy Carstwa. W r. 1535 stron-

Stało się to prawdopodobnie między r. 1430—7.

Wezwany do ustąpienia z pogranicza wielkiego księstwa Moskiewskiego, odpowiedział pobiciem wojsk Wasyla Wasylewicza i po opanowaniu kraju ogłosił się chanem niezależnym od Złotej Hordy. Jedną z najpierwszych jego czynności było ściągnięcie osadników z południowych stepów nad Wołgą i Donem, a nawet z Krymu.

Pierwsze zetknięcie się śmiałego najeźdźcy, już jako cara Ułu (Uług)-Machm eta, z Rusią zaleską przypada na r. 1438. Rozpuścił wtedy zagony aż pod samą Moskwę, splądrował okolice, spalił i złupił Kołomnę, obiegł gród wielkoksiążęcy, ale choó sam w. książę ucieczką swoją zadanie mu był ułatwił, zdobyć Moskwy nie zdołał. Dnia 6 czerwca r. 1445 chronologii moskiewskiej zamordował tego Mechmeda syn jego własny, Mamotiak, i władzę zagarnął.

Nowy car ponowił napad z lepszym już skutkiem: rozbił w. księcia pod Suzdalem i wziął go w niewolę; po roku dopiero i dwu miesiącach za wysoki okup odzyskali go bojarowie. W r. 1462 Iwan Wasilewicz III skorzystał z zamieszek domowych w carstwie i pierwszy wypowiedział wojnę Tatarom. Panował wtedy Ibrahim; brat,

Kazim, mający licznych stronników, wydzierał mu władzę. Rachuby jednak zawiodły: wojna ciągnęła się długo, a była okrutną, zostawiała po sobie pożogę i pustkę. Nareszcie po wielu niepowodzeniach, a nawet klęskach, Iwan zdobył Kazań i podyktował Ibrahimowi warunki pokoju. Były one łagodne; między innemi Ruś o-trzymywała napowrót wszystkich swoich od lat 40-u zapędzonych w jassyr. Zażywając spokoju od Kazania, Iwan zburzył szczątki rzeczypospo-litej Wielkiego Nowogrodu (1477). Dopiero w roku następnym car kazański spustoszył w. księciu ziemie Wiackie. Gdy wkrótce zmarł, synowie jego zaczęli z sobą walczyć o chanat; przy pomocy Nogajów utrzymał się starszy, A lech am, młodszy zaś, Mechmed-Amin, uciekł na Ruś i jako pretendent stał się narzędziem polityki wielkoksiążęcej. W r. 1487 Iwan Wasilewicz, rozbiwszy już Złotą Hordę, napadł na odosobnione K. C., zdobył Kazań, wziął Alechama w niewolę, wysłał go do Wołogdy, a na krześle carskiem posadził zbiega, Mechmeda-Amina.

Odtąd zaczyna się okres stałego wpływu wielkich książąt moskiewskich. Panowanie protegowanego nie trwało długo. Możni w carstwie, zniechęceni zależnością, podrażnieni handlową i kolonizacyjną swobodą cudzoziemców, porozumieli się z chanem małej hordy Szeibańskiej, pomiędzy Permem a Tiumeniem, wygnali wdzier-cę i uznali nad sobą władzę swego politycznego sprzymierzeńca, Mamuka. Zle na przewrocie wyszli; nowy car okazał się okiutnikiem: znie- nictwo narodowe, zwolna, przy odrębności poli-woleni byli go strącić. Wolni, poprosili na ca- tycznego i społecznego życia, przez czas sam

wytwarzane, pod przewodem możno władzcy, ks. Bułata, i carewny Gorszandy, z pomocą Sahiba, wówczas już chana na Krymie (1532 — 51), silnym odruchem strząsnęło z siebie Moskwę: Ejnalej zamordowany; na carat wyniesiony napowrót Saba - Girej (1536). Z Moskwy przeciwko niemu wychylił się Szyg-Alej, ale, niepo-party skutecznie, do Kazania się nie dostał. Kiedy chan krymski urządzał na posiadłości moskiewskie wyprawę z r. 1540, narodowy car kazański wyruszał na w. księstwo z północy, ale, doszedłszy do Muromu, cofnął się przed wojskami nieprzyjacielskiemi; uległ wkrótce i pod naciskiem politycznym. Zaczęły w Kazaniu spadać głowy „buntowników”, stronników niepodległości; możni i wpływowi wraz z rodzinami szli tłumnie na wygnanie, wybuchła nakoniec przeciwko tchó-rzowatemu a okrutnemu odstępcy rewolucya: Saba zdążył umknąć; na krótko wdarł się Szyg, ale dzięki pomocy moskiewskiej zbiegły car po raz trzeci zapanował. W r. 1549 zmarł Saba, zostawiając wdowę, ową Siunbekę, i 2-letniego syna; okrzyknięto go chanem. Z zamętu i wzburzenia wewnętrznego w K-em C-ie skorzystał wielki książę. Wiodąc Szyg - Aleja, stanął nad Świjagą, spędził ludność zachodniej i południowej części carstwa, przyjął od niej czołobitność, założył warownię Świjażsk i, oparty o nią, zaczął pustoszyć ziemie kazańskie. Państwo już było bez duszy. Iwan na prośbę o pokój odpowiedział osadzeniem Szyga na dywanie, a zatrzymaniem ziem raz zajętych. Mieszczanie i lud, równie jak możnowładzcy, niechętni narzuconemu carowi, wkrótce stali się jego ofiarami, aż nakoniec, wzmógłszy się, sami zmusili go do u-cieczki, pod osłoną zbrojnych z Moskwy. W r. 1551 stronnictwo moskiewskie, wciąż rosnące, pośpieszyło poddać K. C. w. księciu, narodowe było rozbite; ale Krym wyoiągnął ramię z po-mooą: D ewiet-Girej, który na dziejach naszych niemało zaciężył, doszedł już do Tuły, ale, czy-to przekupiony, czy strwożony, odstąpił. W końcu roku wybuchło powstanie — ostatnie już drgnienie życia. Ruszył się lud, Czeremisy zwłaszcza i Baszkiry. Posłano po cara aż do Nogajów; przybył Ediger Mahmet. Zaczął od zaprzysiężenia wiecznej nieprzyjaźni carowi Rusi, głosił walkę do upadłego. Na samą wieść o ruchu zbrojnym porwał się w r. 1552 Iwan Groźny, przeciągnął przez K. C. jako zdobywca, wymuszając wszędzie hołdy poddańcze, osaczył Kazań i po kilkomiesięcznem oblężeniu, wywaliwszy mur, wdarł się do miasta (1 paźdź.): carstwo runęło, ale „uśmierzanie buntu” zajęło Iwanowi jeszcze dwa lata czasu. Lud na prowincyi trzymał się upornie, Czeremisy i Baszkiry walozyli jako patryoci kazańscy. Ostatni car umierał w niewoli u w. księcia; wątpliwe jest zali przeszedł na religię grecką.

Organizacja społeczno-polityczna K-go C-a różniła się od innych tatarskich trzema instytucyami: prawem użytkowej własności ziemskiej, dążącej do wytworzenia poddaństwa, wykonywanem przez wybranych, stanowiących szlachtę; przyznanym szlachcie tej a na najwyższym jej szczeblu — możnowładzcom, udziałem trwałym w rządzie; i wreszcie — niezależnością, politycznym wpływem, a nawet ceremonialną wyższością, zwierzchnika religijnego w stosunku do władzcy świeckiego, cara, chana. Podkład społeczny państwa Bułgarskiego, którego spadkobiercą częściowym było K. C., doznał zmiany głównie przez wprowadzenie ścisłej arystokracyi tatarskiej, do której niewiele tylko dawnych rodów miejscowych wpłynęło, gdy większość wsiąkła w stan urzędniczo - obywatelski, powołany głównie do ściągania jassaku z ludu i dowożenia go carowi. Ekonomiczna podstawa, którą dawała uprawa rolna i ogrodowa, wprowadzona już za Bułgarów, rozszerzyła się pod panowaniem Tatarów; większość jednak ludności miejscowej oddawała się przeważnie pasterstwu i myśliwstwu, a zachęcała ją do wytrwania w tym pierwotnym przemyśle glebae adscriptio, którą szlachta i możni w interesie własnym wprowadzali na ziemie uprawne. Stanowisko arystokracyi było tak wybitne, że możnaby niemal formę rządu w K-em C-e nazwać „arystokratyczną”. Szlachta, stanowiąca arystokracyę społeczną, dzieliła się na murzów, bików i karaczajów. Ostatni, jako najwyżsi, mieli stałych przedstawicieli w czterech zawsze naraz rodach, w zmieniającej się kolei, a każdy znowu ród wybrany miał jednego przedstawiciela wirylnego w rządzie, na dworze carskim. Car nietylko zasięga przedewszystkiem ich zdania, ale słucha ich głosu, wzmacnianego głosami bików i przedniej szych murzów. Gwardya ułanów, którą ma przy dworze, dostarcza mu u-rzędników i oficerów, a w tej gwardyi znowu przewodzą murzowie. Do wyboru cara lub zatwierdzenia go na dywanie, w duchu demokratycznej instytucyi mongolskiej, staje ogół szlachty, a nawet i lud. O pokoju i wojnie rozstrzyga car tylko z udziałem arystokracyi właściwej i szlachty niższej. Z ogółu szlachty wychodzą zarządzający powiatami i większemi obwodami; on dostarcza zarówno dzierżawców - posiadaczy, dożywotnich i rodowych, ziem carskich lub narodowych, jak i poborców jassaku, wpłacających go ryczałtem do skarbu. W jego łonie najpier-wej nurtuje wszelka żądza rewolucyjna pozbycia się złego cara a osadzenia lepszego; on wydaje z siebie i dyplomatów, na własną rękę układających stosunki z sąsiadami, i wodzów przedsiębiorących mniejsze na nich wyprawy bez opowiadania się carowi, i zapaśników, w walkach domowych, i tyranów ludu — i nakoniec intrygantów i zdrajców, szukających obcego poparcia. Rząd, wskutek tej siły odśrodkowej, która szła od arystokracyi, nie mógł być silnym, a nawet statecznym; zawiści między rodami, materyalna i polityczna chciwość utrzymywały ciągłą chwiej-ność i rozstrój. Nizki poziom umysłowy pogarszał złe, a wynikiem ostatecznym było spotęgowanie się jeszcze tych nieprzyjaznych warunków, które nigdzie w państwach mongolskich nie pozwalały na utrwalenie się dynastyi, z nią zaś i polityki, a wśród których nóż bratobójczy i nawet ojcobójczy, był najważniejszym. Odśrodkową również siłę, przy wątłości organizacyi, wskutek słabych jeszcze wiązadeł społecznych, wywierała instytucya kościoła mahometańskiego, który już w X wieku wtargnął był na terryto-ryum K-go C-a, ale rzeczywiście jeszcze podczas jego upadku ilościowo ogromnie ustępował przed pogaństwem naturalistycznem autochtonów. Ta okoliczność, że zwierzchnikiem kościoła, seidem, mógł być tylko, jak sama nazwa wskazuje, co najmniej potomek seidów pomahome-tańskich, jeśli nie którego chalifa lub nawet proroka, sama przez się nie posiadała jeszcze przytłaczającego uroku, gdyż, jak wszędzie tak i w K-em C-ie, fałszowano genealogię; szkodliw-szem dla państwa było zupełne odgrodzenie się seida od cara w sprawach religii, rozstrzyganych w zamkniętem kole wyższego duchowieństwa, przy jednoczesnem powołaniu religii do uświęcania aktów i czynów polityki. Bez seida car nie mógł niektórych ważnych czynności, jak zawieranie traktatów, wyruszenie na wojnę, spełnić, a odmowa — krępowała jego wolę. Doku-menta świadczą, że podpis seida idzie nawet przed podpisem cara. Kiedy się spotykali, car schodził z konia i przyklękał przed siedzącym na koniu wszechwładzcą kościelnym. — Do powyższych czynników rozstroju przybywają: zwe-wnątrz, brak rzeczywiście wyższego człowieka u steru; zzewnątrz — knowania, ciągła opieka, dawana niezadowolonym i zdrajcom, uderzająca w stosunku dziejowym K-go C-a do w. ks. Moskiewskiego. Najważniejszym może momentem dla historyka jest wytworzenie się w ludności miejscowej pewnego lgnienia do wspólnego rządu, wspólnego ogniska odrębnego bytu, zastanawiające tern bardziej, im mniejszym w procesie tworzenia się mógł być udział wspólnej mowy, języka, literatury, nauki— całej kultury. — Bibliografia: „Istorija o K-m C-je” (Petersburg 1791); Bażenow „K-ja jistorija” (Kazań 1847); Zarynskij „Oczerkji drewnej Kazanji, prejimu-szczestwenno XVI wjeka” (t-że 1877); Trofimow „Pocbod pod Kazań, jeja osada i wzjatiew 1552 g.” (t-że 1890); Weliamjinow-Zernow „Jizsljedo-wanie o kasjimowskich carjach” t. I — III (Petersburg 1864); Firsow N. A. „Jinorodczeskoe nasjelenie preżnjago K-go carstwa w nowoj Ros-siji do 1762 goda ji kołonizacija zakamskich ze-mel w eto wremja” (Kazań 1869); Niewostrujew „O gorodjiszczach drewnjago Wołżsko-Bołgarska-go ji Kazanskago Carstwa” („Trudy perwago arclieołogjiczeskago sjezda”); Śpolewskij „Dre-wnije goroda ji drugie bułgarsko-tatarskie pa-mjatnjikji w Kaz. gub.” (Kazań 1887); „Ucze-nyja zapjiskji Kazanskago Unjiwersjiteta”; „Bji-blioteka wostocznyoh jistorjików” t. II cz. I (Kazań 1854); Tjizengauzeu (zbiór materyałów do historyi Złotej Hordy, po ross.); Hammer-Purg-stall „Geschichte der Goldenen Horde” (Peszt 1840); Howorth „History of the Mongols” (Londyn 1876—88, 4 t.).

Kazbek, szczyt górski na Kaukazie, pod 42°41'56" szer. płn. i 44°29'48" dł. wsch. od Gr„ wysoki na 16 546 st. (5 043 m.) nad poziomem morza Kaspijskiego, wznosi się w środkowej części łańcucha kaukaskiego (Kaukaz Terski) na granicy gubernii Tyfliskiej i obwodu Terskie-go. Mimo to, że K. co do wysokości ustępuje pięciu szczytom głównego łańcucha kaukaskiego (Elbrus, Dych-tau, Kosztantau, Subara, Dżangi-tau), jest jednak wraz z Elbrnsem najbardziej znanym ze szczytów kaukaskich. K. leży na wschodnim krańcu najwyższej części łańcucha, który, ciągnie się nieco na północ głównego wododziału kaukaskiego w Kaukazie Terskim. K., będąc starym wygasłym wulkanem, którego zastygłe potoki lawy wypełniają większość wąwozów na zboczach, składa się przeważnie z tra-chitów: kształt jego przedstawia dwuszczytowy stożek z dosyć stromemi bokami, przyczem szczyt wschodni, bardziej stromy, jest prawie na 400

m. wyższy od zachodniego, okrągłego. Zbocza K-u pozbawione są lasów, gdyż podnoże jego leży wpobliżu ich granicy; ostatnie drzewo (brzoza nad górnym Terekiem), znika na wysokości o-koło 7 000 stóp, gdzie rozpoczynają się zarośla (Azalea Pontica, Rhododendron caucasicum, Rubus, Salix, Cotoneaster itd.); wyżej idą trawy górskie, sięgające do linii śnieżnej, leżącej na K-u na wysokości 10 800 st. na poziomem morza. Z powodu stromości zboczy wieczna pokrywa śniegów i lodów zajmuje na K-u niewielką przestrzeń (około 16 wiorst kwadratowych). Z ośmiu lodowców (Anabot długi wraz z firnem na

5.6 w., Orcweri na 7.4, Mna —5.3 itd.) K-u najbardziej znany jest lodowiec Dewdoracki, na zboczu północnym, zbadany najlepiej ze wszystkich lodowców Kaukazu z powodu lodo-zwałów, spadających na drogę Wojenno-Gruziń-ską. Długość jego wynosi ok. 6 w. (5.7 kim.), największa szerokość—180 sążni, grubość lodu na końcu—30 sążni, wysokość końca lodowca—ok. 7 580 st. nad poziomem morza, stromość przechodzi niekiedy 50°. Lodowiec ten daje początek rzece Amiliszka albo Dewdoraki, która o dwie wiorsty poniżej łączy się z rzeczką Czacz i pod nazwą „Kabachy” albo „Cach-donu” wpada do Tereku. Wąwóz, którym płynie Amiliszka i Ka-bacha, jest bardzo głęboki, wązki i posiada znaczny spadek; z niego-to spadały od czasu do czasu na drogę Wojenno-Gruzińską masy śniegu, lodu i kamieni, tworzące t. zw. „Kazbecki zawał*. Najprawdopodobniejsze wyjaśnienie tego zjawiska podali Statkowski i Favre; według nich gru-

Z. N.

bóść lodowca przy wejściu do wąwozu zwiększa się bardzo i lodowiec tworzy zaporę, która tamuje bieg wód; pod naporem nagromadzonej wody tama lodowa wreszcie pęka i z niesłychaną szybkością pędzi w dół, unosząc z sobą odłamki skał. Szczyt Kazbeka uchodzi u mieszkańców tamtejszych za niedostępny, chociaż był już kilkakrotnie zwiedzany. W r. 1889 dosięgnął go topograf Pastuchów, którego podróż przyniosła bogate zdobycze naukowe.

Kaz Dagh, dzisiejsza nazwa gór Ida (ob.). Kazein, ob. Sernik.

Kazembe, państwo murzyńskie, ob. Kasę m b e.

Kazembek Aleksander, orjentalista rosyjski, jeden z najuczeńszych znawców języka i literatury perskiej i tatarskiej, z pochodzenia Pers, nazywał się Muhammed-Ali, ur. 1801, f 1870 w Petersburgu. Ojciec jego, chadżi Kazem-bek, mieszkał w Derbeneie, na Kaukazie, i należał do ogólnie poważanych osobistości w mieście. Tutaj Muhammed otrzymał staranne wychowanie muzułmańskie. W r. 1820 ojciec jego wskutek podejrzenia o stosunki z chanem derbenckim, ukrywającym się w Awarji, był wysłany do A-strachania, dokąd przybył wkrótce i jego syn. Tutaj dwudziestoletni Muhammed-Ali zapoznał się z misjonarzami szkockiemi, nauczył się od nich języka angielskiego, otrzymał przy tym wykształcenie europejskie, wreszcie w r. 1825 przyjął chrześcijaństwo podług nauki prezbiterjań-skiej. W roku następnym, 1826, wszedł do służby rosyjskiej do ministerjum spraw zewnętrznych, które wysłało go tegoż roku do Omska w charakterze tłumacza przy tamtejszym jene-rał-gubernatorze. W drodze Kazembek zatrzymał się w Kazaniu, gdzie, powziąwszy wiadomość, że może zająć stanowisko profesora w tamtejszym uniwersytecie, przełożył je nad posadę tłumacza na dalekim Wschodzie. W krótkim też czasie otrzymał lektorat literatury perskiej i języka turecko-tatarskiego w uniwersytecie kazańskim, następnie zaś został tamże profesorem zwyczajnym. W ciągu dwudziestu przeszło lat pobytu w Kazaniu zasłynął jako pierwszorzędny uczony i znawca Wschodu. W r. 1849 przeniósł się do Petersburga i objął w tamtejszym uniwersytecie katedrę literatury perskiej; prócz tego pracował w departamencie spraw duchownych obcych wyznań, w wydziale 2-im kancela-rji cesarskiej i w św. synodzie. Synod poruczył mu sporządzenie przekładu na język tatarski ksiąg do służby kościelnej i innych treści religijnej. Jakoż K. przełożył: katechizm, ewan-gielje, dzieje apostolskie, psałterz i inne. Ogłoszone jego prace należą do zakresu dziejów kultury Wschodu i językoznawstwa. Główniejsze z nich są: „Asseb-us-Sejjar” iii „Śem' płańet”, zawierająca historję chanów krymskich od roku 1466 do 1737 (Sejid Rizy w jęz. tureckim, Kazań 1832); „Grammatika turecko-tatarskavo ja-zyka” (Kazań 1839, dzieło uwieńczone przez A-kademję nauk w Petersburgu nagrodą Demido-wa; wyd. 2-e 1846); „Izslćdowauije ob Ujgu-rach” («Żurnał minis. nar. prosw.» 1841); „Observations sur un chapitre inconnu de Coran, publié par M. Garcin de Tassy” (w dzienniku «Journal Asiatique» serja 4 t. II); „Miuchtese-ul-Witkaje”, tj. kurs prawoznawstwa muzułmańskiego podług nauki chanefldów (Kazań 1845); „Derbend-nameh or the History of Derbend” (Petersburg 1850); „Objasńenije russkich słov schodnych so slovami vostocnych jazykov” (w «Izvëstijach II otd. Ak. nauk» 1852); „Miuri-dizm i Szamil” (Russkoje Słovo, 1859, 12); „Isto-rija isłama” (t-że 1860, 2, 5, 8, 10); „Bab i ba-bidy, religiozno - politićeskija smuty v Persii” (Petersburg 1862). Biografja K-a w czasopiśmie «RuBskij Archiv» 1893, N. 10—12 i 1894, N. 1 — 2.

Kazemn, Kasrun, miasto perskie w pro-wincyi Fârs, w prześlicznej okolicy górskiej Ten gir, przy drodze pomiędzy Szyrasem a Bu-szyrem, pod 29°30' szer, pin. i 51°41' dług. wschód., nad jednym z prawych dopływów Se-fid-rudu, liczy od 5 do 12 tysięcy mieszkańców. Okolica rodzi obficie tytuń, pomarańcze, cytryny i rodzaj daktyli zwany „dżylan”. Jest to miasto starożytne, założone przez króla perskiego Fi r u za (ob.), a rozszerzone i doprowadzone do stanu świetności przez jego syna Koba-

da. Obecnie znajduje się w stanie upadku. O 30 kim. na północ K-u leżą zwaliska stolicy głośnego Szapura (Sapora), jednego z dynastyi Sassanidów, z bogatemi rzeźbami i napisami, opiewającymi bohaterskie czyny tego króla.

Kazikumuch, okrąg w południowej części rossyjskiego Dagestanu (ob.), na północnej pochyłości Kaukazu, do r. 1820 stanowił samodzielny chanat. Zajmuje 1875.2 w. Q obszaru ziemi mało urodzajnej, tak, że wielu mieszkańców wychodzi rok-rocznie na zarobek do sąsiednich okolic. Kazikumuchowie (Lakowie) słyną jako doskonali szewcy, szmuklerze, kowale i celują w wyrobie mieczów i przedmiotów z miedzi, złota i srebra. Płeć biała nie u-stępuje mężczyznom w pracowitości i słynie z umiejętności wyszywania złotem na suknach

1    jedwabiu i przędzenia z wełny różnych wojłoków i sukien zwanych pospolicie w handlu lezgijskiemi. Handel cały ześrodkowuje się na jarmarkach, które odbywają się co tydzień po wsiach: Kumuka, Kuli i Kaja. Meczetów 56, szkół 57, w tej liczbie 1 dwuklasowa we wsi K., i 56 mahometańskich. Ludności liczy powiat (r. 1892) 52 059 głów (43 790 Kazikumuchów,

2    537 Awarców, 802 Arczyńców, 3 634 Dargiń-ców, 695 Agulców). Kazikumuchowie są żarliwymi wyznawcami islamu (sunuici), co widać i z ich nazwy rozpoczynającej się od Kazi albo Gaz i, co znaczy „walczący za wiarę”.

Kazimierczyk Stanisław, błogosławiony, I giellończyka, kardynała, biskupa krakowskiego należący do plejady świętych polskich wieku XV, i arcybiskupa gnieźnieńskiego, i Jędrzeja VI, pra-tak zwanego „Felix seculum”, tj. wieku szęsli- łata kanoników regularnych lateraneńskich w Pol-wego, przyszedł na świat dnia 27 września r. sce.—Rok ten był dla Polski bardzo szczęśliwy: 1433 w m. Kazimierzu p. Kr., z ojca Macieja, soł- sułtan turecki, Bajazet, zawarł przez posła Fir-ty8a-rajcy kazimierskiego (Regestra konsularne leja przymierze z Polską; Jan Olbracht, wysła-miasta Kazimierza 1415 r.) i bogobojnej małżon- ny przez ojca swego, króla Kazimierza, przeciw ki jego Jadwigi (należała do bractwa Najśw. Tatarom, odniósł dnia 8 września 1489, w sam Sakramentu, założonego przy kościele Bożego dzień Narodzenia Matki Bożej, pod Kopystrzy-Ciała w Krakowie: bulla Klemensa VI, wydawa- nem (ob.) świetne zwycięstwo nad wielką liczbą na w Awinionie dnia 15 kwietnia 1347 r.). Na nieprzyjaciół, drugie nad rzeką Sawranką. To chrzcie (ochrzczony został w kościele parafial- powodzenie oręża swojego przypisywał Olbracht nym Bożego Ciała) świętym otrzymał imię Sta- bł. Stanisławowi, który go błogosławił, gdy był nisław.—Pod okiem pobożnych rodziców, słowem z ojcem swym przed wyprawą wojenną w ko-i dobrym przykładem troskliwie wychowany, już ściele Bożego Ciała, a pamiętny na to, kochać w pierwszych latach życia okazywał niezwykłej ten zakon i wielu przywilejami go obdarzył (ob. pobożności znamiona.—Ukończywszy szkołę pa- Metrica Gonventus Corporis Christi Casirniriae ad rafialną przy kościele Bożego Ciała, oddany zo- Cracoviam). — Ciało jego z wielką uczciwością stał następnie do akademii krakowskiej, gdzie pogrzebali bracia zakonni w małym chórze przed tak wielkie postępy w naukach poczynił, że, jak ołtarzem św. Maryi Magdaleny po stronie zakry-świadczą jego żywotopisarze wieku XVII, otrzy- styi. Kiedy zaś rozeszła się sława o cudach mał stopień doktora teologii (Bibl. Jagielońska przy jego grobie zjawionych, wydobyto z ziemi „Liber promotionum philosoph. ab an. 1402 — zwłoki za zezwoleniem Fryderyka kardynała, 1489”). Wzgardziwszy jednak światem, wstąpił arcybiskupa gnieźnieńskiego i biskupa krakow-w r. 1456 do zakonu kanoników regularnych skiego, rodzonego brata św. Kazimierza, a roz-lateraneńskich przy kościele Bożego Ciała w Kra- marynem śnieżnym potrząsnąwszy, w sarkofagu kowie, gdzie stał się wzorem życia zakonnego, wyniesionym na pawimencie kościelnym, złoźo-Wyświęcony na kapłana (według Łoniewskiego no i kratą żelazną obwiedziono, naprzeciw oł-przed trzydziestym rokiem), zostaje podprzeorzym tarza św. Magdaleny. — Stało się to staraniem i magistrem nowicyuszów. W pięć lat po wy- czciciela tegoż błogosławionego, nieznanego bli-święceniu przełożeni, oceniając jego zdolności żej, ale pochodzącego ze starożytnego rodu szla-i gorliwość, powierzają mu urząd kaznodziei i spo- checkiego Jordanów, herbu Trąby.—Na sarkofa-wiednika. Kazania jego, pełne miłości ku Maryi, gu znajdowała się postać kamienna błogosławione-ściągały niezliczone tłumy ludu. Do tych ka- go, a na kamieniu wyryty był gotycki napis: „Hoc zań gotował się z wielką starannością, pisał je, conclusa jacent Divi Patris ossa sepulchro | a nie ufając wrodzonym zdolnościom, poprzedzał Stanislai, hac Casimiria de gente creati | Cuius osobliwszą modlitwą do Matki Najświętszej. We- gestorum miranda cerne trophea” (W tym zamknię-dług legendy świętej Stanisław nagrodę swego te grobowcu leżą zwłoki błogosławionego ojca życia świątobliwego już tu na ziemi odebrał, Stanisława, z tego Kazimierczyków rodu pochodzą-a Matka Najśw., wynagradzając mu tę miłość, cego, którego podziwu godne trofea oglądaj). W r. którą ku Niej całe życie pałał i do której in- 1632, d. 9 sierp., ks. Marcin Kałczyński, XI pranych zagrzewał, sama mu się kilkakrotnie obja- łat generalny kanoników reg. lat. w Polsce, wy-wiła, jak np. w kościele na Skałce. Od tego stawił obok ołtarza Ukrzyżowanego Pana Jezu-czasu, na ziemi żyjąc duchem, już był prawie sa w nawie bocznej kościoła, od strony północ-w niebie, a umartwiając jeszcze więcej swe cia- nej, wspaniałe mauzoleum i tam przeniósł świę-ło, żył modlitwą i tęsknotą, za tą szczęśliwością, te szczątki K-a (tablica marmurowa obok mau-której zapewnienie od samej Zbawiciela Matki zoleum opisuje ten fakt). — Zaraz w pierwszym otrzymał. I nie długo na nią czekał. Przecią- roku po śmierci K-a, jak mówi Gabriel Penno-żony bowiem pracą w obowiązkach Kościoła i zgro- tus (Sacri Ordinis Clericorum Canonicorum Hi-madzenia, zbytnią surowością życia wycieńczony, storia tripartita, lib. 2, cap. 40, pag. 407), 173 coraz bardziej na siłach upadał. W końcu tak łaski i cuda zapisali bracia zakonni; w na-osłabł, że musiał się udać do „Inflrmarium”, do- stępnych zaś wiekach: do roku 1660—277, do kąd ciężko chorych braci odnoszono. Tam jesz- 1602—306, a do 1750—369, zanotowali bracia cze raz przed zgonem ukazała się mu Najśw. zakonni w manuskryptach klasztornych. Niektó-Panna; wśród modlitwy w klęczącej postawie re cuda są potwierdzone podpisem notaryalnym dokonał świętobliwego życia, dnia 3-go maja r. i opatrzone pieczęcią. I w naszych czasach zgła-1489 w uroczystość Znalezienia Krzyża^ św., szają się wierni z oświadczeniem różnych łask, przeżywszy lat 55, miesięcy 7, dni 7; w żako- które się zapisuje w osobnej, na ten cel prze-nie lat 33 i 6 miesięcy. Śmierć jego przypa- znaczonej książce. Chociaż Stanisław K. nie zo-dła za papieża Innocentego VII, Kazimierza IV stał jeszcze zaliczony w poczet błogosławionych Jagiellończyka, króla polskiego, Fryderyka Ja- przez Stolicę Apostolską, od najdawniejszych je-

X. A. Bł.

dnak czasów używa przywileju „Błogosławiony”, co jest dowodem wielkiej czci, jaką go wierni otaczali (Porów.: „Katalog świętych i błogosławionych miasta Przedniego Koronnego Krakowa Patronów i Patronek. Rok i miejsce, kędy który z nich leży znaczący, który Katalog w Rzymie od Mistrza Pałacu Apostolskiego w Roku Pańskim 1600 jest potwierdzony”. Katalog ten jest zamieszczony w żywocie błog. Stanisława, wydanym w Krakowie 1609). Dawniej obchodzono bardzo uroczyście dzień 3-go maja, jako rocznicę śmierci bł. Stanisława. W aktach biskupich bpa Trzebickiego (1661—1666) v. 61 znaj- l morgów, 19 wsi wraz z folwarkami; wymienia duje się akt darowizny Marcina Goleńskiego, dla I je „Sł. Geogr.“. podniesienia uroczystości nabożeństwa ku czci błogosławionego. — Literatura: Martinus Ba-ronius, Jaroslaviensis Clericus „Vita, gęsta et miracula Beati Stanislai Poloni Casimiria ad Cra-

coviam oriundi” (Kraków 1609); ks. Łoniewski Krzysztof „Żywot, sprawy y cudowne Boskie wstawienie pobożnego kapłana B. Stanisława Ka-zimierczyka” (Kraków 1617); ks. Ranotkowicz Stefan ks., kan. reg. lat. „Jasna pochodnia..., żywot św. Bł. Stanisława Kazimierczyka” (1660). Rękopis in fol. p. t. „Casimiriae Civitatis Ori-go.... nec non Séries, Vitae, Res gestae Praepo-sitorum Conventus Canonicorum Reg. Lat. S. Au-gustini ad Ecclesiam SS. Corpis Christi descrip-tae”; ks. Gorczyński Akwilin Michał kan. reg. lat. „Żywy wzór apostolskiej doskonałości B. Stanisław Kazimierczyk” (Kraków 1702; przedruk. t-że w r. 1763 pod nazwiskiem X. Woje. Bertolda Grabowskiego); „Respirium Viatorum...” (Kraków 1704); „Segregatus a peccatoribus B. Stanislaus Casimiritanus...” (t-że 1693); Via coe-lestis Philo8ophi B. Stanislai Casimiritani” (t-że 1703); „Błogosławiony Stanisław Kazimierczyk, klejnot, chwała i nadzieja Zgromadzenia kss. Kanoników Reg. Lat. w Krakowie” (1889; na pamiątkę 400-letniej rocznicy śmierci jego wydany staraniem ks. Edwarda Gajowego, ówczesnego proboszcza kościoła Bożego Ciała); ks. Augustyn Błachut „Vita Stanislai Casimiritani Canonici Reguł. Lat. Beati nuncupati ex antiquis au-ctoribus et manuscriptis excerpta” (Cracoviae e Ty-pographia «Czas> 1900); „Catalogus Auctorum qui de Beato Stanislao Casimiritano Ordinis Canonicorum Reg. Lat. Confessore, Regni Poloniae Patrono, scripserunt. Collegit et chronologica serie disposuit quibusdam adjectis documentis....”; „Nieznany Czciciel Matki Bożej, żyjący w wieku XV «Felix seculum» (Stanisław Kazimierczyk)” (Rzecz czytana na II kongresie międzynarodowym ku czci Matki Bożej, we Fryburgu Szwajcarskim, d. 21 sierpnia 1902 r.; po polsku wyszła z druku nakładem „Przeglądu katolick.” w Warszawie 1903 r.; praca ta drukowana była także po francusku p. t. „Un Serviteur inconnu de Marie en Pologne au XV siècle”, 73 str., Blois, Imprimerie C. Migualt et C-ie, 1902).

Kazimierskie starostwo niegrodowe, przy Kazimierzu Dolnym, lubelskim, w województwie i po w. tej nazwy. W r. 1660 składało się z K-a D-go i wsi z folwarkami: Chodlik, Karcz-marka, Rzeczyca, Uściąż, Wojszyn, Zastów. W r. 1771 trzymał je Franc. Lubomirski, miecznik koronny; kwarta wynosiła wtedy 4 836 zł. 7 gr., hyberna 2 024 zł. 5 gr. Później starostwo K., połączone z poblizkiemi wsiami naokoło Wąwolnicy, narówni z innemi starostwami uznano za dobra narodowe, następnie rządowe. Tak złożona całość obejmowała na obszarze 12160

Kazimierz, osada, przedtem miasto, nad Wisłą, pow. Nowoaleksandryjski, gmina i parafia K.,—nazywany także K-m Dolnym w odróżnieniu od Górnego, niegdyś miasta, dziś dzielnicy Krakowa (ob.). Leży nad Wisłą z prawego brzegu, pod 51°18'9" szer. i 39°36'9" dł. geogr., otoczone dookoła wyniosłemi, wzgórzystemi krawędziami wyżyny Lubelskiej, która tu występuje jako przedłużenie niejako wyniosłości przeciwległej gub. Radomskiej. Otoczenie to nadaje K-owi charakter miasta śród gór leżącego i, w połączeniu z płynącą obok Wisłą, czyui położenie jego wielce malowuiczem. K. odległy jest od Warszawy o 132 wiorsty, od Lublina 36 w., od Puław (Nowej Aleksandryi) 12 w. Z tern ostatniem miejscem łączy K. droga bita, malowniczo się wijąca brzegiem Wisły śród bujnych sadów owocowych, ciągnących się długim rzędem od Puław pod osłoną wyniosłej ściany wzgórzy, osłaniających od północnych i wschodnich wiatrów. Żyzna gleba z gliny i osadów wiślanych sprzyja roślinności i dobroci obficie rodzących się gruszek, jabłek i śliwek. Mimo pięknego i dogodnego położenia K. jest obecnie ubogą i nieludną osadą. Są tu trzy kościoły: parafialny, porefor-macki i poszpitalny św. Ducha, dom przytułku dla starców i kalek, synagoga, urząd gminny, szkoła początkowa, stacya pocztowa. Z zakładów fabrycznych jest pięć garbarni i browar. W r. 1827 było 270 domów i 2177 m-ców, w r. 1861 liczono 247 dm. (103 mur.) i 2 624 m-ców (1 509 Żydów); obecnie liczą 20 ulic, 89 domów murów., 161 drewn., 3 297 mieszkańców, w tej liczbie 1784 Żydów; 42 sklepy. Przy mieście jest t. zw. binduga dla spławu zboża, przystań dla statków parowych i innych. Przez samo miasto płynie jeszcze rzeczka, a raczej strumień, dawniej Gród ar z, a teraz Stokowy zwany. Z jednej strony wzgórza, bujną roślinnością okryte, z drugiej—płynąca tuż pod miastem Wisła, wpośrodku z pomiędzy drzew wyglądające mury kamienic i opuszczone już dawnych śpich-lerzy zwaliska, panujące nad niemi wysokie dachy kościołów, wyżej nad temi ostatniemi wznoszący się zamek, a nad tym jeszcze, na najwyższym szczycie góry, samotna okrągła straż-

29

Ran. Pow, Ilaitr. Zhi. 276. T. X X\v

nica: wszystko to stanowi krajobraz, godny pędzla malarskiego. Historya przypisuje założenie K-a Kazimierzowi W.; miejscowe podania podnoszą dawność miasta o dwa wieki wyżej, aż do panowania Kazimierza Sprawiedliwego.

munt I uwolnił w r. 1519 jego mieszkańców off opłaty ceł w Królestwie, a w r. 1526, dla podniesienia miasta, wolnego wrębu w lasach królewskich dozwolił i przywilej na pobór mostowego nadał. Zygmunt August zatwierdził w r. 1558 poprzednie nadania i prawa, nadto wyłączył mieszczan kazimierskich zpod władzy starostów, zostawiając zwracanie się wprost do króla. Tymże samym przywilejem pozwolił odbywać targi w dni sobotnie lub poniedziałkowe, oraz

Osada tutejsza należała do wsi Skowieszynka i nosiła miano Wietrzna góra. Akta kościelne miejscowe głoszą: że Bolesław Chrobry wieś tę wraz z inuemi w okolicy nadał w r. 1008 benedyktynom na Łysej Górze; później zaś, o-koło r. 1181, nastąpiła zamiana tych majętności zatwierdził 3 jarmarki. W roku 1566 dozwolił z norbertankami, fundowanemi na Zwierzyńcu wystawić dwa młyny na Wiśle dla podniesienia pod Krakowem; król Kazimierz, upatrując wiel- funduszów miejskich. W r. 1572 nadał przy-kie z niej dla handlu dogodności, miejsce to od wilej wolnego wprowadzania z żup krakowskich

top-***-'-

ss

mm

r:

-M ..

Ki

wą

.* ' ' ■ •

r

4.::Ä-⁻U^Ä- *

a w >.k.

V.1

• Si

rF.

*àâi

lir

-    - > ł:

«ÜT

mm

.fäfc

?f *&

irr«

!^*>i*w*îswé

» 1

•sfl ’f*¥ " ;

WBärnm.

«<y*

Ki

Fig. 33.

Kazimierz nad Wisłą.

Rysunek z obu kamienicami. W głębi kościół poklasztorny 00. Reformatów (rys. Andriolli).

zakonnic nabył, miasto na niem założył, spichlerze na zboże, a dla siebie zamek zbudował itd. To pewna, że jeśli który z Kazimierzów o potrzebie portu handlowego w Polsce pomyślał, pewno nie inny jak Wielki, i niema potrzeby twierdzenia Długosza (lib. III p. 269) w tej mierze w jakąkolwiek podawać wątpliwość. Kazimierz Wielki zatem, jeśli nie założył, to odbudował i podniósł miasto tutejsze, prawo magdeburskie mu nadał, spichlerze pobudował, zamek obronny na górze i panującą jeszcze nad nim strażnicę wystawił. Pod Władysławem Jagiełłą dostał K. w r. 1420 przywilej na targi tygodniowe, co środa odbywać się mające. Zyg-soli Wisłą do K-a i handlowania nią. Przy takich dogodnościach rychło się podniósł K. i pod względem handlu stanął w liczbie pierwszych miast w Polsce, tak dalece, że zagraniczni nawet kupcy przybywali tu i osiadali. Mianowicie zjeżdżali się tu kupcy z Gdańska, Elbląga i Torunia dla skupowania pszenicy; był czas nawet, że i Anglicy mieli tu swój kantor—co wszystko K-wi Małego Gdańska zjednało nazwanie. Przez K. szedł trakt handlowy ze Lwowa na Lublin do Gdańska. Panowanie Zygmunta III i Władysława IV było najświetniejszą dla niego epoką. Cellarius w swem dziele powiada: „C. inter scopulos ad Vistulae ripam pulchre exstructa civitas... Mer-caturae exercendae cives strenuam operam ua-vant”. Dla kommunikacyi i ułatwienia dowozu zboża z lewego brzegu Wisły do K-a zbudowano tu most stały, od którego Zygmunt III w r. 1601 dozwolił miastu pobierać większe myto. Tenże sam monarcha bronił miasta od wszelkich powinności wojskowych: tak w r. 1616 u-wolnił je od dawania podwód, a w r. 1628 od wojskowych kwaterunków. Władysław IV założył tutaj w r. 1637 komorę celną i osobne składy towarów, których utrzymywanie wyłącznie tylko mieszczanom tutejszym służyło. Wojny szwedzkie i upadek materyalny kraju tak silnie do-w K-u tylko 30-u Żydów, mających 7 domów). Cechów było osiem, a mianowicie: kuśnierski, krawiecki, szeweki, czapniczy, tkacki, kowalski, murarski i flisacki. W r. 1835 istniały tu jeszcze cechy: szewców, kowali, cieśli, murarzy, kuśnierzy i krawców. Zniszczone po dwakroć przez nieprzyjaciela miasto, dotknięte prócz tego w r. 1705 morową zarazą, szybko upadało: ludność chrześciańska malała przy napływie staro-zakonnej. Wisła przytem, zmieniając łożysko, oddaliła się od pobudowanych na brzegu śpich-lerzy, piaszczystą tylko po sobie zostawiając płaszczyznę. Dochowało się jednak kilka pomni-

ÏMœP'

gj

|jgg|

te'

gjgjj*

lWHKSK?-

1 ffu f $*

BU

SSfe£î ■*:;

r. '

,,

>11

SS®

ki *1

’rf

I ,,vr-

A;

i |i,

r M r

i?il

iwillpi

MHH

bMÜ

; te

tiifj

Jgg

/.S'il

jT»J

mm

s:,

mm,

te te

BP'W.

::

Un

fîw ■SSSSte I

g»s

mąm

mem

»!

v ;AkX

;V

mm

if«

k£jC

Ls s

la

a5i€S>ïS

*4.1

8IPte:

-^-laüÉgBÉ

affcś«liv, JiiSS

ît te.

îÂ

■* .•''•vs- • ¹ —••    ■ •-—• - iii-tr^«‘S~»rL--Tntfr

^3ÉÉ^^ffiÉ

te tel

rte

Fig. 34. Kazimierz nad Wisłą. Ulica Senatorska (rys. Andriolli).

tknęły K., że wszelkie późniejsze przywileje i opieka następnych monarchów już mu dawnej nie powróciły świetności, chociaż Jan Kazimierz nadane przez swoich poprzedników prawa zatwierdził w r. 1649 i nadał dwa nowe jarmarki w r. 1662. Toż samo uczynił Michał Kory-but w r. 1672. Jan III Sobieski w r. 1677 dał przywilej na nowych siedm jarmarków, a, co większa, Ormianom, Grekom, Żydom nawet, domy w K-u stawiać pozwolił. W r. 1627 miasto składało się z jedenastu ulic i posiadało 3 000 stałej ludności, zamieszkałej w 280-u domach, prawie samych chrześcian (w r. 16£1 mieszkało ków, dawne czasy wspaniałości K-a przypominających. Naj pierwsze pomiędzy pomnikami dawnego K-a miejsce trzyma zamek, założony prawdopodobnie przez króla Kazimierza Wielkiego. Częścią mieszkalną obrócony on był na południe, tj. ku miastu, od północnej zaś strony miał niewielki dziedziniec. Izb było tylko cztery na dole i tyleż na górze, po większej części nie-foremnego kształtu. Jedna z nich, z szerokiem, na pół przedzielonem oknem, mieściła w sobie pewnie kaplicę. Mur obwodowy dziedzińca, niższy od muru części mieszkalnej, opatrzony był u góry w strzelnice. Zamek przetrwał w całości aż do pierwszej wojny szwedzkiej, pewnie w ciągu tego czasu niejednokrotnie poprawiany; lecz, doznawszy razem z miastem w roku 1656 zniszczenia, przy obojętności starostów, coraz bardziej upadać zaczął. Rozpoczął wprawdzie jego naprawę król August II, chcąc z niego przeciw Karolowi XII korzystać, lecz go w tymże samym roku Szwedzi powtórnie zdobyli i zburzyli. Na najwyższym punkcie, nad szeregiem wzgórzy tutejszych panującym, zbudowano strażnicę. Jest to wieża dość wysoka, okrągła, opatrzona w niewielkie otwory, na rozmaitej wysokości bez porządku rozrzucone. Mury tej strażnicy, zapuszczając się głęboko w ziemię, otaczają loch, do którego spuszczano złoczyńców. W tym lochu, wedle niektórych, nie zaś w olsztyńskim zamku, Maciej Borkowic, wojewoda poznański, na głodową śmierć za panowania króla Kazimierza Wielkiego skazany, z wiązką tylko siana zamknięty, dziesięciodniową męką zbrodnie swoje przypłacił. Jest także mniemanie, że wieża ta, u wierzchu oświetlona, służyła za latarnię dla statków na Wiśle żeglujących. Ciekawsze są jeszcze od zaniku i wieży cztery kamienice w obrębie samego miasta zbudowane, lubo znacznie od nich obojga późniejsze. Dwie z nich stoją w rynku, dwie zaś przy ulicy Senatorskiej. Dolne piętro obu kamienic rynkowych zabudowane było niegdyś w podcienia, każde o trzech sklepionych arkadach. Tu się mieściła sień obszerna i schody na górę; na dole były trzy pokoje. Z owych aikad jedna tylko pozostała, i ta stanowi bramę dzisiejszego ratusza, wszystkie zaś inne zamurowano. Obie kamienice w rynku stawiane są z kamienia i grubo obrzucone tynkiem, na którym artysta różnowzore wymodelował rysunki. Powierzchnia murów zewnętrznych aż po pierwszy gzyms, t. j. okap, jest wyrobiona z kamienia; osady okien przystrojone są obramowaniem; na płaskosłupach widać w płaskorzeźbie popiersia, a nawet całe figury świętych i rozmaite inne przedmioty. Kamienice w rynku odznaczają się głównie postaciami wypełniającemi najszersze między oknami odstępy. Na jednej z nich wystawiony jest w ozdobnych ramach św. Mikołaj wraz ze św. Jakóbem, na drugiej zaś, bez żadnego obramowania, olbrzymi św. Krzysztof. Część muru, dach właściwy zasłaniająca, aż po blanki wyrobiona jest w płaskosłupy, w odstępach zaś między temi słupami znajdują się na kamienicach rynkowych płaskorzeźby świętych, medaliony i rozmaite godła. Na jednym z domów przy ul. Senatorskiej, jak Bię zdaje, najdawniejszym, pięknym a trzymanym w stylu późniejszego Odrodzenia, widać okrągło-wklęsłe i w półkrąg zakończone wnęki i attyki, mające postać ołtarzy: w żłobkowanych wnękach pięknie modelowane figury świętych. Pochodzić może ten dom z końca XVI w.; inne trzy są późniejsze. Na kamienicy ze św. Mikołajem wyrobiony jest napis roku 1625. Była ona podówczas własnością Mikołaja Przybyły, rajcy kazimierskiego, zmarłego roku 1627, tego samego, który fundował w K-u kościół farny i inny jeszcze, dla księży reformatów. Dziś mieści ona urząd gminny; na górnej części jej muru umieszczone są obrazy czterech ewangielistów ze stosownemi napisami, na skrajnych zaś płaskosłupach dolnej części — popiersia św. Jakóba Większego i św. Tomasza. Dawny właściciel drugiej kamienicy w rynku, ze św. Krzysztofem, nie jest wiadomy. Popiersiowe medaliony, ją zdobiące, dotyczą świeckiej hi-storyi, na płaskosłupach zaś wypisane są sen-tencye moralne, poczęści z dzieł Seneki czerpane, z powodu zatarcia w wielu miejscach nie łatwe teraz do odczytania. Z trzech kościołów najznamienitszy jest farny czyli parafialny. Parafia istniała pierwotnie we wsi Skowieszynie, skąd ją Kazimierz W. tu przeniósł. Kościół sam pierwotnie był drewuianym; późniejszy, murc- * wany, wzniósł, niewiadomo kiedy, Wojciech ze Żnina Piacentinus, proboszcz miejscowy. Długosz powiada, iż za niego istniał tu kościół murowany św. Bartłomieja i św. Jana Chrzciciela (II, 553). Tablica w samym kościele zamieszczona świadczy, że od fundamentów w r. 1610 odnowiony (w r. 1612 poświęcony) został kosztem Mikołaja Przybyły, rajcy kazimierskiego, który w poprzednio stojącym kościele nagrobek dla siebie i dzieci w r. 1598 był obmyślił. Stawiany on jest głównie z kamienia wapiennego, a lubo wysokością ścian i ostrością dachu przypomina kościoły stylu gotyckiego, całe jednak przyozdobienie jego wykonane jest w stylu Odrodzenia. Sklepienie ma styl barokowy. Ołtarze nowszej roboty, a niezłego rysunku. Najciekawszą tu jest drewniana statua Matki Boskiej, do noszenia za processyą przeznaczona, a czasy króla Kazimierza Wielkiego niewątpliwie przypominająca. Osobliwszym jest także wiszący na środku kościoła świecznik w kształcie jeleniej głowy, dzieło niebardzo dawnych czasów, z au-stryackim orłem. Są tu trzy kaplice: borkowska, fundowana jest w r. 1610 przez Elżbietę Borkowską, mieszcząca groby założycieli; druga pod wezwaniem Matki Boskiej Różańcowej, ze sklepieniem półkulistem, malowanem; trzecia po prawej stronie, zwana Górska. Nagrobków w samym kościele jest pięć, wszystkie niemal rajców i mieszczan kazimierskich, a pod względem sztuki nic w sobie nie zawierają osobliwego. Oprócz nich są jeszcze dwie tablice z napisami, z którycb jedna poświadcza odnowienie kościoła, druga, nader niezrozumiała, zdaje się mówić o erekcyi wielkiego ołtarza przez Henryka Firleja, biskupa. Kościół farny odznacza się pięk-nemi zarysami balkonu i stolarskiej oprawy organów, które również i jako instrument muzyczny należą do rzędu najwybitniejszych na prowincyi. Drugi kościół, niewielki, św. Anny, wystawiony był także z kamienia, ale gontami tylko kryty, obecnie opuszczony. Fundator jego nie-

stałych po dawnych spichlerzach, których miasto w epoce świetności swojej jeszcze w w. XVII kilkadziesiąt liczyło. Niektóre z nich, jak to nawet widać z pozostałych murów, troskliwie i ozdobnie były stawiane. Odznacza się pod tym względem jeden, z figurą ukrzyżowanego Pana Jezusa. Pochodzą one przeważnie z wieku XVII, lubo na pozór nierównie dawniejszemi (z XV) się wydają. Przywileje, w archiwum miejskiem za-

adomy; erekcyjna tylko tablica poświadcza, że w r. 1671 przez Mikołaja Oborskiego, biskupa laodycejskiego i sufragana krakowskiego, został poświęcony. W kościele tym znajduje się dosyć dawny obraz, przedstawiający zaślubienie św. Cecylii Panu Jezusowi. Kościół po księżach reformatach, na pochyłości górzystego wybrzeża w nowszym stylu, murowany i dachówką pokryty, za założyciela swego uznaje Henryka Firleja,

biskupa przemyskiego a później poznańskiego; chowane, sięgają czasów króla Władysława Ja-kamień jednak nagrobkowy Mikołaja Przybyły, giełły. Najdawniejszy z nich sięga do roku który się w tym kościele znajduje, naucza, że 1406, a obejmuje zakaz, aby Żydzi nie ważyli na jego budowę łożył także wspomniany Przy- się mięsa ani soli na sprzedaż do miasta przynosić. W ogólności Żydzi tutaj długo bardzo byli ograniczeni w swobodach; w r. 1672 zakazano im sprzedaży owoców, chleba i śledzi, a w r. 1738 król August III zastrzegł, że im żadnych szynków w mieście trzymać nie wolno. Zrównał ich dopiero z innymi obywatelami król Stanisław August w r. 1777, pozwalając im domy murować i handlem się zatrudniać. Tym sposobem klęskami wojny i morowego powietrza z ludności chrześciańskiej poprzednio ogołocony, przeszedł K. całkiem w ich ręce : Żydzi główniejsze w nim domy zajęli i stali się wyłącznymi panami upadłego miasta. — Dziś na 3 500 ogółu mieszkańców jest ich blizko ³/₄. Ludność chrześciańska zajmuje się rolnictwem, ogrodnictwem, flisactwem i drobnemi rzemiosłami, a mieszczanie są w ogólności mało przedsiębiorczy i niedbali nawet o własne siedziby, które zupełnie prawie ogołocili z zadrzewienia, z wielką szkodą dla siebie—i dla krajobrazu. W ostatnich latach Warszawianie, pomimo braku wygód odpowiednich, obierali sobie K. za letnisko, ktoś nawet zbudował willę (Piast), ale naśladowców nie znalazł.—„Słów. Geogr.”. Por.: „Staroż. Polska” wyd. 2-e, T. II, 265 nast.; Baliński M. „Pisma histor.” T. IV, 167; „Kłosy”; „Tygodnik Illustr.”; Janowski „Wędrówki po kraju” III; Kaszewski K. „K. nad Wisłą” („Gazeta Polska” warszaw., 1893, Nr 173—4); „Sprawozd. kom. do bad. hist. sztuki w Polsce” T. VI.

2S

"i

ii

i- ■

yi *

fr?

vSj

am

%$ÊMÈÊ.

‘IE

/j

li

**iT

,-y?

Fig. 35. Kazimierz nad Wisłą.

Fara, z widokiem na wieżę strażniczą (rys. Andriolli).

Kazimierz Biskupi, do r. 1867 miasteczko, obecnie osada w pow. Słupeckim, gub. Kaliskiej, pomiędzy Słupcą a Koninein. w pobliżu jez. Go-sławskiego, zbudowany na 12 pagórkach. Około 2 000 mk., Żydów niewielu; w r. 1827 110 domów i 1120 m.; w r. 1862 — 97 domów drewnianych, 12 murów, i 1198mk. Kościół paraf, murowany, klasztor bernardyński etatowy, szkoła początkowa, dom dla starców i kalek, urząd gminny, sąd gmin. II okr. w Dobrosołowie. Lud-

było, rajca kazimierski. Kościół ten ma postać do innych kościołów reformackich podobną, wewnątrz trzy nagrobki rodziny Przybyłów, a jeden Teresy Tarłowej, wojewodziny lubelskiej, i jej syna, Hieronima Tarły, w młodzieńczym wieku w roku 1724 zmarłego: nagrobki te nic ność na małych wytwórniach wyrabia grube płót-szczególnego pod względem sztuki nie przedstawiają. Data założenia wspomnianego kościoła przypada na rok 1620. Już w r. 1594 wystawiony był tu na górze, zwanej Plebanią, mały kościółek Zwiast. N. Maryi P.; obecny, po spaleniu, odbudowany r. 1828. Na południowej stronie miasta, nad samą Wisłą, ciągnie się szereg ruin, pozo-

no i sukno. Podania wiążą ten K. z Wojciechem św. Po zamordowaniu świętego przez Prusaków towarzyszący mu missyonarze osiedli nad poblizkiem K-i jeziorem i zasłynęli jako ana-^choreci. Bolesław Chr., wracając z Gniezna, odwiedził ich i zostawił im fundusz na kościół, mimo ich woli. Gdy jeden z braci, Barnaba, pośpie-

szył do Konina, aby dar zwrócić, kupa dworzan znajduje się jeden z najdawniejszych kościołów napadła na pozostałych i wymordowała ich dla parafialnych w dyecezyi poznańskiej — szczegół, zabrania skarbu, którego już nie mieli. Barnaba żył i umarł w swojej poprzedniej pustelni.

który świadczy, iż ta okolic# była jednym z o-gnisk rozsiedlenia pierwotnego. W obrębie dóbr K-owskich dokonano licznych wykopalisk. Znajdują się tam rozległe cmentarzyska ciałopalne. Po raz pierwszy natrafiono na nie w r. 1878, a odtąd parę lat z rzędu rok każdy przynosił nowe szczegóły. W r. 1878 pod Komorowem, naprzeciw jeziora Bytyńskiego, na pochyłości wzgórza rozkopano 10 grobów, w następnym roku 23 w sąsiedztwie, a nadto na innem wzgórzu, w kierunku południowo-zachodnim od poprzedniego cmentarzyska, skielety rzędami obok siebie leżące. W latach 1880—1881 przybyły nowe ślady cmentarzysk; później odnaleziono cmentarzysko w pobliżu iunego z folwarków klucza kazimierzowskiego, w Kopaninie. W r. 1880 znaleziono na wzgórzu, oddzielonem od cmentarzyska komorowskiego niziną łączną, ślady o-gnisk, gdzie, zdaje się, palono trupy. Odkryto również pale na jeziorze, na których może wznosił się most prowadzący na wysepkę; na tej wysepce dostrzeżono ślady wału. Widocznie o-kolica była mocno, jak na owe czasy, zaludnioną — może na wyspie był gród, dookoła niego cisnęły się nad jeziorem osady ze spólnem cmentarzyskiem. Gdy po okresie palenia ciał, pod wpływem chrześciaństwa, nastąpił okres grzebania trupów, chowano zmarłych wciąż na tern samem miejscu. Virchow przypuszcza, iż cmentarzyska pochodzą z XI wieku. Wykopaliska kazimierzowskie dostarczyły mnóstwa szczątków dawnej kultury materyalnej: narzędzi, sprzętów, ozdób, naczyń (z żelaza, bronzu, krzemienia i bursztynu). Jak dotychczas, jest to najbogatszy zbiór archeologiczny na ziemiach polskich; pozwala on odtworzyć stan kultury ówczesnej. Szczegółowe dane w „Verhandlungen” berlińskiego Towarzystwa antropologicznego w Berlinie, a nadto drobiazgowy opis znalezionych przedmiotów w «Słowniku Geogr.», pod art. „Kazimierz Nowy”. — Ocena—ob. Wielkopolska (pod względem archeologicznym).

Kazimierz Dolny, ob. Kazimierz nad Wisłą w Lubelskiem.

Jakoby na miejscu tych przygód podaniowych miał stanąć Kazimierz wraz z wsią Bienisze-wo. — Jest wszakże i inne podanie o tych Pięciu braciach Polakach (ob.).— Erek-cya K-a niepewna, choć urzędownie nawet oznaczano ją na r. 1041; istniał już jednak w XIII w., gdyż r. 1237 Henryk Brodaty (ob.) nadał go biskupstwu lubuskiemu, od którego przeszło do poznańskiego w drodze nabycia, po r. 1504, skąd nazwa. W r. 1287 Przemysław pozwolił biskupom lubuskim urządzić w K-u targi, i osadził je na prawie niemieckiem. W roku 1569 owa villa seu civitas forensis jest już miastem szla-checkiem. Tutejszy kościół parafialny ma być fundacyi duninowskiej, w r. 1512 przebudowany przez Lubrańskiego, bpa pozn., jak o tern świadczą jeszcze szczątki na murze zewnętrznym dochowane. Biskup ten jest również założycielem kościoła i klasztoru Bernardynów, które wyposażał w grunta i wody. Pod względem architektonicznym kościół ma cenne Bzczegóły gotyckie. Klasztor wraz z kościołem fund. w r.

1518—20. — Niegdyś był K. ludny i ożywiony miał 300 domów i aż cztery apteki (aromata-riae). Na pagórkach powznoszono figury święte, na dwóch kościoły, na jednym ocembrowano studzienkę cudowną — a wszystko to bądź na pamiątkę owych pustelników wymordowanych, bądź na cześć świętych. Jedna z figur pagórkowych upamiętnia mord Patkula, d. 10 paźdz. 1707 r. tutaj, po zdradzieckiem wydaniu przez Augusta II Karolowi XII, spełniony. Dotychczas łąka za klasztorem bernardyńskim nazywa się „łąką Patkula”. Ważne szczegóły dotyczące osadnictwa, nadań i przelewu własności podaje „Sł. geogr.”

III, 924 i XV (dopełń.) G6. Nadto o K-u przytoczone t-że: „Spr. kom. do bad. hist. sztuki w Polsce” t. IV i V; kodeksy prowincyonalue. <C

L. K.

Kazimierz G-órny, ob. Kraków.

Kazimierz Kaliski, ob. Kazimierz Biskupi, pod Koninem.

Kazimierz Ł§czycki, ob. K. nad Nerem.

Kazimierz Nowy, ob. K. w p. Szamotulskim.

Kazimierz ŚW., królewicz, drugi syn Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety, córki cesarza Alberta II (* 5 października r. 1458—f 4 marca r. 1484), młodzieniec rzadkich zdolności i świę-tobliwości życia, co wyniosło go na ołtarze i u-czyniło patronem Korony i Litwy. Długosz kierował św. K-a zaledwie dziecię 9-y rok życia rozpoczęło. Gdy miało lat 13, ojciec przeznaczył je do objęcia korony węgierskiej. D. 20 września r. 1471 K. wydał w Krakowie manifest prze-

Kazimierz (łęczycki) nad Nerem, niegdyś miasteczko, od r. 187 7 osada w powiecie Łódzkim, gub. Piotrkowskiej, pomiędzy Łodzią, Lutomierskiem i Zgierzem. Około 700 mk., w części na roli. Kościół paraf, z r. 1632, drewniany, parafia ok. 2 500 wiernych. Urząd gminny, sąd gm. VI okr. w Bełdowie, st. poczt, w Lutomiersku. Pierwotnie był własnością książęcą, już w końcu XIII w. miał prawo miejskie. W r.

1318 Łokietek dał K. opatom wąchockim, którzy wymienili go w r. 1428 za dobra opactwa trzemeszeńskiego w Sieradzkiem; jest własnością tegoż opactwa jeszcze w r. 1577. W roku 1661 wchodzi w skład królewszczyzny. Na przełomie XVII i XVIII w. K. należy już do biskupstwa krakowskiego jako dobra stołowe.—

„Sł. Geogr.”.

Kazimierz (nowy; Neudorf bei Samte r), w pow. Szamotulskim, wieś i dobra. W K-u

s. Pł.

ciwko Maciejowi Hunyademu i 2 października wyruszył do Węgier. Po niepomyślnej wyprawie 26 grudnia powrócił królewicz do Polski. Ponieważ starszy brat, Władysław, zasiadł na tronie czeskim, korona polska miała przypaść w dziale K-owi. Lecz nie pożądał on jej wcale i, nie chcąc brać udziału w rządach państwa, poświęcił się bogomyślności. Szczególnie jaśniał cnotą skromności: nie znosił wśród swego otoczenia nietylko uczynków, lecz i słów nieskromnych. Gdy zapadł na zdrowiu, lekarze, stosując się do ówczesnych poglądów, radzili mu, jako jedyny środek, porzucenie niewinności, ale święty młodzieniec wzgardził ich radami. Pozostawiony przez króla w r. 1478 w Wilnie w charakterze namiestnika, lecz bez wyraźnej władzy, umarł na zamku wileńskim w r. 1484 (ks. Lipnicki „Życie, cuda i cześć św. Kazimierza” Wilno 1858), według innych w Grodnie. Pochowany został w kościele katedralnym w Wilnie, w grobie królewskim. Zygmunt III i Władysław IV wybudowali dlań wspaniałą kaplicę. Liczne cuda, za wzywaniem św. K-a zdziałane, skłoniły Leona X, papieża, iż go kanonizował w r. 1522, a Klemens VIII dzień 4 marca na uczczenie świętego wyznaczył. Gdy w 122 lat po śmierci K-a otworzono jego trumnę, znaleziono zwłoki nienaruszone, mimo iż wilgoć drzewo trumny zniszczyła, a cudowna woń, wydobywająca się, podziwem zdjęła i pobożnością napełniła obecnych. Zygmunt III, biskup Wojna i Lew Sapieha wznieśli ku czci świętego w Wilnie wspaniały kościół (r. 1604) pod jego wezwaniem. W r. 1840 kościół ten przez znanego Józefa Siemaszkę, byłego unickiego biskupa, przerobiony został na prawosławny sobór pod wezwaniem św. Mikołaja. — Na obrazach przedstawiany jest św. K. jako młodzieniec w polskim ubiorze, z lilią w ręku i z królewskiemi oznakami.— B i b 1.: Lipnicki, ob. wyżej; Święcicki Gr. „Theatrum s. Casimiri” (Wilno 1604); Tyszkiewicz Andrzej bp. „Królewska droga do nieba, albo Życie św. K-a” (Warszawa 1752); Pękalski „Żywoty śś. patronów polskich” (Kraków

1862); Junosza Leszek „Żywot św. K-a” (Kraków 1868). U Bollandystów „Żywot św. K-a” napisany jest przez nuncyusza Zacharyasza Fer-reryusza (ob. Estreicher XVI, 200).

Kazimierz Odnowiciel (zwany Mnichem), 1034—1058. K. urodził się, według dokładnej daty Roczn. kapit. krak. d. 25 lipca 1016, jako najstarsze dziecko Mieszka (II), syna Bolesława Chrobrego, późniejszego króla polskiego (1025— 1034), i Rychezy—córki Ezzona, palatyna lota-ryńskiego, i Matyldy, siostry cesarza Ottona III. Małżeństwo Mieszka i Rychezy było zręczną kombinacyą polityczną Bolesława Chrobrego, tego zarówno szczęśliwego wojownika i mądregp organizatora, jak ze wszech miar rozumnego dyplomaty. Rodzina Rychezy, potężna za Renem i bogata, od początku nieprzychylnie usposobiona dla Henryka II, miała wzmocnić partyę polską w Niemczech, utworzoną staraniem i pieniędzmi Chrobrego; rzeczywiście mamy ślady, iż rachuby Bolesława były słuszne. O młodości K-a nie da się dużo powiedzieć. Złożyły się na nią burze i zamieszki i w kraju i w łonie jego najbliższej rodziny: były to klęski, które Mieszko II poniósł od cesarza Konrada II, walki jego z braćmi o tron i niesnaski z Rychezą, których powodem miała być nałożnica Mieszkowa.—Mieszko II był gorliwym propagatorem chrześciaństwa w Polsce; Rycheza i cała jej rodzina znaną była z swej wielkiej pobożności. Rocznik kap. krak. zapisuje pod r. 1026 ciekawą wiadomość o oddaniu K-a na naukę do szkoły (Kazimir tra-ditus ad disceudum). Krótka ta i prosta zapiska była przedmiotem najrozmaitszych interpre-tacyj; domyślano się mianowicie (T. Wojciechowski), iż K-a oddali rodzice, ewentualnie ojciec, na postrzyżenie do klasztoru, jako t. zwanego „oblata” (dziecko przeznaczone na mnicha), aby usunąć go z drogi jakiemuś starszemu bratu, Bolesławowi. Istnienie jednak tego brata jest rzeczą bardzo wątpliwą, sama zaś wiadomość wspomnianego rocznika wyklucza tę interpretacyę. Można tylko stwierdzić, że K. został oddany do szkół, prawdopodobnie do jakiegoś klasztoru. Dawniej, opierając się na późnej tradycyi o mnichostwie K-a, oznaczano jako miejsce pobytu na nauce Clugny; dziś jedni, jak T. Wojciechowski, głosują za jakimś bliżej niedającym się określić klasztorem polskim, inni, jak M. Perlbach, wymieniają klasztor w Dijon. Wysokie wykształcenie, jakie K. otrzymał, nie powinno dziwić nikogo: było to i na Zachodzie i Wschodzie między książętami krajów niedawno nawróconych powszechnie przyjęte, że oddawano dzieci swe na naukę.—Dnia 10 maja 1034 r. zmarł Mieszko II po krótkiem i nieszczęśliwem panowaniu, zapewne wskutek zbrodniczego zamachu jednego ze swych dworzan. Kraj, który K. odebrał, był wycieńczony wojnami domowemi i zagranicznemi; ponadto, nie ulega chyba najmniejszej wątpliwości, że szerzyła się w pewnych okolicach państwa ostra agitacya przeciw chrześciaństwu. Co więcej, Rycheza, która, jak się zdaje, wywierała z początku rządów K-a wpływ na syna, była powszechnie nielubioną, jako Niemka. Doszło więc w końcu do tego, iż prawdopodobnie już w końcu roku 1034 opuścić musiała Polskę, wraz z całem swem niemieckiem otoczeniem. Wkrótce zwaliły się na kraj klęski, którym K. oprzeć się nie miał siły; były to: reakcya pogańska, powstanie Masława na Mazowszu i napady okolicznych nieprzyjaciół. W roku 1037 prawdopodobnie zmuszonym był K. ustąpić z Polski i zostawić kraj na łaskę i niełaskę wrogim żywiołom. Z tego stanu rzeczy skorzystał książę czeski Brzetysław, który w roku 1038 (nie w 10391) wpadł do Polski, złupił i zburzył Kraków, Gniezno i Poznań, a Szląsk przyłączył do

Czech. Cesarze Konrad II i Henryk III nie | ry w tym czasie prócz zamieszek — w nieli mogli spokojnie patrzeć na ten wzrost Czech, który zagrażał bezpieczeństwu Niemiec: to też już w końcu r. 1038 lub początku 1039 wraca K. z pomocą niemiecką do kraju. Wojny, które Henryk III prowadził w latach 1040 i 1041 z Brzetysławem, ukróciły zuchwalstwo i uszczupliły potęgę książęcia czeskiego, Polsce jednak przyniosły mało korzyści, gdyż Szląsk pozostał nadal w posiadaniu czeskiem. Jedynie miał czas teraz K. myśleć o odzyskaniu Mazowsza i ukróceniu napadów Pomorzan. Zaraz po powrocie do Polski ożenił się z Dobrogniewą Maryą, siostrą Jarosława kijowskiego, który odtąd stale pomaga mu w walkach długoletnich z Ma-sławem. Już w r. 1041 Jarosław wyprawił się na Masława na pomoo K-owi; około r. 1042 dowiadujemy się o wojnie z Pomorzanami, pewnie nie zaraz ukończonej, bo jeszcze w r. 1046 słyszymy o zgodzie, którą zainangurował Henryk 111 na zjeździe w Merseburgu między K-em a pewnym księciem pomorskim, zwanym ,Zemu-zil” (Ziemomysł?). W r. 1046 przyszło do nowej walki K-a i Jarosława z Masławem: Masław zginął, Mazowsze dostało się znowu w posiadanie Piastowi. Równocześnie rozgromiono posiłki pomorskie, a nawet chwilowo dostała się w posiadanie Polski część Pomorza, utracona później za pierwszych lat Bolesława Śmiałego.— Teraz przyszła kolej na odzyskanie Szląska. K., wobec słabości swego kraju, czuł się bardzo zależnym od Niemiec i Henryka III; może też jest z tych czasów najwięcej wiadomości o częstych polskich poselstwach do Niemiec, mających zapewnić cesarza o uległości księcia polskiego. Za pośrednictwem K-a i Ruś zbliżyła się do Niemiec, tak np. w r. 1042 posłowie polscy i ruscy pragnęli przeprowadzić małżeństwo owdowiałego Henryka III z jedną z córek Jarosława. Zręczna ta kombi-nacya, owoc zapewne dyplomacyi K-a, nie udała się jednak, Henryk nawiązał był już bowiem rokowania o rękę Agnieszki de Poitou. W początku r. 1043 widzimy w Niemczech nowe polskie poselstwo, mające wytłómaczyć K-a, który nie mógł się był stawić osobiście na dworze niemieckim. Po zajęciu Mazowsza przez K-a zmie-■ń niła się niedługo sytuacya polityczna polska;

grał główną rolę wspomniany ks. Konrad bawarski— miał także i wojny z Węgrami. W r. 1051 posiłki polskie właśnie ratują Henryka w krytycznej sytuacyi podczas wyprawy na Węgry, a fakt taki musiał wpłynąć pomyślnie na usposobienie cesarza względem Polski. To też dobre pokojowe stosunki polityczne Polski z Henrykiem III i IV panowały odtąd bardzo długo, pozwalając monarchii piastowskiej na rozwinięcie swych sił w innych kierunkach, a przedewszystkiem pozwalając państwu odrodzić się wewnętrznie z ran zadanych przez katastrofę ogólną po śmierci Bolesława Chrobrego. Kraj był wyludniony, ludność wykolejona z trybu codziennej pracy— obie te rany wymagały długiego czasu i opieki księcia, by się zabliźnić. Jakie zmiany zaszły pod wpływem tych przewrotów w łonie samego społeczeństwa polskiego, niewiadomo, — brak wszelkich bowiem środków do rozwiązania tego pytania. Nieco więcej wiadomo o stanie Kościoła i chrześciaństwa w Polsce, które przy reak-cyi pogańskiej, jak i wskutek napadu Brzetysła-wa, poniosło bardzo ciężkie klęski. Mało, niestety, mamy wiadomości o organizacyi Kościoła polskiego pod koniec rządów Bolesława Chrobrego, tak, iż zbilansowanie skutków katastrofy przedstawia sporo trudności. Wiadomo tylko, iż katedry biskupie, jak Gniezno, Poznań i Kraków, jakniemniej szereg klasztorów ówczesnych, zniszczył najazd czeski w r. 1038; wtenczas zapewne zniknęło bezpowrotnie drugie arcybiskupstwo polskie, o którem, poza pewnym faktem istnienia, niewiele wiadomo. Wrocław był również przez długie lata w rękach czeskich, — biskupi wrocławscy byli pozbawieni stolicy i katedry, tak, iż źródła polskie, zapominając o erekcyi tego biskupstwa z r. 1000, uważają dopiero K-a Odnowiciela za założyciela, gdy K. tylko w r. 1050 osadził tu jako biskupa Hieronima. Jedyną katedrą, o której istnieniu mamy całkiem pewne wiadomości, jest Kraków; bajką zaś jedynie wymysł późniejszy, że Kraków wówczas używał tytułu arcybiskupiego i godności metropolitalnej w Polsce, a to z powodu zupełnego zniszczenia Gniezna. Prawdą jest tylko, iż Aaron, biskup krakowski, otrzymał od papieża paliusz, jako odznakę osobistą; prawdą jest także, iż są ślady pewne, które wykazują wręcz istnienie tak arcy-biskupstwa gnieźnieńskiego jako też innych biskupstw. Takie rychłe doprowadzenie bodaj tych kilku katedr do dawnego stanu jest bezsprzecznie bardzo wielką zasługą Odnowiciela. Dopomagał mu w tem zapewne Herman, arcybiskup koloński, brat Rychezy, jako też zastęp duchowieństwa, pochodzącego z dalekiego Zachodu, gdzie wiał już inny duch w Kościele, duch reformy i pracy. Niestety, o ile można sądzić, te starania zostały wkrótce pokrzyżowane i spaczone przez intrygi biskupów niemieckich, zawsze Polsce niechętnych. Arcybiskupstwo magdeburskie,

/> w r. 1049 został księciem bawarskim brat wu-, jeczny K-a, Konrad, który wkrótce wszedł w groźny zatarg z cesarzem, gdy zaś ten równocześnie prowadził wytężające wojny z Węgrami, neutralne zupełnie stanowisko K-a było mu bardzo na rękę. Z tego skorzystał K. i zabrał w r. 1050 Szląsk, a mimo gniewu cesarza i długiej wojny, którą prowadził Brzetysław, książę polski utrzymał się przy nim; w 1054 za pośrednictwem cesarza przyszło do pokoju w Kwedlinburgu, gdzie K. zatrzymał Szląsk i Wrocław, a zobowiązał się płacić Czechom 500 grzywien srebra i 30 złota rocznie, tytułem daniny. W ten sposób wyzyskał K. trudne położenie Henryka III, któ-

S. Ktrz.

do którego należała Polska pod względem kościelnym jeszcze w X w., zawsze podnosiło swe pretensye do Kościoła polskiego, i to niejednokrotnie mające słuszne prawne podstawy; pretensye te jednak miały na celu wydarcie samodzielności Kościołowi polskiemu. Że Magdeburg czynił w tym kierunku starania za K-a Odnowiciela, nie ulega dziś wątpliwości, a popierał go w tern cały episkopat niemiecki, który niechętnie patrzył na odrębność Kościoła polskiego, jak i Kościołów północnych, duńskiego i innych skandynawskich. Jakby odpowiedzią na ataki na niezawisłość tych nie - niemieckich Kościołów jest fakt zbliżenia się do siebie Kościołów skandynawskich i polskiego: biskupi szwedzcy, chcąc się wymknąć z pod zwierzchniej władzy Hamburga, szukają w Polsce, między polskim episkopatem, konsekratorów. Niestety, brak bliższych wiadomości nie dozwala nam poznać rozmiarów tej walki. Być może nawet, że jak w Skandynawii, tak i w Polsce chwilowo wziął górę prąd niemiecki; przynajmniej upadek i bez-rząd Kościoła polskiego za Grzegorza VII mógłby na to wskazywać.— K. Odnowiciel przypomina swemi zaletami osobistemi Mieszka I; dobry i rozumny organizator, dowcipny i sprytny dyplomata, obrachowujący zgóry swe siły i nie-porywający się nigdy na przedsięwzięcie zbyt zuchwałe i ryzykowne, zręcznie wyzyskujący zamieszki niemieckie, był on właśnie stworzonym do rządzenia Polską w tym czasie. Z rozbicia i zamętu wyprowadził państwo do ery nowego rozwoju i nowych prób sił za Bolesława Śmiałego.—Zmarł d. 28 listopada 1058 r., licząc zaledwie 42 lata życia. Z małżeństwa z wyżej wspomnianą Dobrogniewą Maryą zostawił czterech synów: Bolesława II Śmiałego (* 1039), Włodzi-sława Hermana (* 1040), Mieszka i Ottona, nadto córkę, Swatawę, żonę króla Wratysława czeskiego.—Dzieje K-a Odnowiciela zawierają dużo kwestyj spornych, które do dnia dzisiejszego są przedmiotem dyskussyj uczonych. Pominąć można sprawę organizacyi Kościoła polskiego za Kazimierza, co należy do bardzo zawiłych i za-wikłanych pytań; inne, jak kwesty a istnienia brata K-a (Bolesława), za którego rzeczywistością oświadczyli się Wojciechowski i Balzer, jak wreszcie kwestya mniohostwa K-a, podniesiona przez Wojciechowskiego, posiadają równie gorących zwolenników jak przeciwników. Pomijając literaturę dawniejszą, po większej części mało znaczącą (prócz Naruszewicza, Lelewela i Roepella), wymienić należy: Smolka Stan. „Tradycya o Kazimierzu Mnichu. Przyczynek do historyo-grafii polskiej XI w.” (Kraków 1876, 31 str. i 4 tabl.); Wojciechowski Tad. „O Kazimierzu Mnichu” (Kraków 1881, 29 str.). Obie te prace mają na celu zbadanie przekazu źródeł o mnichostwie K-a. Profesor Wojciechowski, mianowicie, dowodził na podstawie Galla-Anonima, iż K. został jako dziecko oddany do

Bne. poważ, iluatr. Zesz. 976. T. XXXV.

klasztoru na mnicha, był zatem oblatem. Przeciw tym poglądom, złączonym z kwestyą istnienia Bolesława, brata K-a, wystąpił Kętrzyński Stan. w monografii: „Kazimierz Odnowiciel [1034—1058]” (Kraków 1899, 79 str.). U-zupełnieniem tej pracy jest rozprawa tegoż: „O pal-liuszu biskupów polskich XI w.” (Kraków 1902, 54 str.).

Kazimierz II, Sprawiedliwy (* r. 1138— f 5 maja r. 1194), ks. sandomierski, krakowski, kujawski i mazowiecki, najmłodszy syn B o-lesława Krzywoustego (ob.), ks. polskiego, z 2-ej jego żony, Salomei, córki Henryka hr. Bergu. Z synów Krzywoustego on jedynie przez czas swych rządów zdołał jeszcze utrzymać do pewnego stopnia spokój wewnętrzny kraju. Po jego śmierci rozprzężenie wzmogło się już niesłychanie. Przydomek „Sprawiedliwy” (Justus) jest bardzo późny. Dopiero Długosz „wyliczając jego przymioty nazywa go między innemi „sprawiedliwym sędzią” (justum judicem) bez zamiaru nawet użycia tego określenia jako przydomku. K. Spr. w chwili śmierci ojca liczył zaledwie parę miesięcy. Dlatego też Krzywousty, dzieląc swe państwo między czterech starszych synów, najmłodszemu nie wydzielił żadnej dzielnicy. Według Kadłubka, historyo-grafa K-a, miał Krzywousty, zapytany przez otoczenie, dlaczego pomija K-a przy wyposażeniu?— odrzec: „Wszak wiecie, że między czterema u wozu kołami jest wasąg, a na nim siedzenie. Dziecięciu temu między czterema braćmi daję dziedzictwo szlachetniejsze nad inne. Zaniechajcie więc troski o niego, niech ta zostanie przy jego opiekunach”. Kroniki przypisują tym słowom Krzywoustego prorocze znaczenie, ponieważ K. przez siebie i potomków (Łokietek) całe państwo zjednoczył. — O losach K-a po śmierci ojca aż do objęcia dzielnicy krakowskiej niewiele wiemy. Bawił on jakiś czas na dworze Bolesława Kędzierzawego (ob.), a gdy Fryderyk Rudobrody, ujmując się za wygnanym najstarszym synem Krzywoustego, Władysławem (ob.), wyprawił się ze znacznem wojskiem na Polskę, dotarł aż do Poznania i zmusił książąt polskich do uległości, wówczas, w pokoju zawartym w Krzyszkowie, wydał go Boi. Kędzierzawy cesarzowi jako zakładnika (r. 1167). Liczył wówczas K. lat 19, i pobyt ten wywarł na jego późniejsze stanowisko polityczne wobec Niemiec wpływ znaczny. Wrócił on do ojczyzny zapewne w r. 1163, gdy po śmierci Władysława oddał Bolesław Kędzierzawy dwom jego starszym synom dziedziczne ich posiadłości—-Szląsk. Gdy zaś w r. 1167 umarł brat jego Henryk ks. sandomierski bezpotomnie, dzielnicę po nim otrzymał K. Nie przyjął jednak godności księcia seniora, którą niedługo potem ofiarowali mu niezadowoleni z Kędzierzawego magnaci pod wodzą Jaksy z Miechowa i Świętosława. To też Bolesław, umierając

30

w r. 1173, uczynił K-a opiekunem syna swego Leszka (f 1186), a zarazem spadkobiercą Mazowsza i Kujaw na wypadek bezpotomnej jego śmierci. Godność seniora po Kędzierzawym otrzymał najstarszy z rzędu brat, Mieszko Stary (ob.). Gdy go jednakże niezadowoleni z powodu wyzysku i nadużyć magnaci pod wodzą biskupa krakowskiego Gedka wypędzili (r. 1177), przyjął K. ofiarowaną po nim godność seniora, złączoną z księstwem Krakowskiem, do której należało zwierzchnictwo nad Pomorzem. Zaraz też zajął się uspokojeniem wewnętrz-nem państwa. Na Pomorzu potwierdził dotychczasowych władzców na tronach książęcych. Na Sziąsku, poświęciwszy kilka własnych miast z dzielnicy krakowskiej, pogodził synów Władysława; Leszkowi mazowieckiemu wyznaczył na opiekuna znakomitego magnata Żyrosława; na Wielkopolsce zyskał Gniezno, zostawiając jej resztę wraz z Poznaniem w ręku Odona, który wygnał był z Wielkopolski swego ojca. Mieszka Starego. Sześciu książąt dzielnicowych, prócz hołdowniczych władzców Pomorza, miał K. pod swem zwierzchnictwem. Wzamian za poparcie, otrzymane przy objęciu tronu krakowskiego od duchowieństwa, poczynił mu znaczne koncessye nal synodzie kościelnym w Łęczycy w r. 1180. Tutaj, pod przewodnictwem arcyb. gnieźnieńskiego Zdzisława, zasiadło siedmiu biskupów: Gedko krakowski, Żyrosław wrocławski, Cherubin poznański, Lupus płocki, Onolf kujawski, Gaudenty lubuski, a nadto Konrad, biskup kamieniecki z Pomorza. Niewiadomo, czy wszyscy książęta dzielnicowi wraz z hołdowniczymi z Pomorza zjawili się w Łęczycy. W każdym razie powzięto tu uchwały pod sankcyą K-a jako seniora. Pod klątwą zabroniono: l) zabierać chłopom zboże gwałtem lub w jakikolwiek inny sposób; 2) zmuszać kogokolwiek do podwód i przesyłek, wyjąwszy w czasie napadu nieprzyjaciela; 3) zniesiono „ius spoin”, t. j. zabroniono zabierać mienie zmarłego biskupa przez urzędników na rzecz księcia; 4) zagrożono klątwą każdemu, ktoby w ograbionej stolicy godność biskupią przyjął przed wynagrodzeniem krzywdy. Uchwały powyższe mimo groźby klątwy, zgody na nie K-a i zatwierdzenia ich przez papieża Aleksandra III (w r. 1181), który zarazem uznał godność senioratową K-a, w zupełności nie weszły w wykonanie. Długo jeszcze po zjeździe łęczyckim słychać o podwodach i stacyach na rzecz książąt i ich urzędników, tak w dobrach panów świeckich jak i duchownych. Mimo to zjazd łęczycki ma ogromną doniosłość w dziejach Polski. Rozpoczyna on uową epokę łącznie z podziałem państwa na dzielnice. Fakt zjazdu wprowadza na widownię „wiec”, organ prawodawczy, wstępujący na miejsce dawnej „woli monarszej”, jako źródło prawa. Skład jego stanowią trzy czynniki: monarcha, książęta dzielnicowi i możnowładztwo. — W polityce zewnętrznej zaniedbał K. kresy północno-zachodnie, a natomiast zwrócił swą uwagę na wschód. Stąd przyszło za jego panowania do utraty zachodniego Pomorza. Tam książęta szczecińscy, uznając od czasu Boi. Krzywoustego zwierzchnictwo polskie, musieli za rządów jego synów wobec słabości monarchów polskich, ulegać chwilowo naprzemian Duńczykom, lub Henrykowi Lwu, ks. saskiemu, który wytknął sobie za zadanie opanować słowiańskie wybrzeże Bałtyku. Ostatecznie przepadło Pomorze zao-drzańskie dla Polski w r. 1180, gdy Bogusław i Kazimierz, książęta zachodniego Pomorza, znajdując się w obozie cesarza Fryderyka pod murami Lubeki przeciw Henrykowi Lwu, musieli złożyć hołd cesarzowi i przyjąć księstwa swe jako lenno. Przy Polsce pozostało odtąd tylko nadwiślańskie Pomorze ze stolicą gdańską.—Próby ze strony Mieszka Starego, zmierzające do odzyskania utraconych księstw, zmusiły K-a do u-znania zwierzchnictwa cesarza nad Polską. Mieszko Stary już w r. 1181 zdołał odzyskać dzielnicę gnieźnieńską na K-u bez trudności z jego strony. Nie mógł jednak większych odnieść korzyści, ponieważ wówczas ces. Fryderyk Rudobrody, zajęty innemi sprawami, pomocy mu nie udzielił. Zyskał ją dopiero w r. 1184, gdy, po świetnym sejmie w Moguncyi, cesarz wysłał wojsko pod wodzą syna swego Henryka, by ORadzić Mieszka na tronie krakowskim jako swego lennika. Wyprawa Henryka dotarła zaledwie do Halli, gdzie zjawili się posłowie K-a i, ofiarując (prawdopodobnie) uznanie zwierzchnictwa cesarza nad Polską ze strony K-a, wyprawę tę powstrzymali.—Nieco lepiej niż na zachodzie wiodło się K-owi w polityce ruskiej. Sprawy ruskie zajmują go przez cały ciąg panowania. Już w r. 1169 pomagał K., wraz z braćmi swymi, szwagrowi swemu Mścisławo-wi włodzimierskiemu przy zdobywaniu wielkoksiążęcej godności, związanej z Kijowem. W 9 lat później, w r. 1178, wydał swą najstarszą córkę, nieznaną z imienia, za Wsewołoda Czarnego Swiatosławicza, późniejszego w. ks. kijowskiego.—Po zajęciu Krakowa i uspokojeniu kraju postanowił K. skorzystać ze sposobności i rozszerzyć swój wpływ na Wołyniu w najbliższem sąsiedztwie. Następujące wypadki dały powód do jego wyprawy w r. 1182 na Brześć. Jedna z sióstr jego, prawdopodobnie Agnieszka, była wydaną za Mścisława ks. włodzimirskiego i w. ks. kijowskiego (f r. 1170), po którego śmierci, przy podziale kraju między synów, otrzymał Brześć najstarszy syn, nieznany nam z imienia. Został on stamtąd wypędzony, gdy matka rozgłosiła, że on nie jest jej synem, lecz, że go przyjęła za syna, nie mogąc doczekać się potomstwa. Wygnany, udał się do K-a o pomoc; K. mu jej udzielił w r. 1182, osadzając go napowrót na tronie. Wkrótce jednak został ów Mścisławicz otruty, a K. osadził w Brześciu młodszego jego

z roku 1903).

brata, ks. Romana, wzamian za uznanie zwierzchnictwa polskiego z jego strony. Ponownie wmieszał się K. w sprawy ruskie w r. 1189. Wygnany z Halicza w r. 1188 ks. Włodzimierz udał się najpierw o pomoc do Beli III, króla węgierskiego, który mu jej udzielił, lecz, widząc wielkie niezadowolenie z niego u ludności, osadził tam syna swego, Andrzeja. Uwięziony przez niego Włodzimierz uszedł z więzienia i udał się o interwencyę do cesarza Fryderyka, który, zajęty wyprawą krzyżową, odesłał go do K-a. Przy pomocy K-a wypędzono w r. 1189 z Halicza Andrzeja węg., i Włodzimierz osiadł tam napowrót na tronie. Wyprawa ta nie przyniosła korzyści K-owi, gdyż Włodzimierz, nie jego, lecz Wsiewołoda ks. suzdalskiego, uznał zwierzchnictwo, natomiast zaś wywołała niezadowoleni e w państwie, skierowane przedewszystkiem przeciw osobie głównego jego doradzcy, wojewody Mikołaja. Podnoszono, że przez zerwanie dobrych stosunków z Węgrami bezpieczeństwo kraju jest zagrożone. To też, gdy K. prawdopodobnie bawił na Rusi, rozgłosili malkontenci pod wodzą Henryka Kietlicza, kasztelana krak., że zginął, i przywołali do Krakowa Mieszka Starego, który opanował miasto mimo oporu biskupa Pełki. K. przy pomocy posiłków ruskich odzyskał napowrót Kraków. Między jeńcami dostał mu się w ręce syn Mieszka, Bolesław, którego wspaniałomyślnie wolnością obdarował; natomiast Henryka Kietlicza skazał na wygnanie. Stanowisko K-a jeszcze bardziej się teraz wzmocniło. Pod koniec życia wyprawił się jeszcze K. na Jadźwingów, szczep prusko-litew-ski, mieszkający nad Bugiem, który napadami niepokoił pograniczne krainy polskie. Zmusił ich do uznania zwierzchnictwa i płacenia daniny* Wyprawa ta ma charakter krucyaty. Równocześnie pokonany został i książę Drohiczyński, który napadał Polskę wraz z Jadźwingami. Zabezpieczywszy z tej strony Polskę, umarł nagle K. w r. 1194 w czasie wesołej uczty. Kadłubek, zwyczajem kronikarzy średniowiecznych, wyraża się, że nikt nie wie, czy go nagła choroba zabiła, czy trucizna. K. ożeniony był w r. 1163 z Heleną, córką Rościsława, w. ks. kijowskiego. Potomstwo: córka, której imienia nie znamy, i czterech synów; z tych dwaj starsi zmarli w młodym wieku przed ojcem, z dwu młodszych Leszek Biały utrzymał się przy Krakowie i Sandomierzu, Konrad przy Mazowszu, Kujawach i Łęczycy.— Literatura: Małecki „Testament Boi. Krzywoustego” w «Przew. nauk i liter.» (1876); Smolka „Mieszko Stary i jego wiek” (Warszawa 1881); Kazim, Górski „Stosunki Kazim. Spraw, z Rusią” w «Przew. nauk. i liter.» (1876); Cohn „Die Verwandtschaft der Staufer u. Anhaltiner” w «Forschungen z. deutschen Gesch.» X, str. 638; Perlbach „Preussisch-poln. Studien” I i II (Halla 1886); Kazim. Swieżawski „Z przeszłości ludoznawstwa polskiego : Dyalog pogrzebowy

u t. z w. Kadłubka na cześć Kaz. Spr.” («Lud»

Ed. Dł.

Kazimierz Wielki, król polski (* d. 30 kwietnia r. 1310, jako najmłodsze a szóste z rzędu dziecię króla Władysława Łokietka i Jadwigi, córki Bolesława Pobożnego, ks. kaliskiego—f d. 5 listopada r. 1370). Ostatni z Piastów na tronie, należy K., obok Bolesława Chrobrego, do najwybitniejszych przedstawicieli dynastyi, a jednocześnie i do najwybitniejszych monarchów polskich w ogólności.—Przyszedł na świat w chwili, kiedy Łokietek, zdobywszy już istotnie w Polsce rządy, okupione szeregiem krwawych i znojnych wysiłków, zdawał się je znowu utracać. — Od zgonu Wacława IV w Ołomuńcu (f r. 1306) panował już wprawdzie król-tułacz w Krakowie, a nadto śmierć Henryka, księcia głogowskiego, otwarła mu była bramy Wielkopolski; ale wrzenie stronnictw w krakowskiem i wrogie stanowisko mieszczaństwa, jak również postawa miast wielkopolskich, trzymających stronę zniem-czałych książąt szląskich, rzucały blaski ponure na przyszłość panowania Łokietkowego. Zzew-nątrz, zaraz o miedzę, groził mu wróg jeszcze potężniejszy, Zakon Krzyżacki. Nad kołyską K-a, przyszłego dziedzica korony polskiej, źle wróżyły losy, a ciężkie zabiegi ojca o utrzymanie władzy, z trudem zdobytej, i nieustanne oddźwięki grozy położenia, w jakiem się rodzina królewska znajdowała, tworzyły atmosferę, w której mały królewicz stawiał pierwsze swe kroki na drodze życia.—Dzieje nie przekazały nam żadnych szczegółów o dzieciństwie K-a; pierwsze lata jego młodości na tle ogólnego położenia kraju odtwarzać sobie trzeba. Jest tylko rzeczą pewną, że ani dzieciństwo, ani pierwsza młodość wielkiego monarchy nie upływały w warunkach, któreby korzystnie oddziaływać mogły na odpowiednie urobienie, charakter i wykształcenie dziedzica tak ciężkiej korony i tak wielkich zadań. Z jednej strony burze, zamieszki, niepewność jutra, niedostatek i niebezpieczeństwa, trzymające Łokietka poza domem; z drugiej zaś — prostactwo otoczenia nie mogły złożyć się na pożądaną atmosferę wychowawczą dla dzieci królewskich. Jeśli więc pomimo to zarówno K. jak i starsza jego siostra, Elżbieta (ob.), wydana później za króla Węgier, Karola Roberta, potrafili w przyszłości odpowiedzieć tak świetnie odmiennym a nader trudnym warunkom, jakie zesłały im losy, — przypisać to należy zdrowej, bujnej, pełnej żywotności naturze, odziedziczonej po ojcu, i wrodzonym a wielkim talentom.—Obok talentów i wielkiej energii zachował jednak K. i na przyszłość, jako wyraźną spuściznę po bohaterskiej, lecz i awanturniczej w wielu objawach, epoce ojca, skłonność do bujnych, często okiełznać się niedających porywów. W imię planów wszelako, jakie sobie zakreślał, potrafił zawsze miarkować się w porę, nakładać porywom wędzidło, a sile woli i rozwadze dawać

raz

pierwszeństwo nad zaślepieniem.—Czyniąc zręczne posunięcie na szachownicy politycznej, wydał Łokietek w r. 1320 czternastoletnią córkę swoją, Elżbietę, za króla Węgier, co przyniosło Polsce korzyść niemałą, a wedle domniemania kronikarza czeskiego—Pulkawy, umożliwiło samemu Łokietkowi przywdzianie purpury królewskiej (20 stycznia r. 1320).—Pozbawiona dotąd całkowicie sojuszników, Polska zyskiwała obecnie potężnego w sąsiedniem państwie sprzymierzeńca, a Daród polski — bratni, cywilizacyjny związek z Węgrami, mający na dalszy jego rozwój wywrzeć wpływ potężny i ułatwiający zaraz u wstępu dzieło prac wewnętrznych K-owi. Znalazł bowiem królewicz w starszym od siebie szwagrze przyjacielskiego, acz nie całkiem bezinteresownego, mistrza, w jego zaś francuskim dworze—ognisko i atmosferę rzymsko-ueapolitańskiej kultury, która stała się w następstwie bodźcem i cywilizacyjnem tchnieniem, budzącem jego drzemiące przedtem talenty. Następstwa małżeńskiego związku siostry miały wywrzeć na K-a wpływ potężny i decydujący. Tymczasem jednak, jako chłopiec dwunastoletni, miał odegrać K. rolę politycznego pionka w ręku ojca. Oto, zapewne w celu zyskania obrony od wrogich Polsce a przyjaznych Zakonowi Czech, zaręcza Łokietek około r. 1322 młodocianego K-a z Juttą, czyli Judytą (Dobrotliwą), córką króla Jana Luksemburskiego i Elżbiety Wacławówny czeskiej, jedenastoletniem podówczas dziewczęciem. Czy nowy ten związek, potrzebny chwilowo Polsce i zachęconemu do polityki matrymonialnej Łokietkowi, miał istotnie widoki powodzenia, orzec dziś trudno wobec braku źródeł. Był to zapewne tylko ze strony awanturniczego Jana, który Judytę pięć razy jeszcze w przyszłości zaręczał, nim w końcu wydaną została za króla francuskiego Jaua II, zwykły, a używany w owych czasach, fortel polityczny. Losy nastręczyły w parę lat później młodocianemu królewiczowi inny związek małżeński, przedsięwzięty wyłącznie w celu obrony kraju od niepohamowanych uro-szczeń Zakonu. Nie spodziewano się nawet, że śluby te posiąść miały ze względu na przyszłość znaczenie niemal wszechdziejowe, stając się pierwszem, idealnem jeszcze, ale silnem ogniwem łańcucha późniejszej potęgi Polski na Wschodzie. Małżeństwo to było pierwszym zarodkiem późniejszej unii Polski z Litwą. Zagrożony od zachodu przez Zakon, od wschodu zaś wystawiony na ewentualne napady Tatarów, przeciw którym Ruś Czerwona przestała być dostateczną zaporą, zwraca się pozbawiony naówczas silniejszej pomocy Łokietek ku pogańskiej Litwie, gdzie właśnie kosztem ziem białoruskich ufundował był potężne państwo książę Gedymin, śmiertelny wróg Zakonu, a więc naturalny Polski sprzymierzeniec.—W takich-to warunkach nastąpiło pierwsze zbliżenie się Polski do Litwy, nwieńczone związkiem małżeńskim piętnastolet-

niego K-a z równą mu prawie wiekiem córką Gedymina, Aldoną, która na chrzcie, odbytym d. 30 kwietnia r. 1325, otrzymała imię Anny. Młoda pani przywiozła z sobą K-owi w posagu zgórą pono dwadzieścia tysięcy jeńców polskich. Pogańska Litwa składała przez ten czyn humanitarny dowód swej lojalności względem chrześcian. Tkwiła w tern nadto demonstracya polityczna przeciw oszczerstwom Krzyżaków, którzy, w celu uzasadnienia swej racyi bytu nad Bałtykiem, ogłaszali przed światem ojczyznę Aldony za niepoprawną w bałwochwalstwie i barbarzyństwie. Ślub młodej pary odbył się w Krakowie d. 16 października r. 1325.—Świeży związek z Litwą wzmocnił wprawdzie z jednej strony młodocianą Polskę, z drugiej jednak pobudził do większej czujności jej wrogów, zaniepokojonych tak nagłym zwrotem w polityce ich spodziewanej ofiary. Nadto, dokonaua z pomocą litewską przez wiernego Stolicy Apostolskiej Łokietka w r. 1326 wyprawa na Brandenburgię, rozdrażniła ostatecznie cesarza i Zakon. Tworzy się pod protektoratem Jana Luksemburskiego i cesarstwa groźna dla Polski koalicya Zakonu z Brandenburgią, z mazowieckimi książętami, Ziemowitem, Trojdenem i Wacławem, pokrzywdzonymi przez litewskie najazdy, oraz Henrykiem Wrocławskim, urodzonym wrogiem Łokietka, i Jerzym, ks. halickim, zagrożonym przez związek polsko-litewski. Król zyskuje wprawdzie sprzymierzeńców w książętach zachodniego Pomorza, Ottonie, Barnimie i Warcisławie, ale ogólne położenie staje się opłakanem. Nie wyczerpało to jednak wszystkich klęsk, grożących Polsce. Na dom królewski i kraj cały spada cios wielki, ciężka, beznadziejna niemal choroba K-a, która przykuła starego króla, pomimo grasujących już na granicy Czechów, do łoża syna. Młodość przemogła wszakże niebezpieczeństwo, grożące życiu królewicza, a w tym samym jeszcze roku, 1327, śle papież, życzliwie dla domu Łokietka usposobiony, list gratulacyjny do królowej, winszując jej pomyślnego zwrotu w chorobie jedynaka. Gdy K. dość szybko przyszedł do zdrowia, a nad Polską coraz groźniejsza zbierała się burza, która za lat parę wyładować miała swe gromy na polach płowieckich, wyprawił król Władysław spadkobiercę swego na Węgry, do córki i zięcia, z prośbą o posiłki. W kwietniu roku 1328 udał się o-siemnastoletni i żonaty już od półtrzecia roku, lecz nie obyty jeszcze w świecie, a żądny jego poznania K., w pierwszą swą wycieczkę zagraniczną.—Dwór szwagra jaśniał w ówczesnej Europie najwyższą ogładą rycerską i cywiliza-cyą. Młody książę znaleźć się miał po pierwszy w nieznanem sobie otoczeniu zbytku francusko-neapolitańskiej kultury, co na wrażliwym a utalentowanym jego umyśle, karmiącym się dotąd klasztorno-prostaczemi wpływami rodzicielskiego domu, wywrzeć musiało wielkie

ta (r. 1330), w sierpniu i we wrześniu, wyruszył znowu Łokietek z pomocą węgierską na wyprawę przeciw Krzyżakom, zamówiwszy sobie od północo-wschodu pomoc ze strony Litwy. Jaką była działalność K-a podczas ostatnich zabiegów ojca, w których prawdopodobnie towarzyszyć mu musiał, niewiadomo; wypływa on dopiero na szerszą widownię podczas rozejmu, w roli odpowiedniej dla jego upodobań, bo pokojowej. Łokietek, pragnąc czas od znojów wolny na wzmocnienie swej obronnej pozycyi poświęcić, zwołał jakoby dygnitarzy państwa, będących zarazem przedstawicielami wybitniejszych rodów polskich i pzybocznymi doradz-cami króla, na colloquium do Chęcin. Radzić tam miano w sprawie odpowiednich przygotowań do skutecznego odparcia spodziewanej napaści ze strony Zakonu, oraz postanowiono powierzyć 21-letniemu królewiczowi zarząd Wielkopolski i przeprowadzenie porządku w tej dzielnicy. O ważnym tym fakcie mało posiadamy wiadomości; dziwić się temu jednak nie należy, gdyż wielkie wypadki, jakie już naówczas wisiały w powietrzu, nie pozwoliły K-owi włożonego nań zadania dokonać, a przez to samo nie dały i dziejopisom sposobności szerzej się o tem rozpisać. Bo oto: „na rok 1331 ułożyli właśnie Krzyżacy — pisze Szujski — walny napad na Polskę z Janem czeskim, mający ją ostatecznie ujarz-Pod dowództwem dwóch komandorów,

wrażenie. Wtedy - to ofiarą zapałów młodego a namiętnego K-a, spotęgowanych nieznaną mu, pociągającą i rozmarzającą atmosferą, której szkodliwych niekiedy wpływów Elżbieta bynajmniej tłumić się w nim nie starała, padła jedna z przybocznych jej panien dworskich, córka dworzanina, Felicyana Zâcha, imieniem Klara. K., nim rzecz się wykryła, zapewniwszy sobie węgierskie posiłki, zdążył już w powrotną do Krakowa puścić się podróż. Skutki jego przygody miały wszelako na Węgrzech przyjąć obrót prawdziwie tragiczny (ob. Elżbieta Łokietków-na). Posiłki, które K., dzięki poparciu siostry,

"I

ÆÀÏÀ

mić.

Teodoryka z Altenburga i Ottona z Luter-berga, znaczne siły krzyżackie napadły w lip-cu Wielkopolskę, a dzieląc się na pomniejsze oddziały, sięgnęły w Łęczyckie i Sieradzkie. Gniezno, Łęczyca, Sieradz, Konin, Pyzdry, Uniejów, Spicymirz, Warta, Szadek, Słupca, Kłeck, Pobiedziska, Żnin i Nakło stały się ofiarą pożogi, rabunku, wyuzdanej rozpusty wojennej i okrucieństwa. Nastąpiła słynna bitwa płowiecka, ale, pomimo porażki, postanowili Krzyżacy skorzystać z wycieńczenia Polski przez straszny napad w r. 1332. W kwietniu zdobyli Brześć, Inowrocław, oraz zajęli Kujawy. Wypadki roku zeszłego, pomimo bitwy płowieckiej, zdemoralizowały Polskę, to też obrona Kujaw była słabą. W sierpniu sędziwy król z synem i posiłkami wę-gierskiemi wybrał się znowu na wyprawę. Przed rozpoczęciem kroków zaczepnych nuncyusz papieski, Piotr z Alwerni, wdał się i wyjednał rozejm. „Gdy wy się rozdzieracie i kaleczycie — pisał Jan XXII — poganin tryumfuje”. — Powierzywszy odzyskanie utraconego w dodatkowej walce z Bolesławem lignickim Kościana, K-owi, czemu nierycerski królewicz zaledwo mógł sprostać, wojował tym razem Łokietek po raz ostatni; zmarł d. 2 marca r. 1333. Kwestya sa-

Fig. 36. Kazimierz Wielki.

Według fotografii zdjętej z grobowca przez I. Krie-gera w Krakowie.

na Węgrzech uzyskał, stanęły w Polsce w samą porę, gdyż oto w lipcu i sierpniu r. 1329 z wielkiej chmury politycznej, unoszącej się nad monarchią Łokietkową, pierwsze padły gromy.

Krzyżacy spalili Przedcze, zdobyli Wyszogród i Bydgoszcz, a zrabowali Brześć, Nakło i Raciąż.

W kilka tygodni potem, dla odwetu, gdyż dotychczasowa walka z kualicyą była tylko podjazdową, wybrał się król Władysław z posiłkami węgierskiemi, przybyłemi pod wodzą niejakiego hr. Wilhelma, nad Osę. Zdobył też dla Polski, zajęty po ostatnim napadzie przez Za- mego już bytu, nie mówiąc o rozwoju osieroco-kon, Wyszogród i Bydgoszcz, i zawarł krótki pej przez bohaterskiego Łokietka Polski, przed-z wrogiem rozejm. Następnego już jednak la- stawiała się z chwilą objęcia rządów przez mło-

docianego K-a w sposób bardzo groźny. Nie jedno jeszcze, lub więcej płowieckich zwycięstw, nie bohaterskie wysiłki nazewnątrz i czyny walecznego barbarzyństwa, ale jedynie akcya cywilizacyjna nawewnątrz, upaństwowienie rozlicznych odrębności i stworzenie wspólnego ideału narodowego życia, mogło kraj od nieuniknionej zagłady uchronić. Położenie geograficzne Polski, obok parowiekowej tradycyi krwawych a nadludzkich często walk z Niemcami w obronie własnej odrębności plemiennej, oraz wobec różnicy języka i wyznania w stosunku do pobratymczych plemion, nie dozwalało już Łokiet-kowej dziedzinie, ani stać się łupem niemieckiego Zachodu, ani też zlać się z drzemiącą jeszcze Słowiańszczyzną wschodnią. Była też Polska dotąd dla niej i zostać miała na przyszłość wałem ochronnym i cywilizacyjnem przedmurzem od strony germańskiego świata. Gdy bieg dziejów naszych zadecydował już o przynależności Polski do cywilizacyi zachodniej, szybko zbliżała się stanowcza chwila rozpoczęcia nieuniknionej a konsekwentnej w tym kierunku akcyi wewnętrznej, któraby zawiązek owej przynależności na trwalszych oparła podstawach. Era ślepej siły pięści ogólnie już wówczas w Europie ustępować poczęła czasom pracy organizacyjnej, a w zachodniej sferze ducha i twórczych jego objawów nowe powiały prądy. Były to już czasy, w których na tle średniowiecznej, brzemieniem doktryn i dogmatów gniecionej, fazy rozwoju cywilizacyjnego, rysować się zaczęły zwolna, ale stanowczo, pierwsze porywy samodzielności, mającej utorować drogę — odrodzeniu.—A przecież nie ten nowy, zapowia dający się dopiero Zachód, ale chociażby nawet i ów stary, czysto średniowieczny, mógł dla nieokrzesanej, zlepionej zaledwo przez Łokietka Polski, stać się wzorem do naśladowania nader jeszcze trudnym. Nie mówiąc już o gruntow-nem przetrawieniu nagromadzonych na Zachodzie Bkarbów cywilizacyi, bo tego miała Polska w ciągu następnych wieków dokonywać jednocześnie z przyjmowaniem nowych prądów,—samo jej powierzchowne zbliżenie się do Europy stanowiło zadanie nielada. Pomijając już tedy groźne położenie Polski pod względem politycznym, w chwili gdy jej rządy obejmował K., dla którego samo utrzymanie Łokietkowego zlepka przy bycie swojskim, dostateczne, a nader trudne stanowiło zadanie, przyznać należy, że podołać ponadto decydującemu momentowi pracy organizacyjnej, reform i cywilizacyjnego zespolenia surowego materyału z ówczesnym Zachodem mógł chyba tylko opatrznościowy zesłaniec. Było mu jednak danem o wiele jeszcze większe położyć zasługi. On-to bowiem pierwszy wskazał młodocianej Polsce, która pod berłem jego w potężne już zamieniła się państwo—nowe, olbrzymie widoki na przyszłość. Za jego-to panowania ze źródła rabunkowego lub obronnego stanowiska względem kresów wschodnich wytrysła wielka, a potężna w swych skutkach, missya dziejowa narodu.—Profesor Caro rozpoczyna historyę panowania K-a W-go temi słowy: „Jakkolwiek bo-gatemi były w czyny, sławę i chwałę rządy Łokietka, to jednak ich skutki, li-tylko w związku z następnym okresem rozwoju jego państwa należycie ocenione być mogą”. I rzeczywiście, krwawe wysiłki zmarłego króla, pozbawione z chwilą jego zgonu wszelkich niemal pozorów realnej korzyści, przedstawiłyby się ujemnie raczej, niż dodatnio, gdybyśmy je w ramach chronologicznych działalności zmarłego (1290—1333) oceniać chcieli. Na tle zgnębionego ciągłą wojną, zrujnowanego i zawichrzonego kraju, który mimo to nie przestał być kąskiem łakomym dla najbliższych sąsiadów z Zachodu, przyszłość rysowała się nader ponuro. — Na tron wstępował młodzian 23-letni innej szkoły, innego ducha, innych aspiracyj. Łokietkowa spuścizna dostawała się duchowemu dziecięciu rozkwitającego na Zachodzie nowego wieku. Otrzymywał ją szermierz nowych prądów i dążeń, które dały na mogiłach rumowisk, nędzy i barbarzyństwa życie i rozwój cywilizacyjnemu posiewowi. Zakorzeniona jeszcze w ówczesnej Polsce tradycya dzielnicowych podziałów nie mogła utrudnić objęcia śpuścizny po ojcu królewiczowi, który był jedynakiem. To też, przyśpieszona za wpływem Karola Roberta koronacya młodej pary odbyła się już w kilka tygodni po śmierci Łokietka, d. 25 kwietnia r. 1333. — Pierwszym warunkiem przyszłej działalności młodego monarchy, której ideał już mu u wstępu do rządów przyświecał, było umożliwienie poważnej i dalej sięgającej działalności przez usunięcie najważniejszych zawad i trudności. Najgłówniejszą bezwątpienia przeszkodą był wrogi, a groźny dla Polski, stosunek jej do ościennego Zachodu, do Krzyżaków i ich sprzymierzeńców, odziedziczony po Łokietku. Nadto uniemożliwiało wszelką inicya-tywę korony zupełne rozprzężenie kraju, mianowicie zaś Wielkopolski, gdzie wobec grasujących bezkarnie band rozbójniczych, nietylko o swobodnej kommunikacyi, o prawie i porządku, ale o najprostszych nawet zarządzeniach administra-cyjnych nie mogło być mowy. Pierwszym politycznym czynem K-a, do którego przygotował się jeszcze przed koronacyą, było przedłużenie Łokietkowego rozejmu z Zakonem aż do Zielonych Świątek następnego r. 1334. Wielki mistrz Luter z Brunszwiku wystawił dokument właściwy w Toruniu d. 18 kwietnia r. 1333, na co K. swoim pergaminem odpowiedział w sam dzień koronacyi, przyjmując rozejm na dawnych warunkach. Kujawy, jako zakład dotychczasowych umów, powierzone być miały, aż do chwili zapośredniczenia trwalszego pokoju przez Karola Roberta i Jana Luksemburskiego, neutralnej pieczy strony trzeciej. Zabezpieczony tymczasowo od najgroźniejszego zewnętrznego wroga,

któremu odrazu podołać było niepodobna, zwrócił ku, mennice w dzierżawie i—od każdorazowych się król przeciw wewnętrznej hydrze, przedsiębio- zmian ceny szlachetnych kruszców zagranicą, rąc podróż do Wielkopolski z zamiarem jaknaj- w Czechach i na Węgrzech.—Wielkopolską swą sroższego tępienia grasującego tamże rozbójnic-twa. — Występujące aż po dziś-dzień odrębności Mało- i Wielkopolskiej dzielnicy były w tych czasach o tyle jaskrawsze, że, wyrażając się nieraz w bardzo poważnych różnicach politycznych, groziły zupełnem oderwaniem się Wielkopolski od Krakowa. Rozgoryczona pierwszeństwem nadwiślańskiej stolicy, ludność tych ziem ciążyła tedy kolejno to ku Brandenburgii, to znów ku sąsiedniemu a zniemczałemu Szląsko-wi, to nawet ku Krzyżakom. Niemiecczyzna, a mianowicie wybujała na jej gruncie średniowieczna instytucya rozbójniczego rycerstwa (Raubritterwesen) nęciła niezmiernie szlachtę wielkopolską. Zbójeckie wybryki szlachty doprowadziły, jak np. w r. 1302, aż do powstawania obronnych związków ze strony uciśnionych miast wielkopolskich, którym państwo nie było w stanie udzielić skutecznej przeciw bezprawiu pomocy.

podróż potrafił nadto K. wyzyskać i pod względem politycznym, zrywając, w myśl wyższych interesów państwa, przekazane sobie przez ojca węzły łączące go z Pomorzem. Zerwanie to nastąpiło wskutek zawarcia w Poznaniu, w końcu lipca r. 1333, przymierza na lat dwa z Ludwikiem, margrabią brandenburskim, synowcem cesarza Ludwika. Zjednoczenie się z obozem cesarskim, zwróconym przeciw Janowi Luksemburskiemu, groźnemu wrogowi Polski, znaczyło tyle, co zupełny rozbrat z Pomorzem. Związek ten był jednak nader korzystnym ze względu na najbliższe swe następstwa; on-to bowiem doprowadził wkrótce do tak pożądanego dla Polski zabezpieczenia się od Zachodu, wynagradzając najzupełniej tymczasowe poświęcenie pomorskich pobratymców, na których kraj pożądliwie spoglądały oddawna Brandenburgia i Zakon. Wiadomo wprawdzie, że Pomorze, koniecznym interesom politycznym Polski poświęcone, straconem być miało na zawszę, wszelako nie w intencyi i rachubach K-a, nawet po roku 1343, t. j. po ostatecznem oddaniu go Krzyżakom. Stwierdzają to aż nazbyt wymownie dalsze układy polityczne króla z dworem węgierskim. — Powracającego z podróży wielkopolskiej K-a czekały w Krakowie nowe niespodzianki, będące objawem ogólnego rozprzężenia, które się i w stosunku Kościoła do państwa odbić musiało. Bawił właśnie podówczas w Polsce nuncyusz papieski, Piotr z Alwernii, popełniający liczne nadużycia w gromadzeniu świętopietrza. Nadużycia te drażniły ówczesnego biskupa krakowskiego, Jana Grota, którego sumienie nie było bynajmniej czyste, zarówno w sprawach kościelnego zarządu, jak i pod względem postępowania z młodym monarchą. Nadto, otoczenie królewskie, wybrane z pomiędzy ludzi prawych i rozumnych, było biskupowi solą w oku.—Uciekł się tedy K. do jedynego środka legalnej obrony, t. j. do zaskarżenia winnych przed Stolicą Apostolską. „Mam zbyt wiele poszanowania dla duchownych — polecił król pisać w swym liście do papieża, — aby wszelkie niestosowności w ich postępowaniu wykazywać; wolę je pokryć milczeniem”. Jan XXII, uwzględniając położenie K-a, odwołał swego nuncyusza i przeznaczył na jego miejsce Galharda de Carceribus (de Chartres). Przyjazd nowego dostojnika do Polski, który ład w jej stosunkach kościelnych miał zaprowadzić, któremu nadto polecono zapośred-niczenie pokoju pomiędzy monarchią Piastowską a Zakonem, uległ jednakże dłuższej zwłoce. — Te niegodne wyższych planów wielkiego monarchy zatargi z mizernymi przedstawicielami ówczesnego duchowieństwa w Polsce, które świadomego swych celów króla podrażnić musiały niemało, wywarły jednak wpływ pożądany na

Egzekutywa władzy monarszej, bez względu na swe teoretyczne uprawnienie, szwankowała bardzo. Wobec słabości rządu, pochodzącej z braku jednolitej i silnej organizacyi państwowej, władza monarsza czerpać musiała niejednokrotnie potrzebną siłę z dobrowolnych ofiar jednostek, które później trzeba było nagradzać w miarę zasług. Względy te nadawały czynnościom Korony charakter partyjnych zabiegów, uszczuplających przez ofiary na rzecz sprzymierzeńców nadwerężony już i tak poprzednio arsenał idealnej prawomocności władzy monarszej. Trudnem więc być musiało i wielkiej rozwagi wymagają-cem położenie K-a, gdy, stawiając pierwsze swe kroki królewskie na tak grzązkim gruncie, biesiadował z rodzicami rozpasanej w Wielkopolsce młodzieży rycerskiej a jednocześnie—wedle słów kroniki — synów ich karą dotykał. Zrozumiałe były mu zapewne głęboko w genezie tych nieporządków tkwiące przyczyny opłakanego stanu ekonomicznego, pogorszonego nadto przez nizki kurs ówczesnej monety polskiej za granicą, co się, oczywiście, na cenach wszelkich artykułów importowanych ciężko odbijać musiało i budziło tern większe niezadowolenie wśród i tak już u-bogiego społeczeństwa. Złemu, podsycającemu zamachy na cudzą własność, trzeba było zaradzić koniecznie. Myśl monetarnej reformy, jak również zamiar podniesienia handlu przez uprzywilejowanie Żydów w r. 1334, nasunęły się królowi prawdopodobnie na widok wybujałych nieporządków wielkopolskich. K. zaraz w pierwszych latach swych rządów, postanowił przystosować monetę polską do czeskiej, poczynając na wzór szerokich groszy ♦praskich wybijać szerokie grosze krakowskie. Brak krajowych kopalni srebra stanął atoli na przeszkodzie zupełnęmu powodzeniu tego przedsięwzięcia. Zawisło ono nadto od Żydów, trzymających, obyczajem wie-

dalsze postępowanie K-a. Potrafił onmdtąd kłaść zawsze na pierwszem miejscu interes rozwoju własnego państwa przed kosmopolitycznemi celami polityki kościelnej i nie stał się nigdy jej ślepym niewolnikiem.—Zbliżał się tymczasem kres zawieszenia broni z Zakonem, Zielone Świątki r. 1334. Uprzedzając ten termin złowrogi, przedłużyły obie strony stan dotychczasowy po dzień św. Jana następnego, r. 1335, a poszło to dość gładko, zapewne dzięki wpływom Karola Roberta. Dyplomaty właściwe wystawili: w. mistrz 30 kwietnia r. 1334 w Marienburgu, a król — w Krakowie d. 15 maja. Wiadomy zakład zgody, Kujawy, oddane być miały w opiekę t. zw. „Btronie neutralnej” czyli przyjacielowi Zakonu, księciu Ziemowitowi Mazowieckiemu, lub w razie odmowy z jego strony—Maciejowi, biskupowi kujawskiemu. W rezultacie nie wydali ich jednak Krzyżacy, pomimo że dla decorum powierzchowne w tym kierunku przedsięwzięli starania. — Świeże jednak porozumienie się Polski i Zakonu miało w najbliższych zaraz następstwach wywrzeć wpływ decydujący a korzystny na nowe alianse polityczne ze strony K-a. Oto, gdy w obozie króla znajdowali się książęta Przemysław Kujawski i Władysław Łęczycko-Dobrzyński, po stronie Zakonu stał długoletni sprzymierzeniec krzyżacki, a wróg monarchii Piastowskiej, tytularny po Wacławach „król polski”, Jan Luksemburski. Otwierała się przed K-em możność wejśoia w porozumienie z Luksemburczy-kiem, co tak dla Polski było poźądanem; należało obecnie, wolnemu od szerszych zobowiązań królowi, obrać stanowczo rolę i barwę, jaką nadal w szrankach podzielonej na obozy Europy nosić miała monarchia Piastowska.— Gdy z jednej strony cesarz Ludwik pozyskać sobie usiłował młodego króla, proponując mu zaręczenie swego najmłodszego syna, Ludwika, z niemowlęcą jeszcze córką K-a, Elżbietą, oraz zjazd wspólny w celu szczegółowego omówienia przymierza i słał w tej myśli orędzie z Frankfurtu do Krakowa, zjawia się w Polsce, przerażony temi planami, inny na sprzymierzeńca kandydat — margrabia Moraw, późniejszy Karol IV. — Młodszy o lat kilka od K-a, spotkał się jednak Karol z jego strony z uznaniem i sympatyą, wypływającą z duchowego pokrewieństwa, jakie obu tych ludzi łączyło. Nic też dziwnego, że pomiędzy obu władzcami bliższy przy tern poznaniu nawiązał się stosunek, zaznaczony układem, zawartym d. 28 maja r. 1335 w Sandomierzu. Mocą tej umowy, a jakby w myśl wyższych celów ogólnego pokoju i dobrobytu, zobowiązał się K. do czynienia sprawiedliwości poszkodowanym przez Wielkopolan poddanym Czech i Moraw w sądach kaliskich, a Karol—do takiego samego wzajemnie postępowania na sądach we Wrocławiu. Sympatycznym jest wielce ten akt dobrej woli, wymieniony w szerszym interesie cywilizacyjnym przez obu młodych władzców. Jest to jakby pierwszy zadatek dalszych a długoletnich stosunków wielkiego króla-prawodawcy z ce-sarzem-prawodawcą, od którego Europa środkowa Złotą Bullę, a z nią uporządkowanie dawnych zagmatwań prawnych otrzymała. Do układu tego, który obowiązywał tymczasowo do ś#/. Jana r. 1336, przystąpił król Karol Robert, oraz książęta: Przemysław Kujawski i Władysław Łę-czycko-Dobrzyóski, Ponieważ należało korzystać coprędzej ze stosunku nawiązanego z Czechami, gdyż stanowisko króla Jana wobec ewentualnych układów Polski z Zakonem wielkie mieć musiało znaczenie, uprosił K. szwagra swego, Karola Roberta, do pośrednictwa, a sam w ślad za tern wyprawił Spytka, kasztelana krakowskiego, Zbigniewa, kanclerza swego, Piotra, kasztelana sandomierskiego, oraz Tomasza z Za-jączkowa i Niemierzę Gołeckiego h. Mądrostki do, Trenczyna, gdzie się panowie polscy z wysłańcami węgierskimi w początkach sierpnia r. 1335 zjechali, aby stanąć tam przed obliczem króla Jana i margrabiego Karola, którzy na zjazd ten przybyli osobiście. Wysłańcy polscy przeprowadzili tu zgodę pomiędzy Czechami i monarchą swoim na podstawie zrzeczenia się ze strony Luksemburczyków uroszczeń do Polski, a ze strony K-a—pretensyj do tych księstw szląskich, które zwierzchnictwo Czech nad sobą uznały, oraz do Wacławowej, płockiej dzielnicy Mazowsza. Nadto miał K. na mocy układu dopłacić Luksemburczykom 20000 grzywien. Pomimo wszystko układ trenczyński z r. 1335 pomyślnym dla Polski nazwać trzeba; zabezpieczał on ją bowiem od łakomstwa Czechów, od awanturniczego króla Jana, który niedawno z Zakonem detrouizacyę Piastów układał, a nade-wszystko, choć pośrednio, od samych nawet Krzyżaków. Trwalsze jeszcze, bo bezpośrednie, zabezpieczenie monarchii Piastowskiej od Zakonu nastąpić też miało niebawem. Ułożony w Tren-czynie, w celu ostatecznej ratyflkacyi pomienio-nej umowy, zjazd K-a z Karolem Robertem i Janem Luksemburskim odbył się w Wyszegradzie Węgierskim, znanym już młodemu monarsze z przygód i wrażeń, w r. 1328 na dworze szwagra i siostry doznanych. Goście królewscy zjawili się tu w otoczeniu świetnego orszaku przybocznych wielmożów i rycerstwa. K-owi, nieustępu-jącemu obcym w przepychu i blasku, towarzyszył książę Władysław Łęczycko-Dobrzyński.—Na zjeździe wyszegradzkim przyszło do ułożenia warunków projektowanego pokoju pomiędzy Polską i Zakonem, w obecności wysłanników krzyżackich: komtura Henryka Reuss, Merkela von Sparrenberg i Konrada von Brunigsheim. Przy Zakonie pozostać miały, w charakterze „wieczystej jałmużny”, ziemie: Pomorska, Chełmińska i Michałowska, oraz Nieszawa, Orłów i Murzynów. Do Polski powrócić miały Kujawy i Dobrzyń. Ciężkie były to dla K-a warunki; widocznie jednak konieczne, skoro w kilka lat później, pomimo usilnych zabiegów króla, traktat Kaliski na tych samych prawie zawarto podstawach.—Świetny zjazd wyszegradzki zakończył się dopiero w końcu listopada. K. przyrzekł Luksemburczykora dopełnić ratyfikacyj przeprowadzonych w Wyszegradzie układów z Krzyżakami, w maju następnego r. 1336. Powróciwszy do Krakowa, rozpoczął król starania o wynalezienie możliwych ulg w postawionych przez wroga warunkach.—Bezpośrednią a jedyną korzyścią, jaką Polska ze zjazdu w Wyszegradzie osiągnęła, było pożądane przez K-a porzucenie ze strony Jana czeskiego tytułu „króla polskiego” i opuszczenie w szeregu ozdób, jakiemi ten duch niepokoju zbroje swe zdobił, białego, piastowskiego orła. W kraju czekały młodego monarchę nowe zatargi z biskupem krakowskim, Janem Grotem, który właśuie pod tę nieobecność monarszą oblegał królową na Wawelu, pod pozorem, że uwięziono tam jednego z jego ludzi.— Przyjazd nuncyusza, Galharda de Carceribus, bynajmniej uśmierzyć biskupa nie zdołał. Budzący się pod wpływem uległego Grotowi duchowieństwa, popularny wśród możnowładzców polskich, protest przeciw ciężkim warunkom pokoju z Zakonem naraził króla na chwilowe odosobnienie, które największym pono niepokojem przejąć musiało, liczącego na Polskę, a rozpoczynającego właśnie wojnę z cesarzem Ludwikiem, Jana Luksemburczyka. Aby więc nabytych z takim mozołem gwarancyj bezpieczeństwa i spokoju ze strony awanturniczego władz-cy Czech i jego możnych sojuszników nie utracić, pośpieszył K. corychlej uspokoić Jana przez wystawienie d. 26 maja r. 1336 nowego zobowiązania, że stoi wytrwale przy planach wy-szegradzkich. Nadto podążył król w czerwcu tegoż roku na zjazd z Luksemburczykiem do Marchegg, gdzie stanął przed św. Janem, przyprowadzając swemu sprzymierzeńcowi pomoc zbrojną. Krok ten uspokoił na czas pewien króla czeskiego, a K., jako sojusznik, objęty został pokojem, zawartym w Enns d. 9 października r. 1336 pomiędzy Luksemburczykiem a Wit-telsbachami i Habsburgami. Gdy jednak na wiosnę r. 1337 awanturniczy Jan Luksemburczyk wybrał się, wraz z synem Karolem, w otoczeniu niemiecko-szląskiego i czeskiego rycerstwa, na Krzyżową wyprawę przeciw Litwie, znalazł się znowu K. w położeniu nader ciężkiem. Z jednej strony gorąca niechęć polskiego możnowładztwa przeciw twardym warunkom pokoju z Zakonem, podsycana przez duchowieństwo; z drugiej zaś tak groźne dla słabej Polski niebezpieczeństwo w razie wojny z krwiożerczymi mnichami i całą ich szajką zachodnią—wprowadza do umysłu młodego monarchy niepewność i wahanie się w wyborze ostatecznej decyzyi. W niebezpieczeństwie chwyta się K. broni obosiecznej: oto, gdy Brześć i Dobrzyń przeszły już w posiadanie Ottona von Bergau, rycerza świty luksem-

Knc. Pow, Iluatr. Ze». 276. T. XXXV.

burskiej, który, jako owa strona neutralna, miał je oddać Polsce po ratyfikacyi układów wysze-gradzkich—zwraca się król z prośbą do swego szwagra, Karola Roberta, aby w danym razie ratyfikacyi ze swej strony odmówił, skoro się o nią na Węgry zgłoszą Krzyżacy. Miało to sprawę przewlec z korzyścią dla interesów polskich. W tej też myśli, a bezpośrednio po udzieleniu owej tajnej wskazówki Węgrom, rozpoczyna K. z wielkim mistrzem krzyżackim nowe rokowania, zmierzające do potwierdzenia wysze-gradzkich układów. Zaniepokojony przez Jana Luksemburczyka, który, powracając z wyprawy na Litwę, zapewnił Zakonowi posiadanie Pomorza i protekcyę swoją, przyrzeka teraz król polski Krzyżakom spełnić wszelkie ich żądania i opuścić w szeregu polskich tytułów monarszych wyrazy „dziedzic Pomorza". W tym jednak czasie papież Benedykt XII, poinformowany ustnie przez Dzierżka, kanonika krakowskiego, o sprawach polsko-krzyżackich, polecił d. 4 maja r. 1838 nuncyuszowi w Polsce, Galhardowi de Carceribus, wytoczenie kanonicznego procesu Zakonowi o bezprawne przywłaszczenie niektórych prowincyj polskich i o okrucieństwa popełnione w latach 1330 — 1332 w Wielkopolsce. Pakt ten i oczywiste solidaryzowanie się Polski z wolą papieża wymagały, naturalnie, ze względu na Luksemburczyka i zaprzyjaźnionych z nim Krzyżaków, nowej politycznej barwy ze strony K-a. Zrozumiał to i cesarz Ludwik, któremu swego czasu zjazd wyszegradzki tak bardzo był nie na rękę. We wrześniu ślą Wittelsbachowie ponownie do Polski propozycyę rodzinnych związków z K-em. Otrzymują też niebawem odpowiedź pomyślną w postaci powtórnych z dziesięcioletnim Ludwikiem Wittelsbachem, a trzecich już z kolei, zaręczyn małej Elżbiety Kazi-mierzówny. W odmiennych tedy znowu warunkach politycznych rozpoczął się proces z Zakonem w lutym r. 1339. Prowadzono go w Warszawie, jako w miejscu neutralnem, a trwał on do 15 września tegoż roku. Przysłani przez Zakon pełnomocnicy zaraz w początku zaprotestowali przeciwko miejscu obrad i treści pozwu, a w końcu założyli apelacyę przeciwko prawomocności wyroku. A wyrok ten był bardzo surowy, skazano bowiem Zakon na zwrot ziemi Chełmińskiej, Pomorskiej i Michałowskiej, Kujaw i Dobrzynia, na 194 500 grzywien wynagrodzenia szkód, a 1 600 — kosztów procesu.— Wyrok ten podniósł niewątpliwie pod względem moralnym sprawę polską w Europie, praktycznych jednak skutków mieć nie mógł wobec braku siły egzekucyjnej. Trwałość związku Zakonu z potężnym Janem Luksemburskim pogarszała położenie. Rozerwanie tego przymierza, a przynajmniej ograniczenie go przez osłabienie wpływów króla czeskiego w Europie, mogło teraz interesom Polski przynieść korzyść. Król Jan właśnie w marcu r. 1338 zawarł był z Ka-

31

rolem Robertem układ, mocą którego za odstąpienie sobie Szląska na przyszłość zapewniał domowi Andegaweńskiemu następstwo tronu w Polsce. Podobna łączność interesów pomiędzy po-tężnemi a sprzyjającemi dotąd Polsce Węgrami i Luksemburczykiem wymagała teraz spiesznej ze strony K-a interwencyi. A nadarzyła się właśnie po temu sposobność, gdy w maju roku 1339 zmarła na zamku krakowskim królowa Aldona Gedyminówna, pozostawiając małżonkowi dwie tylko córki. Plany Karola Roberta, Kazi-mierzowego mistrza i druha, miały obecnie, na tle sprzyjających im ze strony Polski warunków politycznych, wszelkie widoki powodzenia. W lipcu r. 1339 podąża K., w celu osłabienia wpływów luksemburskich, na dwór siostry do Wyszegradu węgierskiego, gdzie też staje układ ewentualnego następstwa Ludwika, syna Karola Roberta i Elżbiety, córki Łokietka, na tron polski, w razie gdyby król nie pozostawił po sobie syna. Układ ten, za wpływem małopolskiego możnowładztwa przeprowadzony, zobowiązywał węgierskiego księcia do zachowywania praw i przywilejów polskich, nienakładania nowych podatków, obsadzania dygnitarstw i grodów krajowcami i wreszcie — co najważniejsza — do powrócenia Polsce zagrabionego jej w roku 1309 przez Krzyżaków Pomorza. Ostatni ten warunek, postawiony Ludwikowi węgierskiemu w Wy-szegradzie, skłania nas tu do uwagi, że gdy utrata Szląska i Mazowsza była pod względem prawnym li - tylko rezygnacyą z ewentualnego przyłączenia tych ziem do królestwa, to utrata Pomorza stała się o wiele jeszcze dotkliwszą dla Polski krzywdą Nie były zapewne K-owi obce poglądy Karola Roberta na zasadnicze warunki rozwoju i bytu państwa kontynentalnego, w myśl których Węgry, zmierzające wszelkiemi siłami ku Adryatykowi, sprzymierzały się nawet z Genuą, jako wrogiem przeszkadzającej im w tym pochodzie, Wenecyi. Pojąć było mu łatwo, że Adryatykiem tym dla Polski był Bałtyk, a podstawą geograficzną koniecznego dla jej potęgi oddechu u morza ta właśnie Pomorska spuścizna Mszczuja. O tyle nadto łatwiej i głębiej rozumieć musiał K., już nie etnograficzne lub ter-rytoryalne, ale geograficzne właśnie, znaczenie Pomorza dla Polski, że w planach jego leżało wyraźnie — bo na pierwszem niemal miejscu — podniesienie ogólnego dobrobytu w kraju, a więc przedewszystkiem rozwój jego stosunków handlowych. O ile jednak miało Pomorze tak doniosłe dla Polski znaczenie, nie mniejszą też do niego wagę przywiązywał i Zakon. Że zaś natychmiastowe wydarcie brzegów Bałtyku Krzyżakom nie było wówczas możliwem, przekazał K. to dzieło potomności. Sam zaś, w pokrewnym celu wynalezienia brzegu morskiego dla Polski, w inną zwrócił się stronę. Myśli jego skierowały się ku Wschodowi, ku Rusi Czerwonej, która, stanowiąc niegdyś, wraz z pokrewną jej pod względem etnograficznym Małopolską, Chrobacyę pierwotną, stawała się niejednokrotnie przedmiotem zaborczych usiłowań ze strony wszystkich niemal wybitniejszych Piastów przed Łokietkiem.—Pod pozorem zemsty za śmierć ks. Bolesława Trojdenowicza, szwagra, przedsiębierze K. wyprawę na Ruś, jeszcze z wiosuą r. 1340. Przedewszystkiem uderza na Lwów i zabiera stamtąd książęce insygnia ruskie, a rozprawiwszy się pomyślnie z nadbiegającym właśnie po łupy chanem tatarskim Uzbekiem, który zdążył tymczasem spustoszyć wschodnie ziemie polskie, obejmuje Ruś Czerwoną w posiadanie, tymczasem nominalnie. Na czele bowiem nieprzyjaznych królowi żywiołów staje niebawem bojar Dymitr Dedko, starosta ziemi ruskiej, który Tatarów na pomoc wzywa. Pozbawiony wszelkiej pomocy obcej, zmusza jednak K. niechętnych do uległości, po części siłą, po części zaprzysiężeniem dochowania status quo antę na Rusi i troskliwej nad bojarami opieki. Początkowo wstydził się król tej uległości swojej, która na razie, gdy innego środka nie było, jedyną stała się drogą do osiągnięcia zamierzonego celu. W niesmaku nawet po tym postępku prosi papieża o przebaczenie, że interesów katolicyzmu Da Rusi nie ugruntował. Był to jednak zapewne krok tylko polityczny, gdyż wysoką a niezwyczajną tolerancyę religijną K-a maluje najdokładniej późniejszy list króla do patryarchy carogrodzkiego, w którym polski monarcha, wygłaszając zdanie, że „ziemia nie może się obejść bez zakonu”, prosi go o przysłanie na Ruś duchowieństwa wschodniego.—Jakkolwiek r. 1340 przyjętym jest powszechnie za datę utwierdzenia się polskiego panowania na Rusi, wpływ K-a jeszcze się tam wówczas nie ugruntował dostatecznie. Nowa w roku następnym wyprawa podnosi wprawdzie jego znaczenie na Rusi, ale częste rozprawy zbrojne z Tatarami i Litwą, urządzanie i zbrojenie spustoszonego kraju przeciw nieprzyjaciołom, zajmują króla do końca żywota. Zwrot ku Rusi kazał K-owi dążyć tem pilniej do utrwalenia pokoju z zachodnim sąsiadem. Oto bowiem Zakon, korzystając z zajęcia się Polski iunemi sprawami, zdołał przebłagać papieża Benedykta XII i usposobić go niechętnie dla wyroku wydanego w r. 1339 na Krzyżaków; przez to wzmocnił znowu swoje stanowisko i, unosząc się nad przyszłością Polski jak złowrogie widmo, zwrócić musiał jej myśli ku zaniedbanym chwilowo staraniom o ostateczne zaprowadzenie jakiegoś modus vivendi z Krzyżakami. Wymagały też tego chłodnące znowu stosunki K-a z domem Luksemburskim, którego podstępne knowania na sąsiednim Szlą-sku i polityczna gospodarka, mająca między in-nemi na celu omotanie w sieć zgubnych intryg królewskiego siostrzeńca, Bolka Świdnickiego, syna Kunegundy Łokietkówny, zwróciła na siebie baczną uwagę polskiego monarchy. Nie chcąc dopuścić do zbytecznego, kosztem Piastów, wzrostu Luksemburczyków w ich dzielnicach na Szląsku, przeszkadza K. zaborczym usiłowaniom króla Jana, skierowanym ku zagarnięciu nader ważnej tamże pozycyi, Milicza, grodu należącego do biskupstwa wrocławskiego. Nadto, korzystając z nieustannych kłopotów pieniężnych władzcy Czech, bierze król odeń w zastaw grody szląskie: Namysłów, Kreuzburg, Byczynę i Kunstadt. Niebawem też, gdy na opróżnioną po Benedykcie XII (koniec r. 1341) Stolicę Apostolską wstąpił, pod imieniem Klemensa VI, przyjaciel i dawniejszy wychowawca margrabiego Karola, Piotr de Rosières, znikły i ze strony Stolicy Apostolskiej widoki poparcia Polski przeciw Zakonowi, zwłaszcza wobec powodzenia, jakie Krzyżacy niedawno w Awinionie byli osiągnęli. Nadto śmierć przyjaznego królowi arcybiskupa Janisława pozbawiła go możności wywierania wpływu na duchowieństwo polskie, a zgon Karola Roberta (f d. 16 lipca r. 1342) musiał też chwilowo nadwątlić siłę politycznego związku monarchii Piastowskiej z Węgrami. Polityka wschodnia, jak również i okoliczności powyższe, skłaniały stopniowo umysł K-a ku nowemu zbliżeniu się do cesarza Ludwika Wittelsbacha. Jednocześnie też, obok wywołanej przez ten nowy kierunek polityczny potrzeby zawarcia stałego pokoju z Zakonem, szukać należało, w myśl późniejszej obrony od Krzyżaków, a może i w celu rewindykacyi ziem mających odpaść do Zakonu, nowego na północy sprzymierzeńca. Znajduje go król na Pomorzu, w urosłym właśnie pod te czasy w powagę i znaczenie młodym księciu szczecińsko-słupskim, Bogusławie V, za którego, w myśl daleko sięgających planów, wydaje z początkiem r. 1343 córkę swoją, Elżbietę. Zięć przyrzeka królowi, że posiłków niemieckich przez podległe sobie kraje do ziem Zakonu nie przepuści; zobowiązuje się nadto, na wypadek wojny Polski z Krzyżakami, do pomocy zbrojnej, nie mniejszej jak w 400 koni. Do zobowiązań tych przystępują książęta pomorscy Bar-min IV i Warcisław V, pragnący, podobnie jak K. i Bogusław, zabezpieczyć się od Krzyżaków. Treść tych przyrzeczeń mówi sama za siebie, a wniosek z nich łatwy: że, powierzając następcom swoim ostateczne uregulowanie rachunków monarchii Piastowskiej z Zakonem, pragnął tymczasem K. przez zapewnienie sobie pomorskiej pomocy skłonić Krzyżaków do zajęcia łagodniejszego nieco względem Polski stanowiska w u-kładaeh o pokój, do których właśnie przystąpić zamierzał. Przeprowadzenie tego zamiaru ułatwiła K-owi sama Stolica Apostolska. Korzystając z wyznaczonych przez papieża arbitrów, rozpoczął K„ zrazu przez nich, a potem przez nowego arcybiskupa gnieźnieńskiego, Jarosława, starania o pokój „wieczysty” z Zakonem, który na ciężkich dla Polski warunkach stanął wreszcie d. 23 lipca r. 1343. Zawarty został uyo-czyście przez króla i wielkiego mistrza krzy żackiego, Ludolfa Königa, na błoniach pomiędzy Murzynowem a Inowrocławiem, pod wsią Wierz-blinem, a od miejsca rokowań przygotowawczych, przeprowadzonych w d. 8 lipca w Kaliszu, niewłaściwie Kaliskim nazwany (ob.). Traktat Kaliski, powierzchownie wprawdzie, lecz do śmierci K-a obustronnie dochowywany, sta-nowf w jego panowaniu fakt doniosłości pierwszorzędnej. Przedewszystkiem był on istotnem, bo radykalnem nareszcie, zabezpieczeniem Polski od nękających ją tak długo niebezpieczeństw z Zachodu. Nadto, dzięki temu właśnie zabezpieczeniu, umożliwił traktat Kaliski wielkiemu monarsze rozwinięcie organizacyi wewnętrznej i planów na Wschodzie, bogatą w plony a wszech stronną działalność. — Załatwiwszy się z Zakonem, zwrócił się K. przeciw ostygłym już poprzednio w afektach a niechętnym już teraz Luksemburczykom, celem zupełnego wyrównania stosunku Polski z Zachodem. Pretensye króla do wyuzdanej gospodarki czeskiej na Szlą-sku zaostrzyły się obecnie. Zatarg kościelny o dziesięciny, wynikły pomiędzy rozciągającą się i na Szląsk archidyecezyą gnieźnieńską a biskupstwem wrocławskiem, które Luksemburczy-kowie do Czech przyłączyć postanowili, miał nawet doprowadzić do zbrojnego starcia. K., zbliżywszy się do wrogiego Czechom cesarza Ludwika, wyruszył na Szląsk, zdobył na Konradzie ks. Oleśnickim Wschowę i obiegł Stynawę. Nie przeszkodziło nawet dalszej walce pokojowe pośrednictwo papieża, który, pragnąc wynagrodzić K-a, pokrzywdzonego przez uprzednie obdarowanie Luksemburczyków, częścią należnych Gnieznu dochodów kościelnych z dyecezyi wrocławskiej, przelał do skarbu króla dwuletnie świętopietrze z dyecezyi krakowskiej, poznańskiej, kujawskiej, płockiej, lubuskiej i kamieńskiej (Cam-min), rozciągającej się z Pomorza i na północne ziemie polskie. Nie dowierzając Luksemburczykom, pragnął ich K. względniejszymi nadal uczynić dla Polski i przekonać, że i ona groźną dla Czechów staćby się mogła. W’ przewidywaniu, że w walce o koronę cesarską w Niemczech margrabia Karol zwyciężyć może w przyszłości Ludwika Rzymskiego, Wittelsbacha, kandydata obecnego cesarza Ludwika, i chcąc temu przeszkodzić ze względu na groźne dla siebie wywyższenie domu Luksemburskiego, połączył się K. z obozem cesarskim, czyniąc, już zapewne pod koniec r. 1344, obietnicę wydania córki swej, Kunegundy, za przeciwnika Karola. Jaskrawym wyrazem tego nowego kierunku było, dokonane z rozkazu K-a, uwięzienie w Kaliszu margrabiego Karola, powracającego z niefortunnej wyprawy swego awanturniczego ojca na Litwę. Karol ratował się ucieczką, ale postępek K-a, u-sprawiedliwiony poniekąd jako areszt, położony na osobie dłużnika Polski, stawał się jednak otwartęm stwierdzeniem nowego kierunku w polityce dworu krakowskiego. Groźnie przedstawiły się początkowo dalsze następstwa tego faktu. Oślepły świeżo król Jan Luksemburczyk, przypisując księciu Bolkowi na Świdnicy doradzenie K-owi tego kroku, spustoszył księstwo Bolka. Gdy jednak w ślad za tem, jeszcze z początkiem r. 1345, otrzymał rycerski Jan pięć wypowiedzeń wojny, bo od cesarza Ludwika, jego syna, margrabiego brandenburskiego i od dwóch książąt austryackich, oraz od Ludwika węgierskiego, przyłączył się do tej koalicyi król K. — Luksemburczyk zwrócił się najpierw przeciw Polsce, ruszając przez Opawę i Oświęcim na Kraków, który też oblegać począł, nie obawiając się bynajmniej dywersyi wojsk cesarskich, przyobiecanej Polsce ze strony nowego alianta. Była chwila, że zawiedziony w tej pomocy K. zamierzał nawet zerwać świeży stosunek z cesarzem i zaniechać projektu małżeństwa Kune-gundy z Ludwikiem rzymskim; późniejsze atoli wstawiennictwo Wittelsbachów potrafiło osłabiony węzeł wzmocnić na nowo. Gody młodej pary odbyły się około 25 lipca tegoż roku. Tymczasem jednak, pragnąc dokuczyć awanturniczemu Luksemburczykowi, temu złemu duchowi spraw polskich, lub też może uniknąć niepotrzebnego przelewu krwi, posłał mu K., obyczajem wieku, wyzwanie na harc rycerski pod murami oblężonego miasta. Otrzymawszy od niewidomego wroga odpowiedź, że, czyniąc zadość przyjętej w takim pojedynku równości szans obu stron walczących, winien się dać oślepić, i korzystając z wyczerpania Czechów, zażądał K. zawieszenia broni, które też do św. Marcina r. 1345 obustronnie sobie zawarowano. Gdy atoli dotychczasowe wysiłki czeskie niczego nie dokazały, a król Jan w powrooie na Olkusz i Lelów poniósł nadto dotkliwe straty, stanął za pośrednictwem papieskiera, jeszcze przed oznaczonym terminem dalszy rozejm. Jest to ostatni wypadek z szeregu spraw wojenno-politycznych, jakie K-a po trakcie Kaliskim, a przed rozpoczęciem na szerszą skalę działalności wewnętrznej zaprzątnęły. — Zr. 1347 wiąże się wiekopomny w dziejach naszych t. zw. „Statut Wiślicki”, którego pamięć stanowi, obok zasługi późniejszej fundacyi uniwersytetu w Krakowie, najpiękniejszy bodaj klejnot w koronie K-a. Z dwóch względów uzyskał ten statut tak zasłużoną chwałę dla swego twórcy: raz, jako pierwsza, bo najdawniejsza, wśród prawodawczych usiłowań, próba kodyfikacyj rozlicznych zwyczajów prawnych polskich; a powtóre, jako genialnie pomyślany czynnik cywilizacyjny, mający posłużyć do wyrównania najwybitniejszych w sferze życia społecznego ówczesnej Polski różnic dzielnicowych. Na aureolę opromieniającą statut wiślicki składa się tedy pamięć wiekopomna i dziękczynna o zapoczątkowaniu w nim dwóch najpotężniejszych w organicznem życiu każdego państwa idei, mianowicie: idei jego jednolitości i podporządkowującej się t8mu postulatowi, zasady unormowanego a trwałego obwarowania praw jednostki w ramach organizacyi ogólnej. Myśl prawodawczą wielkiego monarchy podnosi jedna jeszcze okoliczność, a mianowicie: jej zasadnicza poniekąd oryginalność na tle ówczesnej cywilizacyi. Analogiczna bowiem działalność, zarówno dawniejszych prawodawców europejskiego kontynentu, począwszy od Jarosława Mądrego na Rusi (XI st.) a skończywszy na królu Magnusie (Lagabaetter = prawodawca) w Danii (XIII st.), jak i późniejsze nieco usiłowania cesarza Karola IV w Niemczech, miały wyłącznie na celu prawno-publiczne uregulowanie stosunku jednostki do państwa, pozostawiając ją zresztą w zakresie stosunków prywatnych w dawniejszej sieci bez wyjścia, lub przynajmniej położeniu niejasno okreslonem. Uwagę K-a zwróciła na siebie ta właśnie sieć i zagmatwanie stosunków prawnych, wytworzone z jednej strony przez odrębności partykularne, z drugiej zaś przez średniowieczną zasadę rządzenia się względem danej jednostki tem prawem, jakiego uży wała korporacya, lub sfera społeczna, do jakiej owa jednostka się zaliczała. Zasad tych jednak, aczkolwiek sprzecznych nieraz z szerzej pojętą, a przez siebie zamierzoną, centralizacyą, nie zamierzał król burzyć. Zarówno duch czasu, jak i brak siły odpowiedniej stały temu na przeszkodzie. Zapragnął też tylko K., zarówno wśród samych zasad jak zagmatwanego ich stosowania, uczynić ład, porządek i wprowadzić stałą normę. Uczynił po temu wszystko, co leżało w jego możności. Ponieważ tedy duchowieństwo rządziło się w zasadzie prawem ka-nonicznem, którego najwyższą instancyą była władza kościelna: biskup, a dalej papież—sfera tego prawa pozostała nietkniętą. Ponieważ, dalej, miasta i liczne wsie rządziły się na mocy otrzymanych przywilejów prawem niemieckiem, prawo to pozostało również nienaruszonem. Wyzwolił tylko K. mieszkańców swego państwa z pod najwyższej, a zagranicą dotąd, bo w Magdeburgu, znajdującej się, instytucyi apelacyjnej, przez założenie odpowiedniej metropoli w Polsce, na zamku krakowskim. Ponieważ jednak ogół ludności polskiej używał w regulowaniu wzajemnych stosunków prawnych, zarówno prywatnych jak i publicznych, zwyczajowego prawa polskiego., różnego lub wręcz odrębnego, stosownie do miejscowości, zwrócił się przeto król ku wyrównaniu i ujednostajnieniu tego prawa. Nie tknął on wszelako tych podstawowych różnic prawnych, w jakie zamykał duch czasu zasadniczo pod względem prawnym odmienne, t. j. z urodzenia w pewnych kierunkach uprzywilejowane lub upośledzone klasy społeczne: rycerstwo (szlachtę) i rolników (kmieoi). — Wobec ogromu i trudności zadań tego dzieła poświęcić musiał mu K. cały ciąg dalszy swojego żywota. Z rokiem 1347 przeto wiązaćby się właściwie

i jedynie powinna pamięć początków jego usi- na grunt polski. Była to recepcya urządzeń łowań prawodawczych. Idąc wszelako ściśle za obcych, dokonana stosownie do ducha czasu, tą pamięcią, musimy i my także traktować w obrazie ogólnym, a stąd jakby synchroni-stycznym, całą kategoryę ustawodawczych kroków K-a, celem gruntowniejszego i szerszego jej wyjaśnienia. Już wśród najpierwszych po koronacyi prac króla znajdujemy wczesną, ale bądźcobądź wyraźną, zapowiedź późniejszej jego działalności prawodawczej. Jeszcze bowiem z r.

w interesie ekonomicznych potrzeb rządu i kraju. Znamiennym pozostanie wszelako charakter tego prawodawczego przedsięwzięcia, zabezpieczającego Żydów od sądownictwa miejskiego i kościelnego, a poddającego ich pod juryzdyk-cyę króla i wojewodów.—Jakkolwiek różnorodną była, bo i Żydów i prawa niemieckiego, a nawet, jak zobaczymy, stosunku Kościoła do państwa i główniejszych przychodów skarbu (salin) dotyczyła, działalność prawodawcza K-a posiada ona wszelako swój punkt ciężkości, w pol-skiem, Wiślicko-Piotrkowskiem ustawodawstwie tego monarchy, czyli w t. zw. „Statucie Wiślic kim”. Pierwszą, a bezpośrednią pobudką do tego przedsięwzięcia była niewątpliwie domagająca się śpiesznego uwzględnienia potrzeba stałego, a całą ludność polską obowiązującego, porządku w wymiarze sdrawiedliwości, która pośród rozprzężonych żywiołów całego kraju szwankowała niemało. Pobudkę tę kładzie na pierw-szem miejscu zarówno kronikarz Janko z Czarnkowa, jak później (w XV st.) i Długosz. „Prawidłowy wymiar sprawiedliwości, stanowiący podstawę społecznego porządku, z wielu miar niedomagał — mówi Szujski. — Panowała wielka w dzielnicach niejednostajność, wyłącznie zwyczajowego, tradycyą przechowanego prawa. Istnienie różnych praw (polskiego, kanonicznego, niemieckiego) otwierało bramę bezkarności przez uciekanie się z pod jednego pod drugie. Sądy nie odbywały się w oznaczonych terminach i nie miały tyle powagi, aby powściągnąć pozwanych gwał-towników od nadużyć, nawet podczas przewodu prawnego. Formy prawne otwierały pole pie-niactwu, istniejąca solidarność własności rodowej utrudniała niezmiernie ruch tej własności, puźądany dla podniesienia ekonomicznego dobrobytu kraju”.—Złemu należało zaradzić koniecznie przez ustalenie normy prawnej w calem postępowaniu sądowem i dążenie do możliwego ujednostajnienia tego prawa na całej przestrze ni państwa, celem zapewnienia mu pożądanego wymiaru sprawiedliwości. Podjął K. to zadanie w sposób przez okoliczności może wskazany, ale nie mniej nader głęboki, ho psychologicznie ra-cyonalny, t. j. nie ubliżający w niczem ani plemiennemu charakterowi narodu, ani wypływającym zeń zasadom jego zwyczajów prawnych, zastępujących mu dotąd literę prawa. Wobec braku prawnego wyrobienia tych zwyczajów, które nader niedostatecznie obwarowywały całość ówczesnych przejawów życia społecznego, zadanie K-a, pragnącego stosunki wewnętrzne Polski unormować należycie, było nietylko trudnem, ale pozornie nawet mewdzięcznem. Istniało przecież na Zachodzie urobione już przez wieki, sformułowane i wykończone, a więc i za najszczytniejszy wzór dla ówczesnego prawodawcy służyć mogące, prawo rzymskie. Blizki sąsiad

1334 datuje jego przywilej żydt wski, mający na celu uregulowanie prawnego stanowiska Żydów w całej monarchii Piastowskiej.— Począwszy od w. XIII przywileje takie wystawiali wszyscy prawie europejscy panujący, a pomiędzy nimi i są-siedzi Polski, król Bela na Węgrzech i Ottokar w Czechach. Na tym-to ostatnim przywileju opiera się i wzoruje w r. 1264 książę kaliski, Bolesław Pobożny, macierzysty dziad K-a W., wystawiając dla swych żydowskich poddanych przywilej, zmodyfikowany nieco przez prawne zwyczaje Wielkopolski. W przywileju tym występują Żydzi, w myśl zasady państwowo-ekono-micznej, jako żywioł, szczególniejszą pieczołowitością panującego, nawet przed innymi jego poddanymi, otoczony. Akt ten mieści w sobie wszelako nieznaną, na Węgrzech np., zasadę, wzbraniającą Żydom posiadania ziemi, czy to drogą kupna, czy zastawu, a zakaz ten, aczkolwiek nie zupełnie jeszcze i w wieku XV przestrzegany, staje się jednak w dalszych swych echach powodem wyłącznego niemal w Polsce ześrodkowania się Żydów po miastach, pomimo, że Ongi, na rizląsku, jeszcze w epoce pierwocin Piastowskiej mouarchii, mieli oni pono okazywać aspiracye rolnicze. Przywilej Bolesława Pobożnego potwierdza w zupełności r. 1334 K.

W., rozciągając go na całość swego państwa, a pragnąc, obok zaradzenia własnej potrzebie pieniędzy, otworzyć Polsce drogę przez ducha czasu wskazaną i wrota do rozwoju handlowe go i finansowego. W myśl tej zasady powierza król kierownictwo mennicy krakowskiej Żydowi, imieniem Lewko, a to wbrew nawet wyraźnemu orzeczeniu synodu budzińskiego z r. 1279, które dzierżaw wszelkich Żydom wzbraniało. —

Jakkolwiek i statut Wiślicki ogranicza nieco Żydów w sprawie poboru narosłych procentów i samej ich wysokości, oraz wzbrania im udzielania pożyczek małoletnim, dopuszczając tę ope-racyę względem starszych jedynie za zabezpieczeniem zastawowem, cechuje wszelako postępowanie króla charakterystyczna, a wspólna władz-com tego czasu, przychylność dla Żydów, którym monarcha, nawet w nabytym świeżo Lwowie, pozwala własnem rządzić się prawem i swobodnie praktyki religijne wykonywać. Pierwszy na polu prawodawczej działalności krok K-a — przywilejowe ustawodawstwo żydowskie, był jednak, zarówno pod względem formy jak i treści, produktem zagranicznym, przeniesionym tylko

i przyjaciel króla, cesarz Karol IV, przystępując do swych prac ustawodawczych, otoczył się właśnie znakomitymi znawcami tego prawa i, pa łając chęcią ku uszczęśliwieniu swoich poddanych, narzucił im tę obcą wiedzę w charakterze przyszłego regulatora ich stosunków prawnych w postaci statutu, zwanego „Maiestas Carolina”. Inaczej bierze się do rzeczy K. W. To też, gdy cesarz Karol ujrzał się wkrótce zmuszonym do cofnięcia pomienionego elaboratu, nieodpo-wiadającego ani tradycyom, ani poczuciom społeczeństwa, praca króla polskiego, którąby właściwie korekturą zwyczajów prawnych nazwać wypadało, wzrasta i rozwija się coraz wspanialej. Owoce tej pracy występują z czasem w żądaniach szlachty, składanych u tronu, jako prawdziwy postulat narodowych dążności, zrodzony z żywotnej idei wielkiego monarchy. Zawiązkiem bowiem późniejszej idei kodyfikacyi praw polskich stał się właśnie skromny, bo zaledwie 166 artykułów w kodeksie ogólnym liczący, „Statut Wiślicki” króla K-a. Skromność jego podnosił nadto i ten jeszcze wzgląd, że obok ujęcia treści w formę poprawną, miał on jedynie na celu spisanie polskich zwyczajów prawnych, aby sędziowie nadal nie „z głowy” (ex capitibus), lecz istotnie na ich podstawie, przedłożone sobie sprawy sądzili. Że i do tego nawet rychło nie doszło, to rzecz oczywista; ważnym stał się wszelako odrazu sam impuls monarszy, zmierzający w sposób określony ku zabezpieczeniu sprawiedliwości słabszym. — Rozpoczynając swe dzieło wiekopomne, a posiadając u boku takich doradzców, jak uczony w prawie Suchywilk, kanonik krakowski, i Jarosław Bogorya ze Skotnik, arcybiskup gnieźnieński, polecił K. przygotować w kancelaryi królewskiej dwa projekty kodeksów: zwyczajowego i uzupełnionego przez nowsze wymagania prawa, przeznaczając jeden dla Wielko- a drugi dla Małopolski. Starał się w nich król wedle możności, bo nawet przez delikatne porównanie wypadków poszczególnych z orzeczeniami prawa rzymskiego i kanonicznego — wyrównać zbyt wybitne, a rażące odrębności, w myśl otwarcie potem wygłoszonej zasady: pod jednym królem jedno prawo! Zwołane późną wiosną r. 1346 na wiec prawodawczy do Wiślicy, przychylne królowi możnowładztwo małopolskie w całości zatwierdziło kodeks swój, obejmujący 42 artykuły. Inaczej poszło atoli z Wielkopolanami w Pyzdrach, dokąd ich król zaraz po Zielonych Świątkach tegoż roku zawezwał. Wola królewska spotkała się tam ze stanowczą oppozycyą. Powstała ona wskutek tego, że obok usiłowań zatarcia jaskrawych odrębności zwyczajów prawnych wielkopolskich zawierał projekt królewski prawdopodobnie jakąś domieszkę artykułów nowego układu tam, gdzie same zwyczaje nie wystarczały. Przypuszczenie to nie jest przynajmniej wykluczone.—„Pragnąc koniecznie statut wielkopolski doprowadzić do skutku — powiada prof. Piekosiński—prosił król Kazimierz W. Jarosława, arcybiskupa gnieźnieńskiego, o pośrednictwo z wielmożami tej prowincyi w celu uchwalenia statutu dla Wielkopolski. Usiłowania arcybiskupa odniosły wprawdzie pożądany skutek i wielmożowie wielkopolscy okazali się skłonnymi do uchwalenia dla swojej także prowincyi osobnego statutu, wszelako formą i treścią zupełnie odmiennego od przedłożenia, jakie uczynił K. Gdy nie było innej drogi wyjścia, król zgodził się na projekt przez wielmożów wielkopolskich ułożony i zwołał drugi wiec ustawodawczy do Piotrkowa nadzień 11 marca r. 1347, na którym-to wiecu uchwalony został jedyny statut wielkopolski, obejmujący 56 artykułów”. W dalszym ciągu pracy ustawodawczej odbył się dnia 20 stycznia r. 1556 w Wiślicy drugi wiec ustawodawczy Małopolski, na którym u-chwalono drugi statut tej prowincyi, obejmujący 17 artykułów, a w r. 1361 w Krakowie trzeci wiec Małopolski, poświęcony organizacyi sądów ziemskich i reformie najwyższego sądu prawa niemieckiego na zamku krakowskim. Wreszcie w r. 1368, prawdopodobnie także w Krakowie, odbył się czwarty i ostatni wiec ustawodawczy Małopolski, na którym uchwalono czwarty statut tej dzielnicy, zawierający 47 artykułów. Całkowity zbiór ustawodawstwa Wiślicko-Piotrkow-skiego (166 artykułów), mającego obowiązywać po części Mało- a po części Wielko-Polskę, stanowi sam w sobie dzieło poniekąd niepełne, bo przerwane z chwilą zgonu K-a. Mimo to jednak obejmuje ten statut szerokie względnie kręgi stosunków prawnych ówczesnego społeczeń stwa, tj. obu jego klas rządzących się prawem pol8kiem, mianowicie: szlachty i kmieci. Dotyka on bowiem, w formie bądź postanowień, bądź prejudykatów i zwyczajów prawnych, takich, w rozumieniu dzisiejszem, kwestyj prawa cywilnego, jak: zastawy ziemi i ruchomości, regula-cya granic, sposób uwierzytelniania aktów prywatnych, pobór procentu przez Żydów, utrata dowodów urzędowych (dyplomatów), spadkobranie, legitymacya (wywód urzędowy) szlachectwa, stosunek kmieci i służebników do pana, działy majątkowe, posagi i rękojemstwo. Pod dzisiejszy kodeks karny dałyby się podciąguąć uwzględnione tam postanowienia o grze hazardownej, kradzieży, oszczerstwie, zabójstwie, grabieży, gwałtach, ranach i podpaleniu. Procedury sądowej dotyczą w Statucie Wiślickim postanowienia następujące: unormowanie formy egzekwowania wyroków (ciąża), ustalenie instytucyi zastępstwa stron w przewodzie sądowym (pro-curatio), określenie terminów sądowych i pobór opłat na rzecz sędziów, postępowanie dowodowe, oparte nu przysiędze pozwanego i świadków, oraz instytucya woźnych. Nierozdzielnie jeszcze z sądownictwem połączona, administra-cya opiewa o prawach i prerogatywach kaszte-

łanów, o opiece państwa nad wdowami i o wy-wołańcach, czyli niepoprawnych gwaltownikacli, obłożonych banicyą. Dotyka nadto statut spraw wojennych, mówiąc o rycerskiej służbie szlachty, oraz uwzględnia stosunek prawno-publiczny Kościoła do państwa, postanawiając, że w pewnych wypadkach majątki kleryków przechodzić mają na rzecz skarbu monarszego. Kary za wszelkiego rodzaju przestępstwa, przewidziane w Statucie Wiślickim, pozbawione są wogóle, właściwego im dzisiaj, pierwiastku fizycznej odpowiedzialności winnego. Przedstawiają się bowiem, z wyjątkiem np. ran, lub zabójstwa dokonanego na szlachcicu przez kmiecia, za co groziła temuż śmierć lub okaleczenie, jako proste odszkodowanie („cywilne” w sprawach „karnych”), czyli jako opłaty pieniężne na rzecz pokrzywdzonego, lub jego spadkobierców i sądu. Nadmienić jednak trzeba, że wysokie stosunkowo kary pieniężne, np. 60 grzywien za głowę szlachcica, mogły były w owych czasach istotniej i groźniej na ogół oddziaływać, niż sama nawet kara śmierci. Rujnując przestępców, czyniły im one żywot wśród ówczesnego ustroju społecznego stokroć cięższym od samego lęku śmierci, do którego w epoce wojowniczo-zbójeckiej przyzwyczaić się było łatwo.—W przewodniczącej K-owi myśli gromadzenia zwyczajów prawnych, owych objawów prawnego instynktu narodu, uderza obok zaznaczonej już wszechstronności zarazem i bezstronność, wyrażająca się w zupełnem zaniechaniu faworyzowania tej lub innej warstwy społecznej. Są więc w Statucie Wiślickim reprezentowane zarówno interesy organizacyi państwowej, jak rycerstwa i kmieci. Słusznie też można powiedzieć za Szujskim, że statut ten nie-tylko oznacza miejsca i terminy sądów, zabezpieczając ich spokój i porządek srogiemi karami; ustanawia wnoszenie spraw wedle porządku pozwów; ogranicza solidarność własności rodowej; powściąga pieniactwo; znosi starodawną zasadę odpowiedzialności rodowej i o-znaczeniem stopniowanej główszczyzny utrwala hierarchię w stanie szlacheckim, obowiązując wedle niej rycerstwo do takiej, lub innej służby wojskowej,—ale zezwala nadto kmieciom na opuszczanie w pewnych wypadkach pana i roli, nie dozwalając grabić, ani krzywdzić wieśniaków, oraz ograniczając do jednego roku termin przedawnienia w poszukiwaniu zbiegłego kmiecia.— Tradycya ozdobiła K-a W. przydomkiem „Króla chłopów”. O ile jednak do podobnego scharakteryzowania ogólnej jego działalności niema żadnej podstawy, gdyż kmieci monarcha ten szczególnie nie faworyzował, o tyle znowu sam fakt, zgodnego wprawdzie z duchem czasu, lecz bezstronnego bądźcobądź uwzględnienia interesów kmiecych, zaraz po wojennej dobie Łokietka, nakazującej szczególniejsze i jakby wyłączne poszanowanie rycerstwa, zdaje się tytuł podobny usprawiedliwiać.—Wpływ kolonizacyi niemieckiej (ob.), zaznaczający się zarówno w zakresie reorganizacyi wiosek „polskich” na system zachodni, jak i w napływie cudzoziemców do kraju, nasunął wielkiemu monarsze myśl wyzwolenia zagrożonej w tym procesie czystości plemiennej państwa od dalszych wpływów niemieckich. Oddziaływały one bowiem niemało na rozwój wewnętrzny Polski przez najwyższą metropolię prawa niemieckiego, istniejącą w Magdeburgu, dokąd się liczni mieszkańcy Piastowskiej monarchii po ostateczne (w drugiej zazwyczaj instancyi) wyroki (Ortyle, Urtheile) udawać musieli, płacąc za nie, a więc siebie i kraj ubożąc, oraz podlegając stale na tej drodze wpływom obcym. Że obok chęci zaradzenia temu stanowi rzeczy, który Polskę w pewnej zależności od zagranicy utrzymywał, nie mógł na tle epoki K-owej istnieć zamiar dokonania assymilacyi obcych żywiołów, zdaje się być rzeczą bezsporną. Żywioły te używają przecież w ciągu dwóch jeszcze z górą wieków języka niemieckiego we wszystkich swych czynnościach i aktach, zarówno prywatnych jak i publicznych, a nikt im tego nie wzbrania. Mimo to, dokonane w r. 1356 przez K-a na wzór obcy ustanowienie najwyższego sądu prawa niemieckiego na zamku krakowskim (Judicium juris su-praemi teutonici Magdeburgensis in castro era-coviensi), który-to sąd, podobnie jak inoe krajowe, używać począł języka łacińskiego, wpłynęło z biegiem czasu niewątpliwie i nader korzystnie na faktyczną assymilacyę z ludnością krajową nietylko osadników wiejskich, ale i miast używających, jak wiadomo, wyłącznie prawa niemieckiego.— Obok rolnictwa otacza K. rozwijający się już handel i przemysł opieką i pieczołowitością, siejąc pełną dłonią ziarna, mające wzejść w przyszłości w złotym wieku Zygmun-tow8kim. Miasta, które K. mnoży ciągle i podnosi, wzrastają za jego rządów tak potężnie, że dla pohamowania mieszczan w zbytkach i rozrzutności, obudzającycli zbyt wiele niezadowolenia i pokus w uboższem rycerstwie, widzi się król zmuszonym do poskromienia przepychu i ograniczenia strojów, okazałości, a nawet i żar-łoctwa obywateli miejskich przez odpowiednie przepisy (lex sumptuaria). — Obok prac wewnętrznych, mających na celu dobrobyt ludności krajowej, zwraca się K. i ku zabezpieczeniu monarszego skarbu, opartego nietylko na podatkach, pomnażanych przez dochody bezpośrednio z rozległych dóbr królewskich płynące; zasilały go bowiem jeszcze najwyższe kary sądowe, zwane „królewskiemi”, i, krom dochodów z mennicy, eksploatacya soli w Bochni i Wieliczce, stanowiących własność królewską, a później koronną. Te obfite kopalnie soli, poszukiwanej wówczas napróźno w sąsiednich Niemczech, a pożądanej wielce na całym kontynencie Europy, która w braku soli kopalnej warzelnia-ną zadawalniać się musiała, stanowiły wtedy

największe bogactwo przyrodzone Polski. Zwraca też K. uwagę swoją na saliny, a wydając w r. 1368 odpowiednie postanowienia, zaprowadza i reformuje administracyjną, handlową oraz górniczą organizacyę tych kopalni. Postanowienia te stały się nawet później podstawą dla polskich ustaw górniczych. Nie na tem kończy się jeszcze zakres prawno-ekonomicznej działalności wielkiego monarchy. Wydaje on rozporządzenia dotyczące dzierżawców (tenutarii) dóbr królewskich, zwanych później niewłaściwie starostwami; zaprowadza reformę monetarną i ustanawia sposób obioru rajców miejskich tam, gdzie sobie podobną ingerencyę w sprawach miejskich egzempcyjny przywilej króla zastrzegał. Nadto podejmuje unormowanie stosunków o dziesięciny z biskupem Bodzantą (r. 1352) i ar-cyb. Jarosławem (1359), przedsięwzięte w celu ułatwienia kolonizacyi na nowiznach, jako też ograniczenia—szkodliwego dla ekonomicznych interesów państwa, a częstego niestety, — nadużycia, jakiego dopuszczali się księża, wyklinający rolników opornych w składaniu dziesięciny Kościołowi.—Dokonany przez K a W. wybór momen- i jezior. Akt ten stanowił niewątpliwie sam tu na rozpoczęcie szerszej akcyi wewnętrznej, przez się nowy zadatek dalszej zgody z sąsia-podjętej celem skonsolidowania państwa, nastąpił, jakeśmy to już z przeglądu ostatnich przed rokiem 1347 wypadków politycznych zauważyć mogli, w chwili wyjątkowo korzystnej, bo wyróżniającej się pewniejszem zabezpieczeniem Polski z Zachodu i Wschodu. Mimo to przeplata- dlu, ustanowienie trzech dróg handlowych, ma ły tę akcyę dalsze zabiegi polityczne, rozgrywające się w tych ramach zasadniczych, jakie poznaliśmy już z obrazu pierwszych kilkunastu lat K-owego panowania. Ostatnim a najważniejszym momentem był tu w stosunku Polski do Zachodu, obok zabezpieczenia się od Krzyżaków traktatem Kaliskim, pouowny, a zarysowujący się już zaraz po śmierci Jana Luksemburskiego, zwrot K-a ku obecnemu filarowi tego domu, cesarzowi Karolowi VI, dawnemu margrabiemu Moraw. Wynikł stąd w r. 1348 słynny Traktat Namysłowski (ob.). Najbliższe wypadki polityczne kazały wszelako Polsce zatrzeć przykre wrażenie, jakie ów traktat wywarł na Zakonie. Dnia 2 lutego r. 1349 odnieśli Krzyżacy wielkie zwycięstwo nad Litwą u brzegów rzeki Styrnawy (Strebe), pognębiając nietylko dwóch głównych jej książąt, Olgierda i Kiejstuta Gedyminowiczów, ale i brata ich, Lubarta, władającego obszernym Wołyniem, graniczącym nabytą niedawno przez K-a Rusią Czerwoną.

je odeń polecenie właściwej działalności missyj-nej wśród sąsiadów. Że zaś akcya podobna nie mogła być w owe czasy Ji-tylko aktem religijnego zelotyzmu, a tern mniej Szczytnem zwycięstwem etyki nad polityką, wymagała więc łączności nowego apostoła Litwy z Zakonem. Zakrzątuął się przeto król około pozyskania sobie Krzyżaków. Uczynił to w sposób dający mu widoki możliwie znacznych korzyści. Chodziło mu mianowicie, nietylko o utrzymanie zupełnej zgody z Zakonem i jego pomoc na Litwie, ale—o wyzyskanie tej pomocy na rzecz handlu Polski ze Wschodem, ku czemu niezbędną była odpowiednia łączność polskich interesów kupieckich z krzyżackiemi. W czerwcu udał się król na Kujawy i tu we wsi Trzęsaczu nad Wisłą wystawił w dniu 14 tegoż miesiąca r. 1349 dokument, regulujący szczegółowo pas graniczny pomiędzy Wielkopolską i Kujawami z jednej, a ziemią Chełmińską i Pomorzem z drugiej strony. Dokument ten orzekał nadto pewne normy celne i wzajemną ze strony obu państw używalność położonych w pasie granicznym łąk, lasów

dem, w czasach, w których spory i zatargi graniczne bywały na porządku dziennym. To też w pięć dni po wystawieniu dokumentu następuje w Brześciu Kujawskim, ułatwione przez ten akt, a nader ważne w historyi polskiego han-

jących kupców zachodnich prowadzić z Torunia w głąb Polski i na kresy Wschodnie. Pierwszy z tych szlaków miał przez Radziejów, Konin, Kalisz i Ostrzeszów łączyć Toruń z Wrocławiem, poważnym rynkiem zachodnim, najbliższym granic Polski Drugi wiódł z Torunia przez dziedziny K-a na wschód, do Włodzimierza Wołyńskiego, najodleglejszego z dostępnych dla Polski etapów drogi czarnomorskiej, prowadząc przez Sieciechów, Kazimierz, Krasnystaw i Lublin. Trzecia droga kres swój mieć miała w Sandomierzu, połączonym z Toruniem przez Brześć Kujawski, Łęczycę i Opoczno. Król zastrzegł sobie, wedle zwyczaju, cło przynależne skarbowi od towarów, przewożonych temi szlakami, a kładąc w ustanowieniu dróg powyższych główne podwaliny dalszego rozwoju handlu polskie go, wskazywał mu przyszłe horyzonty na Wschodzie. Zyskiwał sobie król jednocześnie Krzyżaków przez otwarcie rynków polskich dla ich zbytu. Przygotowania powyższe, które zajęły K-a przez pierwszą połowę r. 1349, wskazują jasno, jak usilnie i z jaką pewnością siebie zmierzał on do powodzenia w wyprawie wojennej, którą w związku z temi przygotowaniami, a stosownie do swych planów wschodnich, niebawem miał przedsięwziąć. Jeszcze bowiem jesienią tegoż roku, korzystając z zachwiania

Litwa zachowywała się wprawdzie lojalnie względem Polski, sam jednak zakres terrytoryalnego jej władania wchodził w kolizyę z planami wscho-dniemi monarchii Piastowskiej. To też, gdy pokonani przez Zakon książęta litewscy poczęli okazywać aspiracye chrześciańskie, widząc w re-ligijnem uregulowaniu swego stosunku do Europy jedyny na przyszłość środek egzystencyi, do- się potęgi litewskiej, wyrusza król w listopadzie nosi o tem K. papieżowi i skwapliwie przyjmu- na Wołyń i, opanowawszy na Lubarcie Łuck,

Włodzimierz, Bełz i Chełm, o całą prawie tę prowincyę zdobycz ruską pomnaża. Podnosząc też zaraz w liście do papieża, celem otrzymania od Stolicy Apostolskiej pieniężnych posiłków ze Swiętopierza, doniosłość nabycia dla katolicyzmu tak wielkich przestrzeni, na których „kilka dyecezyi się pomieści”, ma K. przedewszyst-kiem na widoku cywilizacyjne wyzyskanie nowej zdobyczy. Świeżo otwarte drogi handlowe, idące przez Polskę aż z nad krzyżackiego Bałtyku, zyskały teraz, stosownie do nadziei królewskich, możność nader już znacznego przedłużenia się ku morzu Czarnemu. Pośrednictwo handlowe monarchii Piastowskiej, sięgające tak odległych od siebie punktów, miało stać się obecnie przedmiotem szczególniejszej pieczołowitości monarchy, któremu jednak, zanim rozwój swojej idei zabezpieczyć zdołał, przyszło jeszcze liczne w jej obronie staczać walki. Ochrona ustanowionych świeżo dróg handlowych przed rozbójnictwem, na które się użalali kupcy i Zakon, oraz zabiegi około podniesienia Lwowa, który w nowym rozwoju handlu wschodniego wielką miał odegrać rolę, nie były jedyne-mi trudami z tego powodu. Należało nadto, i to już z wiosną r. 1350, odpierać energicznie napady, dokonywane na ziemie sandomierskie i ruskie przez Litwinów, mszczących się za zeszłoroczną klęskę wołyńską. Nie dość na tern: Ludwik Węgierski, do którego się K. o pomoc w kłopotach swoich udał, kazał ją sobie wynagrodzić sowicie, podnosząc wzamian dawne, z XIII wieku jeszcze datujące, pretensye Węgier do Halicza. Z odległej widowni swej obecnej działalności, z nad Sanu i Pełtwi, podąża król w sprawie uroszczeń andegaweńskich aż nad Dunaj. W Budzie staje dnia 5 maja roku 1350 układ, mocą którego Ruś po bezpotomnej śmierci K-a winna powrócić do Węgier, a w razie gdyby król zostawił potomka, spadkobierca ten ma ją za 100000 grzywien odstąpić Węgrom. Było to, oczywiście, czcze tylko zadowolenie aspiracyi Ludwika, który, korzystając ze sposobności, pragnął okoliczność tę na rzecz tern silniejszego zabezpieczenia sobie korony polskiej wyzyskać. Dwór budziński zadowolnił się też otrzymanem od króla przyrzeczeniem, posiłki jednak, jakie za to K-owi na pomoc przeciw Litwie nadesłał, nie były wystarczające. Trzeba było starać się o zaciężnego żołnierza, co znowu większych wymagało środków. Zapał i energia, znamionujące ten okres wysiłków i zabiegów K-a na Wschodzie, kazały teraz królowi, w nadziei lepszej przyszłości i podniesienia siły żywotnej państwa, nad czem tak szczerze pracował, szukać środków pieniężnych u Krzyżaków, zaprzyjaźnionych obecnie z Polską. Za 8 000 kóp groszy praskich zastawia im król jeszcze w r. 1350 ziemię Dobrzyńską, która w całości dopiero po bitwie pod Grunwaldem (1410) do Polski powrócić miała, a niebawem innej,

Encyk. Powsss. Ilnstr. Zesa. 276. T. XXXV.

naturalniejszej, poszukuje pomocy, obracając ją zarazem na zwiększenie swojej monarchii.—Korzystając ze śmierci poległego dnia 20 sierpnia r. 1351 w polsko-litewskiej walce o Wołyń, ks. mazowieckiego na Płocku, Bolesława III, a zarazem i z ważniejszych spraw, jakie zwierzchnika Mazowsza, króla Czech, t. j. cesarza Karola IV, naówczas zaprzątały, wmieszał się K. w sprawy przyległej a współplemiennej dzielnicy. Oto, gdy zięć zgasłego Bolesława, Henryk książę źegańsko-głogowski, pośpieszywszy się, otrzymał na mocy cesarskiego patentu Mazowsze w lenno, K. zaryzykował przeciw Karolowi IV krok, nielegalny wprawdzie, ale szczęśliwy. Korzystając z zachodnich wzorów, ogłosił się zwierzchnim władzcą (suwerenem) Mazowsza i oddał je d. 18 września r. 1351 w lenno stryjecznemu bratu poległego Bolesława, Ziemowitowi III, księciu na Czersku, oraz bratu rodzonemu tego ostatniego, Kazimierzowi, księciu na Warszawie. Król, występując w tym akcie po raz pierwszy na gruncie polskim w zachodnim charakterze pana lennego, uczynił jednakowoż na wszelki wypadek ostateczne zrealizowanie tego aktu zależnem od zgody cesarza. Tkwiła w tern tylko subtelność polityczna, podyktowana przez sprzeczną potrzebę pozyskania sobie Mazowsza dla dalszych walk z Litwą o sprawy wschodnie, a zarazem pozostawienia sobie możności dalszej zgody z Karolem IV, na wypadek gdyby ten, rozjątrzony już i tak łupiestwami Wielkopolan na Szlązku, ale zawikłany w kłopoty domowe, z sieci tych się wydostał i zapragnął zbrojnie o zwierzchnictwo swoje nad Mazowszem upomnieć się u K-a. Możliwość taka, acz może przewidywana, nie miała się wszelako spełnić. W dwa lata później (maj r. 1353) zrzekł się cesarz idealnych praw swoich do Mazowsza za ustąpienie mu przez Polskę grodów szląskich: Kreuzburga i Bytomia, zastawionych niegdyś u K-a. Ratując teraźniejszość, nie naraził ten śmiały krok królewski na szwank przyszłości, a stan ogólny wymagał istotnie wielkiego ze strony K-a nakładu energii i zręcznych pomysłów. Pozyskanie Mazowsza miało teraz, obok krzyżackich pieniędzy i węgierskich posiłków, okazać się tak doniosłem, że zblednąć w porównaniu musiały płonne obawy przed cesarzem. Rok 1352 przynosił właśnie, zarówno wewnątrz państwa jak i na jego kresach wschodnich, zapowiedzi groźnych nieszczęść. Z jednej strony Litwa zajmowała Lwów, Włodzimierz, Bełz i Brześć, pustosząc w odwecie wschodnie kresy monarchii Piastowskiej, z drugiej, powstał na zachodnich krańcach dzierżaw Kazimierzowych, w Wielkopolsce, groźny związek opornej szlachty pod przewództwem potężnego zwierzchnika rodu Napiwonów, wojewody poznańskiego, Maćka Borkowica. Aczkolwiek zrównoważone poniekąd przez powstałą współcześnie konfedera-cyę przychylnych królowi Wielkopolan i przez

32

stanowisko miast, wrogich rozbójnictwu, groźne- ] lu ściągnięcia ochotników i otrzymania zasiłku mi jeduak były dla K-a cele tego związku. Zwracały się one bowiem przeciw jądru prac królewskich uad ujednostajnieniem państwowego organizmu, grożąc jednocześnie zapoczątkowanemu już rozwojowi miast i wewnętrznemu uspokojeniu kraju. Było to w rzeczywistości, zorganizowane pod duchowym sztandarem partykularyzmu, wypowiedzenie walki zasadzie jednolitej monarchii i cywilizacyjnym wysiłkom króla, faktycznej przewadze Małopolski w sprawach państwa, a w końcu, pośrednio, i polityce wschodniej. Polityka ta bowiem otwierała przede-wszystkiem Małopolanom korzystne widoki, skazując jednocześnie Wielkopolan, jak np. w zastawie ziemi Dobrzyńskiej, na ponoszenie w całości wszelakich niepowodzeń politycznych Polski od zachodu. Bezstronność każe na tle ów-czesnem zrozumieć poniekąd i pojąć partykularne zawiści i pretensye Wielkopolan; z drugiej jednak strony zachodziła potrzeba zrozumienia całości ogólnych ciężarów i wymagań szerszej polityki jednolitego państwa, reprezentowanych naówczas przez króla, który już partykularyzmowi ulegać nie mógł i nie był powinien. Szczęściem też, osiągnięte, dzięki zdobytej uprzednio pomocy i schwytaniu Lubarta, powodzenie w wojnie zakończonej traktatem, który utrzymał Polskę w spokojnem posiadaniu Rusi Czerwonej za cenę Włodzimierza, Łucka, Chełma i Bełza, oddanych tymczasowo nieprzyjaciołom, pozwoliło królowi na uśmierzenie Wielkopolski. Zwrócił się też niebawem K. w inną stronę, gdy dwuletni pokój na kresach wschodnich zapewniły sobie obie strony, począwszy od d. 1 października roku 1352. Korzystając podczas tej pożądanej przerwy w kłopotach wschodnich z polityki Karola IV względem Szląska, gdzie samodzielna osobistość królewskiego siostrzeńca, księcia Bolka na Świdnicy, całości i powadze zwierzchnictwa Czech stała wciąż na przeszkodzie, zdołał obeonie K. załatwić pomyślnie z cesarzem sprawę mazowiecką. Owdowiały świeżo Karol IV, pragnąc pozyskać sobie księcia świdnickiego, zażądał ręki jego synowicy, Anny, wychowującej się na dworze budzińskim u ciotecznej babki, królowej Elżbiety, i zwrócił się w tym celu do Ludwika Węgierskiego. Gdy zaś ten wymagał właściwego upoważnienia od ks. Bolka i K-a W., jako krewnych księżniczki, skorzystał król polski ze sposobności i udał się w maju r. 1353 na spotkanie z cesarzem do Budy, gdzie d. 27 tegoż miesiąca stanął znany nam już układ ma-zowiecko-szląski, rozwiązujący Polsce ręce na Mazowszu. W Budzie przygotowywała się właśnie wojenna wyprawa przeciw Litwie i jej sprzymierzeńcom, Tatarom, celem pomszczenia na nich strat, jakie w r. 1352 posiłkujące Polskę zastępy węgierskie poniosły na Wschodzie.

ze świętopietrza. Wreszcie, z początkiem r. 1354, wyruszyły zbrojne hufce węgierskie, a za niemi i polskie, na wschód, celem odzyskania tamtejszych zdobyczy. Osiągnięto atoli małe tylko powodzenie w walce z Tatarami, nie zaczepiając nawet Litwy, z którą też pokój ostatni, jako nienaruszony, uległ faktycznemu przedłużeniu. — Nie byłaby ta wyprawa godną wspomnienia, gdyby nie znamionująca ją inicyatywa dworu budzińskiego, oraz przesadna tym razem uczynność Węgier dla Polski. Pobudki tej uczynności, skierowanej ku ciągłemu, a coraz trwalszemu, zabezpieczeniu Ludwikowi następstwa w Polsce, wystąpiły już jaskrawo w roku następnym, gdy K., nieposiadający dotąd męskiego potomka, a pogodzony z myślą pozostawienia korony potężnemu siostrzeńcowi, podążył znowu na zaproszenie władzcy Węgier do Budy. W lutym r. 1355 stanął tu układ rozszerzający dawne prawa Ludwikowej sukcessyi. W razie bezdzietności tegoż przejść ona miała na królewskiego brata, Stefana, i Jana, jego syna. Układ ten poparło możnowładztwo małopolskie, przejęte już szerszą polityką K-a i jego poczuciem potrzeby zabezpieczenia Polsce potęgi na przyszłość. Bez współudziału Wielkopolan, niechętnych jedności państwowej, wydobyli Małopolanie od króla Ludwika, przybywającego w czerwcu z rewizytą do Sącza, przyrzeczenie, że nowych ciężarów publicznych na kraj nakładać nie będzie, a straty szlachty, w wojnach zagranicznych poniesione, wynagrodzi. Wysłany nieco później przez możnowładztwo małopolskie do Budy, Jan, kasztelan wojnicki, otrzymał przyrzeczenie to na piśmie, podnoszącem znaczenie, wpływy i powagę dojrzewających politycznie magnatów, których rola tak wybitną w dalszych dziejach Polski stać się miała. Rozpoczęty przez układy zabezpieczające Piastowskiej monarchii przyszłość po zgonie K-a, miał być rok 1355 uwieńczony innem nadto jej wzmocnieniem przez ostateczne, a tak pożądane, zlanie się Mazowsza z Polską; w grudniu bowiem złożył królowi hołd z tej dzielnicy, jako z jednej całości, książę Ziemowit III. Odziedziczywszy niedawno po zmarłym bracie Kazimierzu jego warszawską dzielnicę, wprowadzał teraz książę Ziemowit północną prowincyę Piastowską w jedność polityczną z macierzą, dla której jej pomoc i poparcie miało mieć wielkie znaczenie ze względu na blizkie sąsiedztwo Mazowsza z Zakonem. Dokonane szczęśliwie w ostatnich czasach zabezpieczenie granic państwa i znaczne uspokojenie go nawewnątrz, choć w Wielkopolsce dawni malkontenci pod znakiem Borkowica spiskowali jeszcze pocichu, dały K-owi już z początkiem r. 1356 możność gorliwego wznowienia pracy wewnętrznej. Zaraz też w drugiej połowie stycznia odbywa się drugi wiec ustawodawczy w Wiślicy, dla Małopolski. Wkrótce potem, u-

Poruszono przedewszystkiem Stolicę Apostolską i wyrobiono u papieża ogłoszenie krucyaty w ce-

Rtanowiwszy najwyższy sąd prawa niemieckiego w Krakowie, rozpoczyna K. starania o unormal-nienie polskiego duchowieństwa, zanosząc przed papieża skargę na rozwiązłość klasztorów żeńskich w Busku, Imbramowicach, Zwierzyńcu pod Krakowem i w Staniątkach. Działalność wewnętrzna, podjęta znowu w okresie spokojniejszym, nie przeszkodziła królowi bynajmniej w załatwieniu spraw innych, zarówno publicznych jak osobistych, które umysł jego obecnie zajmowały. Niejasne stanowisko przyrodzonego wroga Piastowskiej monarchii, Krzyżackiego Zakonu, w walkach Polski z pogańską Litwą; jego niechęć w udzielaniu jej należnych królowi, a tak potrzebnych mu często posiłków, oraz ciągłe narzekania i pretensye o brak należytego zabezpieczenia gościńców handlowych, idących z Torunia wgłąb Polski, wymagały ponownego przypomnienia krnąbrnym mnichom ich obowiązków „missyonarskich”.—Dokuczał więc król Krzyżakom to wspomaganiem pogan żmudzko-litewskich, to znów przyjęciem w r. 1352 od Ludwika węgierskiego przyrzeczenia zbrojnej przeciw Zakonowi pomocy. Fakt ten zaciążył nad mnichami, ale i poza tern miał realną wartość przez podniesienie w Polsce popularności Kazimierzowe-go następcy, zobowiązanego do odzyskania Pomorza; przytaczamy go zaś w tern miejscu w związku z faktami pokrewnemi celem pla-styczniejszego ich uwydatnienia. Obecnie bowiem, rozżalony bardziej niż kiedykolwiek na Krzyżaków, ponowił król dnia 1 maja r. 1356 w Pradze dawny układ Namysłowski z Karolem IV. Skorzystał tu z niezmienionej od roku 1348 i 1353 sytuacyi politycznej, która zmuszała cesarza do utrzymywania zgody z Polską, nie przeszkadzając mu zresztą potwierdzać drugą ręką przywilejów Zakonu. Układ praski, groźniejszy jeszcze pod względem formy od Namysłowskiego, bo określał nietylko liczbę, ale i czas przybycia cesarskich posiłków do Polski, poskromić miał Zakon w jego dotychczasowej obojętności na ewentualne walki Polski z Litwą. Miał on nadto skłonić Krzyżaków do winnego nadesłania pomocy zbrojnej królowi w razie dalszych utarczek na wschodzie, oraz ukrócić przesadne skargi Zakonu na niebezpieczeństwa dróg handlowych polskich, co kupców zagranicznych, ze szkodą handlu krajowego, odstręczało. Dopełniając miary objawów swego niezadowolenia z Krzyżaków, oskarżył ich nadto K. przed papieżem o związki z pogaństwem na zgubę Polski. Układ praski, podobnie jak i jego Namysłowski pierwowzór, nie miał wszelako żadnych skutków pozytywnych. Gdy jednak papież Innocenty VI wystosował, w odpowiedzi na oskarżenie królewskie, bullę gromiącą Zakon, odwdzięczyli się Krzyżacy K-owi, pomawiając go przed Stolicą Apostolską o związki z Tatarami, o knu-cie wraz z nimi zdrady ku obaleniu „krzyżackiej strażnicy chrześciaństwa” i o opłatę daniny Mongołom. Wzajemne te skargi miały wprawdzie w r. 1359 wywołać ze strony papieskiej czczą missyę arcybiskupa praskiego w celu za-pośredniczenia zgody i miłości pomiędzy obu stronami; jedno oskarżenie atoli godnem było drugiego. Zakon bawił się podówczas w konszachty z pogańską Litwą, jak i K., ułatwiając sobie spokojną działalność na Wschodzie, mógł był okupywać ją w potrzebie datkami, składanemi grasującym tam, jak szarańcza, Tatarom Podolskim. Następujący potem okres lat 1357 —1362 wypełniają w sferze politycznej tajne jakieś a niezbadane bliżej pertraktacye K-a z Litwą przeciw Zakonowi, przedtem zaś jeszcze z Hordą Podolską, którą król, w myśl rozszerzenia wpływów Polski na Wschodzie przez zabór Podola, od sojuszu z Litwą odciągnąć się starał. Książę Olgierd jednak, czujny na Kazimierzowe zabiegi, gromi Tatarów pod Sinemi Wodami (ok. r. 1360), obejmuje Kijów, dawną stolicę Rusi i zagarnia Podole, obsadzając je zaraz przez zniszczonych swych synowców Korjatowiczów. Wówczas-to zwraca się król pośrednio przez książąt podolskich ku Litwie. Zwrot ten rozpoczyna K. od kokietowania Korjatowiczów, pragnąc przez wciągnięcie ich w zakres polityki polskiej ułatwić sobie tymczasem kolonizacyę Rusi Czerwonej, gdzie ród Habdanków-Buczac-kich pierwszy torować już począł drogę nowemu prądowi. W zabiegach towarzyszących pochodowi Polski ku czarnomorskim wybrzeżom świecić mógł teraz K-owi przykładem król Ludwik Andegaweński; monarcha ten bowiem, nie ograniczając się na bezpośrednich staraniach o opanowanie włoskich wybrzeży Adryatyku, usiłował rozszerzyć wpływ Węgier na czarnomorskie kolonie Genueńczyków przez ugruntowanie swej władzy na Wołoszczyźnie i na Bałkanach. Jednocześnie z dążeniem na Wschód rozwijał się związek K-a z Litwą, w myśl pewnych, sięgających dalej, lecz nieznanych nam, wrogich zamiarów króla względem Zakonu. Jakby głuche echo tych spisków, zachowały źródła wiadomość o zbudowaniu przez Polskę na granicy mazowiecko-krzyżackiej obronnego Rajgrodu (Rogarden), który wielki mistrz latem r. 1360 zburzyć polecił, wywzajemniając się królowi fun-dacyą zamków Grebin i Rungenbrust w pasie granicznym. Nadto Starsza Kronika wielkich mistrzów uwieczniła na swych kartach wspomnienie okrzyków: „Krakawl Krakawl”, jakie w lecie r. 1361, po ucieczce Kiejstuta z krzyżackiego więzienia, wydawali na ulicach Gdańska stronnicy Polski. Hasło to wywołać tam miało powstanie przeciw Zakonowi na rzecz K-a, który prawdopodobnie wraz z Kiejstutem pomoc malkontentom przyrzekł. O jakiem „zaciążeniu” nad Krzyżakami zamyślał król wtedy i dlaczego doń nie przyszło—odpowiedzieć trudno; dość, że K. ograniczył się na czczych, jak dawniej, oskarżeniach Zakonu przed papieżem, który z kolei, w odpowiedzi na listy mnichów, to gromił go surowo, to znowu arbitrów, jak np. arcybiskupa praskiego, do załagodzenia powstających sporów wyznaczał. W związku też zapewne z taj-nemi planami Kiejstuta i K-a względem Zakonu pozostają niewyświetlone dotąd a współczesne z niemi układy pogańskiej Litwy z cesarzem o przyjęcie chrztu. Urzędowa obojętność Polski wobec tych pertraktacyj jest wprost nienaturalną. Była też ona zapewne tylko wyczekiwaniem jakichś niespełnionych wypadków, których pomyślność zawisła od zupełnego spokoju. Spokój ten przybrał nawet charakter stoicyzmu w stosunku Polski do cesarza, gdy ten archidye-cezyę praską na cały Szląsk kosztem Gniezna rozszerzyć usiłował. Zamiaru swego wprawdzie nie dopiął Karol IV, ale nie przeszkadzał mu też w nim jawnie K., wierny tej roli, jaką mu narzuciła polityka. Okres wspomniany zaznaczył się jeszcze pod względem politycznym niewyja-śuionem bliżej udzieleniem zbrojnej pomocy przez Polskę Ludwikowi węgierskiemu, w wyprawie na Wołoszczyznę w r. 1359. Poza tem wypełniają go nader poważne ze strony króla prace społeczne. Złożyły się bowiem na nie w tym czasie: pokojowa działalność na Rusi, układy z duchowieństwem o dziesięciny kościelne, trapiące rolników, i trzeci zjazd ustawodawczy w Wiślicy (r. 1361). Nadto rozwinął teraz K. na szerszą skalę budownictwo, pragnąc z jednej strony podnieść kraj, z drugiej zaś dać możność zarobku ludności uboższej, dręczonej od lat kilku przez zarazę i nieurodzaje. Z tego kilko-letuiego okresu względnego spokoju wyrwał Polskę z początkiem r. 1362 srogi zatarg, wzniecony pomiędzy Ludwikiem węgierskim a Karolem IV. Burzę tę wywołało nieprzystojne wyrażenie się cesarza, który w rozdrażnieniu z powodu ciągłych skarg andegaweńskiego dworu na bandy Czechów, łupiących węgierskie pogranicze, rzucił w obliczu Ludwikowego poselstwa, potwarz na matkę królewską, a siostrę K-a, Elżbietę, nazywając ją kobietą złego życia. Gdy, wyzwany przez jednego z posłów, cesarz pojedynku nie przyjął, zawiązał się już w lutym tegoż roku potężny przeciw niemu alians, do którego oprócz „mściciela” czci siostrzanej, K-a, przystąpił jeszcze król Waldemar duński, arcy-książęta austryaccy Rudolf i Leopold, oraz Main-hard, książę bawarski. Sprzymierzeni, z wyjątkiem króla polskiego, padającego teraz ofiarą poczucia czci rycerskiej, rozmaite, a wielkie podobno, wiązali z tym aliansem nadzieje. Gdy jednak latem r. 1362 przyjść miało do zbrojnej wyprawy, stanął pod Trenczynem sam tylko Ludwik. W ślad za tem niepowodzeniem rozpoczęły się rokowania pokojowe z Karolem IV, prowadzone początkowo przez wysłańców węgierskich i polskich, a w końcu przez następcę świeżo zmarłego Innocentego VI, papieża Urbana V. Papież wysłał do stron powa-śnionych: do Niemiec, Węgier i Polski, w styczniu r. 1363, nuncyusza, Piotra z Volterry i Gwidona, akwińskiego biskupa, jako pośredników. Popierał ich starania gorąco przybysz egzotyczny, Piotr Lusignan, gnębiony przez Turków król cypryjski, który wówczas właśnie, starając się o wywołanie krucyaty przeciw muzułmanom, bawił na kontynencie. Znalazła się też łatwa sposobność pogodzenia stron zwaśnionych, czego sam cesarz, poważniej szemi sprawami zajęty, pragnął gorąco.—Od jakiegoś czasu wychowywała się na krakowskim dworze wraz z bratem swym, Kazimierzem IV, wnuczka K-a W., młoda księżniczka szczecińska, Elżbieta, córka Bogusława V, która straciła była niedawno matkę, córkę krôlà polskiego, Elżbietę. Karol IV zaś, świeżo właśnie po Annie świdnickiej owdowiały, do nowych związków był gotów. Małżeństwo z wnuczką K-a W., a więc i blizką krewną andegaweńskiego domu, zadowolnió mogło wszystkie strony powaśnione i zmyć obrazę zarówno Polski, jak Węgier. Gdy się przyśpieszone w tym względzie rokowania powiodły, ślub, mający się odbyć w Krakowie, naznaczono na grudzień tegoż roku, 1363. Nastręczała się K-owi sposobność zabłyśnięcia przed świetnym orszakiem zapowiedzianych gości owocami mozolnego panowania swego i poszczycenia się osiągniętemi zdobyczami cywilizacyjnemi. Jeżeli kraj cały, nowem ożywiony tchnieniem, przedstawiał już zawiązek „Polski murowanej”, to cóż dopiero mówić o nabytkach jego stolicy, o budowlach, dostatku, a nawet przepychu i bogactwie mieszczan krakowskich! Na przestrzeni „drewnianej” dawnej monarchii, świecącej pustką i gliną mizernych lepianek, pobudował król, obok licznych a po całym kraju rozrzuconych domów Bożych, następujące grody i miasta, będące niemal pierwowzorem polskiego budownictwa, w których po dziś-dzień jeszcze nakład kosztowny, sumienność wielką, a często nawet i smak stylowy, podziwiać można: Kazimierz pod Krakowem i piękny Kazimierz w Lubelskiem; Wolbórz, Olkusz, Będzin, Lelów, Czorsztyn, Ojciec (Ojców), Niepołomice, Krzepice, Sandomierz, Szydłów, Radom, Opoczno, Wąwelnica, Lublin, Sieciechów, Solec, Zawichost, Korczyn, Kalisz, Pyzdry, Stawiszyn, Konin, Nakło, Międzyrzec, Ostrzeszów, Wieluń, Bolesławice, Kruszwica, Złotorya, Przedecz, Bydgoszcz, Sieradz, Piotrków, Brzeźnica, Łęczyca, Inowłódz, Płock, Lwów, Przemyśl, Sanok, Lubaczów, Trębowla, Halicz, Kościan, Włodzimierz Wołyński, Czchów, Tę-czyu, Rawa, Wyszogród, Wieliczka, Lanckorona, Osiek, Gostynin, Kowal, Witków, Janowiec, Ko-panica, Nieszawa itd. — Około stu miejscowości zawdzięczało K-owi swoje powstanie, albo szatę cywilizacyi na miejsce dawnych chałup i ostro-kołów. Pracą budowlaną króla zawiadywał przysposobiony do niej we Włoszech Wacław z Tę-czyna. Praca nad rozwojem wewnętrznym, nad handlem i rolnictwem, natchnęła już, prócz mieszczan, i wyższe rycerstwo do naśladowania kró-la-gospodarza, który wszystkim niemal majętnościom własnym urządzenia niemieckie nadawał, nie skąpiąc ich i wsiom szlacheckim, a którego włodarze za tak wyćwiczonych uchodzili, że klasztory nawet obszerne swe dobra pod zarząd ich oddawały. Kraj na całej przestrzeni rozwijał się i wzrastał, zyskując na dobrobycie. Rozkwitowi przodowały miasta, a dzięki rozwojowi handlu i ładu wewnętrznego, podnosił się poziom cywilizacyjny mieszczaństwa, zasklepiony w ciasnych poglądach średniowiecznych. Przed autonomią miast, cieszących się ciągłą a czujną opieką monarchy, stanęło otworem pole szerokich zarządzeń prawnych, ekonomicznych i przemysłowych. Przyczyniała się do tego niemało tolerancya wszelkich żywiołów, nie wyłączając nawet Żydów, którzy wszelako, obyczajem wieku, zarówno jak i wszyscy inni niechrześeianie, nosić musieli wyróżniające ich na szacie zwierzchniej znaki. Powstające w miastach polskich za K-a korporacye zawodowe, czyli cechy, podnoszą poziom i ilość rzemiosł. Przoduje oczywiście w tym względzie stolica Polski, bogaty Kraków, przyozdobiony przez króla licznemi budowlami, jak mur otaczający miasto, lub Sukiennice, wymurowane świeżo na miejsce dawnej, drewnianej hali targowej. Pragnąc zapobiedz dowozowi rzeczy zbytkownych w celu usunięcia szkodliwej przewagi towarów* zagranicznych nad kra-jowemi, szczepił K. w narodzie ducha pracy i dbał o podniesienie wytwórczości, a dając silną podnietę rolnictwu i podnosząc przez to stopę zamożności kraju, otoczył jednocześnie rzemiosła i ich ustrój cechowy szczególną opieką, sprowadzając co przedniej szych majstrów z Zachodu. Obok handlu, górnictwa i płóciennego tkactwa rozwinęły się, za dobroczynnem staraniem króla, nader liczne rzemiosła i przemysły. Na pierwszym planie stoi wielostronny przemysł budowlany, kierowany przez znanych wówczas, a utrzymywanych przez króla, architektów, np. Karola i Józefa z Gdańska, a więc: mularstwo, ciesielstwo, kamieniarstwo, ślusarstwo i inne. Powstają dalej apteki, cech browarny i nieznane przedtem brukarstwo; wypalanie cegły, którą dawniej sprowadzano aż z Brandenburgii, cech piekarski, słynący ze swych wyrobów na Prądniku pod Krakowem, oraz w Szydłowcu wyrób sukna, zwanego „foluszem”. Rozwija się garncarstwo, wyrób grzebieni i haftów ozdobnych a drogocennych, dostarczanych do komnat królewskich. Cech iglarzy buduje własną basztę we Lwowie; w Krakowie zaś występują nadto: kapelusznicy, fabrykanci skromnych kobierców, kotlarze, żydowscy kuśnierze, krawcy i pasamo-nicy, kowale, łaziennicy i łucznicy, wyrabiający kusze i oblężnicze tarany, a nawet malarze, u-prawiający swój kunszt na drzewie, murze i szkle, którzy wraz z rzeźbiarzami, „goldszlagierami” i „szpalernikami” stanowią cech wspólny. Potrzebnych z chwilą reformy monetarnej mynca-rzy sprowadza król z zagranicy, zastępuje nimi dawnych, rodzimych kowali monet, którzy je młotem niezgrabnie odbijali. Rozwija się dawne miodowarstwo, przedewszystkiem we Lwowie; młynarstwo wodne, a zapewne już i powietrzne (wiatraki), na miejscu dawnych żaren ręcznych, odlewy mosiężne i browarne, — nawet dzwonów kościelnych, oraz szewctwo, które za K-a dochodzi do takiej doskonałości, że śpicza-ste obuwie krakowskie (Schnabelschuhe, pau-laines) poszukiwane jest w w. XIV nawet przez Anglików, którzy je zwali „cracoves”. Papiernictwo, początki płatnerstwa, zawiązek postrzy-galni miejskich, wyrób powrozów w Płocku, oraz sławnych nawet we Flandryi rękawiczek krakowskich, stolarstwo, tkactwo i zduństwo, dopełniają szeregu licznych gałęzi rzemiosł i przemysłów, przez K-a w Polsce zapoczątkowanych. Cel wyzwolenia rzemiosł krajowych z pod przewagi zagranicy został też jeszcze za jego czasów niemal osiągnięty, bo, aczkolwiek wyroby krajowe były, podobnie jak i zachodnie, bardzo drogie, mianowicie w stosunku do nizkich cen produktów rolnych, to jednak import obcy ograniczał się już tylko do nader nielicznych kate-goryi przedmiotów zbytku. Sprowadzano mianowicie: broń wyborową, kosztowne tkaniny jedwabne i sukno wykwintne, oraz instrumenta muzyczne, jak gitary lub harfy, a nakoniec wyroby introligatorsko-galanteryjne, z Włoch, przeważnie z Wenecyi, która nadto szkieł swych dostarczała i z Genui. Z Gdańska przywozili kupcy sukna flamandzkie i latarnie; z Niemiec, począwszy od r. 1356—działa, nabijane prochem i kamieniami; z Zachodu wogóle porcelanę, a pergamin na użytek kaucelarny—z Wrocławia. Nic też dziwnego, że rozwinięte na krakowskim dworze i w całej stolicy przepych i bogactwo zdumieć musiały koronowanych gości. Znaleźli się pomiędzy nimi, obok samego gospodarza, oraz cesarza Karola IV: Waldemar IV, król duński, bawiący od niedawna w Niemczech, a przybyły do Krakowa wraz z zięciem królewskim, krewnym swym, Bogusławem V, ks. szczecińsko-słupskim, Ludwik, król węgierski i Piotr Lusignan, władzca Cypru. Pięciu monarchów, bawiących w Krakowie w otoczeniu licznych, a świetnych orszaków, złożonych z książąt, magnatów i rycerstwa, podejmował K. przez dni pono dwadzieścia szeregiem uczt szumnych a wykwintnych, oraz zabaw i turniejów na zamku i w mieście.—Obok tych świetności miały powstać niebawem i inne. Epoka K-a W-go jest właśnie chwilą powstawania Bzkół wyższych z inicyaty-wy państwa, za przykładem Padwy, Paryża, Bolonii i Oksfordu. Państwo, biorąc wzór z urządzeń autonomicznych miejskich i wiejskich (Gemeinde, Universitas) poczyna udzielać przywilejów egzempcyjnych i gronom uczonych. Tą dro-

gą ze zgromadzenia nauczycieli, skupiających dookoła siebie uczniów, powstaje nowy rodzaj in-stytucyi: Universitas litterarum albo studium generale.

biego Brandenburgii, a męża córki królewskiej Kunegundy, który, nie mając potomstwa, dzierżawy swoje pozostawił bratu, awanturniczemu Ottonowi. Kwestya brandenburska, która zajmowała już swego czasu Łokietka, a ze względu na sąsiedztwo i przyjaźń marchii z Zakonem, łączyła się nader ściśle ze sprawą stosunków polsko-krzyżackich, dawała teraz królowi możność potężnego „zaciążenia” nad mnichami. Jednocześnie też udało mu się i z drugiej jeszcze strony podnieść powagę Polski. Oto, kiedy w r. 1335, powstał projekt małżeństwa pomiędzy córką K-a, Elżbietą, a Ludwikiem Rzymskim, ten przyrzekł zabezpieczyć przyszłej swej żonie 2 000 grzywien wiana na dwóch wójtostwach w Brandenburgii, oraz skłonić stany swego kraju do złożenia tejże małżonce hołdu po jego zgonie. Śluby te nie doszły wprawdzie do skutku, warunki ich jednak wpłynęły prawdopodobnie do intercyzy, poprzedzającej w r. 1345 związek małżeński, jaki tenże Ludwik zawarł z drugą córką K-a, Kunegundą. Na tej-to podstawie oparł się obecnie król, żądając od Brandenburgii złożenia hołdu sobie, zamiast margrabinie-wdowie, i posuwając jednocześnie granice Polski w głąb dzierżaw córki aż po uście Nissy do Warty. Ponieważ terrytoryum to należało niegdyś do Zakonu Joannitów, który je odstąpił Krzyżakom, wyprawia tedy wielki mistrz, Win-ryk von Kniprode, celem uniknięcia zatargów z Polską, poselstwo do bawiącego już w Wiel-kopolsce K-a. Dnia 2 lipca r. 1364 w Poznaniu potwierdza król, na prośby wysłańców krzyżackich, jako następca Bolesława Wstydliwego, dokument tego monarchy z r. 1251, ustanawiający naonczas granicę między Polską a Brandenburgią. Jakkolwiek przedstawiony K-owi pergamin był przez Krzyżaków sfałszowany, zawierał jednak o tyle korzystne dla Polski warunki, że się król zgodził na jego potwierdzenie. Dwa bowiem grody brandenburskie i ich terrytorya, zagrabione Polsce po r. 1295, Santok i Drezdenko, powracały do niej na podstawie tego dokumentu,—liczniejsze zaś nabytki gro-zić-by już musiały poważnym z Krzyżakami zatargiem.— Jednocześnie niemal z rozszerzeniem posiadłości polskich na Zachodzie, nastąpiły wschodnie zdobycze. K., działający wciąż pokojowo na ruskich kresach Polski, w myśl przewodniej idei politycznej swego panowania, i otaczający czułą opieką handel tamtejszy, organizował jednocześnie kolonizacyę na wschodzie. Podnosząc jednak miasta Lwów i Halicz, oraz starając się usilnie u papieża o założenie tam archidyecezyi, narażał się na ciągłe starcia z najbliższym sąsiadem wschodnim, ks. wołyńskim, Lubartem, z którym też walka podjazdowa trwa-

Takieto-to uniwersytety powstają

w wieku XIV dość licznie na bliższym Zachodzie.

Wiekopomna jednak dla nas data założenia uniwersytetu w Krakowie, rok 1364, wyprzedza wszystkie tego rodzaju fundacye niemieckie, jak Wiedeń (1365), Kolonię (1368), Heidelberg (1387) i Erfurt (1392), ustępując z bliższych sąsiadów jednej tylko Pradze, gdzie cesarz Karol IV jeszcze w r. 1348 studium generale założył. Uniwersytet krakowski otrzymał urządzenia żywcem przez K-a z Zachodu przejęte. Za wzór służyć mu miała organizacya uniwersytetów w Padwie i Bolonii. Na utrzymanie nowej instytucyi przeznaczył król 320 grzywien rocznie, zabezpieczając tę summę na dochodach żup wielickich.

wyprawy, której bezpośrednim,

Jako siedzibę oddał K. uniwersytetowi budujący się już od roku 1362 na przedmieściu krakow-skiern, Bawole, przybytek wiedzy, który, jak się zdaje, zastąpiono tymczasowo kilku izbami w zamku królewskim na Wawelu. Jedenastu mistrzów wykładać tu miało przede wszy stkiem nauki prawne, t. j. prawo rzymskie; teologia zaś, filozofia, oraz matematyka, programem kursów objęte, znacznie gorzej były uposażone i trzech tylko posiadały nauczycieli. Korporacya profesorów, uczniów, służby i funkcyonaryuszów uniwersytetu krakowskiego, wolna od ceł, oraz od ciężarów publicznych i miejskich, a od wszelkich krzywd i nadużyć zzewnątrz powagą władzy królewskiej zabezpieczona, korzystać nadto miała z nader obszernego samorządu. Uczniowie wybierają sami profesorów, a z pomiędzy siebie i rektora, czyli głowę, reprezentanta, oraz sędziego całej korporacyi. Król wybory te zatwierdza, pozostawiając rektorowi sądy w sprawach cywilnych, a zachowując sobie kategoryę przestępstw karnych. Najcięższe tylko zbrodnie, które podpadały później wogóle pod wyłączną kompetencyę sądów starościńskich, rozsądzać ma sąd grodzki. Przywileje, zapożyczone z odpowiednich u-rządzeń na Zachodzie, pomnaża K. o tyle, że, pragnąc ułatwić i uprzystępnić młodzieży pobyt na studyach w Krakowie, wyrabia jej kredyt u Żydów miejscowych, ograniczając specyalnie w tym wypadku stopę procentową do 25°/o w sto-sunku rocznym. Jest to wprawdzie z jednej strony nader ciekawy szczegół, rzucający światło na rozmiary ówczesnej lichwy; z drugiej jednak i dowód charakterystyczny, jak dalece król nową swoją kreacyą się interesował. Wiekopomne dobrodziejstwo założenia uniwersytetu w Krakowie ogłosił K. krajowi w sam dzień Zesłania Ducha św. r. 1364 dokumentem erekcyjnym, zatwierdzonym niebawem, zgodnie z utrwaloną już w owym czasie zasadą naukowego ko- i ła nieprzerwanie. Z wiosną r. 1366 przyszło smopolityzmu, przez papieża Urbana V. Wśród j atoli do walnej

takich zachodów zaskoczyła K-a wiadomość i a nieznanym bliżej, powodem były zapewne owe o śmierci zięcia: Ludwika Rzymskiego, margra- I drobne utarczki. Złamane miały być teraz prze-

szkody, tamujące działalność króla na wschodzie, gdyż wygrana wojna wielkie pod tym względem przyniosła Polsce korzyści. Wieńczący ją traktat uregulował ostateczuie kwestyę posiadania Rusi aż do schyłku dni Kazimierzowych. Lu-bart pozostał przy części Wołynia i ziemi Łuckiej, gdy pod berło polskie przeszedł sam Łuck, Krzemieniec, Peremyl, Olesko, Bełz, Grabowiec, Chełm, Łopatyn, Szczebrzeszyn, oraz Włodzimierz Wołyński z powiatami: Horodelskim, Lu-bomskim, Turzyńskim, Ratneńskim, Koszyrskim i Włuczyńskim. Drohiczyn, Mielnik i Brześć zatrzymał Kiejstut. Daleki Śniatyń na Pokuciu stał się teraz południowo - wschodnią granicą Polski; Chełm zaś i Bełz miał pono K., w uznaniu zasług książątek ruskich ze szczepu Gedy-mina, oddać tymczasowo w lenno Jerzemu Na-rymuntowiczowi, a część Wołynia —- Kor j at o wieżom (ob.). Wielkie to powodzenie na wschodzie, obok ostatnich korzyści osiągniętych na zachodzie, skłonić miało K-a, wolnego od cięższych trosk politycznych, do nader charakterystycznego kroku. Oto w jesieni tegoż r. 1366 wybrał się król w odwiedziny do Malborga. Krok ten, dotąd niewyjaśniony, podyktowało zapewne spo-tężniałemu królowi pragnienie dokonania pańskiej manifestacyi swym quasi-lennikom, obowiązanym przez traktat Kaliski do trybutów i danin. Pewną rolę grać tu też musiało pragnienie osobistego przekonania się, jak poczynają sobie Krzyżacy na tej przemocą wydartej „jałmużnie”. Długosz, któremu tradycye tego faktu mogły nie być obeemi, oświadcza się za taką właśnie pobudką. Pycha krzyżacka kronikarza Wi-ganda kładzie nadto w usta bawiącego w Mal-borgu króla wyrazy uznania dla Zakonu, podziwu nad jego bogactwem i zaparcia się możliwości podjęcia z nim walki. Jak było istotnie? — przesądzać trudno. Zwycięstwo grunwaldzkie zaprzeczyć miało krzyżackiej pysze w niespełna pół wieku. — Spokój domowy, osiągnięty przez uzyskane w tym czasie od papieża unieważnienie ślubów królewskich z Adelajdą i zatwierdzenie małżeństwa z Jadwigą Żegańską, z której doczekał się już monarcha córki, Anny (ur. r. 1366), dozwolił teraz K-owi zakrzątnąć się około podniesienia i urządzenia prowincyj wschodnich, oraz zająć się dalszą pracą wewnętrzną w całym kraju. W tym-to prawdopodobnie czasie następuje założenie archidyecezyi katolickiej w Haliczu. Rozpoczyna też K. w r. 1367, w celu obrony kresów wschodnich, fortyfikowame Włodzimierza Wołyńskiego. Wydawanie przywilejów dla Żydów lwowskich, oraz dla Ormian, których biskup, Jerzy, obiera sobie siedzibę w stolicy Rusi Czerwonej, za zgodą tolerancyjnego króla, stawiało zasadnicze podwaliny organizacyi i rozwoju handlu na kresach. Działalność w tym kierunku trwała nieprzerwanie aż po rok 1368, zaznaczony w Koronie ostatnim wiecem ustawodawczym, małopolskim, odbytym prawdopodob

nie w Krakowie. Z tegoż roku pochodzi i statut dla żup solnych w Bochni i w Wieliczce, spisany po naradzie z ludźmi znającymi się na rzeczy. Statut ten ustanawia urząd głównego administratora żup (zupparius), mającego zarządzać kopalniami i dokładne z nich dla króla prowadzić rachunki, oraz organizuje i dzieli na cztery kategorye sztab robotniczy górników. Rozporządzenia statutu, dotyczącego własności i bogactwa Korony, jakie stanowiła naówczas, nigdzie wpobliżu Polski nieznana, sól kopalna, obowiązywać miały surowo wszystkich funkeyo-naryuszów górniczych pod karą śmierci i konfiskaty dóbr, nawet w razie wypuszczeuia żup w dzierżawę, co też zazwyczaj miewało miejsce. Te same rygory dotyczyły wydanego obecnie obostrzenia przepisów myncarskich. W tych rozległych zakresach niczem niezaprzeczonej i nieo-słabionej władzy monarszej, przebija się dążność do skupienia władzy, właściwa pierwszym epokom monarchii nowożytnej na Zachodzie. Z zawiązków tych mogła i powinna była w przyszłości dążność ta rozwinąć się za przykładem Europy do szerszych rozmiarów i doprowadzić do wzmocnienia zakresu władzy monarszej w Polsce. Układy z duchowieństwem o dziesięciny, w myśl trwałego a stałego zabezpieczenia przewagi prawom państwa wobec wymagań Kościoła; organizacya miast i zastrzeżenie, aby krakowska rada miejska składała się w jednej połowie z rzemieślników a w drugiej z kupców i z mieszczan-obywnteli, posiadających własność nieruchomą — dopełniają tej działalności króla K-a. W końcowym jej okresie przebija się istotnie, a bardzo poważnie, tak pożądane wzmocnienie władzy królewskiej, wskrzeszonej, jak feniks, z popiołów dzielnicowej prostracyi i zaniku. W końcu r. 1368 rozeszła się wieść o zaburzeniach na granicy litewskiej. Do walki jed nak nie przyszło, choć K. i Ludwik prosili papieża o udzielenie im pieniężnego zasiłku ze świętopietrza na nową wyprawę. Miała to jednak inna być wyprawa. W lipcu r. 1368 umarł bezdzietnie siostrzeniec króla, Bolko świdnicki, a dzierżawy jego, w myśl układu zawartego w r. 1353 z Karolem IV, przejść teraz miały na cesarza. Gdy więc sprawa szląskiej spuścizny po Bolku świdnickim, dłużniku K-a, zaostrzona przez uprzednie rozszerzenie granic Polski kosztem Brandenburgii, do której cesarz pretensye sobie rościł, zagroziła Polsce nowem starciem z Lu-ksemburczykiem, postanowił spotężniały K. wyzyskać dawną myśl koalicyi europejskiej przeciw Karolowi IV. W lutym r. 1369 podążył w tym celu do Budy, gdzie też nowa liga przeciw cesarzowi stanęła. Gdy dawni stronnicy tego związku przystępować doń znowu zaczęli, wszczął jednocześnie król Polski na Szląsku zatarg z Karolem IV posuwając w kierunku tej prowincyi granice Polski, oraz zajmując ponownie Kreuzburg, ustąpiony cesarzowi w r. 1353

J. K. K.

za zrzeczenie się praw czeskich do Mazowsza. Zagrożony zewsząd Luksemburczyk obrał pozy-cyę chwiejnego wyczekiwania, podczas którego, znając już pomyślne skutki polityki, opartej na kombinacyach matrymonialnych, zaproponował Ludwikowi andegaweńskiemu małżeństwo syna swego, Wacława, koronowanego króla Czech, z syuowicą władzcy Węgier, Elżbietą. Jednocześnie też podsunął K-owi myśl związku tegoż Wacława z jedną z najmłodszych córek królewskich, Anną lub Kunegundą, nie wymieniając jej imienia. Przewlekło to nieco sprawę, zakończoną prowizorycznie z Polską spłaceniem jej przez cesarza praw do Świdnicy i Jaworza, zanim jeszcze w roku następnym, 1370, niewierny swym trzem narzeczonym, Wacław Luksemburski, poślubił Joannę, córkę ks. bawarskiego, Albrechta. Byłby też może koniec tego zatargu stał się prawdziwie dla cesarza groźnym, gdyby nie ciężka choroba króla K-a, zakończona jego zgonem, który nadał tok całkowicie odmienny sprawom politycznym, zarówno w Polsce jak i na Węgrzech.— Piękną i rozumną, bo zawierającą w głównych zarysach szczytne idee polityczne długiego panowania, była ostatnia wola umierającego K-a, którą spisał prawny jego doradzca, wielce około prac u-stawodawczych zasłużony, kanclerz i kanonik krakowski, Jan Suchywilk. Żonę, córki, zasłużonych sobie ulubieńców, kościoły i klasztory — wszystkich obdarował K. po królewsku. Osią jego ostatniej woli była jednak przedewszystkiem troska o dobro kraju, który, z pominięciem siebie i wygód własnych, przez cały ciąg żywota nadewszyst-ko miłował. Sztandar wielkości państwa, jego wewnętrznej organizacyi, dobrobytu i oświaty, niesiony przezeń, mimo wysiłków i trudów, z taką wytrwałością i zapałem, z takim rozumem i powodzeniem aż do ostatnich dni żywota, miał też i teraz wielki, wspaniały i niezłomny, powiewać nad ostatnią wolą królewską, której Ludwik węgierski potem nie uszanował. Spadkobiercą bowiem Piastowskiej korony zostawał wprawdzie potężny Andegaweńczyk, stosownie do testamentu i dawnych układów o następstwo tronu; czwartą jednak część dzierżaw królestwa, bo Kujawy, Dobrzyń, ziemię Łęczycką i Sieradzką, czyli pro-wincye polskie, graniczące z Zakonem, zapisywał król w lenno księciu szczecińsko-słupskie-mu na Pomorzu, wnukowi swemu z Elżbiety Bo-gusławowej, Kazimierzowi IV. „Jak głęboka myśl polityczna — powiemy za prof. Smolką — tkwiła w tym zapisie wielkiego monarchy, nie potrzeba dowodzić; przez tego wasala miała korona Polska odzyskać swobodny oddech ku morzu, ogarnąć napowrót stracone dawniej zdobycze Krzywoustego i ująć w kleszcze państwo Krzyżaków”. — Na trzeci dzień po ogłoszeniu ostatniej swej woli, d. 5 listopada r. 1370, ku ogólnemu a nieopisanemu żalowi współczesnych, tych nawet, którzy wielkiego króla rozumieć nie mogli należycie, zamknął K. powieki w zamku kró-

lewskim na Wawelu, w sześćdziesiątym pierwszym roku życia, a trzydziestym ósmym wiekopomnego panowania.—Pogrzeb K-a odbył się po koronacyi jego następcy, d. 19 listopada r. 1370, wśród olbrzymiego napływu ludności, a z tak nieopisaną wspaniałością i przepychem, że zamienił się z czasem na stały ceremoniał pogrzebów królewskich w Polsce. Zwłoki monarchy, będącego po śmierci in odore suavitatis Kościoła, złożono prawdopodobnie tymczasowo w jednej z kaplic katedry na Wawelu, nim je, za re-gencyi siostry zmarłego, Elżbiety, matki Ludwika węgierskiego, umieszczono na znak tej suavitatis ponad posadzką kościelną. Miejsce ich wiecznego spoczynku znaczy piękny sarkofag marmurowy, wyrzeźbiony pono przez Francuza Villarda de Honnecourt, architekta katedry koszyckiej. Twarz marmurowej postaci królewskiej, spoczywającej pod strzelistemi łukami gotyckiego baldachimu, ma być, wedle Długosza, najzupełniej wiernem odbiciem natury: „jest jakby żywem jego podobieństwem”. Podobieństwo to przeniesiono również w wieku XV na jednego z biblijnych trzech królów, składających w tryptyku kaplicy Jagiellońskiej na Wawelu hołd Chrystusowi. Królowie ci—to K. W., Ludwik Węgierski i Jagiełło. Gdy w pół tysiąca lat po zgonie wielkiego monarchy dokonało w r. 1869 Towarzystwo naukowe krakowskie restau-racyi sarkofagu królewskiego, nowa odbyła się uroczystość. Drogocenne relikwie po zmarłym królu, jako to: głowę, kości, koronę, berło, kawałki zbutwiałej materyi, rzemienie i ozdobne guzy, złożono przy powtórnym, a raczej trzecim już, pogrzebie na dawne miejsce wiecznego odpoczynku. — K. żonaty był cztery razy: z Aldoną Gedyminówną, z Adelajdą, córką Henryka II Żelaznego, landgrafa heskiego, z Krystyną, wdową po Mikłuszu Rokiczańskim, rajcy praskim, a wreszcie z Jadwigą, córką Henryka V Żelaznego, księcia na Głogowie i Żeganiu. Wedle dociekań O. Balcera („Genealogia Piastów”) K. pozostawił potomstwo następujące: Elżbietę za Bogusławem V, ks. szczecińsko-słupskim, Kune-gundę za Ludwikiem VI Rzymskim, ks. bawarskim, elektorem brandenburskim, Annę za Wilhelmem hr. cylejskim, a później za Ulrykiem, ks. Tecku, Kunegundę, zaręczoną z Wacławem IV, królem czeskim i niemieckim, i Jadwigę, wydaną za jednego z władzców czy wielmożów po-łudniowo-słowiańskich, albo Wołoszy.—Ze związków nieprawych z Cudką, kasztelanką siecie-chowską, żoną Niemierzy Gołeckiego, herbu Mą-drostki, pozostawił K. synów: Niemierzę z Gołczy, Pełkę z Gałowa i Jana z Gołczy, protoplastów rodzin Gałowskich i Bydlińskich herbu Mą-drostki.— Źródła i literatura do dziejów K-a W. są obfite i liczne; uwzględnia je w całej rozciągłości ostatnie ze studyów nad wielkim monarchą, a m. J. K. Kochanowskiego „K. Wielki, zarys żywota i panowania” (Warszawa 1899—1900).

TO'*??;!

y •'-/ * i

A * * * +*

* Ę* * * * •

? i /. //.y\ r'i >-f \ jl

jr i

O*

Kazimierz Jagiellończyk (* d. 29 listopada r. 1427 w Krakowie — f w Grodnie d. 7 czerwca roku 1492), król polski, w. ks. litewski, zwany często na Litwie i Rusi Andrzejem. K. był trzecim synem Władysława Jagiełły i Zofii z książąt holszańskicb. Już niezwykłe warunki przyjścia jego na świat stanowiły niejako zapowiedź trudnych chwil panowania. Nie obyło się bowiem bez, nieuzasadnionych zresztą, podejrzeń, że królowa Zofia oddawała się wówczas pokąt-nym miłostkom, których owocem miał być K. Burzliwe czasy i niedoświadczenie matki nie sprzyjały jego wychowaniu. Podobno nawet czy-

-ifc

*. ..>r.

/■'r »

* ' ' > ** '' '/ ) ^ ’ ,. '.v ^ V* . .

Fig. 37. Kazimierz Jagiellończyk.

Według fotografii zdjętej z grobowca przez I. Krie-gera w Krakowie.

tać się nie nauczył i nie znał zachodnich języków i łaciny, pomimo tego przyszłość otwierała się przed nim świetna. W r. 1438 husyckie stronnictwo w Czechach powołało K-a na tron czeski przeciw Albertowi Habsburgowi, żonatemu z córką Zygmunta Luksemburczyka. K. był nawet wyprawiony do Czech, szczupłość jednak posiłków polskich nie pozwoliła mu osiągnąć poważniejszych rezultatów, gdy tymczasem Albert koronował się w Pradze, która stała po jego stronie. Przedsięwzięcie polskie skończyło się klęską polityczną. Gdy Władysław w r. 1440 wy-

Ene. poważ, ilustr. Zesz. 2.7. T. XXXV.

ruszał na Węgry, równocześnie K. podążył na Litwę w charakterze zastępcy wielkiego księcia. Pauowie polscy, towarzyszący mu, rychło musieli całkiem Litwę opuścić i K., trzynastoletnim chłopcem zaledwie, został oddany wpływom wyłącznie litewskim. Z tego skorzystali Litwini, by obwołać K-a całkiem samowolnie, bez zgody Polaków, w. ks. litewskim. Postępowanie Litwinów jest jednak o tyle zrozumiałem, że rzeczywiście interesy Litwy cierpiały na tem, iż uwaga Polaków i króla, przebywającego w Polsce, stale była zajęta sprawami zachodnio-południo-wemi. To też, gdy zaszła klęska warneńska i Polska stanęła wobec konieczności nowej elekcyi, stanowisko Litwinów i K-a okazało się wcale twardem. Zdawało się, że kto inny będzie na tron polski wybrany. Była mowa o margrabim brandenburskim; na zjeź-dzie elekcyjnym w Piotrkowie obwołano nawet Bolesława Mazowieckiego królem, na wypadek, gdyby K. nie chciał przybyć do Polski. Litwinom zaś chodziło o wywalczenie na Polakach ustępstw. Gdy im na zjeź-dzie parczowsko-brzeskim w r. 1446 ustąpiono ze strony polskiej Wołyń i Podole, wówczas K. wybór przyjął, do Polski zjechał i koronował się w Krakowie, dnia 25 czerwca r. 1447, nie potwierdziwszy jeszcze przywilejów społeczności polskiej. Pierwsze też sześć lat rządów K-a wypełnia przeważnie walka z Polakami, którzy nie chcieli przyznać Litwinom Wołynia, a zwłaszcza Podola. Na czele obozu, stawiającego K-owi na każdym kroku trudności, stoi Zbigniew Oleśnicki, reprezentujący pierwiastek oligarchiczno-hieratyczny. Ze spraw dyplomatycznych zasługuje na podkreślenie stanowisko zajęte przez K-a względem Kuryi. Jeszcze się bowiem nie zakończyła schizma w kościele katolickim, gdy K., przerzuciwszy się z obozu antypapieskiego na stronę prawowitego papieża, Mikołaja V, umiał w ten sposób znakomicie utrwalić swą pozycyę wobec duchowieństwa krajowego z Oleśnickim na czele. W zakresie spraw zewnętrznych większe znaczenie posiadały trzykrotne wyprawy na Mołdawię w związku ze stałem interweniowaniem w sprawach mołdawskich (w latach 1447 — 1453). Doprowadziły one też do tego, że Mołdawia, przez pewien przynajmniej czas, ulegała sferze wpływów polskich, co było rzeczą pierwszorzędnej wagi dla handlu ze Wschodem. Miał jednak K. skrępowane ręce w rozwijaniu polityki przez stałą oppozycyę i wichrzenia Oleśnickiego, który nie mógł znieść tego, iż przestał odgrywać pierwszą rolę, do jakiej był przyzwyczajony za czasów Władysława Warneńczyka. Nieustanną też Oleśnicki wytwarzał K-owi oppozycyę, pierwszy bodaj pociągając za sobą na nieskończone zjazdy tłumy zwykłego rycerstwa, wprowadzając je w ten sposób

33

w zakres polityki wewnętrznej. Wreszcie w r. 1453, na zjeździe w Piotrkowie, d. 24 czerwca król zaprzysiągł przywileje; pomimo jednak tego, jakkolwiek Podole zostało przy Polsce, Litwini utrzymali Wołyń, gdzie po śmierci Swidrygiełły w r. 1452 w Łucku stanęła litewska załoga. W r. 1454 d. 10 lutego przyszły do skutku, projektowane jeszcze przez Zygmunta Luksembur-czyka względem osoby Władysława Warneńczyka, zaślubiny Elżbiety, córki Alberta Habsburga a siostry Władysława Pogrobowca, króla węgier-sko-czeskiego, z K-em. Z okazyi zaślubin wybuchł ponowny ostry spór przy samym ołtarzu pomiędzy Oleśnickim a arcybiskupem gnieźnieńskim, tak, że wreszcie ślub musiał dać Jan Kapistran. Chwila zaślubin K-a miała stać się momentem podwójnie charakterystycznym w życiu K-a. W osobie Elżbiety wchodził w dom Jagiellonów, pomimo niej mający już zapędy polityki dynastycznej, czynnik silnie tego ducha wzmagający. W układach już ślubnych było zawarowane, że K. zrzeka się praw do Czech i Węgier, wyjąwszy w wypadku śmierci jej brata. Nie ulega zaś wątpliwości, iż Elżbieta wywierała na męża znaczny wpływ w duchu zasad polityki habsburskiej. Podczas samych zaślubin stanęło przed K-em poselstwo ziem pruskich z obedyen-cyą dla króla polskiego, żądając wojny z zakonem krzyżackim (18 lutego r. 1454). Oleśnicki oppozycyą swą przeciw temu projektowi do reszty podkopał swe stanowisko. W maju i czerwcu tegoż roku K. odbył podróż do Prus i w Toruniu i w Elblągu odebrał osobiście hołd, w Gdańsku zaś i Królewcu przez zastępców. Teraz rozpoczęła się walka między Polską a Zakonem, mająca w dziejach naszych znaczenie zasadnicze. Król i sprawa pruska miały słabe poparcie. Na Litwie umysły były skłonne raczej popierać Zakon, obawiając się nadmiernego wzrostu potęgi polskiej; w samej Polsce walki ostatnich lat z królem wytworzyły brak nieufności do K-a. Król powołał ruszenie pospolite Wielkopolski do Prus, gdzie K. miał oblegać Chojnice. Rycerstwo wielkopolskie zebrało się w znacznej bardzo ilości, około 40 000 głów, i zatoczyło obóz w Cerekwicy (ob.), 2 mile od Chojnic, we wrześniu r. 1454. Tutaj wystąpiły na jaw sprężyny społeczno-polityczne, ukryte dotychczas we wnętrzu naszego społeczeństwa. Szlachta bowiem oświadczyła, że dopiero wtedy wyruszy do walki, jeśli K. nada jej pewne przywileje. K. musiał się do tego żądania przychylić i ogół tych praw został zebrany w t. zw. statutach nie-8zawskich, wydanych w listopadzie tegoż roku. K. zobowiązał się nie wydawać nowych konsty-tucyj, ani zwoływać pospolitego ruszenia bez zgody szlachty, której wyrazicielami miały się stać zjazdy szlacheckie czyli sejmiki. W statutach tych przebija wyraźna dążność ogółu szlacheckiego do stanowienia o losie innych warstw społecznych, zarazem dążność do zagwarantowania prawnej opieki wszystkim członkom warstwy szlacheckiej, od możnowładzców do szlachty zagonowej. Odtąd sądy szlacheckie miały się składać z urzędników, wybieranych przez szlachtę. Sądownictwo wyłączne kasztelanów zostało zniesione. Wogóle statuty nieszawskie przeniknięte są jedną ideą, znamionującą znaczne ujednostajnienie dążności szlacheckich różnorodnych ziem polskich. Ten ruch szlachecki miał później wydać swoje owoce, gdy król na nim się oparł. Teraz, bezpośrednio po zdobyciu tych przywilejów w Cerekwicy, rozpolitykowane pospolite ruszenie, lekceważąc sobie przeciwnika, skompromitowało się na długo na polu bitwy pod Chojnicami (18 września r. 1454), gdzie K. poniósł stanowczą klęskę. Zgromadzone znowu w Opokach i Nieszawie pospolite ruszenie dla ratowania sprawy, znowu więcej myślało o polityce i zimowa kampania nie przyniosła ważniejszych rezultatów. D. 16 stycznia 1455 r. pospolite ruszenie zostało rozpuszczone. Odtąd walka zaczyna być prowadzoną głównie za pomocą zaciężnych sił, sprowadzanych przeważnie z Czech, ze zmiennem bardzo szczęściem. Zakon niemiecki rozwinął po raz ostatni zasób swoich sił i losy tego zakonu wzbudziły silne zainteresowanie w całych Niemczech. O przewadze jednej lub drugiej strony stanowiły jednak kwestye finansowe, chylące się stanowczo na korzyść Polski, rozporządzającej większemi zasobami. Po krótkim rozejmie w r. 1458, po parokrotnem zdobywaniu Malborga, oblężenie i zdobycie Chojnic w r. 1466—stanowią zakończenie tej walki na warunkach pomyślnych dla Polski, ujętych w t. zw. traktat toruński (19 paźdz. 1466), na mocy którego Polska odzyskała Pomorze, ziemię Chełmińską i Michałowską, a nadto zachodnią część Prus, tj. całe biskupstwo warmińskie i dotychczasową stolicę Zakonu, Malborg. Resztę Prus Zakon zatrzymał jako lenno Polski, formalnie więc całe Prusy weszły w skład państwa Polskiego. Rezultat tej wojny byłby prawdopodobnie świetniejszym, gdyby K. podczas niej mógł był w wyższym stopniu rozporządzać siłami polskiemi. Podczas walki z Krzyżakami o Prusy wypadło K-owi stoczyć zaciętą walkę z duchowieństwem i Kuryą o obsadzanie stolic biskupich. W dawniejszych czasach obsadzano biskupstwa niezależnie od woli królów, drogą wyboru, dokonywanego przez kapituły i potwierdzanego przez Rzym. We Francyi już dawno obsadzanie biskupstw zależało wyłącznie od króla. Pierwszą i zasadniczą walkę w Polsce stoczono w r. 1460 z racyi obsadzenia biskupstwa krakowskiego po śmierci Tomasza Strzem-pińskiego. Król miał swego kandydata w osobie biskupa włocławskiego, Gruszczyńskiego, kapituła wybrała Lutka z Brzezia, osobę blizko bardzo stojącą króla. Natomiast papież z własnej mocy nominował Jakóba z Sienna. K. w tym wypadku rozwinął olbrzymią energię i uciekł się do repressaliów. Miał wprawdzie za sobą poparcie całej opinii szlacheckiej, zwłaszcza młodszych kół, reprezentowanej w pamiętnym menio-ryale Ostroroga. Cała ta „Popia Wojna” skończyła się ustępstwem ze strony kapituły i Ku-ryi; Kuryę zaś głównie do ustępstwa skłoniła obawa, żeby pośrednictwo w sporze prusko-pol-skim nie dostało się w ręce króla czeskiego, Jerzego z Podiebradu. Odtąd nominacya biskupów, z potwierdzeniem, naturalnie, papieskiem, stanowiła już stale atrybut władzy królewskiej, na razie zaś ogromnie wzmocniła stanowisko K-a. Z r. 1467 rozpoczyna się w panowaniu K-a nowy niejako okres, którego główne znamię stanowią daleko sięgające plany dynastyczne. Zerwanie Rzymu z Jerzym z Podiebraiu sprowadziło nieustanny szereg zawikłań dyplomatycznych pomiędzy Polską a Kuryą. Jakkolwiek papież w całej sprawie czeskiej i ewentualnego następstwa po Jerzym z Podiebradu popierał o-sobiste interesy K-a, pragnąc przeciągnąć go stanowczo na stronę partyi katolickiej w Czechach, K. ani na chwilę nie spuścił z oka naturalnych swych interesów, wiążących go z par-tyą utrakwistyczną. Wzamian za cessyę swych praw po żonie do Czech uzyskał od Jerzego poparcie w sprawie pruskiej i zrzeczenie się starych lennych praw korony czeskiej do ziem mazowieckich. Cięższe natomiast były stosunki Polski z Węgrami, które kosztowały K-a wiele trudów i wysileń w życiu. Klucz do stosunków węgiersko-polskich za K-a leżał niewątpliwie w kwestyi mołdawskiej, gdzie się ścierały wpływy węgierskie i polskie ze znaczną przewagą ostatnich. Kwestya mołdawska zaostrzyła się bardziej jeszcze od r. 1468, kiedy Maciej odbył wyprawę do Mołdawii dla poskromienia Stefana, poczem sam Stefan zmienił front i niejednokrotnie uciekał się do pomocy węgierskiej, lawirując między Węgrami a Polską. Obok kwestyi mołdawskiej, w wyższym jeszcze od niej stopniu, przyczyniła się do starcia pomiędzy Maciejem a K-em sprawa czeska od chwili, kiedy Maciej został pozyskany dla ligi katolickiej w Czechach, K. zaś stale utrzymywał swe dziedziczne pre-tensye do korony czeskiej. Polska więc stanęła wobec grożącego starcia z Węgrami. Śmierć Jerzego z Podiebradu (w lutym r. 1471) sprowadziła wybuch tych oddawna naprężonych stosunków. Gdy nie udało się przeprowadzić zgody obydwóch partyj walczących z sobą w Czechach, obóz utrakwistyczny obwołał d. 27 maja r. 1471 najstarszego syna K-a, Władysława, królem czeskim. Na wybór ten w mniejszej mierze wpłynęło uznawanie ze strony Czechów dynastycznego prawa Władysława, będącego po matce siostrzeńcem poprzednika Podiebradowego na tronie czeskim, Władysława Pogrobowca; o wiele ważniejszą rolę odegrało przy tern poczucie solidarności szczepowej i wspólności języka, silnie podkreślane w prowadzonych negocya-cyach. W drugim rzędzie zaś spodziewali się

Czesi, że poparty przez ojca Władysław przeprowadzi w Rzymie uznanie Kompaktatów praskich (ob.). Nie bez znaczenia, zapewne, był także ten wzgląd, że w Czechach około osoby Władysława zgrupowały się te same sfery społeczne, o które w Polsce opierał się K., t. j. średnie ziemiaństwo. Natomiast obóz katolicki, składający się z Niemców i wielkich panów, pozostał przy Macieju węgierskim. Chcąc tern silniej zaatakować Macieja, K. niewątpliwie w porozumieniu z cesarzem Fryderykiem 111, podał rękę gotującemu się na Węgrzech sprzysiężeniu przeciw niemu. W październiku r. 147J drugi syn K-a, Kazimierz (św.), ruszył na czele znacznych sił, blizko 12 000 ludzi, na Węgry, chcąc zdobyć koronę węgierską, przypadającą mu z prawa, jako prawnukowi Zygmunta Luksemburczyka i siostrzeńcowi Władysława Pogrobowca. Maciej jednak uratował swe stanowisko ustępstwem znacznych przywilejów na rzecz szlachty węgierskiej, wojsko zaś polskie poszło w rozsypkę i K. z trudnością tylko uniknął niewoli, chroniąc się do Polski. Pośrednictwo legata papieskiego ua konferencyi opawskiej w r. 1473 nie sprowadziło pokoju między walczącemi stronami. Walka toczyła się w dalszym ciągu, sprowadzając w r. 1474 wielką wyprawę K-a, na czele pospolitego ruszenia, i Władysława Czeskiego na Szląsk. Celem wyprawy było zdobycie Wrocławia, w którym jednak zdążył zamknąć się Maciej na czele doborowej załogi, obficie we wszystko zaopatrzonej. Oblężenie było nieszczęśliwie poprowadzone. Wreszcie w grudniu tegoż roku zawarto tymczasowy pokój na trzy lata, którego zasadą było utrzymanie status quo; Morawy, Szląsk i Łużyce pozostały przy Macieju. Z ra-cyi tych układów wyszła na jaw rola Macieja, maczającego ręce w sprawie współczesnego zatargu K-a z kapitułą warmińską o prawo nomina-cyi biskupa, zatargu toczącego się już od r. 1467. Zatarg ten stał się rzeczywiście niebezpiecznym dla Polski, odkąd Tungeu, wybrany przez kapitułę, związał się z w. m. krzyżackim i zyskał protekcyę Macieja Węgierskiego, z którym od r. 1474 o-bowiązywał Polskę pokój, i nie można było wystąpić z siłą przeciwko Tungenowi. Prusy były zresztą obojętne dla Macieja, który w tej sprawie widział dla siebie korzystną dywersyę sił i uwagi K-a wobec otoczonej przez niego współcześnie walki z cesarzem w krajach austryac-kich. Stąd też, gdy w. mistrz razem z Tunge-nem w r. 1478 we wrześniu wystąpili zbrojnie w Prasach, dążąc do wyłamania się z pod zwierzchnictwa polskiego, K. był w stanie szybko się z tym buntem uporać. Zarówno w. mistrz jak Tungen musieli się K-owi poddać i złożyć przysięgę wierności, w maju i październiku r. 1479. Obaj oni niewątpliwie zmuszeni byli do tego kroku wskutek współcześnie zawartego w Ołomuńcu pokoju między Maciejem a Władysławem, kończącego spory czesko - węgierskie i ustalającego zarazem podział ziem korony czeskiej. — Ostatnie dwunastolecie rządów K*a stanowi znowu osobną, zamkniętą całość w dziejach jego panowania. Wprawdzie i w tym o-kresie nie brak zawikłań na Zachodzie. Gdy w kwietniu umarł Maciej Korwin, o koronę węgierską, obok Maksymiliana Habsburskiego i wdowy po Macieju, poczęli ze sobą współzawodniczyć Władysław Czeski i Jan Olbracht, popierany przez ojca. Wyprawa jednak Olbrachta na Węgry i dwukrotne starcie się orężne z partyą Władysława przyniosły Olbrachtowi porażkę: królewicz musiał ustąpić swych praw bratu Władysławowi, za co uzyskał wyposażenie w niektórych księstwach szląskich, jednak z ramienia korony czeskiej. Bądź-co-bądź dynastyczna polityka K-a zebrała teraz owoce długoletnich u-siłowań, skupiając korony czeską i węgierską w posiadaniu rodziny Jagiellońskiej. Obok tej walki o sukcessyę po Macieju, niekosztującej Polskę wielkich zabiegów, na pierwszy plan wysuwają się sprawy litewskie na schyłku panowania K-a. Za Litwina okrzyczany, K. położył jednak ogromne zasługi około unifikacyi Polski i Litwy. Pomimo niejednokrotnych nalegań Litwinów, a nawet i Polaków, nie pozwolił na wybór za swego życia osobnego w. księcia dla Litwy, ani nawet swego zastępcy, czy namiestnika. W polityce wewnętrznej na Litwie główną uwagę poświęcił scentralizowaniu władzy w ręku królewskich przez kasowanie udzielnych księstw. Pod tym względem na największą uwagę zasługuje jego postępowanie z książętami kijowskimi, cieszącymi się dosyć znacznym zakresem samodzielności. Na ważny krok usunięcia tych książąt zdecydował się K. w r. 1471, osadzając w Kijowie swego wojewodę w osobie Marcina Gasztolda. W chwili jednak, gdy K. około r. 1480 rozpoczął rozległą akcyę przeciwko Iwanowi III, w. ks. Moskwy, kiedy przeciwko Iwanowi miała ruszyć Złota Orda i w samej rodzinie Iwana gotowy był rozłam, osoba Gasztolda, spokrewnionego z rodami kniaziow-skimi ruskimi nie wydała się K-owi w Kijowie dosyć pewną. Usunął go tedy w r. 1480, osadzając na jego miejsce oddanego sobie Chodkiewicza. Intrygi Iwana w połączeniu z powyższą okolicznością wywołały spisek odsądzonej od rządów kniaziowskiej rodziny kijowskiej, godzący wprost na życie K-a. Uprzedzony jednak zawczasu, król uniknął niebezpieczeństwa. Dwóch kniaziów zostało ukaranych śmiercią, inni zbiegli do Moskwy, z Bielskim na czele. Zajścia te jednak miały ten ważny skutek, że nie pozwoliły wziąć K-owi udziału w zainicyowanej przez niego samego akcyi przeciwko Moskwie, Iwan zaś odpłacił się K-owi wyprawą Tatarów krymskich w r. 1482 na Podole i Ukrainę, podczas której Kijów uległ okropnemu spustoszeniu. Zimą z roku 1484 na 1485 w. księstwo Tweru, lawirujące dotychczas pomiędzy Moskwą a Litwą, utraciło swą samodzielność na rzecz Moskwy, co było znacznem niepowodzeniem polityki K-a. W latach 1487— 1492 K. był zajęty głównie obroną kresów litewsko - moskiewskich, zmuszającą do ciągłego pogotowia i licznych drobnych starć. Moskwa poczyniła i tu zdobycze, ustalając swą władzę w dotychczasowej sferze wpływów litewskich; Litwa jednak rzeczywistych strat terrytoryal-nych w zakresie swego stanu posiadania nie poniosła.—Znaczne natomiast niepowodzenia zgotowała Polsce podczas panowania K-a sprawa mołdawska. W r. 1484 Turcy pod Bajazetem II zdobyli czarnomorskie grody mołdawskie, Ki-lię i Białogród. Klęska ta dotykała w pierwszym rzędzie Polskę, wobec bowiem opanowania Krymu przez Tatarów cały wschodni handel Polski stawał nad kresem przepaści. W Polsce i na Litwie rozpoczęły się gorączkowe przygotowania wojenne, sejm uchwalił 12 groszy z łanu, w. mistrz został zmuszony do wzięcia bezpośredniego udziału w wyprawie. Zdaje się jednak, że tak te jak i następnych lat przygotowania miały jedynie demonstracyjny i obronny wobec Turków charakter. D. 15 września r. 1485 Stefan Mołdawski złożył osobiście hołd królowi. Następnie część wojsk polskich, około 3 000 głów, posiłkowała Stefana w oczyszczeniu Mołdawii z Turków. Od papieża uzyskano bulle głoszące krucyatę przeciw Turkom, z przeznaczeniem ³/₄ dochodu dla króla. Zdaje się, że ze względu na tę gotowość Polski do walki Turcya o-kazała się skłonną do rokowań. Parokrotne poselstwa polskie do Konstantynopola, raz z Kalli-machem, drugi raz z Firlejem na czele, przyniosły wreszcie dwuletni pokój Turcyi z Polską i zabezpieczenie poddanym K-a wolnego handlu w całem państwie Tureckiem. Ostatni punkt był dla Polski szczególniejszej wagi, zabezpieczał bowiem egzysteucyę czarnomorskiego handlu. Wogóle jeduak sprawom mołdawsko-turec-ko-tatarskim K. baczną poświęcał uwagę i ogrom jego działalności w tym kieiuuku wskazuje, iż miał na celu przygotowanie gruntu do przyszłej wojny polsko-turecko-tatarskiej. Interesy polskie na tym punkcie uważał nawet K. za ważniejsze i poświęcał im nawet niepewne kresy litewsko-moskiewskie. — Wogóle K-a nie można sądzić jedynie z punktu widzenia dynastyczności jego polityki. Dynastyczność np. kazałaby mu dać Litwie w. księcia lub zastępcę ze swej licznej rodziny. Wzmocnienie władzy królewskiej, skonsolidowanie Polski i Litwy, opierając się o szlachtę— te były przewodnie idee polityki K-a. Natomiast niemożność pogodzenia rozbieżnych interesów różnych państw rozumiał K. bardzo dobrze i w swoim testamencie politycznym zastrzegł się przeciwko temu, iżby jego najstarszy syn, Władysław Czesko-Węgierski, miał jeszcze sięgać po koronę polską. Do ostatnich jego rozporządzeń należy niewątpliwie także fakt, że Litwa ma posiąść osobnego w. księcia w osobie

Aleksandra, co oznaczało cofnięcie się z drogi, po której K. przez całe życie postępował. K. jednak rozumiał, że separatyzm litewski jest jeszcze zbyt silny, żeby wobec grożących walk z Moskwą nie miał mieć choć słabego punktu oparcia o własnego w. księcia. Nadmieniliśmy już, że dynastycznośó polityki K-a wzmogła się niewątpliwie od ożenku z Elżbietą Austryacką.

wieckiego, i Maryi, córki Jerzego I, ks. halickiego i włodzimierskiego, synowiec (dalszy) Kazimierza Wielkiego. Po śmierci ojca (1341) wystawiają, on i starszy brat Ziemowit III Stary (f 1381), przez kilka lat dokumenty wspólnie, jako „duces Mazovie ac domini Cirnenses et Ravenses”. Około r. 1349 następuje pomiędzy nimi podział ks. Mazowieckiego, przy którym K. otrzymuje ziemię Warszawską, Wiską i Ciechanowską, a r. 1351, wskutek nadania Kazimierza Wielkiego, i Sochaczewską. Ze wszystkich swoich posiadłości składa Kazimierzowi Wielkiemu hołd lenny na sposób zachodni. Umiera bezpotomnie w Płocku, który posiada jako zastaw od tegoż króla Kazimierza W. Ziemie jego dziedziczy starszy brat, Ziemowit, który z nich, jako i ze swoich własnych, ponawia hołd lenny królowi polskiemu i całe Mazowsze w swoich rękach jednoczy. — 2) Kazimierz II, ks. bełski, trzeci z synów Ziemowita IV i Aleksandry, siostry Władysława Jagiełły (* między 1396 r. a 1407 —f 1442). Kazimierz I jest jego dziadem stryjecznym Uczestniczy w akcie koronacyi królowej Zofii, żony Władysława Jagiełły, która się odbyła w Krakowie 1424 r. Składa r. 1428 w Sandomierzu hołd lenny królowi i koronie polskiej, który bracia jego: Ziemowit (V), Trojden (II) i Włodzisław, wykonali byli dwa lata przedtem, usprawiedliwiając K. z jego nieobecności. Akt ten poprzedzają skargi, podane na piśmie i streszczające się w tern, że tak K., jak i poprzednio bracia jego nie składają hołdu na zasadzie prawa, bo Kazimierz Wielki w roku 1355 stwierdził w dokumencie infeudacyjnym, wydanym dla dziadka ich, Ziemowita, rozwiązanie stosunku lennego Mazowsza do Korony, w razie gdyby nie miał męskich potomków. Przedstawienie to było słuszne, choć nie w całej rozciągłości. Natomiast z samego faktu składania hołdu i towarzyszących mu okoliczności wynika, że ks. mazowieccy poddali się Jagielle i Koronie wskutek faktycznej przewagi zjednoczonych Polski i Litwy i spodziewanych ze ściślejszego z nimi związku korzyści. Odtąd często spotykamy K-a w otoczeniu króla Władysława lub Witolda. W r. 1428 bierze udział w wyprawie Witolda na rzpltą Nowogrodzką, podczas powstania Świdrygiełły (1431 in.) walczy chlubnie po stronie Władysława Jagiełły, na czele większego oddziału. Był w tej wojnie zainteresowany nietylko jako książę lenny, ale i z tego względu, że nieprzyjaciele pustoszyli ziemię Bełską, która niebawem miała stać jego wyłącznym u-działem. W r. 1434 bowiem bracia Ziemowit, K. i Włodzisław dzielą między siebie ziemie,

Małżeństwo to było bardzo szczęśliwem i pożycie rodzinne K-a wzorowem. Król nie wahał się nawet gorąco ujmowaó za honorem swojej żony i gotów był w obronie jego stawać do pojedynku. Dzieci, a było ich trzynaście, wychowanie otrzymały wzorowe. Starsi synowie, Władysław i Kazimierz, byli wychowani pod kierunkiem Długosza, młodsi, Olbracht i Aleksander zwłaszcza, znajdowali się głównie pod wpływem humanisty Kallimacha. Najmłodszymi byli Fryderyk Jagiellończyk i Zygmunt, późniejszy król polski. Córki także odgrywały wielką rolę w polityce zachodniej K-a, którego zwłaszcza z Rzymu skłaniano długie lata do wydania jednej z nich za Macieja Węgierskiego, na co jednak nigdy nie chciała się zgodzić Elżbieta, widząca w Macieju uzurpatora swych praw rodowych.

na

Najstarsza, Jadwiga (* 1457), za Jerzym Bawarskim; Zofia (* 1464) za Fryderykiem, margr. brandenburskim (ob. Jagiellonowie); dwie córeczki (* r. 1465 i 1470) zmarły w dzieciństwie; Elżbieta (* r. 1472) za Fryderykiem, ks. lignickim: Anna (* r. 1476) za Bogusławem Pomorskim i Barbara (* r. 1478) za Jerzym, ks. saskim.—K. lubował się we wspaniałości zewnętrznych wystąpień, choć życie jego i rodziny było nadzwyczaj proste.— Co do zewnętrznego wyglądu K-a był on wysokiego wzrostu, łysy, wymowę miał niewyraźną. Najulubieńszą jego rozrywką było polowanie.— W pamięci historyi pozostaną czasy K-a chwilą największego rozrostu terrytoryum państwa tak nazewuątrz jak i nawewnątrz. Na Wschodzie wpływ sięgał po Psków i Nowogród do Tweru; na Południu do Czarnego morza, o-bejmując Mołdawię. Pomorze i Prusy zostały Krzyżakach zdobyte. Wykupiono księstwo Oświęcimskie. Do Korony wróciła także część księstw mazowieckich. Na tych rekuperacyach polegała też jedna z największych zasług K-a.—

Szczegółowy wykaz prac odnoszących się do dziejów jego panowania podaje Finkel „Bibliografia Historyi Polskiej”. Ze źródeł najważniejszym jest Długosz, t. j, piąty tom jego „Historyi Polski”. Z opracowań: Car o obydwie części tomu IV „Geschichte Polens” (także w przekł. polskim); Papće „Polska na przełomie Wieków Średnich” (nakładem Akad. Urn. w Krakowie,

lecie rządów K-a.

St. Zakrz.

1903) przedstawia obszernie ostatnie dwunasto- dotąd wspólnie posiadane, przyczem K. otrzymuje „ziemię Ruską”, tj. Bełz, Lubaczów, Busko, Kazimierz, imię trzech ks. mazowieckich: Łopacin, Horodło i Grabowiec, nadaną przez

1) Kazimierz I, ks. warszawski, wiski, ciecha- Władysława Jagiełłę r. 1395 ich ojcu, Ziemowi-nowski i sochaczewski (* przed 1329 rekiem— towi IV. R. 1434 znajduje się K. w Krakowie, t 1355). Najmłodszy syn Trojdena I, ks* mazo- aby wspólnie z innymi radzić o koronacyi na-

Dd.

stępcy Jagiełły. W r. 1440 spotykamy K-a w orszaku królewicza Kazimierza Jagiełły, który się wyprawia z Krakowa na Litwę celem objęcia rządów w. księstwa.— Żoną K-a II była Małgorzata, córka Wincentego Szamotulskiego, kasztelana międzyrzeckiego, poślubiona d. 26 czerwca 1442 r., więc na krótko przed śmiercią K-a, zamężna później za Wacławem, ks. raciborskim.— K. umarł bezpotomnie w czasie zarazy w Kras-nymstawie, pochowany w katedrze płockiej; spadek po nim objął brat młodszy, Włodzisław.— 3) Kazimierz III, ks. płocki, wyszogrodzki, płoński, zawkrzei'i8ki i wiski—biskup płocki. Drugi z synów Bolesława IV (czterej najstarsi pomarli małoletnimi) i Barbary, ks. ruskiej (* 1453— f d. 9 czerwca 1480). Dziadek jego, Bolesław, był bratem stryjecznym K-a II. Do roku 1471 był kanonikiem płockim; d. 9 czerwca t. r. po śmierci biskupa Ścibora mniejszośó kapituły obrała na biskupa płockiego K-a, który miał wówczas zaledwie święcenia dyakona. Kapituła bowiem podzieliła się na trzy części, z których każda wybrała swojego kandydata. Mimo oporu króla Kazimierza Jagiellończyka, który popierał innego elekta, utrzymał się przy biskupstwie K., za którym wstawiał się u papieża Sykstusa IV cesarz Fryderyk III; otrzymał więc K. konfirmacyę papieską wraz z dyspensą, z powodu niedoszłego wieku. Konsekracya jego jednak opóźniła się i dopiero w cztery lata później wskutek listu papieskiego, wyjednanego w Kuryi przez jednego z kanoników płockich, udziela mu jej Andrzej, biskup poznański, w kościele pułtuskim. Według świadectw współczesnych K. jako biskup ulegał wpływowi doradzców świeckich ku niezadowoleniu kapituły i podwładnego duchowieństwa. Z imieniem K-a i jego braci łączy się Bprawa spadku po jego stryju (dalszym), Włodzi-sławie II (f 1462), ks. płockim, wiskim, zawkrzeń-skim, sochaczewskim i bełskim. Do spadku zgłosili się pretendenci ze stron czterech, a król Kazimierz Jagiellończyk uważa je, jako pan lenny, za ziemie przypadłe Koronie, i rzeczywiście ziemię Bełską wciela jeszcze r. 1462 do Korony. Najbliższymi i najsilniejszymi pretendentami byli K. i bracia jego: z nimi też król Kazimierz prowadzi przez lat przeszło dziesięć układy i zwołuje sądy polubowne, kilkakrotnie zrywane i znowu ponowiane. Ostatecznie sprawa we wszyst-kiem formalnie załatwioną nie została, tylko jako rezultat po części układów, po części fak-tyczuej przewagi ziemie Bełska, Rawska i So-chaczewska zostały się przy Koronie, natomiast przy Płockiej i Wiskiej utrzymał się K. i bracia. Około roku 1470 nastąpił podział dzielnic między braćmi; K. otrzymał właśnie ziemię Płocką i Wiską. Mimo wyboru na biskupstwo nie zrzekał się rządów świeckich w swojej dzielnicy, które wykonywał jako elekt aż do r. 1475, i dopiero z chwilą konsekracyi na biskupa sprzedał księstwo swoje młodszemu bratu, Januszo-

wi. — Literatura do wszystkich Kazimierzów mazowieckich: O. Balzer „Geneal. Piastów” (Kraków 1895); F. A. Kozłowski „Dzieje Mazowsza za panowania książąt” (Warszawa 1850); St. Lukas „Przyłączenie Mazowsza do korony polskiej” („Przewodnik nauk.-lit.” 1875); Długosz „Hist. Pol.” (III, IV, V). Wydawnictwa źródłowe: „Kod. dypl. ks. mazow.” (Warszawa 1863);

B. Ulanowski „Dok. kuj. i maz.” (Kraków 1888); A. Lewicki „Cod. ep. seac.” XV (t. II, III); „Mo-num. Pol. hist.” (III, V, VI); „Acta Tomic.” (t. VIII).

Kazimierz I, ks. kujawsko-łęczycki, syn Konrada Mazowieckiego (ob.) i Agafii, córki Świętosława Andrzeja, ks. nowogrodzko-siewierskiego, a ojciec Władysława pjokietka, urodził się około 1211 r., był więc trzecim z kolei synem Konrada. Wcześnie bardzo zaczął brać nader żywy udział w ówczesnem życiu politycz-nem Polski, bo już w 1227 r. jest świadkiem na dokumencie Grzymisławy, wdowy po Leszku Białym (ob.). Występuje zawsze K. z ojcem, który też wywarł na jego charakter i późniejszą politykę wpływ bardzo silny i wytworzył z K-a podobnie ujemny typ księcia dzielnicowego, jakim był sam Konrad. W wojnie między Konradem a Henrykiem Brodatym o Kraków i opiekę nad Bolesławem Wstydliwym (ob.), widzimy K-a walczącego czynuie po stronie ojca; znajdujemy go następnie w wielkiej bitwie nad Sirguną w 1234, w której Krzyżacy, dzięki poparciu książąt polskich, zdobyli na Prusakach ziemię Chełmińską i Pomeranię. Walka o Kraków między Konradem mazowieckim a Henrykiem Brodatym zakończyła się zwycięstwem Brodatego i ważnym bardzo dla dziejów K-a zjazdem Henryka Brodatego z Konradem i jego synami w czerwcu 1236 roku w Dankowie. Na zjeździe tern zaręczono owdowiałego od roku lub dwóch K-a, z wnuczką Henryka Brodatego, a córką Henryka Pobożnego, Konstancyą, dając jej w posagu kasztelanię Lędzką (Ląd), o której posiadanie wybuchła w kilkanaście lat później t. zw. „wojna lędzka”, 10-letnia, między K-em a synami Władysława Odonicza, Bolesławem Pobożnym, ks, kaliskim, i Przemysławem I poznańskim. Małżeństwo K-a z Konstancyą przyszło jednak do skutku dopiero w 1239. Na owym zjeździe w Dankowie wystawił także Konrad dokument, którym K-owi wyznaczył Kujawy w posiadanie. Księciem kujawskim faktycznie był już i tytułował się K. od r. 1231. Z ojcem pozostawał zawsze w dobrych stosunkach, ulegając mu w zupełności, tak, że jego polityka i stosunek do sąsiadów jest dalszym ciągiem polityki Konrada. Zagadkowa tylko śmieró. Jana Czapli, scholastyka płockiego (ob.) w 1239 r., złączona ze ślubem K-a z Konstancyą, wywołała przejściowe nieporozumienie między nim a ojcem. Za to w ciągłej walce i sporach pozostawał K. z młodszym swoim bratem, Ziemowi-

tem, ks. ezersko-mazowieckim, do czego miała się przyczynić intrygami i matka, Agafia. Nienawiść ta, tłumiona za życia Konrada, wybuchła w całej pełni po jego śmierci w r. 1247; K. bowiem zajął Łęczycę, jedyną podówczas posiadłość Ziemowita. Najjaskrawiej antagonizm ten wystąpił w r. 1254, kiedy Ziemowit był już ks. Mazowsza, po zmarłym w 1248 r. bracie Bolesławie.

K. napadł wtedy na Mazowsze, uwięził brata wraz z żoną i osadził w Sieradzu i dopiero po zrzeczeniu się przezeń Łęczycy wypuścił go na wolność. Walka między braćmi, szkodzącymi sobie nawzajem, objawiła się w formach tak ostrych, że współczesna tradycya przypisywała K-owi sprowadzenie Litwinów na Mazowsze i wynikłą stąd śmierć Ziemowita w r. 1262. Również w nieprzyjaznych stosunkach pozostawał K. z książętami wielkopolskimi, a w szczególności z Bolesławem Pobożnym, z którym walczył całe lat dziesięć o Ląd kaliski i ziemię Wieluńską. Nie lepsze stosunki łączyły K-a z Bo- Włocławku, lesławem Wstydliwym. Wszystko to zjednało K-owi wcale niepochlebne miano u współczesnych „rabusia cudzej własności”. Jedynie tylko z Zakonem krzyżackim, podobnie jak ojciec, pozostawał K. w przyjaznych stosunkach, walczył wraz z nim, wspierał go i ratował w krytycznych chwilach, jakie kilkakroć na Krzyżaków sprowadzały powstania Prusaków, rozdmuchiwane przez Świętopełka pomorskiego, jedynego z ówczesnych książąt wroga Zakonu i księcia, który pierwszy zrozumiał niebezpieczeństwo krzyżackie. K. zawsze dał się Krzyżakom wyzyskać, a stosunki te wykazują najdobitniej, że K. był księciem o bardzo ograniczonym horyzoncie i zmyśle politycznym. Dopiero po r. 1248 zmienia się ten przyjazny stosunek K-a. dzięki licznym zawodom, jakich doznał K. od Krzyżaków, i staje z nimi K. do walki. Prawie całe panowanie K-a obraca się w wirze walk, a te wszystkie liczne wojny skończyły się ostatecznie zupełną klęską K-a w 1261 r. Wytworzyła się wtedy wielka koa-licya książąt sąsiadujących z K-em i Zakonu, której K. ostatecznie uległ. Z tą koalicyą łączy się także bunt panów kujawskich i 2 starszych synów K-a, Leszka Czarnego i Ziemomysła, o-bawiających się macochy, tj. trzeciej żony K-a.

Wtedy-to K. miał podzielić swoje państwo i synom wyznaczyć dzielnice. Sprawa jednak tego buntu synów została zakwestyonowaua przez nowsze badania. W tej walce z koalicyą wojska K-a doznały porażki pod Kaliszem od Bolesława Pobożnego, porażki tak wielkiej, że przeszła jej pamięć w usta ludu. I w stosunkach wewnętrznych Kujaw panowanie K-a nie wykazuje nic dodatniego; owszem, toczył K. nieszczęśliwy spór z duchowieństwem, na którego czele stał wrogi K-owi biskup kujawski. Ciągłe wojny i napady wyniszczały kraj, ludność tłumnie zbiegała do posiadłości krzyżackich, a to wszystko usposobiało bardzo niechętnie możno-

M. G-y.

władzców kujawskich do K-a tak, że w krytycznej chwili został K. zupełnie opuszczony, a w u-kładach z Krzyżakami o pokój nie miał nikogo, na kim-by mógł polegać. Odziedziczył po ojcu wielką gwałtowność, ambicyę i awan-turniczość raczej niż energię, brak jakiegoś szerszego i wyższego celu w swojej polityce. Jako książę jest K. doskonałym typem dzielnicowych książąt z XIII w., o swojej tylko i chwilowej myślących korzyści. K. miał trzy żony:

1) Jadwigę, niewiadomo czyją córkę; 2) Konstan-cyę, matkę Leszka Czarnego i Ziemomysła; 3) Eufrozynę, córkę Kazimierza I, ks. opolskiego (ob.), poślubioną w połowie 1257 r., z którą miał K. trzech synów: Władysława Łokietka, Kazimierza (II) i Ziemowita, ks. dobrzyńskiego. Umarł w 1267 lub 1268 r. w dniu 14 grudnia, zgnębiony i zabity, jak się wyraża Długosz, nie-tyle starością, co chorobą i życiem, podzieliwszy państwo między synów. Pochowano go we

M G-y.

Kazimierz II, ks. kujawsko-łęczycki, syn poprzedzającego, a rodzony brat Władysława Łokietka (* r. 1261 lub 1262). Był młodszym od Łokietka i po śmierci ojca (1267 lub 8) rządził wspólnie z nim Kujawami. Dopiero po śmierci przyrodniego brata, Leszka Czarnego, K. i Łokietek podzielili się schedą tak, że Łokietek otrzymał Sieradz, K. Łęczycę, i odtąd K. występować zaczyna samodzielnie (1288). K. umarł w r. 1294 w następujący sposób. Z początkiem czerwca tegoż roku na Zielone Święta (6 czerwca) książę litewski, Wite ne s (oh.), mszcząc się za pomoc dla Krzyżaków, przeciw Litwinom i Prusakom udzielaną przez książąt kujawskich i mazowieckich, napadł na Łęczycę niespodzianie, spalił ją i zniszczył, uprowadzając wielki łup. K., który właśnie w Łęczycy bawił, zebrał pośpiesznie wojska i puścił się w pogoń za uchodzącym Wi-tenesem. Dognał go w okolicy Sochaczewa i tu już miało przyjść do walki. Przeszkodził jej jednak Bolko, ks. płocki, i swojem pośrednictwem doprowadził do zawieszenia broni. Wite-nes, korzystając z tego zawieszenia, napadł zdradziecko Da obóz niespodziewającego się niczego K-a: wywiązała się sroga bitwa, a K., zapałem uniesiony, poległ. Stało się to d. 10 czerwca w Trojanowie, miejscowości wpobliżu Sochaczewa leżącej (Por. „Kronikę” Dusburga w „Script, rerum Prussicarum” t. I). Czy K. był żonatym, niema nigdzie śladu; pewnem jest jednak, że, ginąc bohatersko w 33-m roku życia, nie zostawiał żadnego męskiego potomstwa: to też Łęczycę odziedziczył Łokietek.

Kazimierz III, ks. inowrocławsko-gniewkow-ski, syn Ziemomysła, ks. kujawskiego, a wnuk Kazimierza I Kujawskiego (* między r. 1278 a 1280). Po ojcu odziedziczył Gniewków, oddany mu właściwie przez starszego brata, Leszka, przy podziale ojcowizny po śmierci ojca. Z Władysławem Łokietkiem i Kazimierzem Wiel-

i z bratem stryjecznym, Henrykiem Brodatym, tak, że ten objął po śmierci K-a opiekę nad państwem i jego małoletniemi dziećmi. K. ożenił się z Wiolą, ks. bułgarską, i doczekał się z niej 2-ch synów, Mieszka i Władysława, i tyluż córek, z których Wacława została norbertanką, Eufro-zyna — była żoną Kazimierza I, ks. kujawsko-łęczyckiego. K. przyczynił się wielce do koloni-zacyi niemieckiej na Szląsku; między iunemi w r. 1255 nadał kolonistom wieś „Gossinthin”. M* G-y-

Kazimierz (II), ks. bytomski, wnuk Kazimierza I, ks. opolskiego (ob.), a syn drugi z kolei Władysława (f r. 1312). Po ojcu, ks. opolskim, odziedziczył tylko ks. Bytomskie z miastami Bytom, Koźle, Toszek i Gliwice, Cieszyn bowiem otrzymał starszy jego brat, Mieszko, Opole—młodszy, Bolko. W r. 1289 złożył K. hołd lenniczy królowi czeskiemu (a potem i polskiemu), Wacławowi; był on pod tym względem jednym z pierwszych książąt szląskich, którzy w czeskim królu widzieli swego suzerena. Za przykładem K-a, w dwa lata później, poszli i obaj jego bracia, czego K. był świadkiem. W wielkim sporze kościelnym między biskupem wrocławskim, Tomaszem, a Henrykiem IV Pr o-busem (ob.), ks. wrocławskim, K. wraz z braćmi był jedynym wśród książąt szląskich, który stał po stronie biskupa, za co też biskup odstąpił mu pewnej części dziesięcin. W r. 1292 u-czestniczył K. w akcie zrzeczenia się przez Władysława Łokietka pretensyi do Krakowa i Sandomierza na rzecz Wacława Czeskiego, a w dwa lata później w uroczystym akcie pojednania się walczących dotąd z sobą o Wrocław, Henryka V, ks. lignickiego, i Henryka, ks. głogowskiego. K. poczymł także pewne nadania dla Miechowitów (ob.). W dniu 25 kwietnia r. 1283 K. poślubił Helenę, nieznaną bliżej, i miał z niej 5-u synów i córkę, Maryę, która w r. 1306 wyszła za Karola Roberta Andegaweńskiego

M. G-y.

Kazimierz I, ks. cieszyński, syn brata Kazimierza, ks. bytomskiego (ob.), Mieszka, urodził się prawdopodobnie z początkiem r. 1278. bo już w r. 1290 występuje wraz ze starszym bratem, Władysławem, na dokumencie ojca. Kilkakrotnie spotkać można nadania K-a na rzecz klasztorów lub panów cieszyńskich. W dniu 18 lutego r. 1327 złożył K. ze swego księstwa hołd królowi Janowi Luksemburskiemu (ob.) w 0-pawie, za co Jan nadał mu prawo sukcessyj-ne do Oświęcima. Z księciem opawsko-racibor-skim, Mikołajem, walczył K. dość długo o Racibórz i w walce tej uległ, wskutek poparcia Mikołaja przez Jana Luksemburskiego. Za to jednak od syna i następcy Jana na tronie czeskim, ces. Karola IV (ob.), otrzymał księstwo Bytomsko-Koziel-skie, o które ubiegało się wielu książąt górno-szląskich. Wraz z K-em otrzymał to księstwo, aktem z d. 4 października r. 1355, i Konrad, ks. oleśnicki; z tym K. w r. 1357 zawarł układ

M. G-y.

kim żył w dosyć częstych stosunkach, a w roku 1306 miał Łokietek K-owi i jego bratu, Przemysławowi, ks. bydgoskiemu, oddać Pomeranię w dzierżawę; do tej Pomeranii rościli sobie K. i jego bracia pretensye, bo matka ich, Salomea, była córką Świętopełka Pomorskiego. W r. 1329 doznał K. wielkiego najazdu Krzyżaków na Gniewków. gdzie znajdował się podówczas z żoną i z dziećmi, tak, że musiał uchodzić i spalić swój drewniany gród na żądanie Krzyżaków.

Był jednym z bardzo licznych świadków w procesie krzyżackim w r. 1339 i w zeznaniu swo-jem opowiadał właśnie o tym napadzie na Gniewków na Wielkanoc r. 1329. Również uczestniczył w rokowaniach z Krzyżakami w r. 1343 i wraz z bratem swoim stryjecznym, Władysławem, ks. łęczyckim, wystawił dnia 13 lipca r.

1343 dokument, którym przyjmował i gwarantował t. zw. pokój kaliski (1343). Żony jego uie znamy zupełnie, a pojął ją najpóźniej w r.

1308. Synem jego był znany w dziejach Władysław Biały, który dziedzictwo swoje, Gniewków, sprzedał Kazimierzowi Wielkiemu w r. 1365 i wstąpił do zakonu cystersów w Citeaux. 0-prócz niego miał K. córkę Elżbietę, żonę bana Bośni, ojca żony Ludwika Węg. Koronie polskiej był wiernym lennikiem, a kiedy umarł — niewiadomo, w każdym razie między r. 1344 a 1353. Naruszewicz mówi, błędnie zupełnie, o jego nadaniu dla biskupstwa płockiego. M- G_y'

Kazimierz IV, ks. dobrzyński, syn Ziemowita, ks. dobrzyńskiego, brata Kazimierza II, ks. kujawsko-łęczyckiego (ob.), i Anastazyi, córki Lwa I, ks. halicko - włodzimierskiego. Postać prawie nieznana, bo ur. w r. 1303, zmarł już w r. 1316, a więc bardzo wcześnie. Bratem jego był ów Władysław (ob. Kazimierz III), który gwarantował pokój kaliski.—Por. (do wszystkich K-ów kujaw.): Balzer „Genealogia Piastów”;

Naruszewicz „Dzieje narodu polskiego”.

Kazimierz I, ks. opolski (* w r. 1178 lub (ob.), króla Węgier.

1179 — f d. 13 maja r. 1229 lub 1230), syn Mieszka I Plątonogiego (ob.), księcia zrazu raciborskiego, a od r. 1201 i opolskiego. K. brał żywy udział w walkach polskich książąt dzielnicowych i dzięki temu, właśnie w czasie orężnego sporu między Henrykiem Brodatym a Odoniczem (ob.), zajął Kalisz i Rudę (dziś Wieluń). U niego szukał schronienia wypędzony z Wielkopolski przez Odonicza Władysław La-skonogi, syn Mieszka Starego (ob.). W r.

1215 podpisał K. wraz z kilku książętami polskimi, zwłaszcza Leszkiem Białym (ob.), wielki przywilej dla Kościoła polskiego, w szczególności dla arcybiskupa gnieźnieńskiego, Henryka Kie tli cza (ob.). K. uposażył bogato i przeniósł z Rybnik do Czarnowąsa założony przez ojca klasztor premonstrantów (norberta-nów), w którym-to klasztorze ma być K. także pochowany. Szczególnie serdeczne i blizkie stosunki łączyły K-a, opróczz Laskonogim, również

1358.

W dokumentach nazywa

M. G-y.

M. G-y.

M. G-y.

wraz z synem swoim, na mocy którego odstąpił Konradowi Koźle wraz z okręgiem, a za to miał mu Konrad przez lat dwa płacić po 1000 grzywien. W lecie r. 1324 pojął K. za żonę córkę Trojdena, ks. mazowieckiego, Eufemię; małżeństwo to zatwierdził papież Jan XXII brewem z d. 24 sierpnia r. 1324 (udzielił mianowicie dyspensy). Celem tego związku małżeńskiego miało być, jak wyraźnie mówi brewe papieskie, zażegnanie sporów, nieznanych bliżej, między Trojdenem a K-em, a bardziej jeszcze dostarczenie Trojdenowi pomocy przeciw napadom pogańskich Litwinów. W r. 1355 K. wraz z żoną uroczyście zrzeka się praw swoich do spadku w mazowieckich dzielnicach, jakie miały przypaść Eufemii, jako posag po śmierci ojca, na rzecz jej braci. K. miał kilku synów, z których najgłośniejszym jest Przemko I, następca K-a w księstwie Cieszyńskiem. Siostra K-a, Wiola (Elżbieta), była żoną króla czeskiego, Wacława III. K. umarł po dniu 21 wrześuia r.

M. G-y.

Kazimierz (III), ks. kozielski (ob. Koźle), najstarszy syn Władysława, a wnuk Kazimierza, ks. bytomskiego (ob.). W dziejach nie spotyka się K-a prawie wcale, kilkakrotnie tylko występuje w dokumentach wraz z ojcem, gdy ten nadaje jakiemuś klasztorowi dobra lub przywileje; sam K. kilka podobnych przywilejów wystawił. Musiał być jednak poniekąd samoistnym księciem, gdyż ojciec powołuje się w swoich nadaniach na jego (K-a) zezwolenie. Po raz ostatni spotyka się K-a na akcie z d. 23 lutego r. 1340. Nie żenił się K. wcale i umarł w młodym wieku, jeszcze za życia ojca; niewiadomo dokładnie kiedy, w każdym razie przed d. 31 lipca r. 1349. się „Kaśko”.

Kazimierz, ks. oświęcimski (f r. 1433), syn Przemysława, ks. oświęcimskiego. Ojciec odu-marł K-a małoletnim, opiekę więc nad nim i państwem sprawował wuj K-a, Bolko, ks. cieszyński. Dopiero w r. 1414, a faktycznie 1415, objął K. samodzielnie rządy w swojem księstwie, do którego, obok Oświęcimia, należały Gliwice, Toszek, a od r. 1416, na podstawie układu z Bolkiem Cieszyńskim, i Strzelin. Niemiecki uczony, Tempie, uważa K-a za jednego z najznakomitszych książąt szląskich. K. istotnie brał bardzo żywy udział w ówczesnych ważnych przewrotach; pozostawał w blizkich stosunkach z Zygmuntem Luksemburskim i był przez niego dobrze widziany. Wobec ówczesnego ruchu husyckiego zachowywał się wrogo; w r. 1421 przystąpił do koalicyi książąt szląskich przeciw Husytom i walczył z nimi czynnie, zwłaszcza w r. 1428. I w swojem też księstwie wytępiał dosyć rozgałęziony husytyzm (zwłaszcza w Żywcu i Kozach), niszczył bandy rozbójnicze, plądrujące podówczas z okazyi wojen husyckich nader licznie. Przeciwko Husytom obwarował kilka swoich

Bneykl. Powie, lluatr. Zen. 877. T. XXXIV.

miast, zwłaszcza Zator. Niemniej nieprzyjaźnie występował wobec Polski i był jednym z członków koalicyi wymierzonej przeciw Polsce na początku roku 1422 i 1423, do której należeli także Zygmunt i Krzyżacy. To jednak nie przeszkadzało mu wcale być obecnym w roku następnym na uroczystym ślubie Jagiełły z czwartą żoną, Zofią (Sonką) Holszańską, i na jej ko-ronacyi w d. 12 lutego r. 1424 w Krakowie. W r. 1417 ożenił się K. z Anną, córką Henryka VIII, ks. głogowskiego, a po jej śmierci—z Małgorzatą, córką ks. raciborskiego, Jana (wsławionego u-więzieniem poselstwa czeskiego do Jagiełły w r. 1421), później żoną Ziemowita V Mazowieckiego. Ale tylko z pierwszej żony doczekał się K. potomstwa, mianowicie 3-ch synów: Wacława, Przemysława i Jana. K. poczynił bardzo wiele nadań dla kościołów, między inaemi i dla kościoła Najśw. Panny Maryi w Krakowie, i budował nowe, np. parafialny w Oświęcimiu. Przebywał głównie w Oświęcimiu i tu umarł w swoim zamku w d. 7 kwietnia r. 1433. Pochowany ,w kościele oo. dominikanów w Oświęcimiu. K. czuł się zupełnie Niemcem i niemieckim księciem.—Por.: Rudolf Tempie „Herzog Kasimir von Auschwitz” (w „Zeitschr. des Vereins f. Gesch. u. Alter-thum Schlesiens” t. XIV p. 41—51).

Kazimierz II (Kaśko), ks. Zatorski, najstarszy syn Wacława, ks. oświęcimsko-zatorskie-go, a wnuk Kazimierza Oświęcimskiego (ob.), zmarł między r. 1489 a 1494. Po raz pierwszy spotykamy K-a pod r. 1478 jako świadka i poręczyciela intercyzy i układu małżeńskiego ks. opawskiego, Jana, z książętami opolskimi, których siostrę poślubiał. Przed d. 12 sierpnia r. 1482 poślubił K. Małgorzatę, zwaną Machną, córkę Mikołaja, księcia karniowskiego. Z Kazimierzem Jagiellończykiem pozostawał w dość ścisłych stosunkach, jak świadczą o tern dokumenty i w szczególności ta okoliczność, że kiedy K. żonie swojej, Machnie, zapisywał jako u-posażenie w r. 1484 dwie wsi, Spytkowice i Ra-chowice, król polski darowiznę tę zatwierdzał. Tłómaczy się to tern także, że księstwo Zatorskie od r. 1441 było lennem Korony polskiej. Z nim-to i z bratem jego, Januszem IV, toczył Kazimierz Jagiellończyk układy o zakupno księstwa Zatorskiego, które też ostatecznie po śmierci K-a brat jego, Janusz, sprzedał w r. 1494 królowi Janowi Olbrachtowi. W roku 1487 K. wraz z żoną swoją, Machną, zapisuje całe swoje księstwo bratu Januszowi, na ten jednak tylko wypadek, gdyby sam nie miał syna. Wkrótce wszakże urodził się mu syn, Bolko, ale, że zmarł w latach dziecięcych, państwo więc przeszło, w myśl zapisu, na brata, Janusza IV.

Kazimierz II (Kaśko), ks. cieszyński i gór-no-głogowski, najstarszy syn Bolka II. Po ojcu odziedziczył Cieszyn, ale już w r. 1478 przyszedł do władzy i nad księstwem Głogowskiem. Stryj bowiem jego, Władysław, ks. głogowski,

84

miał tylko jednego syna, Przemysława, który poświęcił się stanowi duchownemu, a umarł w r. 1477. Stąd więc K. wystąpił z pretensyami do Górnego Głogowa, a pretensye te poparł pan jego lenny, Władysław Jagiellończyk (ob.), król czeski. Małgorzata więc, hrabina cyllejska, wdowa po wyżej wspomnianym ks. Władysławie Głogowskim, uznała K-a za swego pana. Z Władysławem Jagiellończykiem pozostawał K. od początku w bardzo blizkich i serdecznych stosunkach; przyczyniła się do tego i ta okoliczność, że gdy po śmierci Jerzego z Podiebrad, Władysław przez jedną partyę został obrany królem czeskim, K. oświadczył się za nim i jemu się oddał na usługi. Za to też w dniu 11 listopada r. 1490 Władysław Jagiell. mianował K-a na sejmie wrocławskim namiestnikiem Górnego i Dolnego Szląska; godność tę zachował K. aż do śmierci. K. jest też najznakomitszym i najpotężniejszym ze wszystkich współczesnych sobie książąt, o tern większej powadze i znaczeniu, że był niejako ich zwierzchnikiem. Świadczą o tern dobitnie liczne dokumenta, jak niemniej stosunki z sąsiedniemi państwami. Podobna przyjaźń łączyła K-a i z synem Władysława Jag., Ludwikiem, który mu zatwierdził wszystkie jego posiadłości, godności i przywileje. A rozszerzył też K. swoje państwo przez za-kupno miasteczka Pszczyny w r. 1517 i miasteczka morawskiego Mistek (Friedburg) w r. 1522, a nadto w r. 1515 otrzymał od Władysława Jag. księstwo Opawskie, jako lenno korony węgierskiej. Gdy w r. 1498 książęta szlą-scy otrzymali wielki przywilej od króla czeskiego, również i K. dostał przywilej bicia monety. I w Polsce, u Zygmunta Starego (ob.), dobrze był widziany, jak świadczy o tern akt Ludwika Jag. z r. 1525. Nieraz jednak zacięte spory toczył K. z książętami szląskimi, a zwłaszcza opolskimi i głogowskimi. Umarł z końcem r. 1528 w późnej starości, po blizko 70-letnich rządach. Ożeniony był z Joanną, córką księcia Miinsterbergu, Wiktoryna, niewiadomo kiedy zaślubioną. Doczekał się z niej 2-ch synów, Fryderyka i Wacława, ale pierwszy został dziekanem wrocławskim, drugi zmarł za życia ojca. Władysław Jag. w jednym z aktów swoich nazywa K-a „swoim wujem”, Ludwik zaś, zatwierdzając mu wszystkie jego przywileje, dodaje mu jeszcze 1200 fl. węg. jako roczne wynagrodzenie.— Literatura: Do wszystkich szląskich Kazimierzów por.: Griiuhagen „Gesch. Schlesiens” t. I; Wattenbach „Gesch. Schl.”; Koneczny „Dzieje Szląska”; Grotefend „Stammtafeln”; cały szereg źródłowych wydawnictw: „Codex diplomati-cus Silesiae” t. I—XIX; „Scriptores rerum sile-siacarum” t. I—XV; Stenzei „Script, rer. Siles.” t. f—V.    M- <*-y.

: Kazimierz I, ks. na Pomorzu - Dyminie (* po 1124 r.—f 1180). Był drugim synem Warcisława I, ks. pomorskiego (f 1136), bratem Bogusława I. Między r. 1160—8 dzieli spuściznę ojcowską z bratem i otrzymuje kasztelanię dy-mińską, z rezydencyą w Dyminie, kasztelanię kamieńską, Wolin i ziemię Stargard; Bogusław zaś bierze w posiadanie kasztelanię szczecińską, jako ks. na Pomorzu szczecińskiem, kasztelanię Uściedom (Usedom), ziemię Ukraińską (Uckermark) i Białogród (Belgard). Ziemię Kołobrzeską z saliną nadmorską dzierżą wspólnie obaj bracia, w której każdy z nich ma osobnego kasztelana. Znajdowały się wówczas na Pomorzu nadodrzańskiem jeszcze inne dzielnice; o prak-tycznem zastosowaniu zasady senioratu nie znajdujemy jednak świadectwa.—Po śmierci Bolesława Krzywoustego Polska przestała na Pomorzu za-choduiem podtrzymywać swoje wpływy, co ułatwiło znacznie postęp żywiołu niemieckiego z jednej i duńskiego z drugiej strony, które wówczas z wielką potęgą rzuciły się ua księstwa słowiańskie między Łabą i Odrą. To też widzimy K-a i brata, najwybitniejszych wówczas ks. pomorskich, w ciągłej z sąsiadami walce. Jedna z największych wypraw nieprzyjacielskich nastąpiła w r. 1164: Przybysław, syn Niklota, ks. Obodrytów (Meklemburgia), wyzuty przez Henryka Lwa (f 1180 r.) ze swoich posiadłości, udaje się do Bogusława i K-a, gdzie znajduje schronienie i pomoc przeciw Henrykowi. Henryk tedy, sprzymierzywszy się z królem Waldemarem duńskim i Albrechtem Niedźwiedziem, margrabią brandenburskim, wyprawia się na ks. pomorskich, pustosząc ziemie K-a, najdalej wysunięte na zachód. Udało się wprawdzie K-owi pogromić oddział Sasów pod dowództwem hr. Adolfa holsztyńskiego, krewnego Henryka, który poległ, lecz, przybywszy z głównemi siłami, połączony z Waldemarem, Henryk zadał Pomorzanom straszną klęskę pod Dyminem. Bogusław i K. uchodzą aż do Słupia. Henryk Lew, zniewolony ważnemi okolicznościami do odwrotu (według Helmolda, przybyciem posłów od króla greckiego Manuela Komnena), zdaje wyprawę w dalszym ciągu na Waldemara, który też zmusza K-a i brata do hołdownictwa. R. 1168 w wyprawie Waldemara, która przyniosła z sobą podbój Rugii na rzecz Danii i zburzenie Ar-kony („Żwantewot”), brał także udział K. Chciwość jednak Duńczyków sprawiła, że K. zbliżył się do Henryka, który widział teraz w Waldemarze niebezpiecznego dla swej polityki ekspansywnej rywala, i z jego namowy przedsiębrał z Bogusławem łupieżcze wyprawy przeciwko Danii. Okazało się wszakże, iż ks. pomorscy zdobywali sobie przez to pewną niezależność od potężnych sąsiadów i samodzielność w swojej polityce. To też Henryk, zbliżywszy się na nowo do Waldemara, wyprawił się r. 1177 po raz wtóry przeciw K-owi i zburzył Dymin. Uzyskał jednak K. dwuletni pokój od Henryka i Waldemara. — O stosunkach K-a do Askańczyków w Brandenburgii niewiele wiadomo; przyj acielskie-

mi, zdaje się, one nie były. W r. 1179, na krót- cina, Chodźkowa (Gutzkow, pow. Gryfijski) i Koko przed śmiercią, przedsiębierze K. większą łobrzegu. Był synem Swantibora II. Umarł pod-wyprawę do Brandenburgii i arcybiskupstwa mag- czas pielgrzymki do Jerozolimy. Żona Mirosła-deburskiego, niszcząc je ogniem i mieczem.— Czy wa, poślubiona po raz drugi rycerzowi Janowi

Dd.

Kazimierz IV, ks. szczeciński (* 1345 — + 1372 r.), drugi z synów Barnima III, ks. szczecińskiego (f 1368), i Agnieszki luneburskiej. Księstwem szczecińskiem rządził wspólnie z młodszymi braćmi, Swantiborem III i Bogusławem VII. W zatargach swoich z Ottonem, margrabią brandenburskim, wchodził w związki ze szlachtą wielkopolską i posługiwał się posiłkami Nałęcza Sędziwoja de Wyz, kasztelana bnińskiego. Gdy go jednak nie wynagrodził z powodu rychłej śmierci swojej, wynikły kilkoletnie zatargi między Sędziwojem i synowcem jego, Janem z Czarnkowa, sędzią poznańskim, a bratem K-a, Swantiborem, które skończyły się wygraną Czarnkow-skich r. 1378.— Ob. „Mon. Pol. hist.” II i wyżej.

K.    był księciem Rzeszy, jest niepewne. Są śla- Ramel, dy, źe cesarz Fryderyk I przyjmował go z bratem w poczet książąt Rzeszy, ale dopóki ks. pomorscy stali pod silnym wpływem Welfów,

Dd.

Askańczyków i królów duńskich, przynależność ich bezpośrednia do Rzeszy bywała tylko chwilową, bez praktycznego znaczenia.—Za K-a chrystyanizm na Pomorzu zaodrzańskiem jeszcze nie był utwierdzony. K. jednak bierze w dziele nawracania swoich Pomorzan czynny udział. Popiera Brunona (Berno), biskupa szweryńskiego, który rozszerzał granice swojej dyecezyi na zachodnią część dzielnicy kazimierzowskiej. Nadaje 1176 kościołowi kamieńskiemu, który po wolińskim staje się katedralnym, rozległe prawa i swobody, zakłada liczne klasztory, jak w Słu-piu (gdzie pochowany był jego ojciec), Brodzie,

Kazimierz V (Kaśko), najstarszy syn Bogusława V (f 1374) i Elżbiety (f 1361), córki Kazimierza Wielkiego; ks. szczeciński, kaszubski, dobrzyński i bydgoski (* 1345—f d. 2 stycznia 1377 r.). Wychował się na dworze dziadka Kazimierza W. w Krakowie i przebywał jakiś czas na dworach swojego dziewierza, cesarza Karola luksemburskiego, który r. 1363 poślubił jego siostrę Elżbietę, i króla Ludwika węgierskiego.—O tern K-u podaje Janko z Czarnkowa w swojej kronice („Mon. Pol.”) dosyć obfite szczegóły, najważniejszą jest jednak sprawa legatu po Kazimierzu W. Mianowicie król Kazimierz przeznaczył mu testamentem ziemię Kujawską, Sieradzką, Łęczycką i zamki Kruszwicę, Bydgoszcz, Wielatów i Wałcz. Czy testator powodował się myślą, ażeby przez to ks. pomorskich ściśle zespolić z interesami Polski, czy też tylko w ten sposób dał wyraz uczuciu przywiązania do ukochanego wnuka — niewiadomo. W każdym razie ówcześni politycy polscy upatrywali w tem rozporządzeniu ostatniej woli zmarłego króla zamach na całość państwa i, za radą niektórych, król Ludwik poddał testament Kazimierza W. rozpatrzeniu areybpa gnieźnieńskiego, Floryana, biskupa krakowskiego i szlachty, która była w Krakowie obecną. Rozpatrywano naprzód kwestyę ze stanowiska prawnego, rozwiązanie zaś przyniosło porozumienie się z samym K-m, który wówczas znajdował się w Krakowie, i po dłuższych targach zgodził się na przyjęcie ziemi Dobrzyńskiej, Bydgoskiej, Wielato-wa i Wałcza z rąk króla Ludwika w lenno, co się też stało podczas koronacyi tegoż w d. 17 listopada 1370 r. w Krakowie.—K., urządziwszy swoją siedzibę w nowo nabytych ziemiach, brał żywy udział w ówczesnych zamieszkach wewnętrznych między Włodzisławem Białym, ks. gniewkowskim, któremu Władysław Łokietek był dziadem stryjecznym, i stronnikami króla Ludwi-

Dargunie, sprowadza nawet zakonników z'Lun-du, metropoli skandynawskiej.— O rodzinie jego brak bliższych wiadomości: stąd też nie można bliżej określić, jaki był los jego posiadłości.

W Dyminie spotykamy później jego synowca,

Kazimierza II. — Literatura: Dr. Rob.

Klempin (wydał Dr. G. v. Bülow) „Stammtafeln des Pommersch - rügischen Fürstenhauses”

(Szczecin 1876); F. W. Barthold „Geschichte von Rügen und Pommern” (t. I—-IV; 1—2, Hamburg

1845); Karl Lamprecht „Deutsche Geschichte”

(wyd. 2-e, t. III, Berlin 1895); „Allgemeine deutsche Biographie” (t. IV, Lipsk 1877); Helmold „Chronica Sclavorum” (Hanower 1868); Quandt

L.    „Die Landestheilungen in Pommern vor 1295”

(„Baltische Studien” XI, 2, Szczecin 1845); wyd. źródłowe: Dreger „Cod. dipl. Pomeraniae”

(Berlin 1768); Klempin i Prümers „Cod. dipl.

Dd.

Pomeraniae” (Szczecin 1868—91).

Kazimierz II, ks. na Pomorzu-Dyminie, drugi syn Bogusława I pomorsko-szczecińskiego (f 1187), z drugiego małżeństwa, z Anastazyą, córkę Mieszka Starego, synowiec Kazimierza I, po-morsko-dymińskiego (* około 1180 r.—f z końcem r. 1219). Wiadomości o nim są skąpe. 0-koło r. 1216 przychodzi do podziału księstwa między K-em i starszym bratem, Bogusławem II, przyczem K. otrzymuje zachodnią część, tj. Pomorze dymińskie, które dawniej należało do jego stryja, Kazimierza I. Ok. r. 1212 księstwo jego powiększa się o pas nadmorski, który roku 1184 wydarł był król duński Knut ks. pomorskim i nadał ks. Rugii Jaromarowi. — Żoną K-a była Ingardis, królewna duńska (f 1227). Z potomstwa jego znani są Warcisław III, który się spokrewnił z Władysławem Odoniczem, i Elżbieta.—

Dd.

(Liter. ob. pod K. I).

Kazimierz III, kasztelan w Kołobrzegu, między r. 1242—77, pochodził z linii Oddzielnej ks. pomorskich, która miała swoje dobra koło Szcze-

Dd.

Dd.

ka. W r. 1376 spotykamy go podczas oblężenia grodu Złotoryi (na granicy ziemi Dobrzyńskiej), walczącego wspólnie z Sędziwojem z Szubina, Bartoszem z Wyszemberga i Bartoszem z Sokołowa, starostą kujawskim. Rana tam odniesiona miała spowodować śmierć K-a rychłą.— Po śmierci ojca (1374) objął K. księstwo dziedziczne Szczecińskie i Kaszuby, i z tego tytułu był księciem Rzeszy.—Według świadectw współczesnych szczodry do rozrzutności, mimo zasiłków, przysłanych mu w pieniądzach i kosztownościach przez siostrę Elżbietę, cesarzową, popadał często nawet w niedostatek. Pierwszą jego żoną była Ken-na, córKa Olgierda (f 1368), drugą Małgorzata, córka Ziemowita III, mazowieckiego, synowca Kazimierza I, mazowieckiego. O potomstwie jego nic niewiadomo. Małgorzata trzymała jeszcze jakiś czas ziemię Dobrzyńską w posiadaniu, gdzie było ubezpieczone jej wiano, a gdy w r. 1379 wyszła powtórnie za Henryka VIII, ks. brzeskiego (Szląsk), ziemie te oddane zostały Władysławowi Opolczykowi wraz z Kujawami, za zrzeczenie się wielkorządztwa na Rusi halickiej. Księstwo szczeciÛ8ko-kaszubskie natomiast przeszło w ręce braci K-a, Warcisława VII i Bar-mina V. — K. umarł w Bydgoszczy, pochowany w klasztorze cystersów w Byszewie (koło Bydgoszczy).—Ob. Liter, pod K. I i „Monumenta Pol. hist.” II; Długosz „Hist. Pol.” III; J. Szujski „Opowiadania i rozstrząsania hist.” (Warszawa 1882).

Kazimierz VI, ks. szczeciński (* około roku 1380—f 1434 r.). Trzeci z synów Swantibora III i Anny, burgrabianki norymberskiej, brat stryjeczny (dalszy) Kazimierza V (ob.). — Pod Grunwaldem (d. 15 lipca 1410 r.) walczył po stronie Krzyżaków, lecz razem z Konradem, ks. szląskim, wzięty do niewoli. Księstwo szczecińskie posiadał wspólnie ze starszym bratem Ottonem II (f 1428), który na zjeździe w Kostnicy r. 1417 przyjął je w swojem i brata imieniu z rąk cesarza Zygmunta luksemburskiego w lenno.—Czasy K-a są dla Pomorza nadodrzań-skiego ważne ze względu na marchię brandenburską, gdzie po śmierci Jodoka morawskiego (ob.), Fryderyk I Hohenzollern (ob.), któremu cesarz Zygmunt r. 1415 dał godność elektora, kładł podwaliny pod przyszłe państwo Brandenbursko-Pruskie. Fryderyk, nie spuszczając z oczu zamiaru, ażeby ks. pomorskich z bezpośrednich ks. Rzeszy zamienić na swoich hołdo-wników, starał się na razie powiększyć swoje posiadłości kosztem pomorskich. Wywiązała się stąd piętnastoletnia walka, w której K. i inni Gryfici (herb książąt pomorskich), łączyli się pomiędzy sobą, z Polską, z ks. meklemburskimi i brunświckimi, a nawet z Erykiem, królem zjednoczonych państw północnych (od unii w Kalmarze z r. 1397), Fryderyk zaś i syn jego, margrabia Jan, mieli w rozporządzeniu, oprócz własnej potęgi, edykty banicyjne cesarza przeciwko książętom pomorskim i milczące jego uznanie dla ich pretensyj zwierzchniczych do Pomorza. Walka skończyła się r. 1427 układem, w którym ks. szczecińscy zrzekają się na rzecz Fryderyka Ukrainy (Uckermark), zgadzają się na poddawanie mogących w przyszłości powstać sporów do rozstrzygnięcia królom rzymskim, a trwałość układu miała być zapewniona przez zaręczenie się syna K-a, Joachima, z wnuczką Fryderyka, Barbarą.—Odtąd też do śmierci K-a (r. 1434) z Brandenburgią trwał spokój. W roku 1427 bierze K. razem z Fryderykiem udział w bitwie i klęsce wojsk niemieckich, przeciw Husy-tom pod Mieś (Mźe), w r. 1431 pod Taus (Do-mażlicami). Z wojnami husyckiemi, których następstwem był najazd Prokopa Łysego na kraje Nadbałtyckie, łączy się dla Pomorza szczecińskiego za K-a jeszcze inna sprawa, mianowicie zatarg K-a i szlachty z samym Szczecinem. Z powodu zaprowadzenia w Szczecinie „podatku hu-syckiego” i ucisku możnych rodzin wybuchło powstanie z zabarwieniem demokratycznem, którego następstwem było wyrzucenie dawnej rady patrycyuszowej i ustanowienie nowej. K. tedy przemocą Szczecin zdobył i, ukarawszy odpowiednio winnych, przywileje samego miasta u-krócił i poddał je pod panowanie grodu szczecińskiego, usuwając je w ten sposób z pod bezpośredniego wpływu potężnej jeszcze wówczas Hanzy, której związek obok władzy książąt był drugim najważniejszym czynnikiem w organiza-cyi ówczesnych potęg nadbałtyckich. Dla zaznaczenia zaś potęgi i demokratyzacyi miast han-zeatyckich może służyć zdanie, które rzekomo wygłosił wójt szczeciński przy łożu śmiertelnem K-a, że „miasto to, z dotkliwą szkodą dla handlu, zostało poddane pod przymusową władzę grodu i ono samo przez to u miast zrzeszonych traci na znaczeniu, tubylcy z goryczą je opuszczają, a obcy osiąść nie chcą”; poczem K. miał dać rozkaz zburzenia zamku i przywrócić dawniejsze prawa miasta, i dopiero w kilkadziesiąt lat później Bogusław X obrał stałą siedzibę w Szczecinie.—Ob. „Mon. Pol.” II; Barthold „Gesch. v. Rügen u. Pommern” IV, 1 i wyżej. Dd-Kazimierz VII, syn Eryka II, ks. wołogosko-słupskiego (Wolgast-Stolp), spokrewnionego z Jagiellonami, i Zofii (* około 1456—f wkrótce po śmierci ojca w r. 1474). Według świadectwa Długosza miał jakiś czas przebywać wraz ze starszym bratem Bogusławem X na dworze Kazimierza Jagiellończyka i wychowywać się razem z synami królewskimi. — Ob. Barthold IV, 1; Długosz „Hist. Pol.” V.

Kazimierz VIII, syn Bogusława X, ks. całego Pomorza, i Anny, córki Kazimierza Jagiellończyka (* 1495—f 1518 r.). Nadzieje, pokładane w nim przez stany pomorskie nie ziściły się, albowiem K. wskutek nieuleczalnej choroby i oddawania się pijaństwu zmarł na kilka lat przed śmiercią ojca. — Ob. Barthold IV, 2. Dd*

Dd.

D.

Kazimierz IX, biskup protestancki w Kamieniu, siódmy z synów Filipa I, ks. wołogoskiego (Wolgast) i Maryi, córki Jana, elektora saskiego (* 1557 — f 1605). Wychowanie jego było niedbałe, wykształcenie bardzo słabe: to tez przyrodzone wady jego charakteru, jak upór, samowola i lubieżność, występowały u niego silnie, nie licując zupełnie z wymaganiami stanowiska, na jakie go rozwój wypadków powołał.

Mianowicie, książęta pomorscy: Filip, ojciec, i Bar-min XI, dziad K-a, przyjąwszy naukę Lutra, pozabierali dobra kościelne w całej dyecezyi kamieńskiej i przywłaszczyli sobie tytuł biskupów * kamieńskich”. Pierwszym takim biskupem był Jan F ryderyk, starszy brat K-a, który, uzyskawszy Szczecin, ustąpił biskupstwa K-owi w roku 1574. Biskupstwo stało się obok Wołogostu i Szczecina trzecią z dzielnic pomorskich, i K. miał swojego zastępcę wysyłać na sejm stanów pomorskich, czego jednak później, wbrew układowi z braćmi, czynić zaniedbywał, uważając się za udzielnego księcia Rzeszy i płacąc podatki państwowe, nie do kas książęcych, lecz wprost na ręce poborcy Rzeszy (Reichspfeunigsmeister).—

Jako biskup rezydował w Koźlinie (Koszalin,

Köslin), później w zamku Kazimierzu, który sam zbudował; oddany rybołówstwu, myśliwstwu i pohulance, pozostawiał sprawy kancelaryi biskupiej w Koźlinie i zarządu dyecezyi własnemu biegowi, nie troszczył się także wiele o honorowy urząd kanclerza uniwersytetu gryfijskiego, który oddawna do biskupów kamieńskich należał. Z radą miasta Kołobrzegu wiódł kilko-nastoletni spór o patronat tamtejszego klasztoru żeńskiego, przyczem sprawa opierała się o Reichskammergericht, o cesarza, i wmieszał się w nią nawet elektor brandenburski. Pod naciskiem krewnych zrzekł się biskupstwa kamieńskiego na rzecz Franciszka I, wnuka jednego z braci swoich r.

1602* Um. bezżenny w trzy lata później.— Ob.

Bartold IV, 2; „Słown. geogr.” t. XV (Warszawa 1902); „Archiv f. Kath. Kirchenrecht”

(Moguncya 1877, II—III).

Kazimierzów, ob. K a z i m i r o w o.

Kazimirka, nad Żułnią, na Polesiu wołyń-skiem, wśród bagien i moczarów, w pow. Rówieńskim, o półtorej mili od Stepania, miasteczko złączone z wsią, wielce podupadłe. Założył je r. 1659 kanclerz Stan. Albrecht Radziwiłł jako Kazimierów; ufundował w niem drewniany kościół św. Kazimierza, wyposażony później w wieś Jabłonkę. Kościół ten zrabowali i spalili wraz z całą osadą w r. 1665 Tatarzy. W r. 1670 proboszcz ks. Bachowski wymurował kaplicę, a po roku przyozdobił ją obrazem Matki Boskiej, skopiowanym z obrazu radziwiłłowskiego, jakoby z Palestyny przewiezionego przez Mik,

Radziwiłła „Sierotkę”; wymalował tę kopię niejaki Samołowiec z Łucka. Obraz w K-e zasłynął wkrótce cudami, o których proboszcz kazimi-recki ks. Jan Bielecki mówi w rękop. „Łaski i cuda świadczone N. M. P. w kościele kazimirec-kim” (1779). W sto lat po wzniesieniu kaplicy rozszerzono ją w kościół, który słynął jeszcze w w. XIX ze swego cudownego obrazu. W końcu XVIII w. proboszcz Cresconi, Włoch, prałat kollegiaty ołyckiej, odnowił dach i dał kopułę. Następcy jego wznosili kapliczki na cmentarzu kościelnym, dbając też i o utrzymanie kościoła. Jeden z późniejszych właścicieli, Rybczyński, w pierwszej połowie XIX w., aby zachować kościół, na który funduszu nie skąpił, wzniósł w K-e cerkiew. W kościele są freski, zarządzone przez proboszcza Kowalewskiego; dochowały się tablice pamiątkowe ks. Bachowskiego i gen. Kajetana Kurdwanowskiego, kollatora (f r. 1811).— „Enc. Org.” większa.

Kazimirowo, fort zbudowany za króla Władysława IV, na półwyspie Heli (ob.), naprze ciwko m. Pucka, w pow. Wejherowskim. Wpo-bliżu znajdował się drugi fort, zwany Władysławowo. Obadwa powstały podczas drugiej wojny szwedzkiej, ku większej obronie ze strony morza. Następnie zniesiono je i nie masz już po nich oddawna znaku. — Ks. Fankidejski w „Sł. Geograf.”.

Kazimirski v. Kazimierski herbu Biberstein, stary ród polski z Kazimierza Małego w Sandomierskiem. Z członków jego na wyróżnienie zasłużyli: Jan, biskup najpierw chełmski, później przemyski (r. 1487), kapłan cnót wielkich i rozumu; Piotr, dzielny wojownik przeciwko Szwedom i Moskwie (1564— 1586); Mikołaj, brat Piotra, ulubieniec wielki szlachty, słynny z dowcipu i wymowy, mówca sejmowy, gorliwy obrońca swobód szlacheckich wobec Stefana Batorego; Krzysztof, biskup kijowski (r. 1599), jeden z twórców traktatu z Moskwą w r. 1613, wreszcie Tomasz, chorąży owrucki, deputat na trybunały, poseł na wszystkie sejmy czasu swego, mąż niepospolitej erudycyi, cieszący się wielkiem znaczeniem wśród współobywateli (r. 1623 — 1637).

Kazimirski Albert (Wojciech) z Biberstei-na, orjentalista i leksykograf, ur. 1808 w Lubelskim, urn. 1887 w Paryżu. Po r. 1831 o-puścił kraj i zamieszkał w Paryżu, gdzie oddał się nauce języków wschodnich, szczególnie perskiego i arabskiego; był następnie tłumaczem poselstwa francuskiego w Persji. Po powrocie do Paryża zajmował się dalej pracami literac-kiemi i naukowemi. Drukował wiele artykułów z literatury Wschodu w „Encyclopédie nouvelle” Reynauda; osobno zaś wydał: słownik arabski p. u. „Dictionnaire arabe-français, contenant toutes les racines de la langue arabe... avec un Vocabulaire des termes de marine et d’art militaire en arabe et en français” (Paryż 1846 i nst. w 8-ee, 2 tomy); wyborny przekład francuski Koranu z arabskiego p. n. „Le Koran, traduction nouvelle faite sur le texte arabe par...” (Paryż 1840, nast. 1841, 1844... wyd. 7-e 1880;

A. A. K.

J. F. GL

J. F. GL

tłumaczenie to, poprzedzone przekładem wstępu Sale’a, wyszło w «Les livres sacrés de l’Orient»

1875); powieść z Tysiąca i jednej nocy p. n. „Enis el-Djelis ou l’histoire de la belle Persane. Conte des mille et une nuits” (Paryż 1846; tekst arabski wraz z tłumaczeniem i objaśnieniami); dokładny przekład poematu Mosliheddi-na Saadego p. n. „Gulistan t. j. ogród różany”, z orginału perskiego, opatrzony licznemi przypiskami oraz krytycznym wstępem i biogra-fją Saadego (Paryż 1876, nakładem Bibliot. Kórnickiej. K., tłumacząc ten utwór, nic nie wiedział, że przed dwoma wiekami przełożył go na polski Samuel Otwinowski. Przekład Otw-go wydała z rękopisu Bibljoteka Krasińskich w Warszawie, 1879); „Dialogues français-persans, précédés d’un précis de la grammaire persane et suivis d’un vocabulaire français-persan” (Paryż

1883); wreszcie wspólnie z Stanisł. Ropelew-skim ułożył obszerny i dobry słownik francuski: „Dictionnaire complet français-polonais et polonais-français”, zwany „słownikiem emigracyjnym”, w którym część francusko-polską opracował K. Słownik ten wyszedł naprzód w Paryżu w 1839 (w 16-ce str. 1098 i XVIII), potym był wielokrotnie przedrukowywany w różnych formatach: w Paryżu (w 16-ce u Moqueta, wyd. 3-e 1842), w Lipsku (u Brockhausa i Avenariu-sa w 8-ce), w Berlinie u Behra, 1863, wydanie stereotypowe (w 8-ce, druk bardzo drobny i zbity), we Lwowie (u Winiarza 1865 w 8-ce). Poprzednio ukazało się także wydanie tego słownika skrócone pod nazwą słownika W. Janusza (Lwów 1854 i nast.).

Kazi-mułła, właściwiej Ghazi-iman, krzewiciel miurydyzmu i przewódzca jego wyznawców, zbrojnych patryotów dagestańskich Kaukazu (ob., T. XXXV str. 181). ob. Miury-d y zm.

Kazinczy Franciszek (węgiers. wym. Ferenc), poeta węgierski i tłómacz (* w r. 1759 w Er Semlyén, w komit. Bihackim — f r. 1831 w Szephalom), syn Józefa i Zuzanny Bossanyi. Kształcił się w szkole protestanckiej w Käs-marku i następnie w gimnazyum w Saros Pa-taku. W 15-ym roku życia napisał Geografię Węgier p. t. „Magyar orszâg geographika azaz földi, allapotjanak lerajzolasa” (Koszyce 1775). We dwa lata później tłómaczył z niemieckiego romans Besseuy’ego p. t. Amerykanin (1777). W r. 1779 słuchał prawa w Koszycach, oswoiwszy się poprzednio z teologią protestancką. W Presiowie (Eperies) i w Peszcie zajmował się praktyką prawniczą. W r. 1786 mianowany radzcą szkolnym. Nakłonił Baróthego i Bacsâny’ego do wydawania w Koszycach pierwszego pisma literackiego w języku węg. p. t. „Magyar Muzeum” (1788 — 1789), ale niebawem usunął się z re-dakcyi i począł sam wydawać miesięcznik p. t. „Orpheus” (8 tomików). W r. 1791 utracił u-rząd, ponieważ był katolikiem. To zmusiło go do pracy na chleb: jął się przekładów z niemieckiego. Korzystając z założenia w Peszcie teatru narodowego, zasypywał scenę przekładami drama-tycznemi: Shakespeare’a, Lemierre’a, Goethego, Molière’a, Gottera, Lessinga; Klopstoc-ka Mesjadę wydawał częściowo. Podejrzany o spółudział w sprzysiężeniu Martinovicsa w r. 1794, skazany na śmierć, ułaskawiony na więzienie w twierdzy na czas nieograniczony, dopiero w r. 1811 odzyskał wolność. Z listu K-a do Karola Rumy’ego dowiadujemy się, że jedyną winą jego było niezawiadomienie władzy o przyjacielu, który mu przysłał był do czytania książkę zabronioną. Śledztwo wykazało, że K. nietylko o sprzysiężeniu nic nie wiedział, ale nie znał nawet wcale Martinovicsa. Odzyskawszy wolność, ożenił się z Zofią hr. Török i o-siadł w Szephalom. Nie przestawał zajmować się przekładami; dał Marmontela Bajki moralne (1808) i Maksymy La Rochefaucaulta (1818). Napastowany przez Vitkovicsa z powodu stylu i języka, napisał satyrę przeciwko swojemu prześladowcy p. t. „Poetai epistoła Vitkc-vics Mihâly baràtomhoz” (Szephalom 1811) i zeszyt epigramatów: „Tövisck és Viragok” (1811). Staraniem jego wyszedł wybór poezyi lirycznej pisarzów zagranicznych (1813), wyszły dzieła Baroczyego (1813—1814) i Dayki (1813), przekłady Salustyusza, Horacego i Cycerona, tudzież pisarzów węgierskich z XVI w.— Por.: „Oester-reichische National - Encyklop.” Gräffera i Czi-kana (Wiedeń 1835, tom III); Foldy Franz „Handbuch der ungarischen Poesie” (Peszt i Wiedeń 1831); „Ungarns Männer der Zeit” (Praga 1862); Wurzbach „Biogr. Lex.” II.

Kazinczy Gabryel, pisarz węgierski i poseł sejmowy (* r. 1818). Nauki ukończył w Käs-marku i Presiowie. W r. 1839 ogłosił drukiem romans p. t. Mai wina („Malvina regények kö-nyve”); redagował Przyjaciela ludu („Nép-barat”), Strażnika („ör”), Kontrolera („El-lenör”) i Rozmaitości („Helmi”). Znany ze swych zasad demokratycznych, otrzymał w r. 1848 mandat na posła sejmowego. Za spółudział w parlamencie powstańczym w Debreczy-nie stawiony przed sądem wojennym otrzymał jednak amnestyę. W r. 1860 wybrany na posła w komitacie Borsodzkim. Utwory jego poetyczne i nowellistyczne drukowane w „Parthenonie” (1835), „Minerwie”, „Athenaeum” i „Figelmezö”. Z prac historycznych ogłosił rozprawę: Król Maciej według świadectw spółczesnych („Matyâs kiraly Kortarsai tanusâga scerint”; Peszt 1862). — Por.: Wurzbach „Biograph. Lexikon” IL

Kazirodztwo (etnologia). Zakazy dotyczące stosunków małżeńskich pomiędzy blizkimi krewniakami posiadały w ciągu dziejów, i jeszcze dzisiaj na odmiennych szczeblach kultury posiadają, postać bardzo odmienną, ich zaś przekształcenia wymownie świadczą, iż wstręt w zakresie stosun-

ków kazirodczych zgoła nie jest wrodzony istocie ludzkiej, ale przedstawia w całej swej rozciągłości kategoryę historyczną, tj. jest dorobkiem doświadczenia dziejowego. Niepodobna nawet twierdzić, ażeby postęp szedł w kierunku coraz ściślejszego ograniczania związków małżeńskich pomiędzy krewniakami, chociaż niewątpliwie taka dążność istnieje w ogólnym zarysie. Orga-nizacya rodowa, właściwa czerwonoskórym i innym ludom, zwęża bardziej zakres stosunku małżeńskiego, aniżeli nasze zwyczaje dzisiejsze,— z jednej strony, z drugiej zaś pozwala na związki, uchodzące wśród naszej cywilizacyi za kazirodcze. Starczy wziąć dla przykładu jakiekolwiek plemię Czerwonoskórców. Tacy Senekowie rozpadali się na rody: Wilka, Niedźwiedzia, Żółwia, Bobra, Daniela i parę innych. W każdym z tych rodów znajdowało się przeciętnie około setki, a może i paruset osób. Współ-rodowcy nosili tę samą nazwę, np. Wilka, a chociaż pomiędzy niemi nieraz niepodobna było wykazać pokrewieństwa, tak bowiem było dalekie, przecież wspólna nazwa rodowa obowiązywała: nikomu nie wolno było żenić się wewnątrz własnego rodu. Taki stosunek małżeński, chociażby według naszych pojęć obecnych nie był związkiem kazirodczym, wśród Seneków uchodziłby za K. i bywał jak najsurowiej karany. Gdyby plemię to rozrosło się w wielomilionowy naród, a zatrzymało swoje zwyczaje, wytworzyłyby się stosunki takie, jakie panują w Chinach. „Dzisiaj jest około 400 nazwisk rodowych w tym kraju. W niektórych okolicach trafiają się ludne osady, a w każdej z nich istnieje tylko jedno nazwisko rodowe. Mąż i żona są zawsze z różnych rodzin, tj. odmiennych przezwisk. Zarówno zwyczaj, jak i prawo zabraniają małżeństwa osobom tego samego przezwiska rodowego” (Morgan). W tern wypadku pojęcie K-a jest o wiele rozle-glejsze niż wśród chrześciańskich społeczeństw Europy, które poprzestają tylko na zakazie związków małżeńskich pomiędzy blizkimi krewniakami. Z drugiej strony w parze z temi rozleglej -szemi ograniczeniami idzie większa niż u nas swoboda związku małżeńskiego. Jeśli ród hołduje zasadom prawa macierzystego, to w skład jego wchodzi potomstwo jego kobiet i zakaz małżeński obejmuje jedynie—o ile rozważamy tę samą generacyę — rodzeństwo cioteczne. Natomiast dzieci stryjów, oddziedziczając nazwę rodową po matkach, należą już do innych rodów, względem których niema żadnego zakazu. W razie gdy ród idzie w linii męskiej, zakazy dotyczą rodzeństwa stryjecznego, ale nie ogarniają rodzeństwa ciotecznego, i zwyczaj pozwala brać za żonę córkę rodzonej ciotki, a niekiedy tego wymaga w sposób bardzo stanowczy. Ten ostatni wypadek zdarza się między innemi na arch. Fidżyjskim. Za kazirodcze związki uchodzą tam jedynie małżeństwa 1) pomiędzy dziećmi tej samej pary rodzicielskiej; 2) pomiędzy

dziećmi braci lub pomiędzy dziećmi rodzonych sióstr, bo wskutek istniejącego tam systemu rodowego dzieci braci należą zawsze do tego samego rodu, dzieci sióstr z drugiej strony—do innego niż potomstwo braci, ale także do tego samego względem siebie. Natomiast syn brata i córka siostry należą zawsze do różnych rodów i uchodzą jako naturalni, przez samą przyrodę wskazani małżonkowie. Dziewczęta nie mają wyboru: od chwili przyjścia na świat są uważane jako własność synów wuja, jeśli który z nich zechce zaślubić jedną zpośród swych sióstr ciotecznych. Za sprawą tych zwyczajów dzieci wuja a ciotki wchodzą w związki małżeńskie z pokolenia do pokolenia (B. H. Thomson: „Concubitancy in the Classificatory system of Relationship” w «Journal Anthropol. Inst XXIV).—W ściślejszem znaczeniu słowa za sto-suuek kazirodczy są uważane związki pomiędzy wstępnemi a zstępnemi, lub pomiędzy rodzeństwem. Otóż badania etuograficzue dowiodły, iż na zaraniu dziejowem istniała rodzina kazirodcza, w której siostry były urodzonemi żonami własnych braci. Na to wskazują liczne przeżytki. Po pierwsze: nazwy pokrewieństwa, które dochowały się u ludów polinezyjskich. Dzieci siostry mówią „ojcze” nietylko do męża matki swojej i jego braci, ale także tą nazwą obejmują braci rodzonych własnej matki, którzy uważają je, gdy stosuje terminy pokrewieństwa, za własne dzieci. Takie zwroty mowy dzisiaj posiadają charakter konwencyonalny, ale ów kon-wencyonalizm jest przeżytkiem okresów wcześniejszych, kiedy brat, właśnie dlatego, że był bratem, posiadał względem sióstr swoich prawa małżeńskie (ob. Pokrewieństwa systemy). Powtóre, o dawnym stosunku kazirodczym pomiędzy rodzeństwem świadczą surowe zakazy, dotyczące obcowania towarzyskiego pomiędzy rodzeństwem. U Melanezyjczyków z chwilą gdy malec ma lat 10 lub około tego, zostaje oddanym do klubu męskiego (ob. Mężczyzn kluby) i odtąd musi unikać sióstr własnych: nie wolno mu z niemi rozmawiać, nawet spotykać się przypadkowo na ścieżkach i drogach. „Rozpoczyna się dziwne a surowe unikanie wszelkiego stosunku towarzyskiego z wła-snemi siostrami i matką. Mężczyźnie nie wolno używać w rozmowie rzeczownika, który służy za imię siostrze lub wchodzi w skład jej imienia; i ją też obowiązuje to samo. Może zajść do domu ojcowskiego, ażeby zażądać jadła, ale, jeśli obecną jest siostra, odchodzi, nic nie jadłszy; gdy jej nie zastanie, siada wpobliżu drzwi i spożywa to, co dostał. Jeśli brat z siostrą spotkają się przypadkowo na drożynie, siostra zawraca i ucieka ląb kryje się w gąszczu. Jeśli chłopiec pozua na piasku ślady stóp siostry, nie będzie szedł w tym kierunku, a to samo obowiązuje siostrę. Unikanie wzajemne rozpoczyna się z chwilą gdy chłopiec przywdział ubiór,

dziewczyna zaś została utatuowaną. To wyodrębnienie malców od dziewcząt bynajmniej nie jest oddzieleniem wzajemnem obu płci, ale ma na celu jedynie usunięcie braci od sióstr” (Co-drington). Po trzecie: o istnieniu ongi związków kazirodczych świadczą przeżytki takich małżeństw nawet wśród ludów, znajdujących się na wyższym szczeblu kultury. Zwykle zdarzają się o- («Wisła» VI). ne wśród rodów panujących (np. u Inków, Pto-lemeuszów). Ale niekiedy, jak w Egipcie, były liczne nawet wśród ogółu społecznego: jeszcze za czasów ces. Kommodusa dwie-trzecie stadeł małżeńskich miasta Arsinoe składało się z małżeństw pomiędzy braćmi i siostrami. Przytoczone argumenta świadczą wymownie o rozpowszechnieniu ongi rodziny kazirodczej i Morganowi należy się zasługa, iż pierwszy udowodnił, że zbiorowe stosunki małżeńskie pomiędzy rodzeństwem stanowiły, nie przypadkową, ale konieczną fazę w rozwoju małżeństwa. Prawdopodobnie poprzedziły ją stosunki jeszcze pierwotniejsze, takie, jakich przeżytkiem są zwyczaje istniejące u niektórych plemion australskich podczas obchodów w razie klęsk przyrodzonych lub świąt dojrzałości dziewczyny. Dziewczyna wtedy jest kolejno żoną wszystkich mężczyzn, a w tej liczbie ojca; podczas zaś sobótek, które są zwoływane dla zażegnania posuchy, ustają wszelkie ograniczenia co do związku małżeńskiego. Wobec tych faktów trzeba przypuszczać, iż stosunki k-cze stanowiły wielką zasadę w pierwotnym okresie dziejów rodzaju naszego i dopiero zwolna zostały zniesione. Nastręcza się pytanie: pod wpływem jakich czynników odbył się ów postęp?

czył grupy rodzaju ludzkiego hołdujące en-dogamii kazirodczej lub obudził świadomość, iż należy unikać małżeństw tego rodzaju jako bardzo niebezpiecznych. Szczegóły: prace o początkach rodziny (Morgan, Westermarck). U nas w literaturze swojskiej B. Grabowski: „Podania

o związkach pomiędzy najbliższem rodzeństwem”

L. K.

Kazirodztwo w prawie i prawodawstwie — stosunek cielesny różnej płci osób, które łączy wspólność krwi. Względy czystości uczuć rodzinnych, interes społeczny w kojarzeniu się coraz-to nowych związków społecznych rozciągnęły pojęcie K-wa do tego stopnia, że objęło ono nietylko stosunek cielesny pomiędzy wstępnymi i zstępnymi zachodzący (incestus ju-ris gentium, zbrodnia przeciwko naturze), ale także obcowanie cielesne z krewnymi bocznymi

1    z powinowatymi w stopniach nieraz bardzo dalekich. Już w prawodawstwie Mojżesza istnieje zakaz stosunków cielesnych z krewnymi bocznymi i powinowatymi (Lewit. XVIII); prawo rzymskie i Kościół przyjęły tę samą zasadę, upatrując K. w stosunku wstępnych z zstępnymi, brata z siostrą (incestus juris divinï), wreszcie z krewnymi, względem których zachodził respec-tus parentelae), a więc z bratem lub siostrą ojca i matki, dziada i babki. Później atoli, ze względów, niemających nic wspólnego ani z czystością rodu, ani z interesem społecznym, Kościół rozszerzył pojęcie K-wa jako przeszkody do zawarcia małżeństwa aż do siódmego stopnia pokrewieństwa. Obecnie obowiązuje w Kościele postanowienie papieża Innocentego III z r. 1215. Za kazirodcze uważają się związki w linii prostej bez żadnego ograniczenia, w linii pobocznej — do czwartego stopnia według liczenia kanonicznego, tj. aż do prawnuków rodzeństwa. Jednakże już w drugim stopniu dyspensa jest możliwa, a w 3-m i 4-m prawie nigdy jej się nie odmawia.—Już dawno podnoszą się głosy o reformę tych przepisów prawa kościelnego. Wszystkie prawodawstwa zakazują małżeństw kazirodczych, ale nie wszystkie uważają K. za przestępstwo. W kodeksie francuskim niema kary za K. W Au-stryi za K. uważa się tylko stosunek cielesny z krewnym w linii prostej, karany więzieniem od sześciu miesięcy do roku ; stosunek zaś między rodzeństwem lub najbliższymi powinowatymi, jako przekroczenie, karany jest aresztem ścisłym od 1 do 3 miesięcy.— O wiele surowszy jest kodeks niemiecki, który rozróżnia K. wstępnych ze zstępnymi i karze ciężkiem więzieniem wstępnych do 5 lat, zstępnych—do

2    lat; 2) powinowatych wstępnych ze zstępnymi i pomiędzy rodzeństwem, karząc ich więzieniem do dwóch lat, z zastrzeżeniem, że krewni i powinowaci zstępni przed ukończeniem 18-u lat są bezkarni.—Według kodeksów, w Polsce obowiązują-

Jest to kwestya sporna, a właściwie niewyjaśniona dotychczas w wymaganym przez naukę stopniu dokładności. Zwłaszcza trudno rozstrzygnąć o ile wpłynęła na zakaz stosunku kazirodczego świadoma wola ogółu społecznego, o ile zaś rozstrzygały czynniki żywiołowo działające.

Jedno jest niewątpliwe, a mianowicie, iż czynnikiem pierwszorzędnej doniosłości był dobór fi-zyologiczny, wywoływany przez takie małżeństwa. Nowsze badania wykazały, iż kazirodcze Btosunki bynajmniej nie posiadają charakteru jedynie ujemnego, o ile chodzi o zdrowie potomstwa. Praktyka hodowców, którzy systematycznie stosują zasadę krzyżowania kazirodczego (znaną pod nazwą in and in), dowiodła, iż kazirodcze małżeństwo może być wielką dźwignią postępu. Ale okazało się jednocześnie, iż takie krzyżowanie jest bardzo niebezpieczne. Jeśli łączące się rodzeństwo jest zdrowe, to i potomkowie odznaczają się zdrowiem; z drugiej strony— najmniejsza wada doznaje wśród potomków niezmiernego wygórowania. Związki kazirodcze mogą doprowadzić jednakowo do szybkiego udoskonalenia rasy, jak do jej zwyrodnienia. Możliwem jest, że właśnie ten dwuznaczny charakter skutków krzyżowania, przy najmniejszych ujemnych cych w XIX wieku, pojęcie K-wa ograniczało okolicznościach mnożący zwyrodnienie, znisz- się do stosunku cielesnego krewnych w linii pro-

M. K.

N.

D.

ści.

stej; stosunek między rodzeństwem był uważany tylko za przekroczenie przeciw obyczajności publicznej, karany aresztem według księgi ustaw za zbrodnie z r. 1803, fortecą albo domem poprawy według kod. pruskiego z r. 1809. Kodeks polski z r. 1818 karał za obcowanie z krewnymi w linii prostej aresztem publicznym do 3 lat, za nierząd między rodzeństwem i między powinowatymi 1-go stopnia aresztem od miesięcy trzech do roku. Kodeks rossyjski z r. 1847, wprowadzony do Królestwa w r. 1866 i dotychczas obowiązujący, cechuje bardzo rozciągłe pojęcie K-wa i wielka surowość kar za nie oznaczonych, co należy przypisać zasadom teologii, która wogóle na prawodawstwo rossyjskie wywarła wpływ zuaczuy. Dożywotnie zesłanie do najodleglejszych miejsc Syberyi z zamknięciem przez lat 6 i 8 miesięcy jest karą za K. w prostej linii. Kodeks rozróżnia karygodne K. według wyznania winowajców, których dzieli na prawosławnych, clirześcian i osoby innych wyznań. Osobliwością stąd wynikłą jest to, że nie-chrzescianie za K. w bocznej linii, np. brata z siostrą, nie są wcale karani, gdy chrześcianie ponoszą karę dożywotniego zesłania na Syberyę z zamknięciem na trzy lata i cztery miesiące.— Względnie do kodeksu obowiązującego nowy kodeks rossyjski, uchwalony w r. 1903, złagodniał i odrzucił wpływ wyznania na karygodność K-wa, względnie jednak do kodeksów poprzednio w Polsce obowiązujących i rozciągłej pojmuje K. i surowiej karze.

Kaznacić Jan Antoni, poeta chorwacki (* 1784—f 1874); po ukończeniu nauk w Dubrowniku został tamże adwokatem i jednocześnie brał bardzo żywy udział w ówczesnym ruchu umysłowym w Dalmacyi. Napisał mnóstwo drobnych wierszy lirycznych, z których zyskała w swoim czasie większą popularność oda patryotyczna na cześć bana chorwackiego Jelacic’a „Pjesan banu Jelaciću” (1848); oprócz tego napisał sporo kolend, a z zakresu prozy kilka życiorysów wybitniejszych uczonych chorwackich i mnóstwo artykułów w czasopismach dubrownickich. Wybór jego poezyj wyszedł w Dubrowniku w 1879 r., „Pjesne razlike”, z życiorysem poety.

Kaznodziejski zakon, ob. Dominikanie.

Kazoti (Casotti, Cassotis), herb polski z indygienatu. Na tarczy ściętej, w polu gór-nem, błękitnem, pół orła czarnego; w dolnem, czerwonem, dwa pasy złote, ukośnie wprawo położone. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pół orła czarnego. Używany przez rodzinę Ca-sottich, pochodzenia dalmatyńskiego, z której Józef i brat jego, kanonik prateński, otrzymali potwierdzenie herbu i tytuł hrabiowski polski od Augusta II w dniu 31 stycznia 1720 r.—Metr. Kor. 222 f. 315; Rietstap; Borkowski.

Kaznar (Casuarius) należy do rzędu biegających (Gursores), rodziny Kazuarów (Gasuari-dae), spokrewnionej ze strusiowatemi, od których

Kno. Pow. Iluitr. Zan. 277. T. XXXV.

różni się jednakże wybitnie — bardziej spłasz-czonem ciałem, krótką cienką szyją, uizkiemi, grubemi nogami, kształtem dzioba i pazurów i u-pierzeniem. Dziób prosty, z boków spłaszczony, prawie walcowaty, ząbkowany z góry i z dołu, przed zgiętym nieco końcem, koło którego znajdują się małe podłużne nozdrza; na głowie kostny, rogiem pokryty grzebień; szyja naga u góry barwy jaskrawej; skrzydła krótkie, pozbawione zupełnie rzeczywistych lotek, natomiast na miejscu tychże lotek znajduje się na każdem skrzydle po pięć dużych bezpromiennych szypułek rogowych. Kończyny tylne, krótkie, grube, bardzo mocne, posiadają po 2 palce; pazur palca wewnętrznego jest prawie dwa razy dłuższy od innych. — Znanych jest do dziewięciu gatunków, zamieszkujących Nową Gwineę, wyspy Moluckie i północną Nową Hollandyę, a z nich kilka gatunków należy do bardzo rzadko spotykanych. Z najbardziej znanych należy wymienić G. ga~ leatus, barwy czarnej; wierzch głowy zielony, policzki zielono-błękitne, szyja z przodu fioletowa, z boków błękitna, z tyłu jaskrawo-czerwona; oczy czerwono-brunatne; dziób czarny; nogi szaro-żółte. Młode—barwy brunatnej.— Ky zamieszkują najgęstsze lasy i prowadzą życie samotne, wskutek czego dają się bardzo rzadko widzieć; za najlżejszym szelestem uciekają, przy-czem biegają nadzwyczaj szybko. Głos przytłumiony gardłowy: lada powód może K-a doprowadzić do nadzwyczajnego rodi ażnienia, a wtedy rzuca Bię na inne zwierzęta, a nawet na człowieka, rażąc przeciwnika dziobem i pazurami. W okresie godowym, zwłaszcza po spółkowaniu, samica często z zaciętością rzuca się na samca, kaleczy go, a nawet zabija. Co się tyczy pokarmu, są to ptaki roślinożerne, karmią się przeważnie miękkiemi częściami roślinnemi i o-wocami soczystemi. Samica znosi od 4 do 6 niedużych jaj, które są szorstkie i upstrzone ciemno-szaremi plamkami. Gniazda ścielą w ziemi, we wgłębieniach ukrytych wśród roślinno-

K. B-cz.

Kazuistyka (teol.), metoda stosowania ogólnych zasad teologiczno-moralnych do poszczególnych wypadków życia ludzkiego. Podobnie jak w dziedzinie prawa K. zajmowała poważne miejsce, tak i w teologii odegrała poważną rolę, przyczyniając się do wszechstronnego ocenienia i wyświetlenia obowiązków człowieka -chrześcianina. K. polega na rozwiązywaniu teoretycznych, trudnych wypadków życia ludzkiego. Pomijając Stoików i Żydów, zastosowanie tej metody widzimy od początku istnienia Kościoła—(Dzieje Apostolskie, Listy św. Pawła, Kanony pokutne, Księgi pokutne). Naukową postać K-ce nadał Rajmund de Pennaforte (XIII w.), przez wydanie swej: „Summa de casibus poenitentialibus”, wielokrotnie drukowanej. W w. XIV i XV znalazł wielu naśladowców; literatura teologii kazuistycznej stawała się coraz bo-

35

s. Pł.

walczą.

jest handel z Resztem.

Napisał kosmografię p. t. „Adżaib al-machlukät wa’athar al-biläd” (t. j. Cuda stworzonych i ślady krajów), która się przechowała w trzech recenzyach. Wydał ją po raz pierwszy Wüstenfeld (Getynga 1848; następne wydanie Kair 1309 r. Hry, t. j. 1891/2), a przełożyli częściowo na język niemiecki: Etté, Ruska i Jacob. Prócz tego istnieją tłómaczenia perskie i tureckie.

tN

-i*

?o

N

'S

SC

►o

gatszą, a wśród autorów spotykamy takie nazwi--ßka, jak św. Jana Kapistrana i kanclerza uniw. paryskiego Jana Gersona (ob.). Rozwojowi K-i dopomogli, nadając jej poniekąd nowy kierunek, oo. jezuici. Starali się oni, stosując teo-ryę do praktyki, uwzględniać zmienione warunki życia ludzkiego, a idąc za duchem, osłabiać surową literę prawa. Stąd niechętni zakonowi, stawając w roli rzekomo wiernych obrońców moralności, podnieśli cały szereg zarzutów, piętnując jezuitów, jako szerzycieli niemoralności.— Zarzuty czynione metodzie kazuistycznej o tyle są uzasadnione, o ile mają na celu potępienie zbytnich drobnostek i wdawania się w subtelności, niemające w życiu praktycznem żadnego zastosowania. Nie będzie to jednak potępienie samej metody, lecz tylko jednostkowych jej zwolenników.

Kazuietyka (w prawie), wyraz pochodzący od łacińskiego casus (przypadek), oznacza zbiór faktów, wypadków i wyroków sądowych. Stąd więc mówi się o kazuistyce sądowej, jako o zbiorze wyroków, stwierdzić mogących poszczególue wypadki, które dotyczą pewnej zasady ogólnej. Lecz o ile K. sądowa jest wielce pożyteczna i pożądana, o tyle ujemny będzie system ka-zuistyczny przeprowadzony w kodyfikacyi. Sy-Btem ten nie poprzestaje na zasadach ogólnych, na normach, uosabiających w sobie całe instytucye prawne, lecz zajmuje się poszczegól-nemi wypadkami, które właściwie wypływają z owych norm zasadniczych. Przy takim systemie kodeksy poświęcają szeregi artykułów rozmaitym oddzielnym faktom, zamiast zamknąć w jednym przepisie zasadę prawną, z której te wypadki wypływają. Co więcej, metoda taka zupełnie pomija normy ogólne, a rzecz całą sprowadza do pojedyńczych wypadków. Gdy zaś wyszczególnienie wszystkich nastręczyć się mogących wydarzeń jest niemożliwe, to z kolei rzeczy kodeks kazuistyczny nigdy pełnym nie będzie. Zawsze znajdą się w życiu okoliczności, których prawodawca nie przewidział i których zatem podciągnąć pod istniejące przepisy niepodobna. Jeśli wogólności wszystkie kodyfikacye unikać powinny K-i, to już przedewszystkiem uwaga ta stosować się musi do kodeksów cywilnych. Prawo cywilne, jak tego codzienne spostrzeżenie dowodzi, rozwija się, w porównaniu z innemi dziedzinami stosunków prawnych, najpowolniej. Zdobycze naukowe, doświadczenia praktyczne, wymogi życiowe, najpóźniej przedostają się do kodeksów cywilnych, które też służyć muszą prawie bez zmian na całe szeregi dziesiątków lat. Dlatego też redaktorowie kodeksów cywilnych dążyć muszą do tego, iżby przepisy w nich zawarte były możliwie najogólniejsze, tak, aby rozwijające się coraz bardziej potrzeby, oraz powstające ciągle instytucye znaleźć mogły w kodeksach, na razie przynajmniej, dostateczną opiekę prawną. — Owóż przy systemie kazuistycznym jest to do osiągnięcia niemożliwe, a właśnie brak K-i czyni, że kodeksy cywilne, dawno nawet wydane, pod wielu względami dostroić się mogą do nowych potrzeb i wymagań. Z kodeksów europejskich kodeks Napoleona cechuje właśnie system obcy K-ce. To też sprawia, że zbiór, wydany 100 lat temu, dało się zastosować do takich instytu-cyj prawnych, o których prawodawca francuski myśleć nawet nie mógł. Natomiast kodeksy średniowieczne odznaczały się K-ą, a z nowszych Zbiór praw cywilnych, obowiązujący w Cesarstwie (T. X cz. I), wyróżnia się nadzwyczajną K-ą, z którą redaktorowie opracowywanego o-becnie nowego kodeksu dla Rossyi ustawicznie

H. K.

Kazuńskie lub Kozuńskie starostwo nie-grodowe w wojew. Mazowieckiem, nad Wisłą wprost Zakroczymia. W r. 1630 składało się z wsi Kazuń i Grocholice albo Grocholę wraz z rybołówstwem. W r. 1660 należało do Ludwiki Maryi. W r. 1771 trzymała je jure commu-nicativo Katarzyna Hylzenowa, wojewodz. mińska; płaciła kwarty 1273 zł. 4 gr., hyberny 742 złot. 25 gr. Na sejmie rozbiorowym roku 1773—75 stany nadały je synowi jej, Józefowi Hyizenowi (ob.).

Kazwin, miasto w Persyi, na południo-wschód Elbursu, w prowincyi Irak-Adini, otoczone ogrodami i winnicami; liczy 40000 m-ców, posiada wielki bazar, garbarnie i przędzalnie, fabryki wyrobów żelaznych; hodowla wielbłądów i bydła. Znaczenie swe K. zawdzięcza położeniu w punkcie przecięcia dróg Teheran-Reszt, K.-Hamadan i Tabris-Teberan. Zwłaszcza od czasu otworzenia kolei żelaznej Zakaukaskiej znaczny

z. N.

Kazwini Zakarja ibn Muhammed ibn MahmGd, znany autor arabski (ur. w m. Kaz-winie, w Persyi, około r. 1203—um. r. 1283). K. pochodził od sławnego jurysty mahometańskiego, Auas ibn Malik; z niewiadomej przyczyny musiał opuścić miasto rodzinne. Przebywał w Damaszku, a następnie sprawował urząd kadiego w Wasit i Hilla.

Dr s. p.

Kazy-Girey, han krymski, ob. Gązi-Gierej.

, Kazykumycki język, jeden z języków kaukaskich, którym mówią Lakowie, zamieszkujący środkową część Dagiestanu, na północnej pochyłości Kaukazu, zwani przez inne plemiona Kazy-kumykami (Ghazi-Kumük), przez sąsiednich zaś Awarów—Tumalami. Obszar ich mowy ciągnie się na zachód do rzeki Koisu, na północ do rz.

wi-1 ‘cie-

Ozen, na południe do rz. Gurieni, na wschód do podgórza Tabasseran. Pod względem fonetycznym język K. zbliżony jest do jęz. abcha-skiego (ob. Enc. t. XXXV. 184), z tą różnicą, że gdy abchaski ma samogłoski e, o, i, u miary jednostajnej, w kazykumyckim samogłoski te są krótkie i długie; ze spółgłosek zaś abchaskich język K. nie posiada między głośnemi brzmień dz, dżf tylko ciche c, cz, oraz odpowiednie im przy-dechowe ch, czh, nadto ma kh, th; nie ma zaś połączeń takich jak sf, cf, hf, gf itp., które stanowią właściwość mowy abchaskiej. Imiona w swojej formie nie odróżniają rodzaju, lecz słowo (czyli właściwie wyrażenie słowne), odnoszące się do imienia, które jest podmiotem, otrzymuje pewne oznaczenie rodzaju, polegające na rozróżnianiu jestestw żyjących od nieżyjących, męskich od żeńskich; wykładnikiem rej różnicy jest pewien przedrostek (d-, b-) dołączany do słowa; np. adamina uri ‘człowiek jest’, aran-tal b-uri ‘ludzie są’ (6 jest oznaką 1. mnogiej przed słowem), ni-nu d-uri ‘matka jest’ (d oznaką osoby żeńskiej), ninu-hlu b-uri ‘matki są’ itp. Prócz tego do o-znaczenia liczby mnogiej służą liczne przyrostki, dodawane na końcu imion, np. warani ‘wielbłąd’ 1. mn. waran-tu; ’ol ‘krowa’ 1. mu. ’ol-du; nai ‘pszczoła’ 1. m. nai-rdu; maz ‘język’ 1. m. maz-ru, i t. d. Pod względem odróżniania rodzaju za pomocą przedrostków (d-, b-) przed słowami, w języku K-im są cztery kategorye imion; 1. imiona istot rozumnych rodzaju męskiego (bez przedrostka, np. usu uri ‘brat jest’),

2. imiona istot rodzaju żeńskiego (przedrostek d-, np. ninu d-uri ‘matka jest’), 3. imiona istot nierozumnych (zwierząt), przedmiotów, które można uważać za żyjące, np. ciała niebieskie, morze, las, pewne części ciała ludzkiego (przedrostek b-, np. tsu b-uri ‘koń jest’), 4. przedmioty albo rzeczy (jak materjały, wyroby), oraz pojęcia umysłowe (np. oznaczenie czasu), nadto istoty rozumne, pomyślane jako rzeczy, np. kobieta młoda, nierządna, czarownica itd. (przedrostek d-, np. tsharâ d-uri ‘włos jest). Jak z przykładów powyższych widać, budowa języka K-ego jest przyczepkową czyli aglutynacyjna. Występuje ona w całej okazałości w formach de-klinacyjnych i konjugacyjnych i jak w większości języków przyczepkowych, jest bardzo prawidłowa. Prawidłowość ta polega na stałym, na jednakich zasadach opartym przyczepianiu pewnych słówek i pojedyńczych brzmień (wyrażających stosunki) do pni czyli pierwiastków tego języka. Język K. odznacza się niezwykłą mnogością form przypadkowych czyli deklinacyjnych: za pomocą różnych przyrostków dodawanych do pnia jako osnowy, która jest zarazem formą mianownika, tworzy ich 47, a nieraz przeszło 90; oprócz form takich jak: dopełniacz, celownik, wołacz, obecnik (adessivus), pochodnik (ablati-vus), narzędnik itp. (np. hata ‘dom’, D. hat-lu-1 ‘domu’, C. hat-lu-n ‘domowi’, W. hata-i, O. hat-lu-h, P. hat-lu-śa, N. hat-lu-inu...), język ten posiada nadto szeregi form, utworzonych również przez dodawanie dwuch lub trzech przyrostków po wyrazie, form, odpowiadających naszym formom przyimkowym, a więc przypadkom: z przy-imkiem w, z przyimkiem na, pod, za, obok, około, i w każdej z tych kategorji oddaje różne odcienie odległości miejsc; np. postaci przypadków odpowiadające naszym z przyimkiem w: spoczynkowy (inessivus) hat-lu-bu ‘w domu’; wynośnik

1-szy (elativus I) hat-lu-ba ‘z domu’, wynośnik 2-gi (elativus II): hat-lu-b-atu ‘z domu precz’; wnoś-nik (illativus) hat-lu-bu-n ‘w dom’; przechodnik (prosecutivus) hat-lu-bu-h ‘przez dom’; kierownik (conversivus) hat-lu-bu-nai ‘ku środkowi domu’; w każdym z tych sześciu przypadków przyrostek -bu lub -b zawiera znaczenie przyimka ‘w’. Podobnych sześó form przypadkowych tworzy się za pomocą przyrostka -i, znaczącego ‘na’, i tyleż form za pomocą przyrostka -lu ze znaczeniem '‘pod’ i t. d. Przymiotniki język K. tworzy z każdego wyrazu, dodając przyrostek -sa; np. gan ‘blizko’, gan-sa ‘blizki’; haqenu ‘dziś’, ha-qenu-sa ‘dzisiejszy’; adamina ‘człowiek’, adami-na-sa ‘ludzki’; hatlubu ‘w domu’, hatlubu-sa ‘znajdujący się w domu’. Przez dodanie cząstki -na-między osnowę i przyrostek przymiotny (-sa), przymiotnik otrzymuje pojęcie stałości i trwałości; np. hun-sa znaczy ‘wielki’, hun-nâ-sa ‘statecznie wielki’, i dla tego wyraz ten używa się jako określenie przymiotu Boga. Zaimki osoby

1-ej i 2-ej mają postaci jednakie na trzy rodzaje (na ‘ja’, tu-1 ‘mnie’... ina ‘ty bie’...); zaimek osoby 3-ej odróżnia w przypadkach zależnych rodzaj męski istot rozumnych (mężczyzn) od pozostałych kategorji; np. tâ ‘on, ona, ono’, tana-1, ‘jego’ (o mężcz.), tani-1 ‘jej, jego’; tana-n ‘jemu’ (mężcz.), tani-n ‘jej, jemu’ i t. d. Odmiana przez przypadki przedstawia długi szereg form, utworzonych za pomocą tychże przyrostków co i w odmianie rzeczowników. Zaimek dzierżawczy wyraża się dopełniaczem zaimka osobowego; np. tu-1 usu ‘mój brat’ (tu-l = ‘mnie’); wâ ’ortsh uri tu-1 ‘ten chłopiec jest mój’. Obok tego jednak forma dopełniacza zaimka osobowego (tu-1, wi-1...) może byó zmieniona na zupełny przymiotnik przez dodanie przyrostka -sa; np. tul-sa tsu ‘mój koń’; temu znowu przymiotnikowi można nadać pojęcie stałości przez wtrącenie przyr. nâ, tak że np. wyrażenie tul-nâ-sa tsu, znaczące ‘mój koń’, oznacza konia, który był i jest moim. Oprócz tych język K. ma także zaimki wskazujące (wâ, mû...), pytające (tsu, tsi ‘kto, co’) i inne, z odmianą przez przypadki przyczepkową. Zaimka względnego język K. nie posiada.—Słowo nie ma najistotniejszego znamienia swojego, tj. osoby; natomiast przy słowie wyrażają się cechy rodzajowe, za pomocą pewnych cząstek (d-, b-), jak przy imionach. Różnicę zaś między liczbą pojed. i mnogą w 1-ej i 2-ej osobie wyrażają samO'

masz

‘być’ przedstawia formy następujące czasu te-raźniej szego:

‘on, ona, ono jest’ ‘my jesteśmy’

‘wy jesteście’

‘oni, one są’

1895).

szyły się powodzeniem.

K|cki Walenty, słynny w swoim czasie pszczolarz. Żył w wieku XVII. Zarządzał dobrami Komarno, należącemi do Ostrorogów. Dzieło jego o pszczelnictwie ogłosił drukiem Jan Ostroróg p. t. „Nauka koło pasiek z infor-macyi Walentego Kąckiego, u mnie Jana Ostro-roga, Wojewody Poznańskiego, spisana” (Zamość 1614, wyd. 2-e Lublin 1636; przedrukowana w Wilnie 1821, potem w „Pszczolnictwie” Adama Mieczyńskiego, Warszawa 1858, i oddzielnie tamże 1862).

Kącki, ob. Kątski.

Kądziel, ob. Kołowrotek.—Wyraz K. służy też na oddanie pojęcia oderwanego od przedmiotu ży-

głoski końcowe a i w; np. od słowa ai ‘robić’, jest czas teraź. w 1-ej os.: na â-ra, d-â-ra, b-â-ra ‘ja robię’, os. 2-ga: ina â-ra, d-â-ra, b-â-ra ‘ty robisz’..., w licz. mnogiej: 1. żu b â-ru, d-â-ru ‘my robimy’, 2. zu b-â-ru, d-â-ru ‘wy robicie’... Tryby są: oznajmujący, możebny (przypuszczalny), życzący, warunkowy, skutkowy i rozkazujący. Czasy mają swoje przyrostki i niektóre bywają dwuch rodzajów, a m.: podwójny czas teraźniejszy ze znamieniem -ra, jeden prosty, np. od słowa u ‘być’ osoba 1-sza: na u-ra, d-u-ra, b-u-ra ‘ja jestem’; od ai ‘robić’: na â-ra, d-â-ra, b-â-ra ‘ja robię’..., drugi przymiotnikowy albo imiesłowowy z wtrąconym przyr. -sa, np. na u sa-ra, d-u-sa-ra, b-u-sa-ra ‘ja jestem będący’, na ai-sa-ra, d-ai-sa-ra... ‘ja jestem robiący’..., gdzie forma 1-sza odnosi się do osoby męskiej, 2-ga do żeńskiej, 3-cia do zwierząt i nieżywotnych; czas przeszły ze znamieniem -jau, -ja, np. na u-jau, d-u-jau ‘ja byłem’ i przeszły przymiotnikowy: na u-sa-jau, d-u-sa-jau ‘ja byłem będący’; aoryst z przyrostkiem -nda, -unda, np. na û-nda, d-û-nda ‘ja robiłem’; przyszły podwójny z przyr. -anda: na ânda, d-ânda... ‘ja będę’. Do czasów tych należy jeszcze forma za-miarowa, t. j. wyrażająca zamiar wykonania czynności (odpowiadająca łacińskiemu futurum periphrasticum), np. na ân-thî-sa-ra, d-ân-thî-sa-ra... ‘mam zamiar robić’, ina ân-thî-sa-ra... zamiar robić’ i t. d. Odmiana słowa u

L. p. 1. na u-ra, d-u-ra, b-u-ra ‘ja jestem’

2.    ina u-ra, d-u-ra, b-u-ra ‘ty jesteś’

3.    tâ u-ri, d-u-ri, b-u-ri L. m. 1. żu b-u-ru, d-u-ru

2.    zu b-u-ru, d-u-ru

3.    tai b-u-ri, d-u-ri

cz. przeszły (prosty):

L. p. 1. na u-jau, d-u-jau, b-u-jau ‘ja byłem, byłam’

2.    ina u-jau, d-u-jau, b-u-jau ‘ty byłeś, byłaś’

3.    tâ u-ja, d-u-ja, b-u-ja ‘on, ona, ono był, a, o’ L. m. 1. żu b-u-jau, d-u-jau ‘byliśmy, byłyśmy’

2.    zu b-u-jau, d-u-jau    ‘byliście, byłyście’^

3.    tai b-u-ja, d-u-ja    ‘oni byli, one były’.

Przeczenie w formach słownych wyraża się za pomocą przedrostka aha-, ha- na początku słowa; formę pytającą tworzy przyrostek -u, dodany po słowie (np. uri ‘on jest’, uri-u? ‘czy on jest?’); pytanie zaś z powątpiewaniem oddaje przyr. -hau (np. tâ uri-bau śawa? ‘czy on miałby być w domu?’, tâ aha-ri-bau sawa? ‘czy on nie miałby być w domu?’).—System liczenia w języku K-im jest dziesiętny, przyczym służą trzy formy dla wyrażenia rodzajów: 1-a osobowa męska, 2-a os. żeńska, 3-a przy nazwach zwierząt i przedmiotów nieżywotnych; np. 1, tsa-wa, tsa-ra, tsa-ba; 2, khi-wa, khi-ra, khi-ba; 3, śan-wa, san-da, san-ba; 4, muq-wa, muq-ra, muq-ba, i t. d.—Literatura. A. Schiefner „Bericht über P. v. Uslar’s Kasikumükische Studien” (w «Mémoires de l’Académie des sciences de St. Petersbourg» t. VIL serja X, 1816); Fryd. Müller „Grundriss der Sprachwissenschaft” (t. III cz. II, Wiedeń 1887, str. 83 nst.); R. Erckert „Die Sprachen des Kaukasischen Stammes” (Wiedeń

A. A. K.

Każyński Wiktor (* 18 grudnia 1812 w Wilnie—f 1870 r.), kompozytor muzyczny. Po u-kończeniu uniwersytetu wileńskiego, ze stopniem kandydata obojga praw, poświęcił się wyłącznie muzyce, choć był samouczkiem, z wyższą teoryą kompozycyi nieobezuanym. Będąc jeszcze w u-niwersytecie, K. napisał muzykę do melodramatu „Świtezianka”, „Sierota żołnierz” i kilku innych, oraz operetki: „Antoś i Antosia”, „Wilk na pokucie” i „Asinus asinum fricat”. W roku 1836 objął dyrekćyę opery niemieckiej w Wilnie, sprowadzonej przez Schmidkoffa. W 1838 napisał melodramat „Podziemny wychowaniec”, a w r. 1840 operę „Żyd wieczny tułacz”. Przesiedliwszy się do Petersburga, skomponował dla sceny tamtejszej operetkę, oraz muzykę do dramatu Polewoja „Russkij morjak”. W r. 1844 odbył ze Lwowa podróż artystyczną po Niemczech, a wrażenia tej podróży spisawszy w formie listów (do S. A. Lachowicza), wydał w dziełku p. t. „Notatki z podróży muzykalnej po Niemczech” (Petersburg 1845). Wróciwszy do Petersburga, K. za wpływem Lwowa i Wielhor-skiego, otrzymał w r. 1845 miejsce kapelmistrza opery cesarskiej; w trzy lata później u-tworzył operę „Mąż i żona”, która jednak powodzenia nie dostąpiła. Prócz tego K. napisał wiele uweratur, kantat, fantazyj, pieśni (pięć zeszytów), oraz mnóstwo polek na orkiestrę, które uprawiał z zamiłowaniem szczególnem. Przyjaciele K-go mocno w swoim czasie przechwalali jego talent kompozytorski, w pismach polskich i rossyjskich. W rzeczywistości posiadał on zdolności wogóle nie osobliwe, a przedewszystkiem zbywało mu na wyższej ogładzie muzycznej. Stąd wszystkie jego dzieła, z wyjątkiem kilku drobnych pioseuek chóralnych, zwłaszcza „Wlazł kotek na płotek”, jako opracowane po dyletanc-ku, a przytem pozbawione form prawidłowych i melodyj oryginalnych, nigdy rzetelnem nie cie-

A. Pol.

St. Bew.

M-cho.

cia powszedniego i jest wtedy symbolem kobiecości, kobiety w jej przynależności do pewnego rodu. Podkład takiego pojęcia znajduje się w wyrażeniu po kądzieli, oznaczającem ciągłość pokrewieństwa, rodowód i wywód rodu przez kobiety, a także i samo potomstwo żeńskie (wyr. po kądzieli idzie np. z Potockich; ród wygasł nawet po kądzieli, gdy ostatnia kobieta w rodzie zmarła). Odpowiednikiem dla wyrażenia po kądzieli jest — po mieczu, oznaczające ciągłość rodu przez potomstwo męskie i, podobnie jak przy kobietach, samo to potomstwo. Kobieta, gdy przez małżeństwo wchodzi ze swego rodu w ród swego męża, tracąc nazwisko, również i rodowość swoją w rodzie mężowskim zatraca, tak, iż, choćby miała najdalszych zstępnych, ród jej własny w niej samej wskutek małżeństwa istnieć już przestaje, utrzymuje się tylko pokrewieństwo między nią i jej zstępnymi a dawnymi współ-rodowcami. Dlatego też bez względu na żyjące jeszcze potomstwo kobiety w nowym rodzie, do którego weszła, mówi się o dawnym, z którego wyszła, że już wygasł, jeśli ostatni w nim potomek po kądzieli lub po mieczu żyć przestał. Nie wyłącza to wszakże spadkobrania na zasadzie pokrewieństwa, które, trwając dalej, również prawo spadkowe, na niem właśnie oparte, w mocy swej utrzymuje, tak względem samej kobiety w inny ród weszłej jak i względem jej zstępnych. Pojęcia po kądzieli i po mieczu stosują się tylko do pokrewieństwa; powinowactwo zawiązuje się zawsze jednocześnie i przez kobietę i przez mężczyznę, bo jest skutkiem małżeństwa, i tylko przez małżeństwo zadzierzgnąć się może. Krewni żony są powinowatymi męża, krewni męża—powinowatymi żony, a węzeł ten dalej już, po za męża i żonę, nie sięga. Do dwu grup powyższych nazwy tu wyłuszczone się nie stosują.    ⁸-

Kądzielno, ob. Cassytha.

Kąkol, ob. Agrostemma.

Kąkolewnickie starostwo niegrodowe, w woj. Lubelskiem, ziemi Łukowskiej. W r. 1660 należały do niego wsie: Kąkolewnica z folw. i wy-braniectwem, Ruska Wola, Trzebieszów z folw. W r. 1771 trzymali je Szaniawski Nereusz i Ludwika z Załuskich; opłacali kwarty 3 915 zł. 23 gr., hyberny 1145 zł. 28 gr. — „Enc. Org.” mn.

Kąkolnica, ob. Agrostemma.

Kąpiel chemiczna, nazwa, w chemii i technice, przyrządu, służącego do równomiernego ogrzewania ciał. Istotną część K-i ch-ej stanowi substancya, za pośrednictwem której doprowadzamy ciepło do naczynia zawierającego ciało, które ma być Ogrzane. Wśród licznych substan-cyj, do tego celu używanych, najpierwsze miejsce zajmuje woda, dalej piasek, parafina, łatwo topliwe stopy metali, jak stop Wood’a i inne; stąd też rozróżniamy kąpiele wodne, piaskowe, parafinowe i t. d. W tak zwanej „kąpieli powietrznej” ciepło doprowadza się jedynie za pośrednictwem warstwy powietrza, otaczającej naczynie ogrzewane.

Kąpiel nasłoneczna (medyc.), ob. Kąpiele.

Kąpiele i Łaźnie. Kąpielą w znaczeniu naj-ściślejszem nazywamy zanurzenie na czas pewien w płynie jakimkolwiek (zwykle w wodzie), bądź ciała całego po szyję, bądź części jego tylko; w znaczeniu obszerniejszem zaś do K-i zaliczamy również polewanie ciała, natryski (Douche), jako też pogrążanie się w mule, piasku i t. p , oraz wystawianie się na działanie powietrza ogrzanego, pary wodnej, gazów, promieni słonecznych, nakoniec elektryczności.— K., zwłaszcza z wody, stosowane bywają albo w celach hygienicznych, albo też w leczniczych. Pomówimy naprzód o pierwszych.—K-l zwykła, w wodzie czystej, może być zimna (15—20°C), chłodna (20 — 28°C), letnia (28 — 34°C), ciepła (34 — 40°C) i gorąca (40 — 46°C); działanie jej na ustrój ludzki zależy od wody samej, jako też od stopnia jej ciepłoty. — Ciało zanurzone bądź w wodzie, bądź w cieczy innej jakiej, 1) odczuwa prędzej i wyraźniej wrażenie ciepłoty;

2) gęstość wody, 700 razy większa od gęstości powietrza, wywiera też ciśnienie większe na powierzchnię ciała; 3) chłonienie skórne (ahsorptio) odbywa się jeno w płynach posiadających ciepłotę niższą od ciała, jest zaś w stosunku prostym do czasu trwania K-i. Podług doświadczeń, które podjął Dur i au, w K-i o ciepłocie 22 — 25°C w ciągu 14 minut ciało zanurzone wchłania .16 gramów wody; w 45 minut 35 gr.; w 75 minut 45 gram.; to nam tłómaczy, czemu K. chłodna zaspakaja pragnienie. Badacze inni wątpią jednakże o możliwości wchłaniania wody przez skórę, opierając zdanie swe na tern, że ciało po K-i nieraz waży mniej niż przed nią.

4) K-e o ciepłocie wyższej niż ciało pobudzają przeziew skórny (perspiratio), wzmagający się w stosunku do trwania i ciepłoty K-i; 5) jeżeli ciepłota ciała i wody są równe zupełnie, następuje też równowaga między wchłanianiem i prze-ziewaniem. — Oprócz własności tych, wspólnych K-om, posiadają nadto jeszcze odrębne, i tak: w K-i ciepłej oddech staje się głębszym, powietrze zaś wydychane zawiera więcej kwasu węglowego, co jest wynikiem ciśnienia powiększonego w naczyniach krwionośnych, które także przyśpiesza i zwiększa wydzielanie się moczu. Obieg krwi w skórze przyśpiesza się; podrażnione ciepłem zakończenia nerwów skórnych wywołują odruchowo zwężanie się naczyń mózgowych, co pociąga za sobą zmniejszenie dopływu krwi do mózgu, więc obniża też chwilowo czynność jego. K. ciepła zatem zwiększa wydzielania z ustroju wyników przemiany materyi, przez co działa ożywczo i uspakajająco. Używanie zbyt często K-i takich, zwłaszcza jeżeli się długo w nich przebywa, wydelikaca skórę zanadto, czyniąc ją zbyt wrażliwą na wpływy zewnętrzne (zaziębienie); aby temu zapobiedz, dobrze jest po wyjściu z wanny ciepłej, a tem-bardziej gorącej, oblewać ciało wodą chłodną.— K. zimna lub chłodna przedewszystkiem obniża ciepłotę ciała, czemu wszakże do pewnego stopnia przeszkadza kurczenie się naczyń krwionośnych skóry, wywołane przez zimno, a przez to zmniejsza się dopływ krwi do skóry. Aby wyrównać utratę ciepła, nastaje w ustroju utlenianie się raźniejsze, które jeszcze podwyższa ruch mięśni, wykonywany zwykle w K-ach rzecznych (pływanie). Oddech i tu staje się głębszym, wydzielanie się mocznika wzrasta, co znów świadczy o przyśpieszeniu odbywania się przemiany materyi. Ponieważ dopływ krwi do skóry wskutek zimna się zmniejsza, więc wynika stąd przepełnienie pewne naczyń głębiej położonych, a to znów pobudza serce do działalności silniejszej. Podrażnienie zakończeń nerwowych w skórze, wywołuje odruchowo wzmożenie się ruchu robaczkowego jelit, oraz skurczliwości mięśni gładkich (ob. Mięsień) całego ustroju. K. więc zimna podnosi wogóle działalność ustroju, czemu przypisać należy po niej uczucie pokrzepienia i wzmożenie łaknienia. Używauie częste K-i zimnych hartuje ciało, nadając mu odporność przeciwko wpływom zewnętrznym. Skutki te zbawienne zwiększają się jeszcze, jeżeli z K-ą zimną łączymy ruch żywy, tj. pływanie. — K. zimne są najodpowiedniejsze dla ludzi młodych, lub w sile wieku będących; dzieciom małym i starcom nie służą, szkodzą im nawet nieraz.— Kąpać nie należy się nigdy bezpośrednio po najedzeniu się, lecz trzeba przeczekać godzin kilka (4 — 6).—Podczas miesiączkowania powinny niewiasty unikać K-i wszelkich, zwłaszcza zimnych, które mogłyby je narazić na niemoc ciężką; ciężarne używać ioh mogą, wszakże tylko w tym razie, jeżeli poprzednio już przyzwyczajone były do częstego ich używania; jeżeli nie, wystrzegać się powinny tak ciepłych, jak zimnych, szczególnie zaś gorących. Kąpać się gorąco nie powinny również osoby dotknięte sprawami zapalnemi skóry, zwapnieniem tętnic (arteriosclerosis)₁ rozdęciem płuc, dychawicą (asthma), chorobami serca.—Po K-i zimnej należy się odziewać prędko i ciepło; przed użyciem jej nie trzeba być nigdy zmęczonym cieleśnie lub umysłowo wzburzonym. Przebywania w K-i chłodnej nie należy nigdy przedłużać zbytecznie, osobliwie jeżeli się w niej nie pływa; im woda zimniejsza, tern krócej zabawiać się w niej; z chwilą gdy się doznawać zaczyna przykrego uczucia zimna lub dreszczyków, bezwarunkowo natychmiast wyjść z niej wypada. — Pobyt w K-i gorącej (do 45°C) także nigdy dłużej trwać nie powinien jak 3 — 5 minut. K. chłodna trwać może 15—20 minut, letnia ¹/₂ godziny do 3 kwadransy, przyczem jednak uważać na to trzeba, aby woda nie stygła.—Jeżeli woda, w której się kąpiemy jest w ruchu (morze, K. faliste, sztuczne, natryski), działa, chociaż nie jakościo-wo, ale ilościowo, silniej niż spokojna.—Działanie łaźni, czyli K-i parowej, albo t. zw. „rzymskiej”, nie jest zupełnie takie samo, chociaż podobne do działania gorącej. — Gdy chodzi jeno o utrzymanie ciała w czystości, najodpowiedniejsze ku temu są K-e ciepłe, połączone z namydleniem, a zakończone oblaniem wodą chłodną.— K-e bywają albo naturalne, albo sztuczne; więc brane w rzekach, stawach, morzu i w źródłach ciepłych, z ziemi tryskających, należą do pierwszych, do drugich zaś urządzane bywają zakłady umyślne, albo łazienki domowe (ob. niżej).— Dotąd mowa była tylko o K-ach całkowitych, używanych w celach ogólno - bygienicznych, teraz zwrócić się nam przyjdzie do K-i leczniczych, posiadających cele wyłączniejsze, często jednak zbiegające się z czysto hygienicznemi.— K-e lecznicze podzielić można na całkowite (wanny) i na miejscowe, nazywane też kąpioł kami. A. K. całkowita (Balneum totale s. universale) wymaga naczynia odpowiedniego (wanny), mogącego objąć przynajmniej 200—300 litrów (50—75 garncy) wody, jeżeli osoba dorosła, siedząc na dnie jego, ma się zanurzyć po szyję; dla dzieci naczynie samo, jak również ilość wody musi być odpowiednio mniejsza. Jako przejście od K-i całkowitej do miejscowej uważać można K. połowiczną (Semicupium), w której siedzący na dnie wanny pogrążony jest w wodzie jeno do pasa. Z K-ami tego rodzaju łączy się zwykle zlewanie wodą (Affusio s. superfu-sio). B. K. miejscowe (Balnea topica s. lo-calia), jak sama ich nazwa dowodzi, służą jeno do zanurzania pewnych części ciała, więc też rozmaitość ich musi być niemała; do najczęściej używanych należą: 1) K. nasiadowa czyli n a s i a d (Insessus s. Encanthisma)₁ często niepotrzebnie i nieładnie nazywana z niemiecka „Zycbadem” (Sitzbad), brana zwykle w naczyniach metalowych, umyślnie na to zrobionych, w których kąpiący się siada, nóg ani piersi nie zanurzając.—2) Kąpiołka nożna (Pedüuvium), przeznaczona dla stopy samej, albo też dla nogi po kolano; brana też bywa w naczyniach blaszanych, umyślnych, ale każde inne też do niej służyć może, byleby się w nim ilość dostateczna wody pomieścić mogła.—3) K. ręczna (Bra-chiluvium), mogąca objąć rękę całą od dłoni po za łokieć.— 4) K. dłonna (Maniluvium), przeznaczona tylko dla ręki w znaczeniu najściślej-szem, tj. dla dłoni oraz palców. Szpitale dobrze urządzone i kliniki posiadają do tego wszystkiego naczynia odrębne, najczęściej blaszane, ale wystarczyć też może każde naczynie inne, byleby w nim część ciała, o którą chodzi dostatecznie i wygodnie można było zanurzyć. — Z K-ami leczniczemi, bądź całkowitemi, bądź połowicznemi, często połączone bywają, używane też samodzielnie, polewania (Affusiones s. su-perfusiones), natryski (Embrocationes) i K-e czyli natryski dżdżowe (Impluvia), stosowane szcze-

gólnie w leczeniu wodą zimną (ob. Hydrothe- I mierny się K-ami, których podstawą jest woda rapia, gdzie znajdują się szczegóły różne, tu j z dodaniem leków różnych w niej rozpuszczal-opuszczone). — K-e w lecznictwie, pomijając tu działanie ich ogólno-fizyologiczne, o którem była już mowa powyżej, mają jeszcze na widoku osiągnięcie celów innych, wyzyskując przytem wodę samą oraz ciała w niej rozpuszczone, jako też jej ciepłotę; nadto bądź obecnie jeszcze są w użyciu, bądź dawniej były, płyny lub ciała inne, półpłynne, stałe, nakoniec gazowe, do K-i również służące. — K-e chłodne lub zimne ważne nieraz oddają usługi, w chorobach zapalnych albo zakaźnych, będąc środkiem pewnym do obniżenia gorączki; działanie ich jest szybkie, ale nie długotrwałe, ponieważ nie usuwają przyczyny podnoszącej ciepłotę ciała, lecz obniżając gorączkę znacznie, chociażby na godzin kilka, są środkiem znakomitym, który powtarzać można w miarę potrzeby i po kilka razy wciągu doby. K-e ciepłe wogóle przynoszą ulgę osobom cierpiącym na kurcze, podrażnienie nerwowe, nerwobóle, gościec (rheumatis-mus), dnę (arthritis)-, gorące uśmierzają ból nieznośny, towarzysząoy kolce żółciowej lub ner-czanej (por. Kamica ż. i n.) i t. p. — Chirurgia posługuje się K-ami ciepłemi, miejscowemi bardzo często, stosując nieraz trwające po kilka godzin lub dni nawet, w razie zmiażdżeń członków, albo innych uszkodzeń ciężkich, przyczem zwykle do wody dodawany bywa jeszcze jaki środek odkażający (kwas karbolowy, borny, sublimât i t. p.). — K. ciepłe całkowite, trwające również długo, stosowane bywają tak samo w razie oparzeń rozległych, owrzodzeń skóry, zajmujących powierzchnie znaczne, oraz w niektórych innych cierpieniach skórnych, jak np. pęcherzyca (pemphigus), świerzbiączka (prurigo), łuszczyca (psoriasis); rozumie się, że do stosowania K-i takich, potrzebne są przyrządy u-myślne, utrzymujące wciąż ciepłotę wody jednaką, umożliwiające jej dopływ i odpływ, a nadto i wanny urządzone tak, aby chory mógł w nich leżeć wygodnie bez dotykania się ich dna.—

nych, albo tylko mechanicznie domieszanych, bądź mineralnych, bądź roślinnych, wspomnimy w krótkości o płynach innych, także czasami, zwłaszcza dawniej częściej niż dziś, do K-i u-żywanych. — Już panie rzymskie, nie tyle dla zdrowia, ile dla wydelikacenia skóry, używały K-i z mleka ciepłego, czystego; dziś t. zw. „K-e mleczne", o ile wogóle są jeszcze w użyciu przeciwko niektórym przypadłościom skórnym, składają się z wody ciepłej, do której na wannę dolewa się 3—4 garncy mleka świeżego, niezbieranego; daleko taniej cel ten sam osiągnąć można przez dodanie do K-i ilości odpowiedniej krochmalu zagotowanego, lub otrąb pszennych.— K-e z serwatki do dziś-dnia, w Niemczech i w Szwajcaryi szczególnie, stosowane bywają przeciwko przypadłościom różnym, tak zewnętrznym, jak wewnętrznym. Na K. dla osoby dorosłej wychodzi około 200 litrów (50 garncy) serwatki, przyrządzanej najczęściej z mleka krowiego, rzadziej z owczego, która ma być jeszcze skuteczniejszą. Ciepłota K-i takiej wynosi 25—30°C; często do serwatki dodawane bywają w stosunku rozmaitym wody mineralne, naturalne lub sztuczne. K-e serwatczane przeważnie wydawane bywają tylko w miejscowościach: Reh-burg (Hannower), Liebenstein (ks. sasko-mejnin-geńskie), Schlangenbad (ks. Nassau), Ischl (Au-strya), Interlaken (Szwajcarya) i Rorschach nad jeziorem Bodensee, a także w Bessarabii.—Skuteczność ich—o ile wogóle istnieje—jest wątpliwa, cena zaś bardzo wysoka.— K-e z wina lub z wyskoku nie należą do często używanych, zwłaszcza, że także są nadzwyczaj drogie. W winie czystem, oczywiście, nikt się nie kąpie; są to więc K-e ciepłe z wody, do której dodano większe lub mniejsze ilości wina, wyskoku, rumu, wódki kolońskiej i t. p.; przypisywane im własności wzmacniające nie są wcale dowiedzione, więc też wobec ceny ich wysokiej lepiej ich nie robić wcale. Przepisywane bywają dziś jeszcze najozęściej dzieciom słabowitym, lub ludziom wycieńczonym, chociaż z dniem każdym rzadziej.—K-e rosołowe, właściwe, tj. takie, do których dodaje się rosół wygotowany z 6— 8 funtów wołowiny lub cielęciny, wyjątkowo tylko bywają przepisywane; częściej służą ku temu nóżki baranie, których 4 do 6 wygotowuje się w garncu wody przez 4 lub 5 godzin, dodając później odwar do wanny ciepłej, są to więc właściwie K-e klejowe, o których będzie jeszcze wzmianka poniżej; przypisywana im własność wzmacniająca jest bardzo wątpliwa.—K-e z krwi zwierzęcej, nietylko za czasów dawnych, ale i za naszych jeszcze, niejednokrotnie zachwalane bywały jako środek pomocny przeciwko ble-

Słynny dermatolog wiedeński, Kaposi (ob.), w K-i takiej chorych niekiedy trzymał bez przerwy po kilka miesięcy, dochodząc do wyleczenia żadnym sposobem innym nie dającego się osiągnąć.—K-e gorące miejscowe, ręczne lub nożne, znajdują czasem zastosowanie w celu odciągnięcia krwi do części kąpanych, od części ciała innych, przekrwieniem dotkniętych; K-e ciepłe w sposób ten stosowane mogą też na członkach do pewnego stopnia działać tak samo, jak k a-taplazmy (ob.).— O K-ach mineralnych, naturalnych, mówić tu nie będziemy, gdyż o nich powiedziano już co najkonieczniejsze p. w. Balneologia (ob); tak samo p. w. Hydrotbera-pia (ob.) była mowa o stosowaniu wody zimnej w lecznictwie; natomiast powinna tu być wzmian- dnicy, gruźlicy płuc, osłabieniu ogólnemu i t. d. ka o K-ach leczniczych w znaczeniu ściślejszem, Zwolenuicy K-i tak wstrętnych, aby skuteczność tj. o przygotowywanych sztucznie. — Zanim zaj- ich rzekomą powiększyć jeszcze, radzili łazien

ki urządzać w rzeźnicach samych, aby na chorego, usadowionego w wannie, krew ciepła jeszcze zwierzęcia zarżniętego wprost spływać mogła. Nie mniej wstrętne są t. zw. K-e zwierzęce miejscowe, zasadzające się na tem, że cierpiącą część ciała pogrąża się w brzuchu rozprutym świeżo zabitego zwierzęcia, albo też zawija się ją, lub nawet ciało całe, zwłaszcza gdy chodzi o dzieci, w skórę zdartą ze zwierzęcia, ciepłą jeszcze. Czynnikiem skutecznym w obu razach może być tylko ciepło wilgotne, więc też do celu tego samego dojść można za pomocą kataplazmów (ob.), lub okładów z płatów namoczonych w wodzie ciepłej. — Jeszcze obrzydliwsze są K-e gnojowe, niegdyś stosowane przeciwko chorobom skórnym, a i do dziś jeszcze Die zupełnie zapomniane w lecznictwie lu-dowem; polegały na tem, że chorego na godzin kilka, rozebrawszy go do naga, po szyję zakopywano w gnoju stajennym. Wedle świadectwa

L. Lafontaina (ob.), u nas pod koniec wieku XVIII dziki ten sposób leczenia wśród ludu miał zwolenników, a gdzeindziej lepiej nie bywało.— W krajach, w których wino się rodzi, zwłaszcza we Francyi, są też w użyciu K-e z wytłoczyn winnych [Bains de marc de raisin), w których chorzy pozostają do '/₂ godziny; istotą w nich skuteczną jest kwas węglowy dość obficie w wytłoczynach tych zawarty, oraz ślady niewielkie wyskoku. Używając K-i tych, trzeba strzedz się wdychania kwasu węglowego, aby się nim nie otruć.—We Francyi lud używa również K-i z wytłoczyn oliwek (B. de marc d’olives), które jakoby mają być bardzo skuteczne przeciw gośćcowi, dnie i zapaleniu przewlekłemu stawów, co jest rzeczywiście do pewnego stopnia prawdopodobne, szczególnie jeżeli się do K-i używa wytłoczyn przedtem ogrzanych należycie.—W krajach północnych K-e śniegowe, jako środek ludowy, stosowane bywają do cucenia ludzi zmarzłych, których się sadza po szyję do naczynia napełnionego śniegiem i trzyma się ich tam aż do stopnienia śniegu. Okładanie śniegiem rąk i nóg świeżo odmrożonych, uohodzi też w wielu miejscach za środek wyborny.—Kównież jako środek ludowy, pomagać mający ludziom rażonym piorunem, wymienić tu trzeba t. zw. K-e ziemne, zasadzające się na tem, że chorego, rozebranego do naga, osypuje się całego dość grubo ziemią świeżo rozkopaną.—Do K-i leczniczych, właściwych, dziś jeszcze przepisywanych przez lekarzy, mniej lub więcej skutecznych rzeczywiście, składających się z wody ciepłej i przymieszek rozmaitych zaliczamy: K-e aromatyczne; na wannę wody ciepłej dolewa się naparu z l/i do 1 kilogr. mieszaniny suchego ziela mięty, rumianku, majeranku i korzenia tatarakowego; podobne do nich są K-e z korzenia kozłkowego [Radix Valerianae), którego naparza się 100—250 gramów.— K-e z chlorku wapnia, którego dodaje się do wanny 250—

500 gramów.— K-e garbnikowe, które można sporządzać dwojako, albo przygotowując wywar z 500 gramów kory dębowej albo wierzbowej, lub zamiast niej 100 — 200 gr. dębianek, albo też, co jest dogodniejsze, rozpuszczając w wodzie gorącej 10—50 gr. kwasu garbnikowego (Tanni-num) i dolewając to do wanny.—K-e gorczycz-ne przyrządzać można również dwojako: albo dodając do wanny 100— 250 gr. utłuczonego nasienia gorczycy, albo też dolewając do niej 2 gr. olejku gorczycznego, rozpuszczonego w 25 gr. wyskoku.—K. z igliwia sporządza się dodając do wody odwaru z iy₂ — 5 kilogramów igliwia zielonego, sosnowego lub świerkowego, albo też, co jest łatwiejsze daleko, mieszając z wodą 150—500 gr. wyciągu z igliwia, fabrycznie przygotowanego, do którego dodać można jeszcze kilkanaście kropel terpentyny.— K-e jodowe (tylko w wannach drewnianych albo porcelanowych); 5 — 10 gramów jodu czystego rozpuszcza się w roztworze wodnym jodku potasu (15 gram.), albo soli kuchennej (350 gr.), dolewając potem roztwór do wanny, która powinna być nakryta zupełnie ceratą z otworem wyciętym dla wytknięcia głowy kąpiącego się, a to, aby nie wdychał ulatniającego się jodu; bywają też używane K. z samego jodku potasu (60—120 grm. na wannę).— K. klejowe przyrządza się albo z nóżek baranich, jak już podano wyżej, albo też dolewając do wanny ¹/a do 1 klg. kleju stolarskiego, rozgotowanego poprzednio na rzadko w odpowiedniej ilości wody wrzącej.—K. z kwasem węglowym są znów dwojakie: albo nasyca się wodę kąpielną kwasem, wytworzonym w przyrządzie umyślnie na to przeznaczonym, albo też, co wielu słusznie uważa za dogodniejsze, rozpuszcza się naprzód w wannie ł/a klg. dwuwęglanu sodu, a następnie, gdy kąpiący się siedzi już w wodzie, dolewa się, mieszając '/₂ klg. kwasu cbloro-wodor-nego, co natychmiast wywołuje obfite wydzielanie się gazu. — K. ługowe czyli alkaliczne sporządza się, dodając do wanny 150 — 500 gr. potażu, albo 250 —1000 gr. sody. — K. mineralne kwaśne (nie można ich przyrządzać w wannach metalowych); do wody dodaje się 30—60 gramów kwasu chlorowodornego, azotowego albo siarczanego.—K. morskie sztuczne, noszą nazwę swą dlatego, że bywają przyrządzane przez dodanie na wannę 5 klg. soli morskiej nieoczyszczonej, są to naprawdę solanki (ob. niżej); o K-ach morskich naturalnych będzie mowa jeszcze. — K. mrówczane, rzadko już dziś używane, sporządza się tak:

1—2 klg. mrówek rudych (Formica rufa) naparza się ukropem w worku lnianym, a napar ten, gdy chwilkę postoi, dolewa się do wanny; istotą skuteczną w K-ach tych jest kwas mrówczany, drażniący skórę dość silnie. — K-e mydlane; 100—250 gr. mydła zwyczajnego, uskrobanego, albo tyleż szarego, rozpuszcza się w kipiątku

i dolewa do wanny, to samo osiąga się przez dolanie 60 —100 gr. spirytusu mydlanego (Spiritus saponatus); K. te, aczkolwiek są pomocne w niektórych cierpieniach skóry, zwykle służą tylko do utrzymania czystości ciała.—K. z otrąb;

pieczną, zabijającą już w dawkach drobnych. — K. żelazne, których skuteczność często bardzo bywa przeceniana, można przygotowywać różnie; najdogodniej jest wziąć 30 — 60 gr. siarczanu żelaza (Ferrum sulfuricum oxydulatum) i 120 gr. węglanu potasu oczyszczonego (Kali carbonicum expurgatum), albo 30 gr. siarczanu żelaza, 60 gr. soli kuchennej i 90 gr. dwuwęglanu sodowego (Natrium bicarbonicum)\ sole te, rozpuszczone w wodzie gorącej, dolewa się do wanny; można też w taki sam sposób rozpuścić 8 — 16 gr. fosforanu żelaza (Ferrum phosphoricum oxydulatum), dodawszy dla ułatwienia rozpuszczenia ilość odpowiednią kwasu fosforowego (Acidum phosph.)• używa się też do K-i gałek z winianu żelazowo-potasowego (Ferro-Kali tartaricum), rozpuszczających się łatwo w wodzie gorącej (t. zw. Globuli martiales); nakoniec można wlać po prostu do wanny 15—30 gr. półtorachlorku żelaza (Liquor ferri sesąuichlorati) i zamieszać dobrze.— Tu wspomnieć trzeba też o K-ch z wody nae-1 ek t ry z o wa n e j, zalecanych niekiedy; są to K. z wody ogrzanej do 36°C., jeno podczas gdy kąpiący się w wannie siedzi, przepuszcza się przez nią prądy elektryczne przerywane, indukcyjne (ob. Elektryczność), w ten sposób, że przewodnik opatrzony w blaszkę węglową zanurzony jest w nogach, drugi zaś, zakończony blaszką cynkową, w głowach wanny; prądy puszczone w wannie takiej przebiegają przez wodę i przez ciało kąpiącego się. Nie trzeba brać za jedno K-i tych z t. zw. K-ami „elektryczne-mi, suchemi”, które zasadzają się na tern, że chorego sadza się na stołku odosobniającym i łączy się go z przewodnikiem machiny elektrycznej (ob. Elektroterapia). — To są mniej lub więcej wszystkie kąpiele lekarskie, płynne, do dziś przepisywane jeszcze; do nich słusznie nadto zaliczyć także można K. morskie, podobne w działaniu do solanek sztucznych lub naturalnych, ale działających równocześnie do pewnego stopnia jak natryski (ob. niżej) przez załamywanie i rozpryskiwanie się fal, które też ruchem swym silnym wykonują na ciele kąpiącego się rodzaj mięsienia (massage)-, zaletą wody morskiej jest też jej ciepłota, nie wysoka zwykle i dość równomierna, niepodlegająca zmianom tak częstym i szybkim, jak rzeczna lub jeziorna. Woda morska, bądź ruchem swym ustawicznym, bądź solami w niej rozpuszczonemi wywiera na skórę wpływ pobudzający i drażniący, zwiększając przytem jej przeziew (perspiratio), a wzmaga wogóle dość znacznie szybkość przemiany materyi w ustroju, pobudza łaknienie i działa niezmiernie orzeźwiająco. K. morskie są wogóle bardzo zdrowe, wzmacniające i pokrzepiające, szczególnie zaś są pomocne przeciw zołzom, błędnicy, różnym chorobom niewieścim i nerwowym; część ich skutków zbawiennych zapisać

1—3 klg. otrąb pszennych, zawiązanych w worku lnianym, warzy się w 2-ch garncach wody, a następnie odwar wlewa się do wanny; są raczej kosmetyczne, niż ściśle lekarskie.—K. siarcz an e sztuczne (tylko w wannach drewnianych), należące do bardzo skutecznych w cierpieniach różuych, przyrządzane bywają na sposób rozmaity, i tak: rozpuszcza się w wannie 50—150 gr. 8iarczyku potasowego (Kali sul-furatum), czyli t. zw. pospolicie „wątroby siar-czanej”, dodając następnie 15 — 30 gr. kwasu siarczanego (Acidum suif, crudum), co wywołuje obfite wywiązywanie się siarkowodoru, głównie skutkującego w K-ach tych; to samo osiągnąć można biorąc w stosunku takim samym siarczek wapniowy (Calcium sulfuratum) i kwas solny (Ac. hydr o chloratum crudum). Aby złagodzić drażniące skórę działauie siarki, zwykle dodaje się jeszcze do wanny 250 — 500 gr. kleju stolarskiego, rozgotowanego na rzadko. Jeżeli nie chodzi o działanie siarkowodoru, lecz siarki samej, to wtedy rozpuszcza się w wannie 60 —120 gr. podsiarczanu sodowego (Natrum subsulfurosum), dodając następnie 30—60 gr. octu. —K. słodowe wymagają na wannę 1—3 klg. słodu jęczmiennego, wygotowanego w 4—6 litrach wody; działają na skórę raczej kosmetycznie niż leczniczo.— K. z solanki sztucznej należą do najskuteczniejszych i dlatego też najczęściej przepisywane bywają zarówno dzieciom jak osobom dorosłym; wpływ ich drażniący na skórę jest bardzo silny, pobudzają w niej ruch krwi, podnoszą jej prze-ziew (perspiratio), a przez to wywierają pośrednio wpływ dodatni na przemianę materyi, podnosząc łaknienie i wzmagając zdolność przyswajania (assimilatio) ustroju; skuteczne są zwłaszcza w zołzach i wysypkach skórnych, przewlekłych, oraz w wielu innych jeszcze cierpieniach. Nie ustępują w niczem solankom naturalnym (ob.). Sposób przyrządzania ich jest taki: w wannie drewnianej lub porcelanowej (metalowych trzeba się wystrzegać) rozpuszcza się litr ługu pokrystalicznego, słonego i 1 —2 klg. soli kuchennej, albo też 6 — 9 klg. samej soli kuchennej lub morskiej, oczyszczonej; ciepłota wody wynosić powinna 30 — 35⁰C„ pobyt zaś w wannie trwa 10—20 minut.— K. sublimato-we (w wannach drewnianych lub porcelanowych) należą do środków leczniczych potężnych; sporządza je się, dolewając do wanny 2ya—10 gramów sublimatu (Hydrargyrum bichloratum corro-sivum), rozpuszczonego w ilości odpowiedniej wody wrzącej ; pomocne bywają zwłaszcza w przymiocie (ob.), ale także w cierpieniach skórnych i innych; stosować je trzeba ostrożnie, jednak należy na karb powietrza morskiego, ponieważ sublimât jest trucizną wielce niebez- przesyconego wilgocią słonawą, a nadzwyczaj

86

Bno. Powu, Ilnstr. Zgre. 877. T. XXXV.

czystego, ni ezawierającego kurzu. Przebywanie ₍ ścieśnione albo rozrzedzone (ob. te wyr.), w K-i morskiej powinno być krótkie, najwyżej 10—15 minut trwające i połączone z ruchem ciągłym. Osoby dotknięte wadami serca, albo skłonne do kurczów w morzu się kąpać nie powinny. Woda morska zagrzana, używana w wannie, działa zupełnie tak samo, jak każda inna solanka. — Do K-i leczniczych półpłynnych, gęstych, należą mułowe i borowinowe, składające się z próchnicy (humus) z przymieszkami inne-ini, rozmokłej w wodzie mineralnej; błotem mniej lub więcej gęstem, w ten sposób powstałem, ogrzanem odpowiednio, uapełuia się zwykłą wannę kąpielną, a w niej pogrąża się kąpiący po szyję na minut 10—30, poczem obmywa się z mułu w wannie drugiej, napełnionej wodą czystą i ciepłą. Czynnikami skutecznemi w K-ach tych są: przedewszy stkiem ciepło wilgotne i jednostajne, ponieważ borowina gęsta nie stygnie tak prędko jak woda i łączy w sobie właściwości dodatnie wody ogrzanej i kataplazmu (ob.); na skórę bezpośrednio, a na cały ustrój pośrednio wpływ też wywierają rozpuszczone w niej ciała, jak sole żelazne, zwłaszcza siarczan jego, związki siarczane, szczególnie siarkowodór, a także kwasy: mrówczany, octowy i inne, w próchnicy napotykane. K. borowinowe bywają nieraz bardzo pomocne przeciwko porażeniom różnym, przeciw góśćcowi, wielu cierpieniom macicznym, nerwobólom, chorobom skórnym przewlekłym itd. — Zamiast K-i borowinowych całkowitych stosowane też bywają miejscowe, pod postacią okładów mułowych, grubo nakładanych i pozostawianych godzinami całemi na częściach ciała cierpiących; leczenie takie jest skuteczne przeciw dolegliwościom stawowym, przestarzałym, zapaleniom przewlekłym it.p. — Do K-i zaliczane też bywa zakopywanie bądź ciała całego po szyję w piasku ogrzanym do 45—50°C., bądź też posypywanie nim na kilka centymetrów grubości członków pojedynczych lub brzucha; w Niemczech (Drezno, Köstritz i iu.) istnieją nawet zakłady lecznicze, gdzie takie K. piaskowe systematycznie i podobno z powodzeniem stosowane bywają przeciwko cierpieniom stawów, zatruciom metalami, t. zw. chorobie Brighta (ob.) itd. — Podobne zupełnie do poprzednich są K. popiołowe, u-żywane niegdyś, lecz dziś — przez lekarzy przynajmniej— zaniechane już zupełnie; używano do nich popiołu drzewnego, na sucho ogrzanego.

stosowane w przyrządach umyślnie w celu tym zbudowanych, a działające bądź na ustrój cały, bądź też na drogi oddechowe. Dalej idzie przebywanie w izbach, których powietrze jest zmieszane z gazami innemi, np. z siarkowodorem lub kwasem węglowym; tego rodzaju K. gazowe u-rządzane bywają szczególnie w niektórych miejscowościach, posiadających źródła mineralne, w gazy wymienione obfitujące. Siarkowodór, domieszauy w ilości nieznacznej do powietrza, działa pomocnie w niektórych przypadkach cho-robnych dróg oddechowych, w ilościach zaś większych wpływa nieraz korzystnie na choroby skórne, przymiot itd., może też jemu w wielu razach przypisać należy wyłącznie działanie użyteczne K-i siarczanych. Kwas węglowy działa pomyślnie na układ nerwowy, na niektóre choroby niewieście i skórne. Tego rodzaju K. gazowe urządzane są zwłaszcza w Ems, Vichy itd., gdzie gazy wymienione pochodzą wprost ze źródeł mineralnych; można je wszakże robić i sztucznie, szczególnie gdy chodzi o to, by gazy działały na pewne tylko części ciała, do czego są konieczne przyrządy właściwe, z których gaz pod ciśnieniem zwiększonem może być skierowany na pewne części ciała (K. gaz. miejscor we). —Laugier zaleca bardzo K. tlenowe, miejscowe, polegające na tem, że na części ciała pewne puszcza się przez czas niejaki strumień tlenu znajdującego się pod ciśnieniem znacznem w zbiorniku urządzonym odpowiednio. Lau gier zaleca tlen, w sposób taki użyty, przeciw zaczynającej się zgorzeli (ob.); działanie jego wszakże w razach tych bynajmniej nie jest pewne. — W stopniu pewnym do K-i gazowych zaliczyć wolno parowe, irlandzkie i t. zw. rzymskie, noszące powszechnie miano łaźni. — K. parowe, zwane też u nas dawniej potni kami lub wannami su che mi, polegają na tem, że kąpiący się przebywa czas pewien w izbie napełnionej parą wodną, ogrzaną od 30 — 50°C. (urządzenie łaźni ob. niżej), poci się w niej, poddawany bywa mięsieniu (massage), nacieraniu skóry, namydlaniu, chłostaniu lekkiemu winnikami, nakoniec oblaniu wodą letnią i zimną; albo też na zakończenie zanurza się w zbiorniku wody zimnej, lub staje na chwilę pod natryskiem opryskującym go wodą bardzo zimną. Często, zwłaszcza jeżeli kąpiel ma cel leczniczy, po wyjściu z niej, zawinąwszy się w kołdrę wełnianą, poci się jeszcze, leżąc z go-

Nakoniec wspomnieć można jeszcze K. suche z liści brzozowych, olszowych lub z igliwia, sto- dzinkę w pokoju lekko ogrzanym. — Łaźnia pasowane tak samo jak piasek lub popiół; w tym celu rowa działa na ustrój podobnie jak kąpiel cie-dawniej suszono liście zebrane na zapas, a przed pła lub gorąca, jeno znacznie silniej i skutecz-użyciem ogrzewano je w piecach; w lecznictwie niej, pobudzając bardziej działalność skóry ludowem nie zupełnie jeszcze wyszły z użycia.— i przyśpieszając więcej przemianę materyi w u-Rodzajem innym zupełnie K-i suchych są t. zw. Btroju. Ciepłota ciała kąpiącego się w łaźni pa-K. gazowe, czyli wystawianie bądź ciała całe- rowej, stosownie do swego trwania, wznosi się go, bądź części niektórych jego na działanie ga- chwilowo o 1—3°C., tętuo przytem bije częściej zów. Tu naprzód wymienić można powietrze i pełniej, a tętnice nabiegają widocznie. Ilość

potu, wydzielanego podczas K-i takiej, trwającej V, — 2 godzin, dochodzi od 100 do 900 gramów; w stosunku tym samym zmniejsza się ilość moczu wydzielanego, pomimo, że ilość mocznika wytwarzanego wzrasta, tak samo powiększa się ilość kwasu węglowego, wydychanego, co właśnie świadczy o wzmożeniu się szybkości przemiany materyi w ciele. Polewanie wodą chłodną, zwykle na zakończenie K-i, pobudza nerwy bardzo silnie i skutecznie.—Używa się łaźni ze skutkiem wybornym szczególnie w gośćcu (rheumatismus), dnie (arthritis), nerwobólach (neuralgia) i w różnych przypadłościach innych; działanie jej na ustrój zdrowy jest bardzo korzystne, pokrzepiające, ożywiające i zdrowe. Wystrzegać się łaźni powinni chorzy na płuca, dychawiczni, obarczeni wadami serca, padaczką, cierpieniami mózgu i rdzenia pacierzowego, zwapnieniem tętnic, oraz osoby skłonne do uderzeń krwi do głowy, nakoniec dzieci drobne i starcy.— Powszechnie do wytwarzania pary służy woda zwykła, w ten lub ów sposób ogrzana należycie; czasami używane bywają do tego solanki lub inne wody mineralne, albo też para, wydobywająca się ze źródeł naturalnych, gorących, jak np. na wyspie Ischii, lub w słynnych grotach w Monsummano (ob.). — K. parowe urządzać też można w domu, poza łaźnią, za pomocą przyrządów przenośnych różnych, umyślnie w celu tym wynalezionych, w których opisywanie tu wdać się nie sposób (por. Rickli „Bettdampfbad“ [Tryest 1861]). Najprostszym ze sposobów używanych jest posadzenie kąpiącego się, rozebranego do naga, na krzesełku trzciną wyplatanem, pod którem stoi garnek pełen wody gorącej, i otulenie go po szyję kołdrą wełnianą, spadającą dołem aż na podłogę; miejsce garnka z wodą pod krzesełkiem zastąpić też może lampka napełniona wyskokiem. — Odmianą łaźni parowych są t. zw. K. irlandzkie albo rzymskie, nazywane też tureckiemi. Rodzaj ten łaźni, zaprowadzony naprzód w r. 1856 przez Bar ter a w Irlaudyi, skąd się rozszedł szybko po Europie całej, jest naśladowany podług wzoru łaźni starożytnych i wschodnich, które opiszemy niżej w części historycznej. Działa w nich głównie powietrze suche, ogrzane znacznie, wywołujące pocenie się obfite, po którem idzie kąpiel w wodzie ciepłej i natryski chłodne.—K. tego rodzaju, sprowadzając poty nadzwyczaj silne, wzmagają też potężnie przemianę materyi w ustroju, znacznie więcej jeszcze od łaźni parowej; pomocne są bardzo w dnie, gośćcu, chorobach skórnych niektórych itd., ale też, jako środek hygieniczny, na zalecenie zasługują—szkodliwe zaś są ludziom dotkniętym wadami serca, gruźlicą płuc, dychawicą, cierpieniami mózgu i rdzenia pacierzowego, oraz skłonnym do uderzeń krwi do głowy.— Odmianą K-i są natryski (douches), t. j. oblewania bądź ciała całego, bądź części poszczególnych jego za pomocą wody ciepłej lub zimnej, umieszczonej w przyrządach umyślnych, z których spada z wysokości pewnej, albo też wytryskuje pod ciśnieniem znaczniejszem. Natryskiem najzwyklejszym jest t. zw. kąpiel dżdżowa (niem. Regenbad, łac. impluvium), u-rządzona w ten sposób, że ze zbiornika umieszczonego wysoko i opatrzonego w rodzaj sitka, za pociągnięciem powrózka spada deszcz kro-plißty, gęsty, oblewający całe ciało; z takiego zbiornika również spływać może woda przez cewę lub cewkę strumieniem grubszym lub cieńszym, jedynym, rozpryskując się po ciele, a wywierając na nie równocześnie wpływ uderzeniem swem. Te postaci natrysków najprostsze podlegać mogą odmianom różnym: więc np. deszcz, zamiast spadać z góry, może uderzać na kąpiącego się z dołu, lub z boków, albo nakoniec ze wszech stron naraz; tak samo i strumień wody, grubszy, gdy trzeba, bić może z dołu do góry jak fontanna, albo też z boku. Jeżeli strumień wody spadającej z wysoka jest bardzo gruby, to wtedy natrysk taki nazywamy K-ą spadową (niem. Sturzbad). W użyciu są też natryski tak urządzone, że wypuszczać z nich można dowolnie naprzemian wodę ciepłą i zimną, są to t. zw. natryski szkockie, w celach leczniczych u-żywane, a skuteczne zwłaszcza przeciw porażeniom niektórym. — Natryski wogóle bywają bardzo pomocne przeciwko wielu cierpieniom niewieścim, przeciw porażeniom członków i wywierać mogą to samo zupełnie działanie, co K. zwykłe zimne lub ciepłe, które w wielu razach całkiem zastąpić są zdolne. Wystrzegać się trzeba nazbyt zimnych, jako też spadających z wysokości bardzo znacznych, lub będących pod ciśnieniem sztucznem, przesadzonem, gdyż te szkodzić mogą, zwłaszcza jeżeli działają wprost na głowę. — Do natrysków zaliczyć też można deszczyk bardzo drobny z wody rozpylonej (Bains à Vhydrofère), za pomocą przyrządów u-myślnych, wynalezionych przez Mathieugo (de la Drôme); ma on jakoby zastępować zupełnie K. zimne lub ciepłe, a jest rzeczywiście o tyle bardzo dogodny, że do K-i takiej zużywa się najwyżej 1—2 garncy wody, gdy tymczasem K. w wannie wymaga ich 50 do 75, dlatego też w K-ach ludowych, które powinny być tanie, z korzyścią stosowany być może.—Nakoniec, od wcale niedawna, zaczęto znów zalecać gorąco różnym chorym, zwłaszcza w Niemczech, t. zw. K. powietrzne, słoneczne i świetlne. Pierwsze z nich zasadzają się na tern, że chory, rozebrany do naga, siedzi, leży lub przechadza się na świeżem i czystem powietrzu w zakładach umyślnie na to urządzonych w miejscowościach położonych zdrowo, szczególnie w górach, ale nie nazbyt wysoko. K. takie przedsiębrane bywają w ciągu kilku tygodni codziennie, trwające od kilku minut do godziny i dłużej, rozumie się, że tylko porą letnią i jeżeli ciepłota

(Halla 1900); T. Ra-pou „Traité de la méthode fumigatoire” (Paryż 1824); A. Euleubürg „Die hydro-elektrischen Bäder” (Wiedeń 1883); G. Lehr „Die hydroelektrischen Bäder” (Wiesbaden 1885).

Dzieje kąpieli. Kąpiele w wodzie bieżącej lub stojącej albo też w morskiej są tak dawne, że o badaniu początku ich mowy być nie może. Niewątpliwie tak samo jak dziś ludzie t. zw. „dzicy”, a nawet bardzo wiele zwierząt i ptaków lądowych, używa kąpieli takich, również kąpać się musiano wszędzie od czasów niepamiętnych, gdzie tylko nie brakło wody i gdzie zbyt nizki stan ciepłoty nie powstrzymywał od tego. Nawet niepodobieństwem jest dociec, od kiedy i gdzie po raz pierwszy weszły w użycie K. z wody ogrzanej sztucznie; źródła najstarsze, dla nas dostępne, już bowiem wspominają o nich,

powietrza na to pozwala. Uchodzą za pomocne ludziom małokrwistym, nerwowym, zołzowatym i osłabionym ogólnie, zalecane bywają nawet i w cierpieniach innych.—Ludziom zdrowym postępowanie takie nie zaszkodzi z pewnością, może się im nawet przydać jako środek hartujący; ale pytanie, czy chorym, oprócz podziała-łania korzystnego może na ich wyobraźnię, cośkolwiek pomoże; chyba to jedno, ze ich uczyni odporniejszymi nieco na wpływy atmosferyczne.—Jeśli kąpiel powietrzna odbywa się w dzień pogodny, na miejcu nie ocienionem wcale, to wtedy mamy kąpiel słoneczną, o której czytelnik znajdzie szczegóły dokładniejsze pod wyr. H e 1 i o t e r a p i a. — Zdobyczą najnowszej doby są t. zw. K. świetlne, sporządzane za pomocą światła sztucznego, podobnie działające jak słoneczne; tak w jednych jak drugich działają równocześnie promienie świetlne i cieplikowe, a w wielu razach rozstrzygnąć trudno, którym z nich skuteczność, niewątpliwą zresztą, przypisać należy.—Do K-i tego rodzaju używane bywa światło elektryczne, żarowe i łukowe, działające bynajmniej nie jednakowo, a także od lat kilku, lecz jeno na pewne części ciała ściśle ograniczone, tak zwane promienie Röntgena i Becquerela (ob. Radiotherapia), których stosowanie w przyszłości może stauie się czynnikiem leczniczym, bardzo pożytecznym. Dla zupełności tu jeszcze przypomnieć trzeba, że działanie światła zabarwionego różnie na u-strój bywa też różne (ob. Fotochromote-r a p i a). — Co się tyczy K-i leczniczych, mineralnych, porównać należy art. Balneologia i Zdroje lecznicze, oraz poszczególne miejscowości posiadające je, pod nagłówkami właściwemi w Eucyklopedyi opisane dokładniej. O K-ach leczniczych, zimnych ob. Hydr ot liera pi a.— Do K-i gazowych należy też pośrednio nakadzanie (ob.). — Weterynarya zaleca także K., bądź w celach hygienicznych, bądź w leczniczych; do pierwszych należy pławienie koni i bydła w wodzie bieżącej lub stojącej, dla zdrowia ich bardzo skuteczne i powszechnie też, przynajmniej na wsi, stosowane. K. sztuczne, lecznicze czy zimne, czy ciepłe, jako całkowite, robione mogą być zwykle tylko dla zwierząt domowych, drobniejszych, gdy chodzi o większe przepisywane bywają zwykle tylko miejscowe, zimne lub ciepłe, nieraz z przymieszką sody, odwaru siemienia lnianego itd ; w okolicy niektórych źródeł mineralnych, woda z nich pochodząca służy też nieraz za kąpiel zwierzętom. Znane są również w weterynaryi natryski, K. parowe i nakadzania. — Literatur a: Bell „A treatise on baths” (Filadelfia 1859); G. Braun „Systematisches Lehrbuch der Balneotherapie” (Berlin 1868); Zieleniewski „Rys balneologii powszechnej” (Warszawa 1873); Rahn „Bäderkunde und Bäderheilkunde” (Sangerhau-sen 1874); Holm „Die Technik des Badens”

(Wiesbaden 1887); N. Rossbach „Lehrbuch der physikalischen Heilmethoden” (Berlin 1892; wyd.

2-e); J. Glax „Lebrb. der Balneotherapie” (T. I „Allgemeine Balneoth.” Sztutgard 1897); De labo st „La propreté corporelle” (Paryż 1899); Carrière „La Santé, la propreté et les Bains-Douches” (Paryż 1900); Lassar „Die Kulturaufgabe der Volksbäder” (Berlin 1889); Schultze „Volksbäder” (stanowi T. VI T. Weyla „Handb. der Hygiene” [Jena 1893 —1897]; również we wszystkich innych podręcznikach hygieny znaleźć można ustępy poświęcone K-om); Mathieu (de la Drôme) „Bains à l’hydrofère” (Paryż 1861);

C. Tampier „Bains à l’hydrofère” (t-źe 1861);

F. Küchenmeister „Die therapeutische Anwendung des kalten Wassers bei fieberhaften Krankheiten” (Berlin 1869); H. Winternitz „Ueber den Einfluss heisser Bäder auf den respiratorischen Stoffwechsel” (Jena 1899); L. Wiek „Ueber die physiologische und therapeutische Wirksamkeit der wärmesteigernden Bäder” (Wiedeń 1903); G. F. Pochhammer „Die russischen Dampfbäder als Heilmittel” (Berlin 1824);

J. Steinbacher „Die Dampfbäder als ein Mittel der Regeneration” (Augsburg 1861); 0. Tur-chetti „Guida pei bagni a vapore naturale délia grotta di Monsummano” (Turyn 1873); Fromm „Bedeutung und Gebrauchweise der Seebäder” (Norden 1894); Schivardi „I bagni di mare con un’appendice sui bagni d’aria mariua” (Me-dyolau 1890); Zieleniewski „O borowinie i zastosowaniu jej na kąpiele i t. d.” (Warszawa

1866); Lorsch -„Polymorphe Balneologie, eine Abhandlung über Sand-Moor-Schlamm- und Kiefernadelbäder” (Erlangen 1871); G. Loimann „Kritische Studien über Moor- und Mineralmoorbäder” (Halla 1899); A. Baraniecki „Notice sur le petit-lait en général et en particulier sur les bains de petit-lait en Bessarabie” (Paryż

1858); P. Delmas „Aérothérapie et bains d’air comprimé” (Paryż 1898); H. Lahmann „Das Luftbad als Abhärtungsmittel” (Sztutgard 1899); Winckler „Ueber Gasbäder und Gasinhalationen aus Schwefelwässern” jako o rzeczy znanej i zwykłej. — U ludów starożytnych, wschodnich, K. łączyły się bardzo ściśle z obrzędami religijnemi, były, rzec można, nieodłączne od nich, mniemano bowiem, że czystość ciała chodzi w parze z czystością duchową: stąd więc powstały przepisy bardzo drobiazgowe, dotyczące K-i i obmywań, które powinny były poprzedzać przystąpienie każde do obrządku religijnego jakiegokolwiek. Przepisy tego rodzaju spotykamy u starożytnych Indów, Egipcyan, Żydów itp., a do dziś jeszcze na całym Wschodzie muzułmańskim kąpiel posiada znaczenie większe daleko, niż gdziebądź indziej, ponieważ Koran przepisuje wyznawcom swym zachowywanie czystości cielesnej w sposób podobny, jak to już czyniły o tyle wieków wcześniejsze księgi Mojżeszowe, będące znów naśladowaniem wzorów znacznie starszych, najprawdopodobniej egipskich, jeżeli nie assyryj-skich lub babilońskich. Czy narody te staro-żytue używały już K-i sztucznych z wody o-grzanej, nie wiemy napewno, ale jest to w każdym razie bardzo prawdopodobne.— U obu narodów klasycznych, t. j. u Greków i Rzymian, kąpiel też wielokrotnie była w związku z obrzędami religijnemi, ale w życiu ich zajmowała też stanowisko inne, z religią nie związane, kos-metyczno-hygieniczue, z obyczajami ich złączone ściśle.—Grecy starożytni znali i cenili K.(ßa-Xavsïov) od czasów najdawniejszych; kąpano się w wodzie ciepłej i zimnej, chociaż, z wyjątkiem Spartan, wszyscy przyznawali pierwszeństwo kąpieli ciepłej; znano również i K. morskie.— Już w pieśniach Homera, tych najdawniejszych pomnikach cywilizacyi greckiej, napotykamy nieraz wzmianki o K-i ciepłej w wanuie (ào£|uv-0-oę), którą przyrządzano dla gościa zdaleka przybyłego, aby się odświeżył i wypoczął, zanim zasiądzie do uczty za stołem gościnnym. Dowodzi to, że w dobie powstania dwu wielkich poematów Homera, t. j. w wieku IX lub X przed Chr., zwyczaj przyrządzania K-i ciepłych musiał już być w narodzie głęboko zakorzeniony. Że w domach zamożnych Hellady istnieć musiały bardzo dawno izby wyłącznie do K-i przeznaczone, czyli łazienki, widać to z podania o Agamemnonie (ob.), którego, jak wiadomo, po powrocie z Troi, małżonka jego, Klytaj-mestra, przy pomocy Aj gis ta, kochanka swego, zabiła właśuie w łaźni domowej. — W A-tenach, a prawdopodobnie i w innych miastach greckich, już napewno w wieku V przed Chr., oprócz takich łazienek domowych (ßaXavsta Tôia) istniały i publiczne (ß. Shoota), osobne dla mężczyzn i osobne dla uiewiast; usługujący w nich łaziebnik (ßaXaveög) otrzymywał za to wynagrodzenie (è7uXooTpov), które za czasów Luki an a (ob.) wynosiło jeno 2 obole (=15 gr. pols.). W łazienkach tych istniały miednice wielkie (Xootrjpeç albo XooTvjpia), stojące na pieńku, albo na słupku (uTCÔataTov), a do omywania się służące, oraz wanny (rcoeXot), zupełnie do naszych dzisiejszych podobne, drewniane, gliniane albo kamienne, oprócz tego znano również łaźnie właściwe (îcupiai albo rcopiaTyjpta). W łaźni znajdowała się także izba służąca za namaszczalnię (àXeiTCT^piov albo iXaiotHjoiov), w której ciało nacierano oliwą lub wonnościami, oraz inna, będąca szatnią, czyli rozdziewalnią (àTuoSoTYjpiov); znano także już natryski, jak tego dowodzi przechowane dotąd malowidło na amforze, znajdującej się obecnie w muzeum berlińskiem, wyobrażające niewiasty kąpiące się. Po skończonej K-i ciepłej łaziebnik polewał kąpiącego się raz jeszcze wodą zimną z dzbanka czyli nalewki (àpôtaiva). Do K-i przynoszono z sobą ręczniki lub prześcieradła własne, buteleczkę z oliwą (Xvjxôxhov) do namaszczaniu ciała i skrobaczki metalowe (£óaipa), służące do oskroby-wania z ciała brudu i naskórka odmoczonego w K-i ciepłej. Tu nawiasowo dodać należy, iż ani Grecy ani Rzymianie dawni nie znali mydła, które dopiero za czasów cesarstwa z Gallii dostało się do Rzymu. — W czasach późniejszych, zwłaszcza już w dobie t. zw. „hellenistycznej”, łazienki urządzone wygodnie zwykle znajdowały się w gimnazyach i palestrach, a posłużyły potem za wzór Rzymianom, chociaż w Grecyi nigdy tak zbytkownie i pysznie urządzane nie bywały, jak późniejsze łaźnie rzymskie. Wu-góle Grecy przekładali K. chłodne i zimne nad ciepłe, których zawsze używali umiarkowanie; w użyciu były też u nich K. morskie i mineralne, których im dostarczały źródła ciepłe i gorące, w Grecyi nie rzadkie. — Rzymianie z dawien-dawna używali również K-i (balineum albo balneum), zimnych zarówno jak ciepłych. Początkowo kąpano się w rzekach i stawach, albo też ciepło w skromnie urządzonej łazience domowej (lavatrina), położonej obok kuchni, a służącej zarazem za pralnię. Później dopiero, na schyłku rzeczy pospolitej, gdy w Rzymie zapanowało bogactwo i zbytek, zaczęto na wzór gimnazyów greckich zakładać łaźnie publiczne (thermae), które wnet ogromem i przepychem szalonym prześcignęły swe pierwowzory, a w czasach późniejszych cesarstwa stały się przybytkami zabawy i rozpusty, w których już kąpiel sama była raczej dodatkiem, nie zaś rzeczą główną. Można tam było użyć uciech i rozrywek wszelakich, zarówno duchowych jak cielesnych, więc też zadziwiać nie może nikogo, że łaźnie owe stały się ogniskiem życia towarzyskiego dawnej stolicy świata, i że je w prowin-cyach naśladowano skwapliwie, chociaż, rozumie się, w rozmiarach skromniejszych. — Częściami najważniejszemi łaźni rzymskich były: 1) Piec wielki (Hypocaustum), umieszczony w podziemiu, służący do ogrzewania wody kąpielnej w kotłach miedzianych, wmurowanych, jak również do rozgrzewania powietrza, które za pomocą przewodów umyślnych wpuszczano pod podłogę kamienną izb łaziebnych, stojącą na słupkach nizkich (suspensurae), oraz do rur ogrzewających ściany; 2) Szatnia albo rozdziewal-nia (Apodyterium), w której rozbierano się do kąpieli; 3) K. zimna (Frigidarium), mieszcząca się albo pod gołem niebem, okolona tylko kolumnadą, albo też w sali ogromnej, mającej w środku sadzawkę (Piscina s. natatio) pełną wody zimnej, w której można było pływać; 4)

K. letnia (Tepidarium), izba obszerna, o powietrzu ogrzanem umiai kowanie (28 — 30°C.), gdzie, siedząc, pocono się lekko, prżyspasabia-jąc się w ten sposób do K-i dalszej; tam też omywano się wodą letnią, do czego służył zbiornik wody płytki, kształtu miednicy olbrzymiej (Labrum). W łaźniach skromniejszych w izbie tej odbywało się także namaszczanie ciała olejkami i wonnościami, bogatsze miały do tego namaszczaluię osobuą (TJnctorium s. alipte-rium)\ 5) K. gorąca (Caldarium), bliższa pieca, mająca powietrze znacznie wyżej ogrzane; przy ścianie jednej miewała stopnie szerokie, aby kąpiący się, pragnąc gorąca większego użyć do woli, mogli sadowić się na stopniach wyższych i najwyższych. W środku izby tej znajdowała się też często sadzawka (Piscina) z wodą gorącą do kąpieli wspólnej, albo pod ścianami stały wanny z takąż wodą (Solia s. alvei); w zagłębieniu jednej ze ścian Btała też zwykle miednica olbrzymia (Labrum) z wodą chłodną; 6) obok Caldarium, najbliżej pieca, często znajdowała się jeszcze potnica (Sudatorium), najsilniej ogrzana część łaźni, obok której nieraz mieściła się nadto jeszcze łaźnia parowa (Laco-nicum), zwykle opatrzona piecem własnym, na który lano wodę w celu wytworzenia pary. W sudatorium znajdowały się również zbiorniki z wodą ciepłą i zimną.— Nie ulega wątpliwości, że w łaźniach tych miano też natryski najrozmaitsze, zimne i ciepłe, chociaż na to dowodów niezbitych nie posiadamy. Były też pokoje o-sobne z wannami (Solia) dla osób chcących się kąpać oddzielnie. — Obok tych urządzeń, stanowiących K. właściwe, do wielkich łaźni rzymskich należały jeszcze dziedzińce ozdobne, ocienione drzewami, przeznaczone do przechadzek, sale większe i mniejsze, w których zbierano się na pogawędkę, inne, przeznaczone do ćwiczeń cielesnych, którym się atoli Rzymianie oddawali rzadko, nie ceniąc ich tak jak Grecy; dalej były tam czytelnie, restauracye, aby się było gdzie pokrzepić po kąpieli, ogrody itp. — W wieku IV po Chr., zapanowania Ko nstanty na W. Rzym posiadał około 60 łaźni publicznych, większych, w tern 15 olbrzymich, i przeszło 800 mniejszych, po większej części albo bezpłatnych zupełnie, albo też niesłychanie tanich. — Pierwszy Agryppa za panowania cesarza Augusta założył wspaniałe łaźnie publiczne i bezpłatne na Polu Marsowem, za jego przykładem poszedł Nero, którego łaźnie powiększył potem Aleksander Severus; cesarz Tytus wystawił inne, ogromne, na wzgórku Eskwilińskim, na którym wzniósł mniejsze później Traj an. Najwspanialsze i największe założyli cesarze Cara-calla i Dyoklecyan na stoku wschodnim Kwirynału, na zachodnim nakoniec ostatnie łaźnie wielkie zbudować kazał K o n stan ty n, chcąc sobie zaskarbić przychylność ludu rzymskiego.— Po wielu łaźniach owych dochowały się dotąd jeszcze szczątki bardzo pokaźne, i tak: Panteon w Rzymie jest jedną z sal olbrzymich, zniszczonych zresztą zupełnie, łaźni Agryppy; kościół Sta Maria degli Angeli jest przebudowaną salą łaźni Dyoklecyan a Po łaźniach Caracalli wznoszą się też do dziś jeszcze zwaliska ogromne, świadczące o ich rozmiarach olbrzymich (fig. 38).— Najlepiej zachowały się trzy łaźnie pom-pejańskie, odkopane w wieku XIX, dające wyobrażenie dokładne o urządzeniu zakładów tego rodzaju. I w prowincyach rzymskich: w Anglii, Francyi, w Niemczech nad Renem, Mozelą i Ne-karą napotykamy częstokroć na ślady łaźni takich (zwaliska zachowane najlepiej stoją dotąd w Paryżu, Trewirze, Badenweiler itd), znajdujemy je też nad Dunajem, w Afryce północnej, w Azyi Mniejszej, jednem słowem wszędzie niemal, jak daleko panowanie Rzymian sięgało. — Służbę w łaźniach pełnili niewolnicy: nosiwody (aquarioli), łaziebnicy (balneatores), namaszczy-ciele (aliptae), balwierze (tonsores) i t. p.—Pierwotnie istniały w Rzymie łaźnie osobne dla mężczyzn i osobne dla niewiast, tak samo jak w Grecyi, lub też stały otworem w innych godzinach dla jednych lub drugich. Później atoli, gdy za cesarzów rozpasanie obyczajów doszło do rozmiarów niesłychanych, płci obie najbezwstydniej kąpały się razem, jak o tern świadczą zgodnie i wymownie różni pisarze rzymscy i greccy, poganie, oraz piorunujący przeciwko rozpuście tej Ojcowie Kościoła.—Kto dziś Rzym odwiedzi, podziwiać może nietylko szczątki okazałe, po łaźniach dawnych pozostałe, ale użyć nawet K-i zupełnie takiej, jaka służyła spół-cześnikom cesarza Vespasiana, gdyż w roku 1903 otworzono tam t. z w. Thermae Stabia-nae, będące we wszystkich szczegółach naśladowaniem wiernem łaźni pompejańskich; daleko im wprawdzie do wspaniałości i rozmiarów takich, jak np. łaźni Caracalli, jednakże są one obrazem dokładnym wykwintnej łaźni pro-wincyonaluej, opatrzonej we wszystkie urządzenia opisane powyżej (fig. 39 — 42). — K-e narodów wschodnich, muzułmańskich (po arabs. Hammam) bywają budowane z kamienia, rzadziej z cegieł, a w urządzeniach swych przypominają bardzo greckie i starorzymskie, chociaż im ani rozmiarami, ani też przepychem nie dorównywają; znajdują się wszakże i między niemi, zwłaszcza w Kairze, Konstantynopolu, Teheranie, Damaszku, budynki wspaniałe i wygodnie urządzone. Sposób ich

iAS

‘s

»'O

i-f lii.

Mk &&£ *■ ł

»Pi,

&££!

:V*

3Ç

-fł>.

Sfei

iS

i.

fe

te

Cii

kt>

?5

t

i-’-    •

; # &

rf.

______Z??< ~3SiÜSS£

H*ri*s>alä»*n .;„ -tr«* *•. ■■mg* 4^**

wars»*

iséüm.

-3g>

„:^    «e* -i -*r—

•o«-

^äjjjSS* <h .

fcj§

ISà

Fig. 38. Zwaliska łaźni starożytnej w Rzymie (Thermae Caracallae)

Z fotogramn.

■f

di

' ' ~4«irrr

-, ar*

SSK

II

La.    ■;

Sk.

____

Fig. 39. Nowo-wzniesione Thermae Stabianae w Rzymie. Dziedziniec (Falaestra) i wejście główne.

k$»j

Fig. 41. Nowo-wzniesione Thermae Stabianae w Rzymie. Namaszczalnia (Alipierium s. Unctorium).

L,

y.;-

«1

mm \ ;

«i

,., jspjp» ji t i-# in

Ci.«-':

Fi

i .i

| '-W

Fe

/ U

!»

'Xfe

(Ryciny 39—42 podług tygodnika „Die Umschau”).

Fig. 40. Nowo-wzniesione Thermae Stabianae w Rzymie. Szatnia czyli rozbieralnia (Apodyterium).

Fig.42. Nowo-wzniesione Thermae Stabianae w Rzymie. Kąpiel ciepła (Caldarium); w głębi drzwi do potnicy (La-

conicum).

ogrzewania jest taki sam, jaki był u Rzymian; w nich również, obok wody ciepłej i chłodnej, odgrywa rolę główną powietrze suche, mocno ogrzane, wzbudzające poty silne. W użyciu są od czasów niepamiętnych, a ponieważ Koran przepisuje wyznawcom swym zachowywanie czystości ciała, więc też są odwiedzane często przez płci obie, ale, rozumie się, że nigdy razem. Zwykle jedna i ta sama łaźnia Błuży zarówno mężczyznom jak i niewiastom, jeno w godzinach innych, naprzód oznaczonych. Sposób używania K-i jest jednaki u Persów, Turków, Arabów, Syryjczyków i t. p.; łaźnie publiczne są zawsze wspólne; panujący i ludzie możni miewają wszakże w pałacach lub domach swych łaźnie własne, chociaż przeważa używanie publicznych. Kąpiący się, rozebrawszy się w izbie lekko o-grzanej, otula się kołdrą wełnianą, na nogi nadziewa pantofle o podeszwach grubych, drewnianych, aby sobie stóp nie oparzyć o podłogę kamienną, rozgrzaną silnie. Tak przybrany wchodzi do izby łaziebnej, zwykle kopulasto zasklepionej, a w środku zbiornik z wodą mającej, i siada, czekając, aż się zapoci obficie; gdy to nastąpi, zrzuca kołdrę, łaziebnik zaś oblewa go wtedy wodą ciepłą, wyciera mu ciało całe chustą wełnianą, poczem, ułożywszy na ławie, namydlą go, co zwykle połączone jest z mięsie-niem (massage), potem następuje znów oblewanie wodą letnią, albo zanurzenie się w zbiorniku wyżej wspomnianym, na zakończenie skórę otartą i osuszoną kąpiącego się namaszcza łaziebnik wonnościami, oraz, o ile to potrzebne, goli go i przystrzyga mu włosy i brodę. Wszystko to razem trwa mniej lub więcej 3 kwadranse, poczem kąpiący się wraca do szatni i wypoczywa tam jeszcze czas pewien, siedząc lub leżąc zawinięty w kołdrę, zanim się znów odzieje. K. zimne, w wodzie otwartej, u ludów muzułmańskich należą do rzadkości.— Japończycy lubią bardzo K, rodzaju wszelkiego, więc też kąpią się ciepło i zimno, w rzekach, stawach, morzu, w wannach ciepłych i w parze; w łaźniach ich publicznych płci obie używają K-i zawsze razem. Sąsiedzi ich, Chińczycy, znani z niechlujstwa, kąpią się, przeciwnie, nadzwyczaj rzadko; nawet ludzie zamożni i bogaci między nimi czasami lata całe obywają się bez K-i. — W Indyach K., bez wyjątku prawie, brane bywają w sadzawkach, utrzymywanych umyślnie w celu tym wpobliżu świątyń, albo też w rzekach świętych, zwłaszcza w Gangesie; są przepisane przez religię jako przysposobienie się nieodzowne przed spełnieniem jakiegokolwiek obrzędu religijnego. Muzułmanie indyjscy używają K-i takich samych, jak współwyznawcy ich w krajach innych.— Negrowie, szczególnie zamieszkujący Afrykę zachodnią, mają zwyczaj kąpania się codziennie, czasem nawet rano i wieczorem, bądź w rzece jakiej, bądź też w morzu; K. z wody sztucznie ogrzanej nie są u nich w użyciu.—Mieszkańcy wysp oceanu Spokojnego wszyscy prawie, bez różnicy płci i wieku, są namiętnymi zwolennikami częstych K-i morskich, wszyscy też zwykle umieją pływać doskonale.— Jak już powiedziano, Rzymianie wszędzie po prowincyach zaprowadzili łaźnie na swój sposób urządzone i ludy podbite przyzwyczaili mniej lub więcej do używania ich. Najdłużej istnienie łaźni tych, oprócz we Włoszech samych, zachowało się w Gallii, zromanizowanej całkiem. — Gallowie starożytni znali pierwotnie jeno K. naturalne, więc przeważnie rzeczne, ale używanie źródeł ciepłych nie było im również obce, owszem dość wcześnie nawet poznali ich użyteczność leczniczą i hygieniczną; to też po zawojowaniu ich przez Rzymian, tern łatwiej rozpowszechniły się wśród nich wraz z językiem i o-byczajami rzymskiemi i łaźnie, których krajowcy nie przestali używać i po zajęciu ziemi ich przez barbarzyńców frankońskich. Podobnie rzecz się miała i w Brytanii, zromanizowanej również jak Gallia; zwaliska pokaźne łaźni rzymskiej, do dziś istniejące na wyspie Wight, świadczą nam o tern wymownie. W kraju tym jednakże najazdy hord anglo-saskich wcześnie już zburzyły cywilizacyę rzymską, a z nią razem i łaźnie publiczne poszły w niepamięć.—Germanowie dawni, jak świadczy o tern Juliusz Cezar, zwykli byli używać K-i zimnych w rzekach, w których razem kąpały się płci obie („promiscue in fluminibus perluuntur” C„ I. Caesar „De bello Gallico”, ks. VI rozd. 21). W kraju ich, o ile go posiedli, zaprowadzili też Rzymianie i łaźnie swoje jak to widzimy ze szczątków i śladów ich dość gęsto napotykanych, ale, zdaje się, że tylko ludność napływowa z nich korzystała, gdyż razem z upadkiem panowania na wieki długie znikają zupełnie z obszaru krajów germańskich, a nawet z krajów podbitych, z wyjątkiem Italii i Gallii, gdzie o nich i w Wiekach Średnich nigdy nie zapomniano zupełnie. Do upadku łaźni publicznych przyczynił się też wielce i Kościół, który od początku zwalczał je żarliwie, piętnując je, a to nie bez słuszności, jako rozsadniki rozpusty i nierządu. S. Hieronim (r. 331 — 420) do tego stopnia był ich przeciwnikiem, że zabraniał stanowczo ludziom dorosłym K-i, pozwalając na nią tylko dzieciom. Ale nie byłoby to starczyło do ich zagłady, gdyby nie upadek i zubożenie Rzymu, przytłoczonego najazdem barbarzyńców północnych.—W państwie Bizantyjskiem łaźnie utrzymały się aż do upadku jego ostatecznego w w. XV, w którym zastąpiły je wschodnie, mało co różne od rzymskich.— Karol Wielki, który zapewne już w państwie swem pierwotnem, t. j. we Fran-cyi, polubił K., od czasów rzymskich tam nie zapomniane, chętnie bardzo używał ich w Akwizgranie, gdzie dotąd istnieją źródła mineralne ciepłe, w czem go dworacy naśladowali skwapliwie; nakazał też, aby w całem państwie jego przy klasztorach i szpitalach wszędzie utrzymywano łaźnie ciepłe,^bezpłatne, dla ubogich i podróżnych; zdaje się wszakże, iż po śmierci władzcy potężnego, w Niemczech przynajmniej, znów poszły w zapomnienie zupełne, jako nie związane z obyczajem narodu. Możni wprawdzie używali K-i i później, co widać między innemi z tego, że wyklętemu przez Grzegorza VII cesarzowi Henrykowi IV kąpiel była wzbroniona, ale o łaźniach publicznych w Niemczech słychać dopiero znów po pierwszych wojnach krzyżowych. Wracający z Palestyny wojownicy, poznawszy na Wschodzie łaźnie tamtejsze, zaczęli je zaprowadzać w ojczyźnie swej. Skutkiem tego było pomnożenie się łaźni publicznych, istniejących już z dawien-dawna we Włoszech i Francyi, oraz powstawanie i rozpowszechnianie się ich w Niemczech. W wieku XII napotykamy też już pierwszą wzmiankę o K-ach parowych w Niemczech. Łaźnie te europejskie, mieszczące się w budynkach prostych, bardzo często drewnianych, były daleko skromniej u-rządzone od wschodnich: najczęściej składały się tylko z jednej izby wielkiej (niem. Stube, fr. étuve), opatrzonej w piec albo komin do grzania wody, mającej wzdłuż ścian ustawione wanny drewniane, do których wodę zimną doprowadzano zzewnątrz rurami, gorącą zaś dolewano z kotłów, czerpaną garnkami; używały jej przeważnie razem płci obie jednocześnie, siedząc nawet nieraz parami w tej samej wannie. Usługę w łaźniach pełnili ła-ziebnicy (balneatores, niem. Bader), którzy na-mydlali i myli kąpiących się, strzygli im włosy, golili ich, często też bardzo stawiali im bańki cięte, lub puszczali krew; uprawiali też mięsie-nie (massage), opatrywali rany, o które wtedy było nie trudno, nastawiali członki zwichnięte i wykonywali wogóle całą t. zw. „chirurgię niższą”. Rzemiosło ich uchodziło powszechnie za „nieuczciwe”, do tego stopnia, że nawet synom ich odmawiano przyjęcia do cechów rzemieślniczych. Łaźnie tego rodzaju, oczywiście, istniały tylko w miastach, używały ich zaś wszystkie stany bez wyjątku, nawet książęta panujący; ale nie brak ich było i na wsi w siedzibach pańskich, gdzie służyły dworowi całemu; miewali je nawet w domach swych i włościanie zamożniejsi, u których izba łazienna była rodzajem bawialni; w niej gościa raczono kąpielą, a siedząc z nim w wannie, gawędzono, jedzono i pito godzinami całemi.—Już pod koniec w. XII w całej Europie zachodniej i środkowej, poczęści też i w północnej, kąpanie się w łaźniach weszło w obyczaj powszechny. Miasta wolne i książęta panujący zbudowane przez siebie łaźnie wydzierżawiali, ciągnąc z nich zyski, podobno wcale niemałe, albo je też odstępowano prawem lennem osobom różnym; ludzie nabożni zakładali łaźnie bezpłatne dla ubogich, opatrując je w fundusze potrzebne do ich utrzymania; zakłady ką-pielne, podobne, utrzymywało też wiele klaszto-

Eneykl. Powas. Iluatr. Zeig. 817. T. XXXIV.

rów.—Kąpano się zwykle co sobotę, później i w wigilie wszystkich świąt uroczystych, przy-spasabiając się jakoby w ten sposób do nabożeństwa w dniu następnym; również kąpiel poprzedzała zwykle zawarcie ślubów małżeńskich, pasowanie na rycerza i wiele innych obrzędów, bądź kościelnych, bądź świeckich. Żydom i trędowatym dostęp do łaźni publicznych był najsurowiej wzbroniony: musieli mieć swe własne. — Rozmiłowanie się w K-ach największe przypada na wieki XIV i XV, w których też zakwitło u-żywanie K-i mineralnych, ciepłych, połączone ze zbytkiem i rozpasaniem obyczajów.—O słynnych K-ach takich w Badenie opowiada w roku 1417 Florentczyk Poggio Bracciolino (ob.) szczegóły bardzo ciekawe. Działy się tam, według pojęć naszych, dzisiejszych, rzeczy bardzo nieprzystojne i nieprzyzwoite. Panowie i panie, należący do towarzystwa wyborowego, mieli tam K. wspólne, albo, co najwyżej, zbiornik wody obszerny przegradzała ściana z desek, ale tak przestronnie pozbijanych, że przez szpary między niemi nietylko się widzieć, ale i dotykać wzajemnie można było. W K-i takiej siadywano po kilka godzin, ucztując przytem na stołach pływających po wodzie. Dookoła K-i niewieściej znajdowały się galerye, na których wystawając, panowie przypatrywali się damom pluskającym się w wodzie, gawędzili z niemi, rzucali im kwiaty lub łakocie, dopuszczając się przytem żartów wszelakich, nad wyraz wszelki swobodnych. Zachowanie się takie tern więcej było gorszące, że między gośćmi kąpielnymi znajdowali się nietylko świeccy, ale i duchowni, prałaci i zakonnice. Poggio opis swój łaźni ba-deńskich, tu w streszczeniu podany, kończy u-wagą złośliwą, iż żadne inne wody nie są równie skuteczne przeciw niepłodności („nulla in orbe terrarum balnea ad foecunditatem mulierum magis sunt accomodata”). Opowiadanie dyplomaty włoskiego potwierdzają zupełnie obrazy i miniatury średniowieczne, dotąd przechowane. Nie lepiej, ale rubaszniej, działo się w łaźniach miejskich i one z czasem stały się, tak samo jak w Rzymie Cezarów, przybytkami rozpusty wyuzdanej, a gdy na domiar złego za ich pośrednictwem szerzyć się zaczęły choroby zaraźliwe, zwłaszcza przymiot (ob.), zaczęto przeciwko nim występować coraz surowiej; jeno zamiast dążyć do naprawienia i oczyszczenia ich ze zgnilizny moralnej, potępiono je całkiem, znosząc je stopniowo wszędzie. Lekarze, duchowieństwo i władze rządzące w połączeniu wypowiedzieli im wojnę na umór, a następstwem tego było, że już w wieku XVI liczba łaźni publicznych zmalała bardzo znacznie, w następnym zaś znikły niemal zupełnie. Wcześniej jeszcze załatwiono się z niemi w Hiszpanii, gdzie zaprowadzili je na swój sposób zdobywcy arabscy; w miarę wypierania ich przez chrześcian niszczono je wszędzie, a gdy panowanie Maurów

37

skończyło się pod koniec wieku XV, znikły też ostatnie ich łaźnie, gdyż Hiszpanie przekładali niechlujstwo nad czystość ciała, zalecaną przez nienawistnych im wyznawców Islamu.—Tu nawiasowo dodać należy, iż łaźnie wschodnie ani dawniej, ani dziś, nie były nigdy przytułkami rozpusty, lecz wyłącznie zawsze były zakładami hygienicznemi, zasługującemi na uznanie wszelkie.—Tak więc w Europie środkowej, zachodniej i południowej łaźnie publiczne znikły zupełnie w wieku XVIII, pozamykano je wszędzie; jeno książęta, panowie możni w pałacach i zamkach swych, oraz mieszczanie bogaci miewali w ciągu dalszym łazienki nieraz bardzo pysznie urządzone, lud zaś, tak w miastach jak po wsiach, odzwyczaił się niemal zupełnie od używania K-i wszelkich.—Dopiero znów w w. XVIII z Anglii, dbającej zawsze bardzo o czystość ciała, wyszła zachęta do używania K-i zimnych, rzecznych i morskich; tam też w wieku XIX powstały na nowo pierwsze łazienki ciepłe, publiczne. Anglikom również zawdzięczamy zaprowadzenie łaźni suchych, wzorowanych na wschodnich, a znanych pod mianem irlandzkich. Za przykładem kraju tego wnet podążyła także Europa cała. W połowie drugiej wieku XIX zaczęły się też prawie wszędzie po miastach wielkich rozpowszechniać łazienki i łaźnie publiczne, przypominające urządzeniem swem nieco dawne zakłady rzymskie, jeno, rozumie się, że dalekie od ich przepychu szalonego i też nie tak olbrzymie.— Na wyróżnienie zasługują zwłaszcza łazienki wiedeńskie, odznaczające się urządzeniem wybornem, a przytem stosunkowo tanie.—We Francyi, podobnie jak i u nas, przeważają jednak wciąż jeszcze łazienki z wannami dla osób kąpiących się osobno, obok których istnieją tylko K. rzeczne wspólne, gdy w Niemczech, Au-stryi i w innych krajaoh jeszcze, dają dziś pierwszeństwo łaźniom wspólnym, z wielu względów doskonalszym, ale, rozumie się, dla płci każdej osobnym; jeno w K-ach morskich francuskich, belgijskich i włoskich kąpanie się płci obu razem jest zwyczajne i nie razi też nikogo, ponieważ zawsze osoby kąpiące się są odziane lekko.— K. ludowe, zwłaszcza natryski ciepłe i zimne, dopiero po r. 1880 zaczęły się pomału rozpowszechniać wszędzie; mało co wcześniejsze są też łazienki domowe, obecnie już niemal we wszystkich domach nowych napotykane. — Łaźnie parowe, aczkolwiek w Niemczech zalecane już w r. 1818 (Russische Dampfbäder), dotąd jednak ani w kraju tym, ani na Zachodzie, a tern mniej na Południu, nie rozpowszechniły się bardzo i należą wciąż do rzadziej używanych, natomiast t. z w. irlandzkie, o cieple suchem, coraz więcej zyskują sobie zwolenników.— Literatura: Lersch „Geschichte der Balneologie” (Würzburg 1863); Marggraff „Badewesen und Badetechnik der Vergangenheit” (Berlin 1882; stanowi JV? 380 Virchowa iHol-tzendorffa „Sammlung gemeinverst. Wissenschaft!. Vortraege”); E. Bäum er „Die Geschichte des Badewesens” (Wrocław 1903); Palladio „Les thermes des Romains” (Vincenza 1785); B1 ou et „Restauration des Thermes d’Antonin Caracalla à Rome” (Paryż 1823); Wichelhausen „Ueber die Bäder des Alterthums” (Mannheim i Heidelberg 1851); Confeld „Das altrömische Bad und seine Bedeutung für die Heilkunde” (Darmsztad 1863); A. Commaille „Étude d’hydrologie ancienne ou recherches sur les eaux, les aqueducs, les bains, les thermes et les fontaines de Rome à l’époque impériale” (Paryż 1863); Flemming „Ueber die Anwendung der warmen Sandbäder im Alterthum” (Drezno 1870); Viollet le Duc „Entretiens sur l’architecture” (Paryż 1872); Guhl i Koner „Hellada i Roma” (przekład z niem. S. Mieczyńskiego; Warszawa 1896); H. Haeser „Geschichte christlicher Krankenpflege u. Pfle-gerschaften” (Berlin 1857); Z appert „Ueber das mittelalterliche Badewesen” (w „Archiv für Kunde Österreich. Geschichtsquellen” T, XXI, Wiedeń 1859); Osthoff „Bäder und Badeanstalten” (Lipsk 1887).

Kąpiele i łaźnie w dawnej Polsce były w u-życiu od czasów niepamiętnych. Nie może podlegać wątpliwości najmniejszej, iż u nas, zarówno jak w Słowiańszczyźnie całej, kąpano się w rzekach i jeziorach, a pomniki najdawniejsze dziejopisarstwa pouczają, że znana była i kąpiel ciepła w czasach bardzo odległych, przedehrze-ściańskich. Kronikarz kijowski, Nestor (ob.), opowiadając legendę o przybyciu św. Andrzeja apostoła na Ruś nowogrodzką, opisuje już łaźnie parowe, urządzone mniej lub więcej tak samo zupełnie jak używane przez lud rossyjski dzisiejszy. Spółczesny mu kronikarz nasz, Gallus, mówi o łaźni Bolesława W-go (régis balneum) nie jako o rzeczy nowej, ale widocznie jako o znanej i zwyczajnej; ze słów jego wszakże nie widać, czyli to była łaźnia parowa, jak na Rusi, czyli też łaźnia zwykła, ciepła, podobna do używanych powszechnie podczas Wieków Średnich w Europie środkowej i zachodniej. Tak jedno jak drugie jest możliwe, gdyż i w czasach późniejszych w kraju naszym spotykamy oba te rodzaje kąpania się; wszakże zdaje się, że przeważały łaźnie zwyczajne, ciepłe, urządzone na sposób zachodni, przynajmniej w Koronie, na Litwie zaś i Rusi, naodwrót,—parowe, wschodnie. Nadania średniowieczne książąt i królów naszych, o ile się zachowały, często bardzo wspominają łaźnie, rozrzucone po całym obszarze kraju, a to nietylko w miastach takich jak Kraków lub Poznań, ale nawet w miastach mniejszych i w miasteczkach.—Wiadoma to rzecz, iż Leszek Biały przez zabójców swych napadnięty był w chwili, gdy kąpał się w łaźni gąsawskiej (r. 1227). W Poznaniu stwierdzone jest istnienie łaźni w r. 1257; w temże mieście król Przemysław w r.

1293 małżonkę swą udusić kazał w łaźni. W przywileju z r. 1292 wspomniane są 2 łaźnie w Nowym Sączu; pod r. 1300 spotykamy wymienionych imiennie dwu właścicieli łaźni w Krakowie; w latach następnych coraz gęściej zjawiają się wzmianki podobne o łaźniach i ła-ziebnikach krakowskich, bądź miejskich, bądź królewskich; nie brak też napomknień takich samych o miejscowościach innych. Przywilej z r. 1236 mówi o łaźni w Sandomierzu; w roku 1345 d. 24 czerwca Władysław, książę dobrzyński i łęczycki, dochody z łaźni w Rypinie przyznaje w połowie miastu, w połowie wójtowi, pod warunkiem wszakże, iż dwór jego cały na wieczne czasy będzie miał prawo kąpać się w niej darmo; ten sam książę w d. 15 kwietnia r. 1349 nadaje wójtowi w Lipnie połowę łaźni tamtejszej; w tymże roku pod dniem 25 marca wspomniana jest łaźnia w Łęczycy. Maciej, biskup włocławski, d. 26 lutego r. 1357, nadając w Raciążu prawo magdeburskie Wolborzowi, przeznacza między innemi na wieczne czasy dochód z łaźni wójtowi tamtejszemu. Przywilej Kazimierza W-go z d. 7 grudnia r. 1358 wymienia w Krakowie trzy łaźnie, z których jedna żydowska (balneum judaeorum). Z prawa przeciw zbytkom (lex sumptuaria) z r. 1378 dowiadujemy się, że w Krakowie ustanowiona była taksa, wynosząca 1 wiardunek (ferto), czyli 12 groszy ówczesnych, za wynajęcie jednorazowe łaźni, oraz, że za nieprzyzwoite zachowanie się w niej narówni kąpiący się jak i łaziebnik karani być mają; nakoniec, że płci obie kąpią się każda zosobna (nie zaś jak w Niemczech, gdzie kąpano się razem), co, jak źródła inne stwierdzają, zawsze u nas przestrzegane bywało. W r. 1388 d. 7 stycznia król Władysław Jagiełło pozwala mieszczanom radomskim na wystawienie łaźni za murami miasta. Jan z Łukowa (de Lucaw), przeor premonstrantów w Strzelnie, nadając d. 21 sierpnia r. 1436 przywileje mieszkańcom miasteczka tego, zastrzega sobie i następcom swym prawo utrzymywania łaźni, w której mieszczanie używać mają kąpieli, zarazem zabrania urządzania łaźni innych, własnych. W r. 1450 w Płocku z woli książęcej założono łaźnię dla ubogich i żaków (pro studen-tibus)\ w r. 1457 z Szamotuł do Poznania kapituła sprowadza słynnego łaziebnika Han czka i powierza mu swą łaźnię.—Przykładów podobnych, zaczerpniętych z kodeksów dyplomatycznych, dawnych, dowodzących powszechności u nas łaźni w Średniowieczu, możnaby łatwo wiele jeszcze przytoczyć, te atoli niechaj starczą.—Król Władysław Jagiełło był zwolennikiem wielkim kąpania się w parze, K-i takich miał używać niemal codziennie, więc też niewątpliwie przyczynił się do ich rozpowszechnienia u nas. Potomkowie jego na tronie polskim tak samo wszyscy byli lubownikami łaźni, gdy po nich idący królowie zaniechali jej znów, przekładając nad nią K. ciepłe, zwykłe.—Zaznaczyć tu wypada, że Kościół, u nas przynajmniej, zabraniał używania łaźni w niedziele i święta uroczyste, czego dowodzi pozwolenie umyślne, wydane z Rzymu d. 21 lipca r. 1431 księciu Bolesławowi (Swidrygielle), upoważniające go wyjątkowo, ze względu na zdrowie, do kąpania się nawet w dni świąteczne. — Ubogim i mnichom zapewniano w Polsce, tak samo jak za granicą, w dni pewne prawo używania bezpłatnego łaźni, jak między innemi dowodzi dokument łęczycki z r. 1448 i płocki, powyżej już przywiedziony. Dwór królewski utrzymywał łaźnie i łaziebników własnych, jak to widzimy z dokumentów licznych, wymieniających często łaziebników tych z imienia i nazwiska. Żydom, tak samo jak w Europie całej, surowo zabronione było posługiwanie się łaŹDiami publicznemi; musieli mieć swe własne, w których wszakże nie zawsze byli bezpieczni, gdyż np. w r. 1577 pospólstwo poznańskie burzy łaźnię żydowską. Synod gnieźnieński jeszcze w r. 1581 ponawia zakaz dopuszczania Żydów do łaźni ogólnych.—Jak wyglądała u nas łaźnia w wieku XVI, powziąć możemy wyobrażenie jakie-takie ze słów Łukasza Górnickiego, który w „Dworzaninie” tak mówi: „Ten świat, moim zdaniem, iest iako pospolita łaźnia, abowiem iako do łaźnie pospolitey kto wnidzie, ten musi cierpieć wiele niewczasow: (gdzie ieden się maże gorzałką z mydłem, drugi maścią od urazu: więc ten puszcza bańki, a ow zasię siecze się winnikiem; zasię ieden woła', zaley, a drugi rad, żeby drzwi uchylono) tak tu na świat kto się urodzi i t. d.” (wyd. A. Gałę-zowskiego, Warszawa 1828; T. I str. 43). Widać z tego, że Górnicki mówi niewątpliwie o łaźni parowej, stwierdzając używanie jej u nas w wieku XVI; jednakże J. Łukasiewicz, opisując łaźnie poznańskie, dawne, których było 11, a z tych jedna żydowska, tak się wyraża o nich: „Wszystkie te łaźnie, wyjąwszy łaźnię Bogdankę pod zamkiem i miejską na Butelskiej ulicy, były drewniane. Nie były one bynajmniej parowemi... ale zwyczajnemi dziś łaźniami. U-rządzenie atoli ich było całkiem inne od tego, jakie w naszych łaźniach znajdujemy. Zamiast osobnych na każdą osobę izdebek, były dwie wielkie izby, w których pod ścianami stały wanny; jedna z tych izb przeznaczona była dla kobiet, druga dla mężczyzn. Woda zimna szła do wanien rurami lub rynnami; ciepłą wlewano z kotłów garnkami, lub tym podobnemi naczyniami do wanien” („Obraz historyczno-statystycz-ny miasta Poznania w dawniejszych czasach” Poznań 1838, T. II str. 90). W. Oczko w dziele „Przymiot” (Kraków 1581) powiada też „nńszy... łńźien, wanien, àlbo pńrzenia vżywńią” (str. 207 w przedr. warsz. z r. 1881), a w innem miejscu mówi również o wannach i naparzaniu (1. c. str. 48). Dowodzi to więc, że istniały u nas obok parowych, prawdopodobnie mniej licznych, i łaź-

nie zupełnie takie same jak w Niemczech i w Europie zachodniej.— Tego rodzaju łaźnie w kraju naszym były powszechne aż do końca w. XVII; Anglik 0’Connor (ob.), lat parę przebywający w Polsce, jako lekarz przyboczny króla Jana III, tak o nich pisze: „Niemal każdy szlachcic ma na wsi izbę łaziebną w domu swym, gdzie mężczyźni i niewiasty kąpać się mogą osobno. Również w mieście każdem, w osadzie każdej istnieją dla ludu łaźnie publiczne, używane nietylko latem, ale i zimą” („Beschreibung des Königreichs Polen etc.”, Lipsk 1700; przekład z angielskiego; str. 640). Lekarz ów przypisuje K-om tym wpływ bardzo zbawienny na dobry stan zdrowia ludu polskiego.— Na początku w. XVIII istniały w Polsce jeszcze łaźnie, w Poznaniu znajdowały się wtedy jeszcze napewno, ale w ciągu wieku tego zaczęły zanikać, widocznie za przykładem Europy środkowej i zachodniej, tak, że pod koniec wieku, gdy L. de Lafontaine (ob.) pisał o stosunkach zdrowotnych w Polsce („Chirurgisch-medicinische Abhandlungen verschiedenen Inhalts Polen betreffend” Lipsk i Wrocław 1792), już nic o nich nie wspomina. Dopiero znów w w. XIX, idąc w tern za przykładem zagranicznym, po miastach większych zaczęto znów zakładać łazienki publiczne i takież łaźnie parowe, o łaźniach zaś ludowych dopiero przed laty niewielu pomyślano, tak, że u nas dotąd znajdują się zaledwo w stanie zarodkowym. — Ze słów Górnickiego, przytoczonych powyżej, widzieliśmy, że w kąpieli namaszczano sobie ciało; do rzeczy tam wymienionych dodać też jeszcze należy używane w domach zamożnych maści, mydła i wonności wytworne, miód i jajka surowe, o których czytamy w „Rachunkach dworu Władysława Jagiełły i królowej Jadwigi”, że d. 10 maja r. 1389 w Niepołomicach dla panien dworskich królowej wydano 30 jaj do kąpieli (ad balneum dominieellabus) za 12 denarów, a i później zdarzają się wzmianki podobne. O ile nam wiadomo, to i dziś jeszcze żółtka jaj, zwłaszcza do mycia głowy i włosów, używane bywają nieraz, jako usuwające łupież lepiej niż mydło.—Dwory pańskie w Polsce, idące za przykładem dworu królewskiego, miewały także zwykle łazienki i łaźnie urządzone wspaniale, opisy ich, szczególnie warszawskich i piń-czowskiej, znaleźć można w dziełach przywiedzionych poniżej. — Nakoniec wspomnieć tu należy jeszcze, iż używanie do K-i wód mineralnych, krajowych, ożyli „cieplic”, jak je dawniej pospolicie u nas zwano, już w w. XVI było rozpowszechnione; znano też już wówczas K-e i okłady borowinowe. — Literatura. Ktoby chciał poznać dokładniej dzieje K-i i łaźni u nas, musiałby się poddać trudowi szperania w dziełach drukowanych i rękopiśmiennych, najrozmaitszych, zaglądając do dyplomataryuszów, archiwów, monografij miast, dzieł treści najrozmaitszej, kronik, pamiętników, książek lekar

skich, nawet poezyj z wieków XVI i XVII, ponieważ dotąd literatura nasza nie posiada dziejów K-i, opracowanych należycie; tu więc przytoczyć można tylko dzieł kilka, zawierających wiadomości mniej lub więcej obfite, dające wyobrażenie jakie takie o sprawie zajmującej nas; więc oprócz wspomnianych powyżej: „Dykcyo-narz powszechny Medyki, Chirurgii i Sztuki hodowania Bydląt itd.” (Warszawa 1788 — 1793; jest to przekład z franc, nieco przerobiony i przystosowany do potrzeb krajowych, T. III str. 96 i nast.), gdzie też mowa o K-ach różnych, zimnych i ciepłych, rozpowszechniających się wtedy już pomału za przykładem idącym z Anglii, o których tłómacz odzywa się z uznaniem i tak pisze (str. 97): „Ten sposób zaczyna bydź przyjętym w Francyi; pragnąć należy, aby się stał powszechnym i u nas Polaków”. —L. Lafontaine „Dziennik zdrowia dla wszystkich stanów” (Warszawa 1801 — 1302; zeszytów 12), gdzie mowa kilkakrotnie o K-acb zimnych i ciepłych, a ze słów autora widać, że jedne jak drugie u nas wówczas były zaniedbane, gdyż powiada: „Starożytni wiele sobie pomagali przez kąpanie, nasi przodkowie toż samo czynili, i byli zdrowemi. Znayduiemy prawie we wszystkich dawnych miastach wybudowane tym celem łaźnie” (zesz. 7 str. 112), a po słowach tych zaleca K. jako użyteczne.—To odnosi się do końca w. XVIII i zarania XIX; o czasach dawniejszych naczytać się można zwłaszcza wŁ. Gołębiowskiego „Domach i Dworach” (Warszawa 1830; str. 129 i nast.), wL. Gąsiorowskiego „Zbiorze wiadomości do hist. sztuki lek. w Polsce” (Poznań 1839 — 1855, w T. I str. 18 — 34).— O łaźniach i łazienkach dawnych, krakowskich dowiedzieć się można szczegółu niejednego z wydawnictw Ambrożego Grabowskiego (ob.); o warszawskich, w domach pańskich, napisał wierszem A. Jarz emski w książeczce p. n. „Gościniec abo krótkie opisanie Warszawy z o-kolicznościami itd.” .(Warszawa 1643); M. Zieleniewski wydał „Wiadomość historyczną co do wielkiego dawniej rozpowszechnienia, a następnie zaniechania łaźni u nas” (Kraków 1864).— O sposobie dawnym stosowania K-i mineralnych u nas pouczają szczególnie: W. Oczko w dziele „Cieplice” (Kraków 1578; przedr. warszawski 1881 na końcu dzieła tegoż autora „Przymiot”); Erazm Syxt „O cieplicach we Skle Ksiąg troje itd.” (Zamość 1617; wyd. 2-e Warszawa i Lwów 1780); J. I. Petrycy „O wodach w Druż-baku i Łęckowey. O zażywaniu ich y pożytkach przeciwko którym chorobom są pomocne” (Kraków 1635); wiadomości krótkie, ale dość obfite, o wodach mineralnych i K-ach u nas znaleźć można też w rozprawie doktorskiej F. B. Bu-likowskiego p. n. „De Aquis naturalibus me-dicatis Provinciarum Antiquae Poloniae, harumque therapeutico usu” (Kraków 1834 w 8-ce str. 84). — O K-ach powietrznych pisał u nas przy-

62).

wiedziony już wyżej Lafontaine w swym „Dzienniku zdrowia” (r. 1801 zesz. 1 str. 59—

Dr j. p.

Kąpielowe urządzenia w nowszych czasach obejmują zwykle następujące rodzaje kąpieli:

a) w wannie dla kąpieli z ciepłej lub zimnej wody, b) w sadzawce do pływania, w której woda ma temperatury około -f-18° R., c) ros-syjska kąpiel parowa jest to sala napełniona parą wodną o temperaturze -f- 40 do 50° R., d) kąpiel natryskowa z zimnej albo ciepłej wody, działającej z góry, albo z dołu, albo ze wszystkich stron, e) kąpiel potną otrzymuje się przez ogrzanie powietrza do temp. około -j-40° R , f) kąpiel powietrzna za pomocą ogrzania zgęszczonego powietrza, g) kąpiele lecznicze, np. w wodzie z dodatkami mineralnemi lub innemi (ob. wyżej), w świetle elektrycznem, albo w kwasie węglowym itp.— W każdym większym zakładzie kąpielowym znajdują się jeszcze pokoje osobne do wypoczynku, pokoje fryzyerskie, pokoje operacyjne itd., często urządzona jest gimnastyka lecznicza, ogrody, hale do przechadzania się na świeżem powietrzu i t. d. W zakładach kąpielowych znajduje się zwykle kilka, albo wszystkie wyżej wymienione rodzaje kąpieli. Najdawniejszym rodzajem kąpieli i najwięcej używanym jest kąpiel w wannie; szerokość wanny daje się zwykle 750 milimetr., długość— 1 750 milimtr., głębokość—około 600 milimtr.,— jeżeli przeznaczone do użytku publicznego, to najodpowiedniejsze w podłodze zagłębione; wchodzi się do nich po 3-ch stopniach; mocuje się je na cement i wewnątrz wyprawia cementem lub wykłada tabliczkami glinianemi, marmurem, szkłem i t. p. Bywają też i wykute z marmuru. Nad wanną znajduje się baterya kranowa do wody ciepłej i zimnej. Baterya kranowa jest to zestawienie kranów od rur wodociągowych. Mieszanie wody ciepłej z zimną odbywa się albo w odpowiednio urządzonym kranie, albo też w skrzynce osobnej. Na dnie wanny znajduje się wentyl do odprowadzania wody zużytej za pomocą rury odpływowej, a w górnej części przelew połączony z rurą odpływową. Na jedną kąpiel liczy się 250 do 500 litrów wody. Sadzawka do pływania—powierzchnia jej powinna wynosić najmniej 72 metry kwadratowe, — otrzymuje zwykle kształt prostokąta; stosunek szerokości do długości daje się zwykle 1:8, głębokość 1 do 2 metr., dno urządza się często ze spadem, tak, że od płytszego miejsca przechodzi się do głębszego. Dopływ wody powinien być tak odmierzony, ażeby w 10 godzin następowało nowe napełnienie sadzawki, a w czasie użytkowania, aby do sadzawki dopływało i odpływało z niej 60 do 100 litrów wody na godzinę. Jeżeli sadzawki te urządzone są w ziemi, to robi się je z muru i betonu, a jeżeli na pewnej wysokości—to z blachy żelaznej albo kon-strukcyą systemu Moniera (ob.). Ściany i podłogę wykłada się kaflami, albo daje się tylko zapra

wę cementową. W sadzawkach urządza się niekiedy kąpiele t. zw. faliste, gdzie za pomocą kół wodnych, lub przez wpuszczanie silnego strumienia pary do wody wytwarza się fala, naśladująca bałwany morskie. Są także kąpiele spadowe, gdzie woda, podobnie jak w wodospadzie, spada z pewnej wysokości.—W zakładach kąpielowych pokój do rozbierania powinien być z dwóch stron dostępny: raz dla wejścia do kąpieli, drugi raz do wyjścia z niej. Kąpiel natryskowa z wody ciepłej lub zimnej, często połączona jest z wanną, lub też znajduje się w osobnem pomieszczeniu; są one albo deszczowe, albo promieniowe, co zależy od tego, czy wodę wypuszcza się przez sito, czy też tylko jednym otworem.— Kąpiel parowa, zwana rossyjską. W zwyczajnych urządzeniach para wytwarza się przez nalewanie wody na rozgrzane kamienie, jeżeli zaś bierze się parę z kotła, to wpuszcza się ją pod ławki zwykle amfiteatralnie urządzone, aby kąpiący się mógł wybrać sobie odpowiednią temperaturę. Parę wpuszcza się rurami dziurkowane-mi, pod które podstawia się miedziane korytka napełnione wodą, w celu złagodzenia ostrości pary.—Kąpiel parowa fińska podobna jest do poprzedniej, tylko tu parę wpuszcza się zosobna pod każdą ławkę, na której leży kąpiący się.—K. potna sucha, zwana irlandzką, turecką, albo rzymską, jest to K., w której za pomocą bardzo gorącego powietrza ogrzewa się izbę na 30—50°C. i wyżej rurami żelaznemi, przez które przepuszcza się parę wodną, wytworzoną w odpowiednim kotle. Wodę zimną, potrzebną do kąpieli, doprowadza się odpowiednio ułożonemi rurami ze zbiornika ustawionego na pewnej wysokości; ciepłą zaś można w rozmaity sposób otrzymywać, i tak: po zagrzaniu wody w kotle przeprowadza się ją do zbiornika wyżej położonego, a stąd rurami po całem urządzeniu kąpielowem; można też zimną wodę w zbiorniku nagrzewać za pomocą pary z kotła, albo też ciepłą wodę brać wprost z kotła i rozprowadzać za pomocą rur po całym zakładzie. W tym razie zbiornik z wodą zimną połączony jest umyślnemi rurami z częścią dolną kotła i w miarę jak wyprowadza się z niego wodę ciepłą, zimna nowa napływa do niego ze zbiornika. Zbiornik ten, zaopatrzony jest w pływak z wentylem, aby mógł być ustawicznie wodą napełniany. Ciepłą wodę do kąpieli można także otrzymywać przez ogrzauie wody zimnej w rurach za pomocą pary. W tym celu wprowadza się wodę i parę do odpowiednio urządzonych kranów, gdzie para, mieszając się z wodą, nagrzewa ją.—W kąpielach publicznych, gdzie kąpiele odbywają się bez przerwy, liczy się, że 1 metr kwadratowy powierzchni ogrzewalnej kotła daje ilość potrzebną wody cieplej do jednej wanny — a ¹/i metra kwadr, powierzchni ogrzewalnej kotła daje ilość potrzebną wody ciepłej do jednego na-

10

■dwH

« y 1ï"*(3 |¹ y «

10

isfa

HlilitS

co

12

bl

j=L

ki, jak np. kąpiele miejskie na Dunaju w Wiedniu, gdzie zbiornik otoczony jest pełnym murem, który tworzy zarazem groblę. Za pomocą kanałów przypływowych i od] pływowych odnawia się wodę do 30-u razy dziennie. Zbiornik ten obejmuje jedną dużą sadzawkę do pływania, 4 mniejsze dla niepływających i pewną ilość pojedyûczych celek do rozbierania się.—Kąpiele ludowe otrzymują urządzenie jaknajprostsze: znajdują się w nich tylko natryski, wanny i pokój do rozbierania się. Natryski otrzymują położenia ukośne, aby z łatwością wystawić

Fig. 43.

Plan urządzenia kąpieli rzymsko-irlandzkiej.

trysku. — Figura 43 uwidoczuia plan urządzenia kąpieli rzymsko-irlandz-kiej w Dernfeld Baden-Baden, w której połączone są wszystkie rodzaje kąpieli wyżej wymienione. Użycie tej kąpieli odbywa się w następujący sposób: Po rozebraniu się w szatni b b kąpiący się przechodzi do pokoju z powietrzem ciepłem 4, potem do pokoju z powietrzem gorącem 5, gdzie urządzona jest łaźnia sucha, potna,— dalej do pokoju z natryskami ciepłemi, w celu namydlenia się, nacierania i szczotkowania, a stąd do kąpieli parowej ciepłej 6 i gorącej 7, dalej do kąpieli ciepłej 3, a następnie do 1 i 2 kąpieli zimnej i „dzikiej”. — W kąpieli dzikiej spód urządzony jest z grubej warstwy piasku, przez który woda wydostaje się na wierzch.—Tu woda ma temperaturę wyższą niż w sadzawce 1, służącej do pływania. W celu zupełnego ochłodzenia się, przechodzi się do bardzo zimnej kąpieli 10 i do pokoju 9, gdzie urządzone są rozmaite natryski, poczem udaje się do pokoju 11, gdzie otrzymuje się ubranie, t. j. koszulę, czapkę i trzewiki, a w końcu idzie się do sali 12 dla wypoczynku, albo do ubieralni b, gdzie znajduje się łóżko. W wielkiej sali AA są przyrządy do gimnastyki szwedzkiej. Z wielkim komfortem urządzone są kąpiele w Sztutgardzie, Wiedniu, Berlinie, Lipsku; wogóle w Anglii i Niemczech spotyka się prawie w każdem mieście kąpiele z większym lub mniejszym komfortem urządzone.—Kąpiele rzeczne są to hale otwarte; najczęściej otrzymują bardzo proste urządzenie — stanowią je tylko pokoiki do rozbierania się i miejsce do pływania, ograniczone za pomocą krat. Niekiedy urządzane bywają na zaankrowanym pontonie, czasem są to trwałe budowle murowane, urządzone nad brzegiem rże

fo

Di

Di

to

Zbiornik

nr

Kocioł,

li

«3

11

•1

ii

zet.

i !»

Li

Klo

Kasa.

^ łła&tt:'

sgs

i|l

Poczekalnia

dla mężczyzn.

dla kobiet.

à:    -i

Fig. 44. Plan pierwszej kąpieli natryskowej, urządzonej w Warszawie przy ulicy Stawki.

wszystkie części ciała na obmywanie. Na podłodze położone są ruszty drewniane. Średnio liczy się czas trwania jednej takiej kąpieli 5 do 6 minut,

wypycha wodę ciepłą rurą górną do kranu mieszalnego, a stąd do natrysku. Rura kolanowa c jest to rura bezpieczeństwa, gdyż w razie zbyt silnego palenia pod kotłem para zbierająca się wypycha najpierw wodę znajdującą się w tejże rurze, a następnie i sama uchodzi i tym sposobem chroni kocioł od rozsadzenia. — Domowe urządzenia kąpielowe. Najprostsze tego rodzaju urządzenie stanowi natrysk, do

V, tego czasu na namydlenie i roztarcie, ł/₃ na obmycie i l/₃ na ochłodzenie.—Tego rodzaju urządzenia obliczane są na jaknajmniejsze zużycie wody: na jedną kąpiel zwykle liczy się 40 litrów. Składają się one zwykle z małych pokoików, w których znajduje się ławka do rozbierania i oddzielone od niej ścianą z desek lub ! którego doprowadza się wodę z wodociągu lub płótna miejsce na natrysk z wody ciepłej albo zbiornika. Pod natryskiem na podłodze znajdu-zimnej. Figura 44 na str. 294 przedstawia plan je się naczynie z blachy cynkowej, około iy₂ m. kąpieli ludowej, urządzonej w Warszawie przy średnicy, a naokoło niego płaszcz z materyi nie-ulicy Stawki, a wykonanej przez firmę Nassius przemakalnej. Ogrzewanie wody do natrysku i S-ka w Warszawie. Z korytarza 6' szerokie- odbywa się za pomocą umyślnych pieców (ob. go przechodzi się do pokoików 4' szerokich a 8' poniżej na fig. 45). Jeżeli miejsce na to po-długich, w których znajduje się tylko natrysk i zwala, urządza się wanny wpuszczane w podło-z wody ciepłej lub zimnej i ławka do rozebra- gę i murowane, albo też stojące na podłodze, nia się. Wodę zimną otrzymuje się ze zbiornika, j Pierwsze w prywatnych pomieszkaniach są nie-wodę zaś ciepłą wprost z kotła, połączone- j wygodne, gdyż w zimie ściany zanadto się ozię-go ze zbiornikiem, w którym znajduje się pły- biają, wymagają więc albo ogrzania osobnego, wak, służący do automatycznego napełniania wo- albo znacznej ilości wody gorącej. Średnie wy-dą tegoż zbiornika.—Znakomicie urządzone są miary wanny są: 1.75 metra długości, 0.78 metr. kąpiele ludowe z fundacyi filantropijnej w Mona- szerokości od strony głowy, 0.58 mtr. szeroko-chium.—Rys. 45 przedstawia widok kąpieli na- ści od strony nóg, wysokości około 0.60 metrów, tryskowej. Woda zimna z wodociągu lub Ilość wody potrzebna na jedną kąpiel wynosi od zbiornika wchodzi rurą a, a przez otwarcie od- 140 do 300 litrów. Co do materyału, to prócz powiedniego kranu mieszalnego przechodzi do wanien murowanych, albo kamiennych, mogą być natrysków.—Jeżeli w natrysku chcemy mieć wo- z drzewa, metalu i porcelany. Wanny cynko-dę ciepłą, to po przestawieniu kranu puszcza we, głównie używane, są nietrwałe. Bardzo do-się rurą dolną wodę zimną do kotła b, która bre są z żelaza lanego, wewnątrz emaliowane,

5Ï

JZ

•SS -----—

][

DC

□Ç

3C

3£

=T=

□[

crri

][

jd

□c

□===□!

ZD

i-ir

][

c=i

ZDl. Id

&

îqhc

□T

5C

□E

nr

TarWif¹" □ddo fccia

.•

j»r

□c

ii-----ir

izimz

][

□c

IQ

L_

ac

\.

Ä3E

um::: .ic

SE

: nr 1

atz

!/!!,

LZZZ

!£=

fflü

''Ą ;

WMÊËM&

ZIŁ

zu

31-1Z

)[

i--1

cd

ZDL

nr

bR=

an

(i

II

\NK

3ç

ZDi

][

zzcr

//

zc

ICH

_j

IZ=3 l[~~l! -If ii-II-

3J;

aPI^PIP^

? ÆÆW///Â

®ss

'm

□E

zic

WM

WMm

'4—

Fig. 45. Widok kąpieli natryskowej dla szkół, fabryk, koszar i t. p., wraz z piecem do ogrzewania wody.

i¹

'4-ł, V,.

XL

dające się bardzo czysto utrzymywać. Powszechnie używane są wanny miedziane, cynkowane, prócz tego niklowane lub niklowe; najlepsze są wanny kamionkowe, glazurowane; są także wanny całe ze szkła.—Każda wanna powinna być zaopatrzona w urządzenie do przypływu wody ciepłej i zimnej, do odpuszczania zużytej, jak i w rurę przelewową. Wprowadzenie samej gorącej wody do wanny powoduje wywiązywanie się znacznej ilości pary, należy więc wpuszczać równocześnie wodę ciepłą i zimną, albo lepiej jeszcze najpierw nalać do wanny zimnej wody, gorącą zaś wpuszczać pod powierzchnię jej.— Woda ciepła do wanny może być dostarczana trojakim sposobem: 1) za pomocą ogrzewania wody w przyrządzie osobnym i doprowadzanie jej do wanny oraz pomieszanie tamże z wodą zimną; 2) wannę napełnia się wodą zimną i ogrzewa ją za pomocą przyrządu odpowiedniego; 3) przez wprowadzenie strumienia pary wodnej do wanny napełnionej wodą zimną. Do ogrzewania wody najczęściej używa się pieców z paleniskiem osobnem. — Jeżeli wpobliżu kąpieli znajduje się kuchnia, to ognisko jej może być w tym celu zastosowane, co dokonywa się przez umieszczenie w niem wężownicy z rur miedzianych, lub też nagrzewaczy z brouzu, przez które woda krąży ustawicznie. Wężownica ta albo jest połączona z wyżej ustawionym zbiornikiem wody za pomocą rur wchodzącej i opadowej, albo też urządza się w ten sposób, że obok ogniska ustawia się naczynie cylindryczne, zwane cyrkulatorem, który połączony jest z jednej strony z wężownicą, a z drugiej — z naczyniem expansyjnem, ustawionem na pewnej wysokości.— Zbiornik expansyjny musi się ustawicznie automatycznie napełniać wodą z wodociągu za pomocą kranu połączonego z pływakiem. Rys. 46 przedstawia schemat urządzenia do nagrzewania wody w ognisku kuchen-

tfj-

J ⁰

b⁷    ’*•/**'/

Fig. 46. Urządzenie do nagrzewania wody w ognisku kuchennem.

nem.—W tym celu wodę z wodociągu idącą rurą aa wprowadza się rurą b do naczynia expansyjnego c, umieszczonego powyżej miejsca, skąd ma być brana woda gorąca. Poniżej tegoż naczynia umieszcza się zbiornik wody ciepłej d i łączy się go z nim od spodu rurą f. Od zbiór-nika d idą rury g i h, zakończone Wężownicą, która umieszczona jest w ognisku kuchennem. W wężownicy tej woda nagrzewa się i wchodzi rurą h do zbiornika d, wytwarza się więc krążenie, ponieważ woda zimna, jako cięższa, opada na dół, ciepła zaś idzie do góry. Wodę ciepłą następnie ze zbiornika d rozprowadza się rurą k i l albo do wanny w, albo też rurą m do zlewu z, lub też do umywalni, czy do jakiego innego miejsca. Wodę zimną rozprowadza się wprost z wodociągu, czysto do wanny rurą o, czy-to do zlewu rurą p itd. W naczyniu expansyjnem znajduje się pływak połączony z wentylem s, który umieszczony jest u wylotu rury b, a otwiera się automatycznie, skoro tylko poziom wody w temże naczyniu obniży się w celu napełnienia go, puczem znowu automatycznie się zamyka. Rura r stanowi rurę bezpieczeństwa, w razie gdy para wytworzy się w zbiorniku d, to wchodzi tą rurą do naczynia expansyjnego, gdzie skrapla się, a stąd powstała woda spływa rurą przelewową tt do zlewu.—Gazy gorące, wychodzące z ogniska kuchennego, dają się także zużytkować do ogrzewania wody za pomocą umyślnie w tym celu urządzonych pieców. — Piece kąpielowe są to albo kotły cylindryczne z blachy cynkowej lub miedzianej, z paleniskiem urządzonem w części dolnej, albo też — kotły cylindryczne, wmurowywane w piece. Jeżeli z takiego pieca chcemy wziąć wodę gorącą, to musimy doprowadzić do niego wodę zimną, która swojem ciśnieniem wypycha wodę ciepłą za pomocą przewodu rurowego do wanny. Piec taki jest zawsze napełniony wodą,— wodę gorącą należy wprowadzać z miejsca najwyższego w kotle. Rura prowadząca do wanny wodę gorącą musi być z jednej Btrony otwartą i stanowić ową rurę bezpieczeństwa.—W celu zabezpieczenia pieca kąpielowego od uszkodzenia łączy się go z naczyniem ekspansyjnem: tym sposobem nie dopuszcza się ciśnienia pary i działania ciśnienia wody z wodociągu. Tu rura do zimnej wody z wodociągu przechodzi do wentyla, zaopatrzonego w pływak, który znajduje się w naczyniu ekspansyjnem, połączonem za pomocą rury z dolną częścią pieca—a przy otwarciu odpowiedniego kranu ciśnie wodę ciepłą do wanny. Rura z wodą ciepłą połączona jest z naczyniem ekspansyjnem; zimną wodą napełnia się je wprost z wodociągu. Piece kąpielowe można także zaopatrzyć w pływaki z kranem, aby zniszczyć działanie ciśnienia wody wodociągowej i ciśnienia pary—gdyż przy tern urządzeniu, w razie obniżenia się poziomu wody w piecu, zimna woda samodzielnie do kotła napływa.—Najprostszy sposób, lecz niezbyt praktyczny, ogrzewania wody w wannie odbywa się za pomocą pieców cyrkulacyjnych, jak na fig. 47 (str. 297).—Piec ten jest to zbiornik cylindryczny wody, z blachy cynkowej, albo lepiej miedzianej, we wnętrzu którego znajduje się palenisko. Zbiornik ten i wanna

M. H.

połączone są dwiema rurami poziomemi, z których jedna znajduje się przy dnie ramy, a dru-gu poniżej najuiższego stanu wody i w piecu i w wannie. Po napełnieniu wanny wodą otwie-

1160—-i

l.r

Fig. 47.

Piec cyrkulacyjny do ogrzewania wody w wannie.

ra się wentyle rur łączących (czasami niema wcale wentyli) i ogień w piecu zapala się; gdy osiągnie się temperaturę żądaną kąpieli—zamyka się wentyle. Aby uniknąć szkodliwego ciśnienia pary, umieszcza się wentyl bezpieczeństwa na rurze gazowej, łączącej piec z wanną. Praktyczniejsze są piece wcale niepołączone z wanną, lecz w ten sposób urządzone, że cała woda potrzebna do kąpieli w nich się ogrzewa, poczem za pomocą kranu dziobowego wlewa się ją do wanny.—Ogrzewanie wody kąpielowej w wannie można także urządzić za pomocą gazu, do czego używa się odrębnych pieców. — Zupełnie odpowiednie urządzenie kąpieli domowej przedstawia fig. 48; stanowi go piec do ogrzewania wody w połączeniu z wanną i natryskiem, gdzie za pomocą bateryi kranowej, umieszczonej nad wanną, doprowadza się wodę ciepłą lub zimną wprost z wodociągu, do wanny lub do natrysku.

Tu woda z wodociągu rurą a przechodzi do ba-teryi kranowej, a po otwarciu kurka z wlewa się dziobem k do wanny, lub, po odpowiedniem przekręceniu rączki », do natrysku. Chcąc mieć wodę ciepłą do wanny lub natrysku, należy otworzyć kran e — wtenczas woda zimna z wodociągu przechodzi rurą b do dolnej części pieca i wyciska wodę ciepłą przez rurę o do wanny albo do natrysku. Przed napaleniem w piecu należy wpuszczać do niego wodę rurą b, po o-twarciu kurka c, dotąd, póki woda nie zacznie się przelewać dziobem lub natryskiem, co zależy od ustawienia rączki n. Wentyl powietrzny /, powinien być ustawiony wyżej sita natryskowego: zabezpiecza on piec od zgniecenia w razie opróżnienia go, gdyż umożliwia wejście powietrza do niego. Prócz wanien zwyczajnych używają do kąpieli także wanien bujających się— wskutek bujania wytwarzają się fale obmywające ciało kąpiącego się; — wymagają one mało wody (około 3-ch wiader).—Dalej, są także krzesła kąpielowe, wanny nasiadowe, nożne itp.— K-e parowe lub suche (potne) można także urządzać w mieszkaniach prywatnych, w skrzynkach drewnianych, szczelnie zamkniętych (lub może być także i płótno); wewnątrz siedzi kąpiący się, głowę ma wystającą, a około szyi szczelne zamknięcie. Wytwarzanie pary lub suchego powietrza odbywa się w piecyku, za pomocą spirytusu.

Kąpiołka, ob. Kąpiele.

Kąsawiec, ob. Staphylinus.

Kąsina, ob. Car li na.

Kąsinowski Bronisław, pseud. Rokita, pedagog, badacz historyczno-literacki i krytyk (* 23 lutego r. 1861), syn Ignacego, uczestnika ruchu w r. 1848, i Pauliny z Seredyńskich; u-rodził się w Stokach, w Poznańskiem. Nauki

' -r

Tarife

--

tNJ

<1

l\

38

Fig. 48. Domowe urządzenie kąpielowe z wanną i natryskiem.

Knoyki. Powie. liu*cr. Zen, 277. r. XXXV.

P. Ohm.

gimnazyalne pobierał w Wągrówcu, studya uniwersyteckie (filozofia, historya i literatura) — we Wrocławiu, Marburgu i Krakowie. Najdłużej słuchał wykładów Ryszarda Roepella, Jakóba Caro i Władysława Nehringa we Wrocławiu, gdzie też znaczny wziął udział w ruchu towarzyskim i u-mysłowym polskiej młodzieży akademickiej, zwłaszcza jako prezes (ostatni) Towarzystwa literacko-słowiańskiego, najstarszego ze związków akademickich słowiańsko-polskich pod rządami pruskimi, rozwiązanego reskryptem ministra Gosslera w r. 1886, w przeddzień obchodu 50-ej rocznicy założenia. Przy współpracownic-twie swych kolegów, Wacława Martena i Hieronima Starczewskiego, wydał, już po rozwiązaniu, „Pamiętnik jubileuszowy” tegoż Towarzystwa, którego założycielem był prof. Purkynê, a które w czasie swego pięćdziesięcioletniego istnienia wychowało szereg wybitnych obywateli, uczonych i poetów; dość wymienić Teofila Małeckiego, Ryszarda Berwińskiego, Henryka Szu-mana, Maryana Langiewicza, Wawrzyńca Enge-ströma, Sczanieckich, Władysława Nehringa, A-dama Asnyka, Ksawerego Liskiego, z młodszych Bronisława Dembińskiego, Jana Leciejewskiego i Jana Kasprowicza.—Po zdaniu egzaminów rządowych pełnił czas niejaki obowiązki nauczyciela historyi w gimnazyum w Montabaur nad Renem (1888 — 89); przeniósłszy się do Galicyi, po kilkoletniej służbie nauczycielskiej w Krakowie, Brodach i Przemyślu osiadł na stałe we Lwowie, gdzie dotąd jest profesorem literatury polskiej w gimnazyum II. Zachęcony przez prof. Henryka Struvego zajmował się zrazu filozofią grecką; owocem tych studyów są: przekład Platońskiego „Filebosa” wraz z przedmową o etyce metafizycznej Platona i objaśnieniami („Bibl. Filozof.” Warszawa 1888) i niewydana dotąd egzegeza trzech ksiąg Arystotelesa „O duszy”. Ulegając pośrednio lub bezpośrednio wpływom Nehringa, Tretiaka, Tarnowskiego i in., przerzucił się do krytyki literackiej. Pisał Btudya i szkice: „Beiträge zur einem Studium des Lustspieldichters F. Zabłocki” (Brody 1897); „Zaczarowane Koło Lucyana Rydla i jego pierwowzory” («Dzienn. poznański» 1901 N«97—102); „Ignacy Krasicki” («Dzienn. pozn.» 1901 N« 142 — 149); „Urywek z dziejów krytyki teatralnej w drugiej połowie XVIII wieku” («Czas» 1901, M 182— 184). Z dość wielu drobniejszyce artykułów literackich, recenzyj i sylwetek, rozrzuconych po czasopismach i fejletonach dzienników, na uwagę zasługują: „Kazimierz Tetmajer” («Kur. pois.» Kraków 1892); „Wspomnienie Kornela Ujejskiego o Mickiewiczu jako kompozytorze” («Dzienn. pozn.» 1898); „Nad grobem Juliusza” («Dz. pozn.» 1899 i w osobnej odbitce); „August Wilkoński” («Dz. pozn.» i «N. Sł. pois.» 1902); „Adolf Dygasiński” («Dz. pozn.» 1902); „Maurycy Gosławski” («Tyg. ilu8tr.» 1902); „El” czyli Kazimierz Laskowski (w «N. Gł. pois.» 1902) i t. d.

Kąt jest to układ dwóch półprostych OA, OB (promieni) różnych na płaszczyźnie, wychodzących z jednego punktu. Te dwie półproste są ramionami kąta; punkt, z którego wychodzą, jest jego wierzchołkiem. Obszar (za-cieniowany), zawarty pomiędzy ramionami kąta,

Bl

Fig. 49.

wyróżnia się od pozostałego obszaru płaszczyzny tern, że odcinek prostoliniowy, łączący dwa jakiekolwiek punkty, należące do pierwszego, leży całkowicie wewnątrz tego obszaru; odcinek zaś, łączący dwa punkty pozostałego obszaru, może leżeć częściowo i w obszarze pierwszym. K. jest figurą otwartą, ramiona jego można dowolnie przedłużać. Jeżeli przedłużymy jedno z ramion (np. OB) kąta poza wierzchołek, otrzymamy dwa kąty A OB, AOC, zwane przyległemi; mają one jedno ramię wspólne A O, a drugie dwa ich ramiona, OB, 00, stanowią jedną prostą. Jeżeli przedłużymy to ramię wspólne AO poza wierzchołek O, otrzymamy figurę, złożoną z czterech kątów, parami wierzchołkiem przeciwległych: AOB, COD; AOC, BOD. Geometrya, po określeniu równości i nierówności kątów, rozważa kąty przyległe równe i nierówne. Każdy z dwóch kątów przyległych w przypadku ich równości nazywa się kątem prostym. Wszystkie kąty proste są równe. Ramiona kąta prostego nazywają się prostemi wzajemnie prostopadłemi. Z dwóch kątów przyległych w przypadku ich nierówności jeden (mniejszy) nazywa się ostrym, drugi (większy)—rozwartym. K. ostry jest od kąta prostego mniejszy, K. rozwarty — od prostego większy. Po wprowadzeniu określenia dodawania K-ów dowodzi się, że summa K-ów przyległych równa się dwom K-om prostym. Kąty wierzchołkiem przeciwległe są równe. Geometrya wyraża wielkość K-ów w jednostkach (i częściach jednostek) kąta prostego, albo w stopniach, t. j. liczbie 360-ych części okręgu koła zakreślonego z wierzchołka kąta promieniem dowolnym, zawartych w łuku pomiędzy ramionami kąta, albo wreszcie przez długość tego łuku, gdy promień koła ma długość równą jednostce. W drugim sposobie wyrażania wielkości kąta K. prosty wyraża się przez 90°,

w trzecim sposobie liczbą ?L. (rc jest to stosunek długości okręgu kola do średnicy); kąty ostre wyrażają się odpowiednio liczbą stopni mniejszą od 90, albo liczbą mniejszą od kąty rozwarte liczbą stopni większą od 90, albo liczbą większą od    Dwie proste AB, GD, przecięte trzecią

poprzeczną EF, tworzą ośm kątów które mają nazwy takie: kąty naprzemianległe wewnętrzne: AGH i GHD, GHG i HGB; kąty naprzemianległe zewnętrzne: AGE i FHD, G HF i BEG; kąty odpowiednie: AGE i EHG, EGB i GHD, AGH i G HF, BGH i DHF; kąty wewnętrzne jednostronne: AGH i GHG, BGH i GHD; kąty zewnętrzne jedno-można przyjąć za miarę kąta dwuściennego.— Kątem pomiędzy prostą a płaszczyzną nazywamy K. ostry, jaki prosta ta tworzy z rzutem (ob.) swoim na płaszczyznę; dowodzi się, że K. ten jest mniejszy od każdego innego kąta, utworzonego przez prostą daną z inną jakąkolwiek prostą na płaszczyźnie. — Kątem bryłowym lub wielościennym nazywamy układ, złożony z pewnej liczby wychodzących z jednego punktu O i rozważanych w określonym porządku półprostych: O A, OB, OG, OT), OE, z których żadne trzy kolejne (OA, OB, OG; OB, OG, OD; .... OD, OE, OA) nie leżą na jednej

* Jf

^-------

Fig. 51.

s. D.

ż u i ca.

ff

Fig 50.

stronne: AGE i GHF, EGB i F HD. — Kątem dwu ściennym nazywamy układ dwóch półpłaszczyzn, przechodzących przez prostą; te dwie półpłaszczyzny nazywają się ścianami, prosta—krawędzią kąta. K. dwuścienny jest figurą otwartą, ściany jego można przedłużać dowolnie. Po wprowadzeniu określenia równości i nierówności kątów, rozważa geometrya, podobnie jak dla kątów prostoliniowych, kąty dwuścienne proste, ostre i rozwarte, przyległe i krawędzią przeciwległe, a po wprowadzeniu określenia summy, dowodzi, że summa kątów dwuściennych przyległych jest równa dwom kątom prostym. Płaszczyzny, tworzące K. dwuścienny prosty, są wzajemnie prostopadłemu K-em prostoliniowym (płaskim) kąta dwuściennego nazywamy K,, utworzony przez dwie półproste, wychodzące z jednego punktu krawędzi na każdej z dwóch ścian i do krawędzi prostopadłe. K. ten jest stały dla danego kąta dwuściennego, t. j. wielkość jego nie zależy od wyboru punktu na krawędzi. Dowodzi się, że stosunek w i el k o é c i dwóch kątów dwuściennych równa się stosunkowi ich kątów prostoliniowych, a stąd K. prostoliniowy płaszczyźnie, oraz z obszarów płaszczyznowych pomiędzy temi półprostemi zawartych. K. bryłowy jest figurą otwartą; punkt O, z którego wychodzą półproste, zwane kr a wędziami kąta, nazywa się jego wierzchołkiem; płaszczyzny O AB, (JAG, OBG .... kąt składające—jego ścianami; kąty dwuścienne AOBG, BOGD, EOAB.... utworzone przez ściany — kątami dwuścien-nemi kąta bryłowego. Liczba ścian jest równa liczbie krawędzi i równa się liczbie kątów dwu-ściennych. K. bryłowy nazywa się trójściennym, jeżeli ma trzy krawędzie i odpowiednio trzy ściany i trzy kąty dwuścienne; c z w o-r o ściennym — jeżeli ma cztery krawędzie, cztery ściany i cztery kąty dwuścienne itd. Mówimy, że kąty bryłowe są równe, gdy przystają do siebie krawędziami i wierzchołkiem; wtedy kąty płaskie pomiędzy krawędziami i kąty dwuścienne są odpowiednio równe. Ale odwrotność wogóle nie ma miejsca; istotnie mogą być kąty bryłowe, mające wszystkie elementy odpowiednio równe, a mimo to nieprzystające do siebie; dwa kąty bryłowe o jednym wierzchołku i takie, że krawędzie jednego są przedłużeniami odpowiednich krawędzi drugiego, wogóle nie przystają do siebie. Takie dwa kąty bryłowe nazywamy symetry cznemi.

Kątnica, czyli Kiszka ślepa, ob. Okrę-

Kątomiar, Kątomierz, wszelki przyrząd do mierzenia kątów służący. Najprostszym K-em jest przenośnik (ob), znajdujący się w zwykłych zbiorach narzędzi rysunkowych, czyli w tak zwanych „rajscajgach”; grafometr, w istocie

s. K.

M. G-y.

stąpiły.

rzeczy, jest to podobny przenośnik, opatrzony alidadami (ob.), z których jedna jest stała, a druga ruchoma. Do różnych celów służą K-y nader rozmaitej konstrukcyi i posiadające różne nazwy. W szczególności ważne znaczenie ma pomiar kątów w astronomii i geodezyi, a przeważna część narzędzi astronomicznych i geode-zyjnych należy do kategoryj K-ów. Ogólne wykazy takich przyrządów podane są pod wyrazami: Astronomia oraz Geodozyjne przyrządy i narzędzia (ob.), a oddzielnie opisane są pod właściwemi nazwami. Do mierzenia dwuściennych kątów minerałów służy goni o m e t r (ob.).

Kątscy, ród szlachecki polski, herbu Brochwicz, ze wsi Kąty w województwie Krakow-skiem pochodzący. Z tego domu Maciej K., dzielny wojownik, rotmistrz chorągwi pancernej królewskiej, pierwszy przeniósł się w początkach XVII stulecia na Podole, gdzie potomkowie jego rychło do znacznej wziętości i dostojeństw doszli. Z nich: Jerzy, waleczny żołnierz, zginął pod Smoleńskiem; Stanisław posłował w r. 1648, w kilka lat później został sędzią ziemskim podolskim; Jan, cześnik podolski, w r. 1658 wystawił ua potrzeby kraju dwieście piechoty, którą-to liczbę stale później utrzymywał; Krzysztof, dworzaniu Władysława IV, później jeden z najzamożniejszych ziemian podolskich, oddawał się również literaturze. Pozostały po nim „Żywoty biskupów krakowskich”, wydaue wierszem in 4-o po łacinie w r. 1663 w Krakowie. Wnuk jego, Marcin Kazimierz, podniósł podolską linię Kątskich do wielkiego blasku i sławy. Za młodu dzielny rycerz w wojnach szwedzkiej i moskiewskiej, upodobawszy sobie sztukę artyleryi, wkrótce zasłynął jako jeden z największych i najbieglej szych jej znawców. Zalety swoje na tern polu okazał świetnie pod Barem, Żórawuem, Chocimem, Wiedniem i Strzygomiem (Gran). Zasługi wojenne Marcina rychło utorowały mu drogę do najpierwszych w kraju godności (ob. Kątski Marcin). Ród tego K-ego wygasł nawet po kądzieli na Maryi z K-ch, żonie Eustachego, a matce Ignacego Potockiego (ob.).—Do tegoż domu należeli zaszczytnie znani w historyi muzyki swojskiej bracia: Antoni, pianista (ob.), i Apolinary, skrzypek (ob.). D>

Kątski Marcin (f 1710), z rodziny szlacheckiej, osiadłej w województwie krakowskiem (w Kątach, skąd nazwisko), herbu Brochwicz; był kasztelanem lwowskim i generałem artyleryi, potem generałem-starostą ziem podolskich, po kolei wojewodą naprzód kijowskim, potem krakowskim, w końcu kasztelanem krakowskim. Jeden z najznakomitszych i najbardziej wykształconych polskich artylerzy8tów, zawołany żołnierz, całe prawie życie spędził w obozach, bo już od r. 1655 w wojnie szwedzkiej brał udział i był wtedy ciężko ranny w szyję. Wsławił się potem głównie za Jana III (ob.), w wojnie z Turkami Walczył pod Barem, Kudrzyniem, Żóraw-nem, Chocimem, Wiedniem, Strzygomiem; w bitwie pod Chocimem (1073) miał pod sobą regiment piechoty z 600 ludzi-, pod Wiedniem kierował artyleryą i wiele przyczynił się do zwycięstwa. Z Sobieskim żył w przyjaznych stosunkach i cieszył się jego sympatyą, gdy Sobieski był jeszcze hetmanem; dowodzi tego fakt że hetman bronił K-ego przed kasztelanem podlaskim, Karolem Łużeckim, od zarzutu, iż nie zaopatrzył wcześnie Kamieńca Podolskiego (ob.), wobec zbrojeń tureckich w r. 1672, a gdy Sobieski został królem, nie odjął K-u swego zaufania, bo w czasie odsieczy wiedeńskiej w 1683 jemu właśnie powierzył opiekę nad swoim synem Jakóbem. Po odsieczy tej, z której K. zostawił nam podobno dyaryusz (Kluczycki: Akta do r. 1683), został wojewodą kijowskim, w 1702 krakowskim. W r. 1683 był jednym z licznych delegatów przy zawieraniu w d. 31 marca między Sobieskim a cesarzem Leopoldem I przymierza zaczepno-odpornego przeciw Porcie. Kiedy w 1699, na podstawie pokoju karło-wickiego, Turcy mieli zwrócić Polsce Ukrainę i Podole z Kamieńcem, K., ówczesny wojewoda kijowski, został wydelegowany jako komisarz Rzpltej do odebrania Kamieńca z rąk kommen-dauta tureckiego i przyprowadzenia twierdzy i miasta do dawnego stanu; wtedy-to, jak chce znana opowieść, wytrzymał na dłoni rozżarzony lont, póki nie zgasł, i tern ocalił twierdzę od wysadzenia w powietrze, o czem właśnie zamyślał kommendaut turecki. Żoną K-ego była Urszula Denhoffówna; miał z niej 2 córki: Teresę, wydaną za Stefana Potockiego, marszałka nadwornego koronnego, i Maryę, żonę Michała Potockiego, starosty trembowelskiego, oraz syna, Jana, generała artyleryi i generała ziem podolskich, zmarłego w męskim jeszcze wieku.

Kątski Karol (* w Krakowie 1813—+ w Paryżu 1865), skrzypek, brat Apolinarego i Antoniego (ob.). Do 1832 r. występował z koncertami w różnych miastach cesarstwa i królestwa, poczem dał się słyszeć w Wiedniu, Monachium, wreszcie osiadł na stałe w Paryżu. Napisał kilka duetów na fortepian i skrzypce, kwartetów, waryacyj, fautazyj, kwintet i sekstet; utwory te jednak wybitnego powodzenia nie do-

A. Pol.

Kątski Antoni (* d. 27 października 1817 r. w Krakowie—f 2 grudnia 1899 r. we wsi Iwano-wiczy, w gub. Nowogrodzkiej), znakomity pianista i kompozytor muzyczny. Pochodzi z historycznego rodu K-ch herbu Brochwicz. Pierwsze wykształcenie muzyczne otrzymał w domu swego ojca, Grzegorza, skrzypka-amatora i kompozytora; studya ostateczne odbył pod kierunkiem Eielda w Moskwie. Ani jedno chyba „dziecko cudowne” nie rozpoczynało wcześniej od niego karyery wirtuozowskiej.—W czwartym roku swego życia K. już popisywał się na jakimś koncercie dobro-

czynnym w Krakowie; w siódmym dawał kon- ryera Warsz.”, „Gaz. Warsz.”, „Gaz. Codzien-certy w większych miastach Królestwa, w ósmym nej” i „Biblioteki Warsz.”, jednozgodnie uznali drukował pierwsze swe utwory: „Polonez i an- go za największego ze skrzypków ówczesnych, giez”, oraz „Polonez i mazur” (Kraków 1825), Z Warszawy K. udał się do Petersburga. Tu a w parę lat później wzbudzał zachwyty w ca- również wszystkie pisma osypywały go pochwa-łej Europie, jako wirtuoz z techniką wyrobioną \ łami, nie mniej jak w Moskwie i różnych mia-nadzwyczajnie. Najdłużej bawił w Berlinie, do- stach Cesarstwa. Po koncercie w Petersburgu, kąd został powołany na nauczyciela księżniczki K. rozkazem cesarskim z d. 24 czerwca 1852 Ludwiki, późniejszej królowej bawarskiej, Tu otrzymał tytuł „pianisty dworu pruskiego”. W r.

r. został mianowany „solistą Jego Cesarskiej Mości”. Jako skrzypek K. odznaczał się techniką ogromną, mocno przypominającą sprawność techniczną jego mistrza Paganiniego; celował głównie w flażeoletach, pizzi-arco i smyczkowa-niu. Uprawiał też niwę kompozytorską. Napisał na skrzypce: poemat „Sen dziewiczy”, kaprys „Echo”, „Kaskada” i „Jutrzenka”; fanta-zyę „Słowik”, mazury „Stefan Batory”, „Jan

1853 K. podróżował po różnych miastach Cesarstwa i Królestwa, od 1854 — 67 mieszkał w Petersburgu. Stąd przeniósł się do Londynu, a 1883 r. osiadł na stałe w Stanach Zjednoczonych. Na dwa lata przed śmiercią, już jako starzec osiemdziesięcioletni, puszcza się K. odważnie na wędrówkę artystyczną naokoło świata: gra w Kalifornii, na wyspach Oceanii, w Syamie, Chinach, Japonii, i przez Syberyę przybywa do kraju w r. 1899, gdzie występuje wielokrotnie w Warszawie i kilku większych miastach Królestwa. W kilka miesięcy później wyjechał do wsi Iwanowiczy (gub. Nowogrodzkiej), majątku siostry swej żony, i tu, podczas obiadu, zmarł nagle. Pochowany został na cmentarzu we wsi Łochocku, oddalonej o sześć wiorst od Iwanowicz. Jako wirtuoz K. celował głównie w technice niepospolitej, a przy tern miał pamięć zdumiewającą; gra jego była błyskotliwa, efektowna, ale nieco chłodna. Jako kompozytor nie odznaczał się twórczością wybitną i oryginalnością; pisał łatwo i przystępnie, stąd też jego utwory dużą cieszyły się wziętością.

A. Pol.

Napisał około dwustu kompozycyj: mazurków, waryacyj, fantazyj, tańców, kaprysów, różnych „Morceau de concert”, „souvenir’ôw” itp., z których kaprys fortepianowy „Przebudzenie się lwa” rozsławił jego nazwisko w całym świecie. 0-statnią jego kompozycyą, drukowaną w Sydney (Australia), był „Patrol polski“.

Fig. 52. Apolinary Kątski.

Kątski Apolinary (* 2 lipca 1826 w Poznaniu— f 28 czerwca 1879 r. w Warszawie), słynny wirtuoz na skrzypcach, rodzony brat Antoniego, syn Grzegorza z żony Anny z Różyckich.

Sobieski”, „Sielankowy”; cztery „Pizzi-arco”, „Śmierć Machabeuszów”, oraz wiele innych kaprysów, fantazyj, etiud, mazurków, scen dramatycznych i t. d.; wszystkie jednak te utwory wyższej wartości artystycznej nie posiadają. Nie-pożytą zasługą K-ego było założenie w Warszawie Instytutu muzycznego, otwartego 26 stycznia 1861 roku (ob. Instytut muz. w War-

A- Pol.

Kcynia, dawniej Kczinia, Kczyny a, także K r ce u i a, u Niemców zrazu Kein, Kcy-n a, później i, zdaje się, dopiero w XIX wieku, Exin, —miasto niegdyś w woj. Kaliskiem, od r. 1768 w Gnieźnieńskiem, dziś w W. Ks. Pozuań-skiem, w pow. Szubińskim, o 18 kilom, od Nakla, stacyi dr. żel. Gniezno-Nakło, i tyleż od Szubina. Nazwa K. służy nadto i kolonii sąsiedniej,

Zdolności do gry na skrzypcach objawiły się w nim bardzo wcześnie. Jego ojciec, sam—j. w.— dobry skrzypek-amator, oceniwszy te zdolności, zajął się gorliwie ich rozwojem. W siódmym roku życia K. wystąpił pierwszy raz publicznie w Wiedniu, gdzie od cesarzowej austryackiej o-trzymał w podarunku przepyszne skrzypce Stra-divariusa. Grał następnie w różnych stolicach

europejskich. W r. 1838 Paganini, usłyszawszy sza.wie, T. XXXI str. 22). go w Paryżu, świetną przepowiedział mu przyszłość artystyczną i, co ważniejsza, zajął się jego wykształceniem specyalcem. W Paryżu bawił K. do r. 1845, poczem, już jako wirtuoz skończony, puścił się w podróż artystyczną po całej Francyi, a od r. 1848 po różnych krajach Europy. W 1850 r. K. przybył do Warszawy, gdzie dał pięć koncertów z rzędu. Krytycy „Ku-

a pod samem miastem są trzy jeszcze folwarki, uznane za kcyńskie: Karmelin, Stahlberg i Wy-dartowo, i wydzierżawiane przez miasto. K., położona na wzgórzystości północnej Poznańskiego, panuje wyniośle nad okolicą. Grunt naokoło wszędzie prawie gliniasty, przy dobrym gatunku gliny; skutkiem natury gruntu w lecie niedostateczna ilość wody do picia. K. jest siedzibą komisarza okręgowego (Amt), podległego landrato-wi w Szubinie, i sądu okręgowego (Amtsgericht), zależnego od sądu ziemskiego (Landgericht) w Bydgoszczy; ma urząd pocztowy drugiej klasy, wraz z pocztą wozową, i biuro telegrafu. W K-i znajduje się seminaryum wydające nauczycieli dla szkół początkowych, wraz ze szkołą wzorową (Praeparanden-Schule), oraz szkoła początkowa wieloklasowa. Szpital istnieje już oddawna. Dwa kościoły katolickie: parafialny, dziś pod wezwaniem św. Idziego, i drugi, pokarmelicki, z kaplicą, a w niej obraz cudowny Chrystusa. Kościół parafialny ma własny swój dekanat. Kościół ewangielicki, zostający pod władzą zwierzchnią szubińską. Synagoga żydowska. K., niegdyś zamożna, w XIX w. nie mogła się wydobyć ze stadyum upadku. W r. 1811, kiedy należała do Księstwa Warszawskiego, miała 243 domy i 1411 mieszkańców, w r. 1831—214 i 1834, w 1837 — 2 074 mieszk., w 1871—254 domy

1    2 618 m-ców, w 1875—tylko 2 591, w 1883 —

2    807, w 1890—2 814, w 1900 wreszcie około

3    000. Wśród ludności 1871 r. było: 1528 ka-tol., 605 ewang, (w przybliżeniu Polaków i Niemców), 8 innych chrześcian, 477 żydów; w roku 1890: 1 815 katol., 708 ewang., 291 żydów. Ludność zajmuje się garncarstwem i ceglarstwem; handel, niegdyś ożywiony, dziś w zastoju: nieco zboża, bydła i koni. — K. istniała już w XI w.; pierwotny kościół parafialny ma być fundacyi Władysława Hermana, z r. 1088. W r. 1256 w K-i naradzał się z Krzyżakami Przemysław wielkopolski, jakby odzyskać na Świętopełku pomorskim wydarte przezeń Nakło. Bolesław wielkopolski w r. 1282 nadał jej magdeburgię wraz z osadami Bobrowniki i Pielgrzymowo i 80 łanami gruntu. Od XIII w. istniało przy K-i sołectwo, później i dwa wójtostwa. Wcześnie już miasto stało się p o w i a t o w e m, miało gród ju-ryzdykcyi generała wielkopolskiego, a przy nim starostwo (ob.), które jeszcze przed Kazimierzem Radońskim w r. 1770 trzymał Andrzej Mielżyński wraz z żoną swoją Anną z Bnińskich. Wiadomość o drugiem starostwie, niegrodowem, nie jest źródłową. W K-i odbywały się roki ziemskie kaliskie. W r. 1441 nawiedził miasto wielki pożar, w którym spłonął i kościół parafialny. Z popiołów powstało murowane, kościół wszakże Kcyniacy postawili sobie z drzewa. W XVI w. plebania tutejsza była prebeudą kapituły gnieźnieńskiej. W tym wieku stanął i drugi kościół, zrazu drewniany, później pod wezw. N. Panny wymurowany, a poświęcony w r. 1564;

dziś już niema po nim śladu. W r. 1612 do dwóch kościołów przybył trzeci, postawiony przez karmelitów, którzy tu osiedli; zrazu drewniany, w r. 1631 zastąpiony murowanym. Wzniesiony z cegły klasztor pochodzi dopiero z r. 1780; dziś mieści się w nim owo seminaryum. Prócz wspomnianej kaplicy była tu jeszcze druga. św. Barbary; zwaliło ją niedbalstwo. W XVII w. K. miała wszystkie prawie domy murowane; najazd szwedzki dał się jej we znaki, ale jej trwale nie zaszkodził. Od w. XVI osiadali w niej kupcy, nawet cudzoziemcy, m. in. t. zw. Szkoci. Ludność żydowska była wprawdzie znaczną, ale znajdowała się w mniejszości. Stosunek ten utrzymał się i w wieku następnym; według tabeli z r. 1765 Żydzi płacili pogłównego corocznie 722 złote. W r. 1676 K. jako stolica powiatu przewodziła ekonomicznie 10 miasteczkom i 246 wsiom. Po utworzeniu województwa Gnieźnieńskiego w roku 1760 była nadal stolicą jednego z dwóch jego powiatów, Kcyńskiego, z obszarem 43 mil W r. 1771—2 Fryderyk II pruski zagarniał już K-ę, wyciągając swój „kordon zarazy”, zanim mu traktaty z Rossyą i Austryą z d. 5 sierpnia (25 lipca r. st.) 1772 r. łup wyznaczyły. Zaprawiał się też wcześnie do zaboru, porywając z całego pogranicza nad Notecią dorodniejszą młódź męską i żeńską. W r. 1773 K-ę wraz z oderwaną częścią woj. Gnieźnień skiego z Bydgoszczą i Koronowem polskiem (Pol-nisch-Crone) wtłoczono w Netze-District, w powiat (Kreis) Bydgoski, w poddział powiatowy, okrąg (Kreisamt) Margoniński. Po Jenie od r. 1807 należała K. do departamentu Bydgoskiego Księstwa Warszawskiego. Po powtórnym zaborze pruskim, spełnionym na mocy umów kalisko-wrocławskich (28 lutego—15 marca 1813), oraz późniejszego porozumienia się cesarza ros-syjskiego Aleksandra I z Fryderykiem Wilhelmem III pruskim w Reichenbach w czerwcu r. 1813 i podczas samego kongresu Wiedeńskiego 1814—5, znalazła się z całym powiatem w Re-gencyi Bydgoskiej „Prowincyi Poznańskiej”, jak w wewnętrznym języku służbowym nazywano W. Ks. Poznańskie. W r. 1842 nadano miastu 4 jarmarki dwudniowe co roku. W r. 1848 w d. 7 i 8 maja, b>ła K. widownią walki, kilkakrotnie ponawianej i zakończonej odwrotem Prusaków. Samodzielne ruszenie się ludu na pobrze-żu Noteci i Brdy, w związku z ruchawką idącą od Murowanej Gośliny, pod wspólnem dowództwem Adolfa Malczewskiego, miało za najpierw-szy skutek natarcie na miasteczko, osadzone przez Prusaków. Od strony Miastowic wdarli się już strzelcy do miasta, ale, nie poparci przez kosynierów, nie utrzymali się, a wobec ich popłochu, zmuszeni byli nawet się cofnąć. Nie lepiej powiodło się drugiemu oddziałowi, od Żurawi, działającemu już pod wieczór. Zrazu szedł on śmiało, na 15 kroków podstąpił pod Prusaków, którzy osadzili byli kościół w rynku; pod plutonowym

Fig. 53.

Kczewski, herb.

D.

ZO-

nauc.”.

jednak ogniem, teraz już nie kosynierzy, ale sami strzelcy pierwsi pierzchnęli; pozostało tylko w ulicach miasteczka około 20 jeźdźców, sprawiających wrażenie siły o wiele znaczniejszej. Ci porozumieli się z piechotą swego oddziału i z oddz. mia8tkowickim: o świcie mieli wszyscy na nowo uderzyć; tymczasem po północy Prusacy się cofnęli, utraciwszy 2 zabitych, kilku ranionych i zostawiwszy około 40 karabinów. — „Sł. geogr.”; „Star. Polska” (wyd. 2-e t. I); Raczyński Ed. „Wspomnienia Wielkopolski”; Bii-sching „Erdbeschreibung”; Gloger Z. „Geogr. hi-stor.”; mapy pruskie z początku XIX w.: Mora-czew8ki J. „Wypadki poznańskie z roku 1848” (Poznań 1850); Łepkowski Józef „Sprawozdania i studya. O zabytkach.... Kcyni.... [miejscowości W. Ks. Poznańskiego]” (Kraków 1866). s-

Kcyńskie starostwo grodowe, w woj. Kali-skiem, pow. Kcyńskim, od roku 1768 w woj. Gnieźnieńskiem. W r. 1661 były w uiem: miasta Kcynia i Mieściska, wsie: Dembłowo, Borza-tew i Wiela. W r. 1771 po Andrzeju Mielżyń-skim i Annie z Bnińskich posiadał je Kazimierz Radoński, pułk. wojsk koronnych; opłacał kwarty 410 zł., hyberny 473 zł. 6 gr.— „Enc. Org.” mniejsza.

Kczewski, herb polski.

Na tarczy, w polu srebr-nem, lampart czerwony, wspięty wprawo. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pół takiegoż lamparta.

Odmiana herbu L e w a r t (ob.), używana przez rodzinę Kczewskich na Pomorzu i w Prusach Zachodnich.—

Kosiński I, 42; Siebmacher III, 2, 244; Borkowski, d.

Kczewski, herbu L e -wart z odmianą, stary ród polski w Prusach Zachodnich, osiadły tamże w 1472 roku. Z tej rodziny pochodził Piotr, chorąży malborski, poseł na sejmy, deputat na trybunały koronne, referendarz koronny, w końcu wojewoda malborski (1722). Światły polityk, a przytem mąż wielkiej nauki i wiedzy, cieszył się wielkiem poważaniem u króla i senatorów. Był wysyłany kilkakrotnie jako poseł do Ratyz-bony i na kongres brunświcki, gdzie z zadania znakomicie się wywiązał, budząc podziw, według świadectwa współczesnych, zdolnościami swemi i wiedzą.

Kdynie: 1) K. Nowa (Neugedein), miasto w Czechach, w Lesie Czeskim (Szumawa, Böhmerwald) w starostwie Domażlickiem (Thaus); przeszło 2000 m-ców. Kościół św. Mikołaja (1400 parafian). Pięcioklasowa szkoła dla płci obojga, szkoła przemysłowa. Znaczny przemysł, tudzież handel wełniany i lniany, oraz zbożowy. Nieznanym jest początek miasta, które do r. 1623 należało do zamku ryzemburskiego. W tym czasie połowa K. wraz z włościami ryzemburskie-mi, będąca własnością Henryka Buriana hrabiego z Gutsteinu, uległa konfiskacie i sprzedana stała Janowi Filipowi Krazowi, rycerzowi z Schar-fensteinu. Kiedy miejscowość ta stała się miastem i otrzymała herb — niewiadomo, ale od r. 1508 mianuje się miasteczkiem. Herb wyobraża tarczę czerwoną, w której na zielonej łączce wznosi się wieża srebrna, czworokątna, z rozwartą bramą. Wieżę tę podpierają dwa lwy srebrne z dwoma ogonami. W r. 1615 były tu dwa kościoły: św. Mikołaja i św. Piotra. W r. 1768 założył kupiec wiedeński Jakób Schmid skład materyałów wełnianych. — 2) K. Stara (Altgedein), przedmieście K-i Nowej.—„Ottûv sl.

J. F. G.

Kea, wyspa grecka, ob. Ceos.

Kean Edmund, znakomity aktor angielski (* 4 listop. 1787 w Londynie—f 15 maja 1833 r. w Richmond). Syn naturalny miss Carey; imię i nazwisko ma od Edmunda K-a, architekta. Sam podawał się za syna księcia Norfolk z małżeństwa morganatycznego. Już jako małe dziecko występował na scenie w rolach dziecinnych, raz nawet w roli małpy, a w 10-m r. ż. odważył się na „naśladowanie* Garricka, o którym tylko zasłyszał, w roli Ryszarda III. Krnąb-uy, uciekł od matki, został chłopcem okrętowym i był z okrętem na Maderze. Po powrocie grał w Londynie i w hr. York, jeszcze jako młodzieniaszek, pod nazwiskiem Carey. Lata 1801—3 dzięki d-rowi Drury, który się nim zaopiekował, przepędził w szkole, w Eton; ale z niej uciekł. W 17-m r. ż. przystał do trupy aktorów prowincyo-naluych; zmieniając środowisko, wędrował po Królestwie Zjednocz, i po Irlandyi. Wśród wędrówek ożenił się; aż wreszcie, wybiwszy się w górę, już dwudziestosiedmioletni, otrzymał w roku 1814 pozwolenie za występ w Drury Laue. Był to los: odrazu zasłynął jako Shylock; wszakże pierwszy teatr dramatyczny Anglii jeszcze go dla siebie wówczas nie zatrzymał; K., już głośny, objechał Anglię, Szkocyę i Irlandyę; wkrótce zaczął objeżdżać świat: w r. 1818 zawitał do Paryża, w 1820—1 był w St. Zjedu. Przyjęty do stowarzyszenia w Drury-Lane, po raz drugi odwiedził Amerykę w r. 1825 — 7, a stolicę Francyi w 1828. Około r. 1830 kierował teatrem w Richmond. Najlepszemi rolami jego były: Hamlet, Jago, Macbeth, Othello, Ryszard III i ten Shylock, w którym najpierwej zasłynął. Sztuka jego polegała na mocnej charakterystyce, zwłaszcza w momentach gwałtownych. Gra jego była nierówną, ale za tę nierówność wynagradzał przejmujący pathos. Natura popędliwa, namiętna, przytem przez szlachetne porywy wielce oryginalna. Nieporządne życie przywiodło go do pijaństwa, a następnie do obłędu. — Dumas

m-ców (r. 1900).

Keats John (* w ostatnich dniach października 1795 r. w Londynie—f 23 lutego 1821 w Rzymie). Syn właściciela ujeżdżalni, do szkół uczęszczał w Enfield (Middlesex), od r. 1814 na medycynę w Londynie, lecz już w r. 1817 oddał się zupełnie literaturze, ulegając zrazu wpływom Spensera i Wordswortha. Odznacza się niepospolitą wytwornością formy, odczuwaniem przyrody na sposób grecki, rozmiłowaniem też szcze-rem w helleńskiej tradycyi. Jego ody: „Melancholia”, „To a Nightingale”, „On a grecian urn” są wzorowe. Po nieudałym i rozwlekłym poemacie „Endymion” następowały jedne po drugich: „Lamia”, „The eve of S. Agnes”, „The eve of St.

oo

Oj

se

ca

Keats John.

uczynił z K-a bohatera dramatu. Cornwall Bary dał jego życiorys (Londyn 1835, 2 t.); Hawkins „Life of Ed. K.” (t-źe 1869, 2 t.); Molloy „Life and adventures of E. K.” (t-że 1888, 2 tomy).

Kean Karol, syn Edmunda K-a, aktora, sam aktor (* 18 stycz. 1811 w Waterford w Irlan-dyi—f 22 stycznia 1868 w Liverpoolu). Uczył się w Eton, ale już w r. 1827 wystąpił w Dru-ry Lane. Doznawszy tu niepowodzenia, przeniósł się na prowmcyę, ale i u nowej publiczności uznania nie pozyskał. Lepiej wykształciwszy się w sztuce, podobał się dopiero w Stan. Zjedn. w latach 1830—3. Po powrocie zmieniła się dlań aura londyńska; po pierwszych występach w Covent-Garden (1833) podbił wielkie miasto i odtąd zażywał sławy pierwszego szeks-pirysty na scenie, celując szczególniej w Hamlecie. W r. 1839 odwiedził znowu St. Zjedn., a tę podróż po dolary ponowił w towarzystwie żony w r. 1845. Występował potem w Paryżu, na prowincyi i w londyńskim Haymarket; od r. 1850 — 9, nieporzucając sceny, był dyrektorem Princesstheatre w stolicy. W r. 1861 zawitał po raz czwarty do Ameryki, a w dwa lata później do Australii, gdzie bawił bez przerwy przez trzy blizko lata; w r. 1866 występował w Kalifornii. O nim: Cole J. W. „Life and theatri-cal times of Charles K.” (wyd. 2-e Londyn 1860, 2 i).

Kean Helena, aktorka ang., żona Karola K-a (* 1805—f 20 sierpnia 1880), z domu Tree, zaślubiona 1842 r. Już w r. 1823 wystąpiła jako Olivia szekspirowska w Covent - Garden, a po występach w Edynburgu i Bath weszła do składu Drury Lane, gdzie w sztukach szekspirowskich zjednała sobie rozgłos, zwłaszcza jako Beatrix, Portia, Rosalinda i Viola. W latach 1836—7 gościła w St. Zjedn., a później jesz-szcze dwukrotnie z mężem odbywała wycieczki artystyczue do Ameryki i Australii. Po owdowieniu (1868) porzuciła scenę.

Kearney, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Nebraska, główne hrabstwa Buffalo, na północnym brzegu rzeki Płaskiej, na głównej linii kolei żelaznej oceanu Spokojnego; liczy 5 634

Z. N.

Marc”, „The cap and bells”, pięcioaktowa trage-dya „Otho the Great” i „Hyperion”, słusznie u-ważany za arcydzieło w swym rodzaju, po przeczytaniu którego Shelley, zwolennik K-a, pisał o nim, jako o mającym go szybko prześcignąć współzawodniku: „a rival who will fast surpass me”, a pamięć zmarłego uczcił w „Adonais”. Istotnie, poprzednie utwory są tylko zapowiedzią geniuszu, której w pełnej mierze nie mógł spełnić K., dotknięty w pierwszej młodości dziedziczną chorobą piersiową. Pierwsze jej sympto-maty ukazały się w r. 1819, zmuszając poetę do opuszczenia Anglii, a rodzinę narzeczonej, Franciszki Browne, do zerwania małżeństwa. Jednocześnie wyczerpywały się szczupłe zasoby materyalne K-a a, łaskawa nań zrazu, krytyka („Oxford Herald”) zwróciła się przeciw niemu („Quarterly Review”, „Blackwoods Magazine”), nietylko z bezwzględną surowością, lecz z pam-fleciarską żółcią. Urosło stąd mniemanie, że go zjadliwość krytyki zabiła. Słowacki w liście z Rzymu do matki pisze, że był na grobie poety, którego „zabiły suchoty i krytyka”. Zygmunt Krasiński w listach swoich wysoko ceni przedwcześnie zmarłego poetę, wogóle mało u nas dotychczas znanego. Ale i sami Anglicy późno dopiero K-em się zajęli. Przyjaciele K-a, których miał wielu — gdyż pomimo wiek młodociany, skromność położenia i fortuny, wreszcie właściwą uboższym i nieznanym a pra wym dumę i sztywność, wszedł był w bliższe stosunki towarzyskie z wielu wybitnymi Anglikami,—są jednomyślni w oddaniu świadectwa szlachetności i wspaniałomyślności jego zaletom umysłu i serca, broniącym go od zbytniej drażli-wości na sądy zawistnej a bezimiennej krytyki. Bolały go snąć jednak jej ciosy, skoro sam sobie skreślił nagrobek: „Here lies one whose name was writ in water” (Tu spoczywa ten, którego imię pisane było na fali). Lecz fala wraca! Długo wprawdzie opinia ociągała się z oddaniem twórcy „Hyperion’a”, Wigilii św. Agnieszki, Ody do słowika i O greckiej urnie—tego, co mu się należy. Z nazwiskiem jego spotkać się zaledwie było można w listach, pamiętnikach, biografiach współczesnych: Byron’a, Shelley’a, Leigh Hunt’a, Haydon’a, Wentworth’a, Dilke’a. Towarzysz jego podróży do Włoch, na którego ręku umarł w Rzymie, malarz Sewern, dał w r. 1863 w „Atlantic Monthly Magazine” wyborny artykuł, zatytułowany „The vicissitudes of Keats famę”. W r. 1848 Ryszard Monckton Milnes wydał w dwóch tomach „Life, letters and literary remains of John Keats”; w roku 1874 Karol Cowden Clörk (w „Gentleman’s Magazine”) „Re-collections of John Keats”, a dr Richardson (w „Asclepiad”) w r. 1884 artykuł: „An aescu-lapian poet”.— Pierwsze poezye K-a ujrzały druk w r. 1817. W r. 1818 osobno wyszedł „Endymion”; w r. 1821 „Lamia, Isabella, The eve of 8. Agnes and other Poems”. Najpierwsze

wydanie zupełne poezyj K-a uskutecznił Forman (1883), po nim Arnold „Poetical works” (Londyn 1884, wyd. 3-e 1889); toż Rosset# (t-że 1884, 1888), Palgrave (tamże 1892). Forman nadto wydał listy K-a do Fanny Browne (Lond. 1878), jako też „Poetry and prose; a new book of fresh verses and new readings” (t-że 1890). Największy materyał do biografii K-a zebrał wyżej wymieniony Milnes (lord Houghton): „Life and letters of John K.” (wyd. wznowione z r. 1867); sporządził też krytyczne wydanie jego poezyj w r. 1869 i 1890. W seryi wybornych popularnych biografij i krytyk, wydawanych przez Johna Morleya w Londynie pod ogólnym nagłówkiem „English Men of Letters” Sidney Colvin dał w r. 1887 (wyd. 2-e 1899) tom poświęcony Keats’owi, a w r. 1891 „K. letters to his fa-

w. Z.-K.

z. N.

s.

1806 r.; liczy 9 000 m-ców.

Kebdana, terrytoryalnie - etniczna odmiana Berberów marokańskich (Amazig), ważna pod względem lingwistycznym, przechowała bowiem w sobie, we względnej pierwotności, mowę (T’amazigt albo Szyli uh) tego szczepu cha-mickiego ludów starożytnych, który niegdyś zajmował całą północną Afrykę, pozostawił po sobie ślady w Numidyi, Marmaryce i Libii, niewątpliwie w zaludnieniu Egiptu, jako może pierwotny, wtargnienie ludyszcz proto - semickich (Maspero) z Azyi uprzedzający, uczestniczył, pomorze wschodnie Śródziemnomorskie jeszcze przed starosemickiemi ludami Arfachsadu obsadził, co więcej, wybrzeże himiaryckie Arabii w zamierzchłych, dla historyi niedostępnych czasach ożywiać już musiał, nawet nad zatokę Perską się wychylił, tworząc pierwsze podłoże etniczne dla późniejszych z północy, zachodu i wschodu najazdów ludów zarówno semickich jak turańskich, a nakoniec dziś jeszcze żyje w licznych odmianach w Nubii i zadziwiającą jeszcze żywotność okazuje w Gallach (ob.

Galla). Dla nauki wszystko, co do tego szczepu dziś jeszcze zaliczonem być musi, ma wagę ogromną; zwłaszcza badania lingwistyczne na j po ogłoszeniu prac: „De spermatozoorum introi-tej niwie czeka wielka przyszłość, gdyż stan | tu in ovula. Additamenta ad physiologiam ge-

miły and friends”.

Kebab, nazwa pieczeni baraniej przyrządzanej z ryżem i innemi dodatkami w Turcyi. Częste wzmianki w opowiadaniach o pobycie na ziemiach opanowanych przez Turków.

Kebbi, rzeka w Afryce, w Sudanie zachodnim, dopływ rzeki Benue, wpadającej do Nigru, bierze początek na równinie ku południu od jeziora Tsad; rzeka ta, zdaje się, ma łączność czasową z rzeką Szary za pomocą długiego bagna Tuburi, ulegającego znacznym zmianom, stosownie do pory deszczowej.

Kebbi, miasto w zachodnim Sudanie, państwie Gandu, uad Gubbi-D(Gindi)-Sokoto, lewym dopływem Nigru, w odległości 47 km. na zachód od miasta Gandu, wpobliżu ruin Birni-n-Kebbi, kwitnącego niegdyś i zburzonego przez Fulbów w r.

z. N.

ich obecny dopiero zaczątkowym nazwaó można. Berberowie K. trzymają się w słabem skupieniu terrytoryalno-społecznem w Marokku północ-no-wschodniem, pomiędzy morzem Śródziemnem (w tej stronie pomieszani z Ryfami, góralami pomorzą), rzeką Muluja, dającą im granicę od wschodu i południa, oraz równiną Bu-Areg od zachodu i rzeki Sebu. Przeważnie ciążą ku północo-wschodowi. Większą całością etniczną, do której ich zaliczają, zapewne na podstawie lingwistycznej i etycznej, są mieszkańcy ziemi Garet. Według Martinière’a („Gr. Enc.” La-miraulta) rozpadają się na kilka gromad; jedni widzą ich cztery, inni sześć. Zostają pod władzą k a i d a, mianowanego przez sułtana, ale ten władzca jest raczej komissarzem sułtaóskim niż zarządzcą: rządzą się sami. Wystawić mogą 150 jeźdźców do boju; około 2 500 ma strzelby i umie ich zażywać. Wszystkich ma ich być tylko 12 000 (r. 1903): zadziwiająco szczupła liczebność wobec owej czystości mowy i energii lingwistyczno - psychologicznej, która panujące arabskie nazwy miejscowości własuemi swojemi zastępuje, przekreśla i zaciera. W znanej kla-syfikacyi ludów Fryd. Miillera dla używających T’amazigtu jak wogóle dla wszelkich berbe-ryjskich, zostaje tylko grupa libijska t. z w. rasy śródziemnomorskiej, która, oczywiście, rasą nie jest i stanowi tylko przez Hux-leya i Peschla wprowadzony do nauki określnik dla uproszczenia tych licznych trudności, z ja-kiemi wiedza naukowa wciąż jeszcze pasować się musi.

Keber Gotard August Ferdynand (* w Elblągu d. 6 lutego r. 1816 — f w Gdańsku d. 4 kwietnia r. 1871), lekarz i przyrodnik zasłużony, ceniony zwłaszcza za prace swe dotyczące zapłodnienia. W naukach lekarskich i przyrodniczych kształcił się naprzód od roku 1833 w Królewcu, następnie w Berlinie, gdzie w r. 1837, po obronieniu rozprawy „De nervis con-charum”, przyznano mu dyplom doktorski. W r. 1842 został lekarzem okręgowym (Kreisphysicus) w Wystruciu (po niem. Insterburg, w Prusiech); w r. 1858 posunięto go na radzcę zdrowia regencyjnego w Gąbiniu, nakoniec stanowisko takie samo otrzymał w Gdańsku i tam życia dokonał. — Pomimo zajęć lekarskich i urzędowych pracował K. zawsze gorliwie nad nauką i zbo-gacił ją szeregiem spostrzeżeń i odkryć bardzo cennych. Z wielu prac jego drukiem ogłoszonych wymieniamy, jako najważniejsze: „Beiträge zur Anatomie und Physiologie der Weichthiere” (Królewiec 1851, z 2-a tabl.), „Beschreibung des Eingeweide - Nervensystems in der Teichmuschel (Anodonta)” (w „Archiv” Müller a roku 1852), „Zur Controverse über die Befruchtung des Flussmuschel - Eies” („Archiv für Anat. u. Physiol.” r. 1869); sławy największej dobił się

39

Enoyk. Powsz. Ilustr. Zesz. 277. T. XXXV.

nerationis”, toż po niemiecku p. n. „Ueber den Eintritt der Samenzellen in das Ei. Ein Beitrag zur Physiologie der Zeugung” (Królewiec 1853; z 4-a tabl.), i „Mikroskopische Untersuchungen über die Porosität der Körper. Nebst einer Abhandlung über den Eintritt der Samenzelle in das Ei. Mit Zusätzen von M. Barry” (tamże 1854; z 2-a tabl.). Nadto przełożył, z dodaniem uwag i dopełnień własnych, Marcina Barry eg o „Bestätigung einigerneueren mikroskopischen Beobachtungen” (tamże 1855).—Porów. „Biograph. Lex. der hervorr. Aerzte” (T. III

Dr J. P.

M. S.

tam wymieniony jako malarz nadworny (aulicus pictor). Obrazy jego, treści religijnej, znajdują się w kościele minorytów w Pradze, oraz w Tre-boni u augustyauów, gdzie śród 27-u prac jego

pędzla pierwsze miejsce zajmują: Św. Julia

K. B.

Keck Henryk, pisarz niemiecki (* 20 marca 1824 w Szlezwigu—f d. 7 lutego 1895 roku w Kiel). Po ukończeniu nauk uniwersyteckich w r. 1848 walczył przeciwko Duńczykom i dostał się do niewoli. Trzymany w Kopenhadze, po uwolnieniu został nauczycielem gimnazyal-nym, 1864 roku rektorem szkoły katedralnej w Szlezwigu, a od r. 1870—88 był dyrektorem gimnazyalnym w Husum. Ogłosił wiele poematów patryotycznych, poczynając od „Anna” na tle dziejów Szlezwigu (Kiel 1849). W r. 1873 ukazał się popularny jego „Sedan”., Najpopularniejsze są wypisy „Vaterländisches Lesebuch”, w kilkunastu już wydaniach. Z dążności swej należy tu również zbiór podań i baśni niemieckich „Iduna” (Lipsk 1875—80, 4 t.) i „Gedenkbueh eines Schleswig-Holsteiners etc.”, wierszem (Gotha i Kiel 1892 — 3, 2 cz.). K. jest nadto au- I kr aal (ob.) K-a, U lun di, i tu d. 4 lipca za-

str. 448).

Kebes, uczeń Sokratesa, ob. Cebes.

Kebir, po arabsku wielki; często w nazwach geograficznych, w krajach cywilizacyi arabskiej.

Keblah, właść. Kiblah (ob.).

Kehle Jan, poeta i pisarz religijny angielski (* 25 kw. 1792 w Fairford, w hr. Gloucester— f 24 marca 1866 r. w Bournemouth). Syn pastora z Oxfordu, wszedł do stanu duchownego; przez lat kilka nauczał, wreszcie w r. 1827 został rektorem. Wydany potem zbiór myśli religijnych w formie poetycznej, p. t. „Christian War” (Wojna chrześciańska), zjednał mu odrazu taką wziętość, że kollegium oxfordzkie powołało go na katedrę poetyki. Był jednym ze współpracowników Puseya i Newmana (ob.) przy wydawnictwie „Library of Fathers of the Holy Catholic Church” i jednym też z założycieli p u-seizmu (ob.) w Anglii. W r. 1846 wydał „Lyra Innocentium”. Jest zbiór jego kazań i życiorys biskupa Wilsona (ob.).— Hektor France w „Gr. Enc.” Lamiraulta.

Keck Piotr, malarz czeski (* 1730). Wspominają o nim księgi chrztu w kościele św. Wacława w Pradze z lat 1702 — 1705. Jest on

i Chrystus na górze Oliwnej.

torem życiorysu gen. Edwina Manteuffela (Bielefeld 1890) i tłómaczem Aischylosa „Agame-muona”. Od r. 1881 — 4 redagował „Deutsches Litteraturblatt”.

Keckerman Bartłomiej (* w Gdańsku w r. 1573) kształcił się w Wittenbergu, w Lipsku i w Heidelbergu, i był od r. 1609 nauczycielem filozofii w gimnazyum gdańskiem, gdzie też w tym samym roku, mając lat 36, wskutek nadmiernej pracy umarł. Wydał on próbę historyi logiki p. t. „Praecognita logicae” (1599), dalej „Systemu logicae” (1600), po śmierci wyszło jeszcze „Systema ethicum” (1610). Usiłował on pośredniczyć między naukami Melanchtona i Piotra Ramé. Jego logikę znano pod nazwą „logica philipporamea”. Jego „Opera omnia” wyszły w Genewie w r. 1614. Pisali o nim: Piotr Bayle w „Dictionnaire historique” (t. III str. 1); Melchior Adamus „Vitae germauorum philosopho-rum” (Heidelberg 1615, str. 499).

Kecskélïiet, ob. K ec z kem et.

Keczewajo, Ketschevayo, Cetevayo, władzca Zulów (krainy Zulu, u Niemców także Su lu) Afryki Południowej, dziś w posiadłościach angielskich, pomiędzy Natalem, rz. Tu-gelą, Oceanem Indyjskim i krainą Tonga. Był synem władzcy Panda, panował od r. 1858, w czasach, kiedy Zulowie posiadali jeszcze całe pomorze od Natalu aż do zatoki Delagoa. Anglicy dopomogli mu do utrwalenia władzy. W r. 1873 przedstawiciel Anglii, Shapstone, u-rządził koronacyę jego na króla, a podobno sam nawet włożył mu koronę na głowę. Dobre wszakże stosunki coraz bardziej się psuły w miarę wzrostu potęgi K-a i jego samodzielności wobeo najeźdźców-kolonizatorów. Po roku 1873 wybuchały często spory o przekraczanie granic przez zbrojnych Zulów i nawzajem o przyjmowanie zbiegów z Natalu, a gdy K. wystawił wojsko trzydziestokilko-tysięczne, w części uzbrojone w karabiny, gubernator Przylądka, sir Bar-tle Frère, zażądał rozwiązania tak wielkiej armii. K. zbiegów wydaó nie chciał, rozpuszczenia zaś wojska odmówił (1878). Wtedy przyszło do wojny. D. 22 stycznia r. 1879 K., mając przeciwko sobie 16 tysięcy Anglików pod lordem Chelmsford, w miejscowości Isaudula (Isaudhlwana) wyciął w pień oddział z 1400 ludzi, z 60 oficerami. Ale zwycięsca nie umiał ze zwycięstwa skorzystać, nie umiał go uzupełnić nowem. Anglicy znaleźli się tylko chwilowo odciętymi od Natalu, wcale wszakże nie pozbawionymi swobody ruchów, ta zaś pozwoliła im wzmocnić się nowemi posiłkami, nawet ochotnikami z Europy. W ich rzędzie znalazł się i syn Napoleona III, utraciwszy już wiarę w Trzecie Cesarstwo we Francyi. W maju r. 1879 Chelmsford w 23 tysiące wyruszył do krainy Żulu. Podczas rekonesansu d. 1 czerwca padł ów niedoszły dziedzic tronu. Anglicy zbliżyli się pod

z. N.

z. N.

ok. 20 000 m-ców.

Kedron, potok w Palestynie, ob. Cedr on.

Kedu. lub Kadu, rezydentura we wnętrzu niderlandzkiej wyspy Jawy, posiada 2 040 kim. □ obszaru i liczy 759 514 m-ców (r. 1895), w tern 844 Europejczyków i 6 952 Chińczyków. K. jest jedną z najurodzajniejszych i najpiękniejszych krain. Najważniejszemi produktami są: kawa, kora chinowa i tytoń. Miastem głównem jest Mageland, na lewym brzegu rzeki Progo, na zachód od Surakarty; liczba mieszkańców Mage-landu wynosiła w 1891 r. 21714, w tern 592

dali Żulom zupełną klęskę. K. ratował się ucieczką, ale rozesłana jazda szukała go wszędzie, aż wreszcie d. 28 sierpnia zdybała nad rz. Czarną Umualozi w lasach Ngome. Jeńca osadzono w Cape-Towu. Dowództwo nad Żulami objął Lekokuni. Nowy dowódzca angielski, Wolseley, zdobył jego kraal d. 28 listopada 1879 roku, jego samego wziął w niewolę i wojnę zakończył.—K. odzyskał wolność, ale nie władzę, która już 1 września r. 1879 przeszła do 11 pomniejszych naczelników i Anglika Dunna, poddanych pod rezydenta angielskiego. W r. 1882 pozwolono K-i przyjechać do Anglii. Gdy jednocześnie za Gladstone’a, wracając niby Żulom sa-moistność, przywrócono i K-i władzę (układ z d. 10-11 grudnia r. 1882 podpisany przez K-a), d. 29 stycznia r. 1883 sir Shapstoue osadził go ua-powrót na tronie jako króla, ale już tylko nad częścią dawniejszego obszaru. Teraz rozpoczęły się wojny domowe. Zawistni naczelnicy pod przewodem Dunna podnieśli oręż przeciwko K-i. W lipcu r. 1883 Uzibepu napadł na niego pod Ulundi, zmusił go do ucieczki, a Abaguluzów, którzy z nim trzymali, co do nogi wyciął. K. schronił się na terrytoryum angielskie i tu, w Ekowe, 8 lutego r. 1884 umarł. Syn jego, Dinizulu, znalazłszy odrazu silne poparcie u Zulów, pobił władzcę Uzibepu i zapanował nad całą krainą z wyjątkiem dzielnicy czysto angielskiej. Trwało jednak to panowanie bardzo krótko. W r. 1886 Anglia zgodziła się na odkrajanie północnej części krainy dla Burów, a pozostały obszar zagarnęła pod bezpośrednią swą władzę, wykonywaną przez gubernatorów Na-talu.—Por. Żulu. O K-u i Żulach: Ashe „Story of the Żulu campaign” (Londyn 1880); Co-lenso i Durnford „History of the Zulu War” (wyd. 2-e Londyn 1881); Colenso „The ruin of Żulu” (t-że 1885, 2 t.); Kranz „Natur- u. Kulturleben d. Zulus” (Wiesbaden 1880); Jenkin-son „Amazulu; Żulu history, customs, language” (Londyn 1882); Mitford „Trough the Żulu Country” (t-że 1883).

Keczkemet, miasto na Węgrzech, w komitacie Peszteńskim, między Dunajem i Cissą, na południo-południo-wschód od Pesztu, połączone z tym ostatnim koleją żelazną, zbudowane wśród stepów Keczkemeckich na znacznej przestrzeni; siedlisko sądów. W r. 1890 posiadało 48 493 m-ców, przeważnie Węgrów, katolików, prócz nich 13 381 ewangielików i 1789 żydów; w r. 1900 56 951 m-ców; szkoła główna reformowana z kursem gimnazyalnym i prawnym, trzy gimnazya, wyższa szkoła realna, klasztor franciszkanów; rolnictwo, uprawa wina i owoców, zwłaszcza jabłek; mydlarnie, garbarnie, hodowla bydła, jarmarki i czternastodniowy targ na bydło.

Keda, Queda, malajskie księstwo lennicze państwa Syamskiego na półwyspie Malakka, o-granicza z północy posiadłość angielską Straits Settlements. Dawniej do K. należała też wyspa Pulo-Pinang (księcia Wallii). Miasto główne K., leżące na wybrzeżu wschodniem, liczy 8 000 m-ców. K. obfituje w cynę.

Keder Mikołaj, antykwaryusz, naukowo prowadzący swój zawód, szwed (* 1659 w Sztokholmie—f 1735). Podróże z zamiłowaniem sztuki po Europie zaleciły go Karolowi XI, który też powierzył mu uporządkowanie królewskiego gabinetu medali; dokonawszy tego, K. został nadal kustoszem zbiorów. Zbliżony do króla, na żądanie jego układał napisy na medale, które Karol XI odbijać nakazywał. Po śmierci swego serdecznego przyjaciela, Brenner a, wydał dzieło jego numizmatyczne w nowej poprawnej edycyi p. t. „Thesaurus nummorum sueco-gothi-corum” (Sztokholm 1731). Sam napisał rozprawę „Nummus aureus Othinum exhibons” (1722), w której przypisywał numizmat samemu Odyno-wi. W r. 1719 uszlachcony. Życiorys K-a wydrukowano w „Acta litteraria Sueciae” z roku 1747.—„Gr. Enc.” Lam.

Kedicz-Ali, wódz powstańców tureckich w latach 1849 — 1851 w Bośni. Powstała wtedy sturczona szlachta przeciwko rozporządzeniu suł-taÛ8kiemu, aby i muzułmanie narówni z chrze-ścianami wnosili daninę pogłówną do skarbu. Najsilniejszy opór stawili Kraisznicy w stronie połudn.-zachodniej kraju, a dowodził nimi właśuie K., trzymając się głównie w Bihaczu i w kilku innych miejscowościach. Przysłanie Omera-baszy ożywiło ruch wojenny. Bośniacy daremnie wszakże zwracali się o pomoc do Hercegowiń-ców, a rozstawienie wojsk tureckich nie pozwoliło im zbić się w większą massę. Omer porozbijał pojedyńcze oddziały, samego K-a zmógł pod Jajcami, aż wreszcie główna warownia powstańcza znalazła się w mocy Turków. Na głowę odważnego przewódzcy wyznaczono nagrodę, ale K-owi udało się umknąć do Czarnogó-rza. Dalsze losy jego niewiadome.—„Ottüv Slov. naućny”.    a

Kediri, rezydentura we wschodniej części niderlandzkiej wyspy Jawy, posiada 7 007 kim. Q obszaru i 1267 704 m-ców (r. 1895), w tern 1992 Europejczyków i 9 547 Chińczyków. Głów-nemi produktami są ryż i kawa. Miasto K., siedlisko rezydenta, leży na prawym brzegu rzeki Brantas, na wschód od wulkanu Wilis, na kolei żelaznej Surabaja-Blitar; w r. 1903 liczy

z N.

z. N.

S. K.

z. N.

Keeling d’Esterre, Elżbieta, współczesna pisarka angielska. Ur. w Dublinie; wychowana w Niemczech. Po stałych zajęciach najpierw przy poselstwie angielskiem w Sztutgardzie, następnie przy konsulacie we Frankfurcie n.-M., otrzymała w r. 1884 wezwanie na nauczycielkę High School (wyższej szkoły kobiecej) w Londynie i na stanowisku tern zostawała do r. 1890. Działalność literacką rozpoczęła wraz z przybyciem do Londynu od powiastek humorystycznych: „Three sisters, a highly original family” i „Bib and tucker, recollections of an infant in arms” (Fartuszek i chusteczka, wspomnienia dziecka pod bronią); po tych wydała „How the first Queen of England was wooed and won” (Jak starano się o rękę pierwszej królowej Anglii i jak ją otrzymano). W r. 1886 przybyło „A profes-sors wooing” (Zaloty profesora). Podobały się szczególniej jej powiastki o dzieciach w „Or-chardscroft” (1892) i „Old maids and young” (Stare panny i młode; 1895). Wybitnym u-tworem są „Appassionati” z psychologią muzyków. Powieść, napisana stylem początków XVIII w. „The Queens serf” (1898) nie miała powodzenia. Literatura angielska zawdzięcza jej jeszcze poczytne „The musie of the poets: Musi-cian birthday book” (wyd. 3-e Londyn 1898). a.

z drzewa.

Europejczyków, 2106 Chińczyków i 1 195 Arabów; w r. 1903 ok. 25 000.

Keeler James Edward, astronom (* 1857 w La Salle, w stanie Illinois—f 1900 r. w San Francisco), kształcił się w Baltimore, Heidelbergu i Berlinie, 1886 został assysteutem obser-watoryum Licka. Badania jego, które ogłaszał w różnych pismach astronomicznych, tyczą się głównie analizy spektralnej mgławic i budowy fizycznej planet. W szczególności wykazał przesuwanie się linij czarnych w widmie pierścieni Saturna, czem potwierdził, że pierścienie te składają się z oddzielnych części rozproszonych, biegnących z rozmaitą szybkością.

Keeling lub Kokosowe wyspy, archipelag na oceanie Indyjskim, pod 12°0' szer. płd. i 96°80' dług. wsoh. Wszystkie 20 wysp, których ogólny obszar wynosi zaledwie 22 kim. □, są niz-kiemi atollami, porosłemi gęsto palmą kokosową. Wyspy K. znajdują się pod zarządem angielskiego gubernatora Straits Settlements, liczą 595 m-ców (r. 1898), w tern około 400 krajowców; od r. 1901 archipelag posiada połączenie z Europą i Australią za pomocą linii telegrafu podwodnego. W r. 1834 wyspy K. zwiedził Darwin, który na podstawie tej podróży zbudował znaną swą teoryę wysp Koralowych, wiążącą genetycznie trzy ich różne formy (rafa nadbrzeżna, rafa tamowa i atoli). Od tego czasu fauna wzbogaciła się tu znacznie; wprowadzone zostały zwierzęta ssące, zwłaszcza szczury, które stały się plagą tutejszych mieszkańców.

Keen Benjamin, sir, dyplomata angielski XVIII w. (* 1697 w King’s Linn hr. Norfolk— f 15 grudnia 1757 w Madrycie). W r. 1724 był konsulem, w 1727-ym ministrem pełnomocnym w Madrycie. On-to podpisał traktat sewilski z Jistop. 1729, zespalający Anglię z Fran-cyą i Hiszpanią. Podczas wojny o sukcessyę tronu polskiego (1733 — 8) został odwołany. Wal-pole wysoko go cenił. Wziętość w dyplomacyi wprowadziła go do Izby Gmin: w r. 1739—40 z Muldonu, 1741 — 7 z Westloe. W roku 1746 Walpole wysłał go do Portugalii, skąd po dwu latach przeniósł napowrót do Madrytu. Tu w r. 1750 K. zawarł traktat handlowy. Posłował jeszcze po wybuchu wojny Siedmioletniej i prowadził bardzo ważne rokowania, w których Pitt za Gibraltar i osady nad zatoką Meksykańską chciał sobie kupić przymierze Hiszpanii. K., wówczas już bardzo schorzały, podczas układów umarł. — „Gr. Enc.” Lam.

Keene, miasto w Ameryce Północnej, w stanie New-Hampshire, główne hrabstwa Cheshire, na wschód od Manchesteru, nad rzeką Ashuelot, na przecięciu kolei żelaznych, liczy 9 165 mieszkańców (r. 1900); wyrób obuwia oraz wyroby

Z. N.

Keepsake („Kipsek”) oznacza po angielsku wogóle przedmiot dany na pamiątkę, w szczególności zaś album ozdobiony rysunkami, nawet miedzio- i stalorytami, i obejmujący prócz zwyczajowych wierszy i myśli prozą, opisy i opowiadania. Częste są w K-ch dobre portrety współczesnych. W Anglii w pierwszej połowie XIX w., panowała moda K-ów, jako upominków na gwiazdkę, stąd Keepsake łączy się często z kalendarzem. Format od 4-o do 16-o, wydanie zawsze przepyszne, za okładką karta pusta na zaofiarowanie, papier i druk doborowy; na papierze często fantastyczne plamy i zabarwienie naśladują starość. Oprawa była jedwabna, aksamitna, z szagrynu lub ze skóry korduańskiej, lecz także i perkalowa, malowana; osłona (futerał) częstokroć złocona. K. zasługiwał istotnie na nazwę book of beauty. Najwspanialsze-mi wydawnictwami takiemi były: Almanach dworu i miasta, Alm. ofiarowany damom. Od roku 1828—49 Reynolds wydawał coroczny „Keepsake”. Najpierwsze pióra, ołówki i rylce zasilały K-i; duża była falanga kobiet, które sobie szczególniej tę formę książki upodobały, i niejedna też z nich występowała jako redaktorka i wydawczyni K-u, z głośnych—Lady Blessington i Elżbieta Browning. Nie pogardzali autorstwem w K-ach i tacy, jak: Bulwer, Dickens, Disraeli, Houghton, Holland, Landor, Montgomery, Ritchie, Ruskin, Russell, Shelley, Southey. — Do Anglików zbliżyli się nieco Francuzi, ale zawsze K. pozostał owocem narodowego geniuszu angielskiego, wyposażonego w liczne bogate rody, zamiłowane w rzeczach ozdobnych, pięknych i wspaniałych. Pod tytuł K-ów chroniły się też nie-

K. B.

M. H.

(r. 1900).

Keewatin, terrytoryum w brytańskiej Ameryce Północnej, w Kanadzie, na zachód od zatoki Hudsońskiej; należało dawniej do Manitoby. Obszar K-u wynosi 730 944 kim. □, z tego 38 800 kim. □ przypada na wody.

Kef (el-), miasto warowne w Afryce, w zachodnim Tunisie, na wysokości 755 metr. nad poziomem morza, obwarowana krzyżownica dróg handlowych, idących do Medżerdy, panuje nad znacznym obszarem od Kairuanu do Suk-Arrhasu; liczy około 5 000 m-ców; towarzystwo geograficzne i archeologiczne; uprawa oliwek i trawy

z. N.

W r. 1896

la.

Kefeus (mitol. gr.), ob. Cef eus z.

z. N.

jednokrotnie wydawnictwa zbytkowne, erotyczne, pornograficzne. — O K-ch: Levasseur „Scrap-book” (Amiens 1870); „Le livre” (1884); Conta-des G. de „Les Books of beauty” („Annales littéraires des Bibliophiles contemporains” 1890); Gausseron „Les keepsakes et annuaires illustrés de l’époque romantique en Angleterre et en France” (t-że); Davenport-Adams „By-Ways in Book-land” (Londyn 1888).— „Gr. Enc.” Lam.

Keerincx, Kerinck, Keirinck albo Kie-rings Aleksander, pejzażysta hollenderski (podług jednych * w 1590 w Utrechcie—f 1646 w Amsterdamie, podług innych * 1600 w Antwerpii — f 1652 roku w Amsterdamie). Niezgodność ta pochodzi z tego powodu, że prawdopodobnie było dwóch K-ów. Spis towarzyszów cechu św. Łukasza zamieszcza jednego z nich pod datą 1609, który później przyjął stanowisko malarza na dworze Karola I. Drugi, pejzażysta, nazywał się w rzeczywistości Keirinck, jak to widać z podpisu na jednym z jego obrazów w Monachium, pod tyt. Las dębowy, z datą 1631. Krajobrazy K-a znajdują się w Rotterdamie, Darmsztadzie, Brunświku, Sztokholmie, Kopenhadze, w Ermitażu w Petersburgu, w gale-ryi Liechtensteina w Wiedniu; jeden pejzaż, ze sceną ucieczki do Egiptu, posiada Bazylea; Las (1629) — Haga; Pejzaż górski; Krajobraz—Kolonia; Lipsk—Ruiny świątyni; muzeum w Rennes —Stworzenie świata. Figury w jego obrazach malował Poelenburg.

Keesz Stefan, technolog austryacki (* r. 1744 — f 1840), był kierownikiem artystycznym muzeum cesarskiego w Wiedniu, starał się wielce o rozwój przemysłu w Austryi.—Napisał dzieło „Darstellung des Fabrik u. Gewerbewesen im österr. Kaiserstaate” (Wiedeń 1824), a dokończył dzieła Blumenbacha „Systematische Darstellung der neuesten Fortschritte in den Gewerben u. Manufakturen” (Wiedeń 1829).

Keetmanshoop, miasto i obwód w niemieckiej Afryce południowo-zachodniej, w krainie górzystej, złożonej przeważnie z piaskowców; liczba mieszkańców białych w obwodzie K. wynosi 715

z. N.

z. N.

halfa.

Kefal-, Kefalo-, skrócenie w wyrazach złożonych z greckiego ^ zecporp^głowa; zaczynających się od niego wyrazów, przeważnie z nauk przyrodniczych i medycyny, szukać należy pod Cefal-, Ce falo-.

Kefalas Konstantinos, ob. Cefalas.

Kefaliński A., pseudonim ks. Ignacego Ho-łowińskiego (ob.).

Kefallenia, ob. Cefal o ni a.

Kefalos (mitol. gr.), ob. Cefal.

Kefarat el- (el-K.), płaskowzgórze w Syryi, wilajet Suria, sandżak Hauran, kaza Adżlun, na południe od rz. Szeryat el Menadire (Jarmuk), dopływu Jordanu. Wyniesione od południa na 550 metr., od północy spada stromo ku pomie-nionej rzece aż pod poziom morza, wyprawa urządzona przez niemiecki „Palaestina Verein” znalazła tu wspaniałe lasy dębowe, siedem wsi i 1850 mieszkańców.

Kefekil, to samo co Kefekilit (ob.).

Kefekilit, minerał, jest to perłowo szara lub szarawo-biała litomarga (ob. Kaolinit) występująca na Krymie, w okolicach Sewastopo-

z. w.

Keferstein Chrystyan, geolog i mineralog (* 1883 w Halli — f 1866 tamże). Z początku urzędnik sądowy, od r. 1815 poświęcił się wyłącznie nauce, okazując wiele umysłowej energii. W r. 1820 wydał wespół w Meineckem „Mineralogisches Taschenbuch” (Halla), a w r. nast. rozpoczął wydawnictwo peryodyczne „Deutschland, geognostisch-geologisch dargestellt” i prowadził je przez lat dziesięć (Weimar 1821—-31, 7 t.). Mapa geognostyczna przy tym zbiorze była pierwszą w Niemczech; na wzór jej K. opracował mapy innych obszarów europejskich. W r. 1825 ukazały się jego „Tabellen für vergleichende Geognosie” (Halla). Głównem jego dziełem jest „Naturgeschichte des Erdkörpers” (Lipsk 1834, 2 t.). Poświęcając się geognozyi, wydał dzieje jej wraz z literaturą przedmiotu (Halla 1840). Ostatnią książką wykładową K-a była „Mineralogia polyglotta” (t-że 1849). Pod koniec życia wziął się K. do archeologii, mianowicie celtyckiej: „Ueber d. Halloren, als eine wahrscheinlich Keltische Kolonie” (t-że 1843) i „Ansichten ueber die Keltischen Alterthümer” (tamże 1846 — 51, 3 t.). Zostawił po sobie wspomnienia ze swego zawodu: „Erinnerungen aus dem Leben eines alten Geognosten” (Halla 1851).

Keffi, Abd es Seng a, miasto w Sudanie, państwie Sokoto, główne obwodu w prowincyi Sarya, na wysokości 445 metr. nad poziomem morza, nad rzeką Kokona, północnym dopływem Benue. pod 9° szerokości płn. i 8° dług. wsch.; w bardzo żyznej okolicy, otoczone silnym mu-rem kamiennym, składa się z okrągłych a także wielokątnych chat i liczy 30 000 m-ców (ma-hometańscy Fulbowie, Haussowie oraz pogańscy Afo). Ze wszystkich stron schodzą się tutaj karawany z kością słoniową.

Keffije, po arabsku chustka, osłona na głowę, z jedwabiu, w jaskrawych barwach, z dłu-giemi frendzlami, obwiązywana naokoło szyi sznurem wełnianym z wełny owczej lub wielbłądziej (a gal); suto fałdowana, okrywa barki, ramiona i dobrze chroni od upału i kurzu. Najlepsze K. wyrabiają w Bagdadzie; stąd rozchodzą się w wielkiej ilości nawet do Indyj Wschodnich. Na podstawie słownika Karłowicza („Sł. wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia”) niema zasady wyprowadzać polskiego kwefu z K.

Keflachit, minerał, — smoła ciemnobrunatna, w węglu brunatnym w Kotlach (Styrya). Punkt topliwości 98°. Skład chemiczny

^2 9 H43 0₂.

Kefr, Kafr, po arabsku wieś, osada.

Keg, nazwa angielska, oznaczająca beczułkę, baryłkę; na Kubie miara objętości, używana w handlu dla melassy, złożona z 5¹/, dawnych ang. galionów na wino, równa 20.820 litrom.

z. w.

Keglevicowie (Kegle vie h) z Buzinu, ród chorwacki, pochodzący z żupy Knińskiej, a od zamku Buzin pisali się Buzinscy. Żyjący w XIV st. Piotr miał dwóch synów, Kegla i Marcina. v Od tego właśnie pierwszego ród i nazwę swoją wywodzi Piotr II, syn Szymona, wsławiony w bojach z Turkami w XVI st.; pokonał ich w pobliżu Srebernicy w Bośni, a nietylko Jajczę obronił, ale przy spółudziale Piotra Kru-zića, Grzegorza Orlowióa i Jana Zrinskiego (Zri-ny) całą od Bisurmanów oczyścił Chorwacyę. Ponieważ Turcy spalili mu dziedziczny Buzin, król Ludwik Jagiellończyk stratę jego licznemi włościami wynagrodził. Po klęsce mohackiej, zakończonej śmiercią Jagiellończyka, Piotr przystał do stronnictwa Ferdynanda I, za co przez nowego króla obdarzony opactwem cystersów w Topusku z miastem Bibaczem i godnością bana chorwacko-dalmacko-słowiańskiego. Z żony swojej, Barbary Stresemley, miał 8 synów i jedną córkę. Imiona synów: Jerzy, Jan, Franciszek, Gaspar, Mikołaj, Piotr, Szymon i Maciej. Ostatni z nich, wezwany przez Piotra Erdödego przeciwko Turkom, pobił ich na głowę (1565 r.). W wojnie chłopskiej przy pomocy Gaspara Alapiego rozproszył chłopów pod Stubicą, a pojmawszy dowódzcę ich, Macieja Gubca, zawiódł go do Zagrzebia, gdzie okrutnie jeńca zamęczono. Synowie Macieja, Jan i Jerzy, są założycielami dwóch linij: chorwackiej i węgierskiej. Mikołaj II, młodszy syn Jerzego (f 1624 r.), nadżupan komitatu Torna, od r. 1631 komendant Onodu i Dyos-Györu, bronił tych warowni przeciw Turkom. Syn jego, Mikołaj III (f r. 1701), przez Józefa I (1687) godnością hrabiego zaszczycony. — Piotr VII (VI), syn Ładysława i Rozyny z Ratkayów. Przez lat 24 walczył z Turkami. Był pod Wiedniem (1683 r.), gdzie własnym kosztem dostawił oddział jezdnych. Od cesarza otrzymał urząd bana chorwacko-dalmac-

Kefir jest to przetwór, powstający wskutek fermentacyi mleka krowiego pod wpływem grzybka osobliwego. Grzybek kefirowy w stanie suchym przedstawia różnej wielkości grudki żółtawe i składa się z komórek drożdżowych i laseczników, głównie gatunku opisanego pod nazwą Bacłerium caucasicum. Grzybek kefirowy, rozradzając się w mleku, wywołuje w niem fer-mentacyę wyskokową i mleczną, oraz peptoni-zacyę ciał białkowych; wynikiem tych przemian jest wyskok, kwas mleczny, kwas węglowy, oraz hemialbumoza i pepton; te ostatnie pierwiastki powstają z części składowej mleka — kazeiny, która w żołądku pod wpływem pepsyny (ob.) i kwasu solnego tej samej ulega przemianie.

kwasu mlecz-

0»

Wskutek tego K. jest pokarmem łatwiej przyswajalnym i strawniejszym niż mleko, obecność zaś w nim wyskoku, kwasu węglowego i mlecznego czyni go napojem orzeźwiającym i bardzo przyjemnym w użyciu. Skład chemiczny K-u jest następujący: wody 91.21%» pierwiastków azotowych 3.49 °/₀, tłuszczu 1.44°/₀, wyskoku 0.75%* cukru mlecznego 2.41°/ nego 1.02°/₀. W porównaniu z mlekiem kro-wiem K. zawiera więcej wody a mniej tłuszczu.

Czem dłużej trwa fermentacya K-u, tern więcej powstaje w nim wyskoku, peptonów, kwasu mlecznego i kwasu węglowego, tem łatwiej przeto K. ulega wessaniu w ustroju.— K. z dawien-dawna wyrabiany był przez mieszkańców Kaukazu, którzy sposób przyrządzania tego napoju w ścisłej zachowywali tajemnicy; dopiero w drugiej połowie stulecia ubiegłego K. zyskał rozpowszechnienie większe. Jako napój bardzo pożywny i łatwo strawny K. nadaje się w bardzo wielu chorobach, zwłaszcza u osób, które mleka znosić nie mogą, lub wstręt czują do niego. Szeregiem badań licznych stwierdzono wielką pożyteczność K-u w gruźlicy, zołzach,

krzywicy, chorobach żołądka i kiszek, i wielu ko-slawońskiego i dziedziczne nadżupaństwo ko-innych; podawany bywa w ilości od % do 2-ch 1 mitatu Posega.—Zygmunt, syn Józefa i Tere-

kwart dziennie.

Kefisodoros, komedyopisarz ateński, ob. Ce-fizo dor.

Kefisodotos, rzeźbiarz grecki, ob. Cefizo-

Dr J-y B-r.

dotos.

Kefisofonos, przyjaciel i współpracownik Eurypidesa, ob. Cefizofon.

Kefisos (geogr. staroż.), ob. Cefizos.

I sy Tavonath (* 1732 w Tyrnawie—f 1805), kanonik ostrzyhomski i następnie biskup. Brat jego, Stefan (* 1740—f 1793), będąc porucznikiem dragonów sabaudzkich, walczył na Szląsku i w Saksonii podczas Wojny Siedmioletniej; doczekał się rangi generała-majora; dowodząc brygadą w Niderlandach, poległ pod Bettenhoffen nad Renem (1 grudnia 1793); niektóre źró-

j. F. G.

nad Elbą.

z. N.

dla podają Gamheim. — Jan I z niewiadomych rodziców (* 1750 w Wacowie—f 1799 pod Of-fenburgiem), pułkownik huzarów. Odznaczył się w bitwach: pod Douziers (5 czerwca 1793), Gillet (1 września 1793), pod Moguncyą (29 października 1795), Meissenheim (8 grudnia 1795), Amberg (24 sierpnia 1796), Hochheim, Königsheim (1797), Osterath, Neuhaus i Littingen (24 marca

1799) i pod Offenburgiem, gdzie poległ (6 lipca r. 1799).—Jan II, syn Karola (* 1786 w Brzety-sławie — f 1856), mąż stanu, filantrop. Pierwotnie urzędnik w sądownictwie, następnie, od r. 1829, nadżupan komitatu barskiego, radzca tajny (1831 r.). Podczas epidemii pośpieszył z pomocą cierpiącym. W dobrach swoich Małe To-polczany zebrał bibliotekę z 10 000 tomów, ga-leryę obrazów, zbiory mineralogiczne i botaniczne. Syn jego, Stefan (* 1840), nadporucznik ułanów.—Gabryel, syn Adama (* 19 września 1784—f 16 czerwca 1854). Przez lat 17 pełnił urząd nadżupana komitatu czongradzkiego. Od r. 1830 referendarz kancelaryi nadwornej królestwa Węgierskiego, radzca tajny (1831), wiceprezydent (1832 r.) i prezydent komory nadwornej królestwa Węgierskiego i podskarbi. — Juliusz (Gyula), syn poprzedniego (* 1824), poseł sejmowy. Bela, brat poprzedniego (* 1853), poseł sejmowy, uważany za namiętnego polityka i dyletanta dziennikarskiego. — O K-ch: Gräffer und Czikan „National Encyklopaedie” (Wiedeń 1835); Wurzbach „Biograph. Lexikon” (XI); Sak-czinski Ivan Kukuljevié „Opatija b. d. Marije u Topuskom” („Knizevnik god.” I).

Kehdingen, kraina na lewym brzegu dolnej Elby, długa na 30 i szeroka na 3—8 kim., przytyka na półuoco-zachodzie do t. zw. Altes Land i rozciąga się od Schwinge do uścia rzeki Oste. Zpośród marschów nadelbiańskicb kraina ta posiada grunt najżyźniejszy; dalej od rzeki wgłąb lądu znajdują się bagna Kehdinger Moor (70 klm. Q). K. stanowi powiat K. w pruskiej re-gencyi Stade, obejmujący obszar 379.04 kim. □ z 19 993 m-ców (r. 1900), 1 miasto i 9 gmin

wiejskich. Siedliskiem zarządu jest Freiburg

z. N.

Kehl: 1) Obwód w powiecie Offenburg w W. Ks. Badeńskiem, ma 211 kim. □ obszaru z 28661 m-ców (r. 1900) i 30 gmin.— 2) Główne miasto obwodu K., odległe o 5 kim. od Sztrasburga, między Kinzigiem i Renem, połączone z lewym brzegiem Renu przez dwa mosty, z których jeden jest kolejowy, na kolei żelaznej Appenweier-Sztrasburg, jest siedliskiem zarządu, sądu, oraz konsulatu amerykańskich Stanów Zjednoczonych; liczy 3 008 m-ców (r. 1900), w tern 1 433 ewan-gielików i 128 żydów; posiada szkołę realną; fabrykacya chemikaliów, kapeluszy i ram złoconych; handel zbożem, mąką, drzewem i bydłem. Przystań nad Renem została otwarta w r. 1900. K. stanowi ze swym wysuniętym portem część fortecy sztrasburskiej po prawej stronie Renu.

Miasto było od d. 19 sierpnia do 28 września r. 1870 ostrzeliwane z fortecy sztrasburskiej i w większej części zburzone; następnie odbudowane.

Kehr Karol (* 6 kwietnia r. 1830 w Gladbach w ks. Koburg-Gotha—f 18 stycznia r. 1885 w Erfurcie), jeden z bardzo wybitnych pedagogów w Niemczech. Odznacza się talentem w stosowaniu wiedzy pedagogicznej w praktyce szkolnej. Nietylko jako praktyczny nauczyciel, a potem dyrektor szkół ludowych, złożył dowody swych zdolności i wiedzy, ale jako autor dzieł metodycznych należy do rzędu najuczeńszych i najlepszych pedagogów w literaturze pedagogii powszechnej. Kształcił się w miejscowem semi-naryum nauczycielskiem, ale głęboką wiedzę swoją zawdzięcza samouctwu i bystrości obser-wacyi. W r. 1863 powołano go na inspektora seminaryum gotajskiego; w r. 1871 na dyrektora tegoż zakładu, w r. 1873 na ten sam urząd w Halbersztadzie. W r. 1878 uniwersytet jenajski, w uznaniu bogatej wiedzy i wielkich na polu piśmiennictwa pedagogicznego zasług, przyznał mu stopień doktora filozofii honoris causa. W r. 1884 K. przeniesiony został do Erfurtu w godności radzcy szkolnego; w rok potem, pełen zasług i niezmordowanej pracy, żywot zakończył.— Z licznych prac jego zjednały mu najwięcej sławy u swoich i za granicą: „Praxis der Volksschule” (Gotha 1867; zajęcia w szkole ludowej; do r. 1885 dzieło to liczyło wydań dziesięć, a przełożone zostało na siedem języków); „Der christliche Religionsunterricht in der Volksschule” (Gotha 1884); „Der deutsche Sprachunterricht im ersten Schuljahr” (opracowane wspólnie z G. Schlimbaehem; wyd. 8-e tamże 1893); „Theoretisch-praktische Anweisung zur Behandlung deutscher Lesestücke” (wyd. 9-e tamże 1892. Książka ta, o 623 stronicach, odznacza się wielką ścisłością, gruntownością oraz jasnością i popularnością wykładu); „Lesebuch für deutsche Lehrerbildungsanstalten” (t-że 1874 — 75, 4 t.; wypisy opracowane wespół z F. Krie-bietz8chem; liczne wydania późniejsze); „Geschichte der Methodik des deutschen Volkschulunterrichts” (t-że 1877 — 82, 4 t.; wyd. 2-e tamże

1887—93; dzieło to opracowane wspólnie z wielu pedagogami). Od r. 1872 w Gotha wychodziło pod redakcyą K-a pismo specyalne p. t. „Pädagogische Blätter für Lehrerbildung und Lehrerbildungsanstalten”. Prace K-a długo jeszcze zapewne będą stanowiły pożywny pokarm duchowy dla pedagogów, a mają takie zalety, że mogą być tylko uzupełniane i udoskonalane, nigdy zaś na wartości nie stracą.

Kehrbach Karol, współcześnie żyjący filozof niemiecki, który zasłużył się filozoficznej literaturze przez bardzo staranne i krytycznie o-pracowane wydawnictwa dzieł Kanta, Fichtego i Herbarta. Z dzieł Kanta wydał on w Uniwersalnej bibliotece Réclama w Lipsku: Trzy

M. S.

sam

Grammatik d. neuhoch-

K. B.

Kei, niewielka grupa wysp w archipelagu Indyjskim, na południe od Nowej Gwinei i na zachód od archipelagu Aru, pod 5°18'—6°6' szer. płn. i 132°56' dług. wsch. od Gr., należy do niderlandzkiej rezydentury Amboina. K. rozpada się na dwie większe wyspy: Wielki K. (Jut) na wschodzie, posiadający 788 klm. Q obszaru, górzysty (600 — 900 m.), wulkaniczny, wysoki, lesisty, urodzajny — i Mały K. (Nuhuroa), 650 klm. □, płaska, żyzna, skała koralowa; oraz wiele drobniejszych. Zajmuje ogólny obszar 1 482 klm. Wyspy obfitują w drzewo tekowe, wyborne do budowy statków. Dobre przystanie posiadają wyspy: Wielki K., Dula i Dula-Laul. Mieszkańcy są głównie Papuasi i Alfurowie, a po-

części i malajscy przybysze — ogółem 22 081

z. N.

Z. N.

park.

krytyki, Religia w granicach czysto rozumowych, Suy wizyonera, Spór fakultetów, Ogólna historya nat. nieba, — wszystkie wydania starannie rewidowane według pierwszych edy cyj, z wary antami i z podaniem pierwotnych paginacyj. Z dzieł Herbarta wydał tom pierwszy i drugi w Lipsku 1882 i 1885; z dzieł Fichtego: O przeznaczeniu człowieka—w Uniw. Bibl. Réclama w Lipsku.

Kehrein Józef, pedagog niemiecki kierunku katolickiego (* 20 października 1808 w Heldes-heim w Hessyi darmsztadzkiej — f 26 marca r. 1876 w Montabaur n. Renem), pisarz płodny. W filologii kształcił się w uniwersytecie w Giessen. W r. 1835 został pomocnikiem nauczyciela gimnaz. w Darmsztadzie, w r. 1839 w Mo-guncyi, w r. 1845—6 prorektorem i nauczycielem gimnaz. w Hadamarze; zakończył zaś swój zawód służbowy w Montabaur jako dyrektor seminaryum naucz, (od r. 1855). W literaturze pedagogicznej wystąpił późno, opracowując wraz z Kellerem „Handbuch d. Erziehung und d. Unterrichts” (Paderborn 1876; wyd. 8-e 1893); napisał „Ueberblick d. Geschichte d. Erziehung” (wyd. 8-e Paderborn 1887); nadto wydał swoje mowy szkolne „Schulreden” (1875). Zostawił po sobie liczne prace dydaktyczne szkolne: „Szenen aus d. Nibelungenlied” (ze słowniczkiem; Wiesbaden 1846); „Proben d. deutschen Poesie

u. Prosa” (Jena 1849 — 50, 2 t.); „Deutsches Lesebuch” (wyd. 9-e Lipsk 1891) i „Kommentar z. d. Leseb.” (wyd. 6-e t-że 1886); „Blumenlese aus katholischen Dichtern d. XIX J-s” (Akwizgran 1876); „Entwürfe zu deutschen Aufsätzen u. Reden” (wyd. 8-e Paderborn 1889). W zakresie naukowym pracował na polu lingwistyki, filologii i historyi literatury; tu należą dzieła lingwistyczne: deutschen Sprache” (Lipsk 1842 — 52, 2 t.); „Gram. d. deutschen Sprache d. XV—XVII J-s” (wyd. 2-e t-że 1863); „Ouomatisches Wörterbuch” (wyd. 2 e Wiesbaden 1860, t.); „Biographisch -litterarisches Lexikon der katholischdeutschen Dichter d. XIX J-s” (Würzburg 1871); „Wörterbuch d. Weidmannssprache” (Wiesbaden

1871); „Fremdwörterbuch mit etymologischen Erklärungen u. Belegen” (Stuttgart 1877)—historyczno-literackie: „D. weltliche Beredsamkeit d. deutschen” (Moguncya 1846); „Zur Geschichte d. deutschen Bibeluebersetzungen vor Luther” (Stuttgart 1851); „Lateinische Sequenzen d. Mittelalters“ (Moguncya 1873). Do zakresu staro-żytnictwa należy „Ueberblick d. deutschen Mythologie“ (Getynga 1848), a wspólnie do etnologii i lingwistyki „Volkssprache u. Volkssitte im Herzofth. Nassau“ (Weilberg 1860—4, 3 t.). Katolicki swój charakter zaznaczył wydaniem zbioru „Katholische Kirchenlieder, Hymnen u. Psalmen“ (Würzburg 1859—65, 4 t.).—„Meyer’s Kon. Lex.“.

Kehren Józef, malarz niemiecki (* r. 1817 w Hülchrath — fr. 1880 w Düsseldorfie). Był uczniem akademii düsseldorfskiej; w r. 1839 wystąpił na wystawie po raz pierwszy z obrazem Św. Agnieszka. Przez szereg lat uczestniczy przy malowaniu fresków, pomagając to tym, to owym kolegom: Stilkemu przy freskach w kaplicy w Stolzenfels, Müllerowi w kościele św. Apolinarego w Remagen i wreszcie A. Rethlowi, który zdobił sale ratusza akwizgrańskiego obrazami z historyi Karola W. Po śmierci Rethla, która zaskoczyła tego artystę podczas pracy, wykonanie jej w dalszym ciągu powierzono K-owi. W r. 1874 powołuje go wraz z Com-mansem i P. Janssenem rząd pruski, powierzając mu ozdobienie auli seminaryum nauczycielskiego w Mors u. Renem. K. oprócz tego wykonał szereg obrazów o tematach zaczerpniętych ze Starego i z Nowego Testamentu, jak: Józef, dający się poznać braciom (1849); Chrystus na krzyżu i Magdalena (rytowany przez Barthel-messa); Dobry pasterz i in. Pracownia jego spłonęła razem ze wszystkiemi studyami, jakie zawierała.

głów (r. 1895).

Kei lub Kai, niekiedy Wielki K. lub Wielka rzeka, rzeka w Afryce, we wschodniej części Kaplandyi, powstaje z Czarnego K-u, wypływającego z Winterbergu, z Białego K-u, wypływającego z gór Storm, oraz Indwy, wypływającej z gór Draken, i wpada do oceanu Indyjskiego na północ od przylądka Morgan. Uście K-u jest zapiaszczone; bieg kręty i pełen wodospadów, w górnej części stanowi zachodnią granicę właściwej ziemi Kafrów. Długość rzeki wynosi 280 kim.

Keigłlley (także Keithley), miasto w Anglii, w hrabstwie Yorkshire, w głębokiej dolinie Aire; z zakładami tkackiemi i przędzalniami wełny czesankowej i bawełny; budowa machin, wyrób narzędzi; liczy 41565 m-ców (r. 1901). W r. 1888 lord Devonshire podarował miastu piękny

Z. N.

Keil Jan Jerzy, znakomity znawca języków romańskich, ur. 1781 w Gota; był bibljo-tekarzem w. księcia sasko-wejmarskiego, następ-

nie dziekanem kolegjaty w Wurzen. Ogłosił kilka prac z zakresu języka włoskiego, hiszpańskiego i literatury hiszpańskiej, a m.: „Italienische Sprachlehre“ (Erfurt 1812, wyd. 3-e 1831); „Spanische Sprache” (Gota 1814, wyd. 2-e 1837); „Elementarbuch der spanischen Sprache“ (Gota 1814); wydał i przełożył: Diego Hurtado de Mendoza, poety i humanisty wieku XVI-go, utwór „Vida de Lazarillo de Tormes” (Gota 1810); Que-vedo y Villegas, znakomitego prozaika w XVII-go „Historia del Gran Tacańo” (1812); dzieła Calderona (4 tomy Lipsk 1827 — 30); Dantego „Vita nuova” i „Rime” (Chemnitz 1810); wydał także zbiór poezji lirycznych p. n. „Lyra und Harfe” (Lipsk 1834) i powieści ludowe „Märchen” (1847 i 1849). W r. 1831 został członkiem akademii w Madrycie (Real academia espa-ńola).

2-e 1875).

Keil Krystjan August Karol, filolog niemiecki, ur. 1812 w Weissenfelsie, w Merzeburskim, um. 1865 w Pforcie. Studjował filologję klasyczną w uniwersytecie lipskim u G. Hermanna i w uuiw. berlińskim u A. Boeckha i K.

A. A. K.

A. A. K.

Keil Karol Fr y dery k, teolog protestancki, ur, 22 lutego 1807 w Lauterbach niedaleko 0-leśnicy w Saksonji, urn. 5 maja 1888 we wsi Rödlitz pod Lichtensteinem; studjował filologję i teologję w uniwersytecie dorpackim, następnie wykładał tamże przez lat 25 nauki teologiczne (od 1833 do 1858), mianowicie: w r. 1833 został docentem, w 1838 prof. nadzwyczajnym, w 1839 prof. zwyczajnym. W 1858 po otrzymaniu emerytury osiadł w Lipsku. Ogłosił bardzo wiele prac swoich z zakresu egzegiezy Starego i Nowego Testamentu, w znacznej części w wielotomowym zbiorze «Biblischer Kommentar über das Alte Testament», który wydawał wspólnie z Delitzschem. Od początku nauczania, t. j. od czasu docentury, trzymał się kierunku Ern. Hengstenberga (ob.), czyli prawowierno - piety-stycznego, przeciwnego kierunkowi racjonalistycznemu. Oprócz prac powyżej wzmiankowanych K. wydał nadto: „Der Tempel Salomos” (Dorpat 1839); „Lehrbuch der historisch-kritischen Einleitung in die Schriften des Alten Testaments” (Frankfurt 1855, wyd. 3-e 1873); „Handbuch der biblischen Archäologie” (t-że 1858—59, wyd.

A. A. K.

Lachmanua, poczym był profesorem filologji w gimnazjum w Pforcie. Podczas studjów uniwersyteckich i zajęć w seminarjum pod kierunkiem Boeckha K. oddawał się ze szczególnym zamiłowaniem badaniu napisów greckich i w dalszym ciągu życia, obok zajęć nauczycielskich, praca nad epigrafiką grecką była głównym jego zajęciem naukowym. W dziedzinie tej K. zdobył wiedzę niepospolitą i należał do najbardziej cenionych przedstawicieli tej gałęzi filologji. Obok wielu artykułów z zakresu epigrafiki, u-mieszczonych w czasopismach, wydał oddzielnie: „Specimen onomatologi graeci“ (Lipsk 1840);

„Analecta epigraphiea et onomatologica“ (Lipsk

1842) ; „Vindiciae onomatologicae“ (Naumburg

1843) ; „Sylloge inscriptionum Boeoticarum“ (Lipsk 1847, w 4-ce); „Zwei griechische Inschriften aus Sparta und Gytheion“ (Lipsk 1849); „Sche-dae epigraphicae“ (Naumburg 1855, w 4-ce); „Epigraphische Beiträge“ (Petersburg 1858); „Epigraphische Excurse* (Lipsk 1858).

Keil Ernest, głośny księgarz niemiecki (* 6 grudnia r. 1816 w Langensalza—f 23 marca r. 1878 w Lipsku). W r. 1838 jako pomocnik księgarski u Weyganda w Lipsku objął redakcyę „Unser Planet”, późniejszego „Wanderstern”. W r.

1845    założył w Lipsku własną księgarnię, w r.

1846    zaczął wydawaó wolnomyślny miesięcznik „D. Leuchthurm”, popierany silnie przez stronnictwo, do którego wówczas należeli m. innymi: Blum Robert, Jacobi, Uhlich, Wislicenus. Prześladowania policyjne zmuszały Latarnię do tułania się po Niemczech i dopiero marzec r. 1848 pozwolił jej wrócić do Lipska. Po reakcyi r. 1850 nowy ucisk zakończył się w r. 1851 zu-pełnem zamknięciem czasopisma równie zasłużonego w samej rewolucyi jak w jej przededniu. Kara dotknęła i redaktora-wydawcę: dziewięć miesięcy przesiedział w Hubertusburgu. W więzieniu powziął pomysł nowego wydawnictwa, już nie politycznego, ale potocznego, dla rodzin, i od-razu obmyślił mu tytuł dość naiwny „Gartenlaube” (Altana ogrodowa). Odzyskawszy wolność, zajął się urzeczywistnieniem zamiaru; pierwszy numer nowego tygodnika ukazał się w Lipsku d. 1 stycznia r. 1853. Przedsięwzięcie się powiodło, powodzenie przeszło nawet wszelkie oczekiwania. Najpierwsze pióra w Niemczech pośpieszyły do „Gartenlaube”. Tygodnik był przeważnie belletrystycznym, a znużone rewolueyą społeczeństwo niemieckie właśnie belletrystyki pożądało. Przy szybkim wzroście na lat kilka przed śmiercią swego założyciela G. doszła do 275 000 prenumeratorów i doraźnych nabywców —ilość niesłychana. K. dorobił się na tygodniku ogromnego majątku, a przy nim i wziętości umiejętnego kierownika, sam bowiem był nie-tylko nakładcą, ale i do ostatnich dni życia redaktorem. Po jego śmierci zastąpili go w re-daktorstwie „Gartenlaube” Ziel i Hofman. Od 1 stycz. r. 1884 przeszedł tygodnik na własność firmy Adolfa Krónera w Sztutgardzie; wydawany był wszakże po-dawnemu i pod dawną firmą „Keils Nachfolger” w Lipsku. Z innych przedsięwzięć księgarskich K-a żadne nie zasługuje na szczególną uwagę. — „Meyers Konv.-Lex.”. a.

Keil Franciszek, kartograf (mapograf)-geoplasta, ceniony z doskonałych swoich map wypukłych (* r. 1822 w Kraslicach [Graslitz] w Czechach—j- r, 1876 w Marburgu w Styryi). Początkowo poświęcał się farmacyi; w r. 1846 był assystentem przy katedrze botaniki w Pradze; wrócił potem do aptekarstwa i w r. 1865 przebywał w Wiedniu. Tutaj wciągnął się w pra-

40

Kucyki. Powie, lluitr. Zen. 277. T. XXXV.

a.

lina.

ce mapograficzne; najpierwszą było plastyczne przedstawienie obszaru Górnej Drawy; w drugiej z rzędu dał poblizką dolinie tej rzeki grupę Koffel w Alpach Karnijskich na pograniczu Karyntyi i Włoch. Zapomoga i poparcie otrzymane od Akademii Nauk i ministeryum oświaty w Wiedniu pozwoliły mu wykonać dzieło kunsztu geoplastycznego: wyższe pasmo Tauern przy skali 1:48000 obejmujące obszar 24 mil □ , a to na podstawie własnych pomiarów wysokości, których wykonał przeszło 300. Uzupełniona od północy okolicą Berchtesgaden i innemi miejscowościami hr. Salzburskiego, mapa ta daje całość w swoim rodzaju jedyną, a wartość jej podnosi jeszcze dwoiste wykończenie: jedno czysto-topo-graficzne, drugie z oznaczeniem odpowiedniemi barwami pokładów geologicznych całego obszaru. Po K-u zostały też jeszcze mapy wypukłe Groseglocknera, Grossvenedigera i okolic Salzburga.—Meyers „Konv. Lex.”.

Keil Henryk, filolog klasyczny, ur. 25 maja r. 1822 w Grossowie pod Wismarern w kś. Meklemburskim, urn. 27 sierp. 1894 w Friedrich-rodzie. Od r. 1839 studjował filologję w Getyndze i w Bonn u Welckera, Ritschla i Dahl-mana; następnie w 1843 został nauczycielem szkoły realnej w Berlinie. W latach 1844—46 odbył podróż naukową do Włoch celem badania tamtejszych rękopisów. Po powrocie został w r. 1847 nauczycielem szkoły pedagogicznej, następnie wyższej szkoły łacińskiej w Halli; a w 1848 docentem prywatnym uniwersytetu w tymże mieście. W r. 1855 był powołany na starszego nauczyciela gimnazjum do Berlina, gdzie był także docentem prywatnym tamtejszego uniwersytetu; w 1859 został profesorem zwyczajnym fi-lologji klasycznej w Erlangen, a w dziesięć lat potym przeszedł na takież stanowisko do Halli (1869). Główne zasługi położył K. w dziedzinie filologji łacińskiej wydaniem krytycznym gramatyków starołacińskich p. n. „Grammatici latini” (Lipsk 1856 — 80, 7 tomów) przy współudziale Hertza i Mommsena; uzupełnieniem tego wydawnictwa jest praca Hagena „Anecdota Helvetica, quae ad grammaticam latinam spectant” (Lipsk 1870). Następnie wydał wspólnie z Jürgensem: „Observationes in Caesium Bassum et Atilium Fortunatianum” (Halla 1880) i tekst: „Caesii Bassi, Atilii Fortuuatiani de metris libri” (Lipsk 1885). Przedtym zaś ogłosił wydanie krytyczne Plinjusza młodszego, z wykazem, ułożonym przez Mommsena (Lipsk 1870); krytyczne zaś postrzeżenia swoje o listach Plinjusza wydał poprzednio p. n. „De Plinii epistulis emen-dandis” (Erlangen 1865, 2 części); dokładny tekst tego pisarza wydał 1863 w Lipsku (wyd.

2-e 1873). Niemniej też zasłużył się założeniem wydawnictwa zbiorowego p. n. «Corpus scripto-rum rei rusticae», w którym zamieścił wydanie Katona z objaśnieniami p. n. „M. Porci Catonis de agricultura liber” i Warrona „M. Terentii

Varronis rerum rusticarum libri très” (Lipsk 1882 i 1894, 2 tomy). Pewnego rodzaju przygotowaniem do tego wydania była rozprawa habilitacyjna K-a p. n. „Observationes eriticae in Catonis et Varronis de re rustica libros” (Halla 1849). Nadto w r. 1889 ogłosił w wydaniu mniejszym tekst Warrona; poprzednio zaś —tekst Propercjusza (Lipsk 1850, wyd. 2-e 1867); „Ana-lecta grammatica” (Halla 1848) i „Quaestiones grammaticae” (Lipsk 1860); opracował scholje w Merkla wydaniu Apollonjusza Rodyjskiego (Lipsk 1853—54) i scholje do poematu dydaktycznego „Theriaca” Nikandra z Kolofonu (z lekarza i poety II w. pd Chr.) w wydaniu Schnei-dra <Nicandrea» (Lipsk 1856) i ogłosił rozprawę „Zur Sylloge insoriptionum Boeoticarum” (Lipsk 1864; ob. rozpr. K-a Karola). Prócz tego wiele rozpraw pomniejszych drukował w czasopismach filologicznych niemieckich. Będąc profesorem w Halli wydał także trzy mowy swoje miane w uniwersytecie: „De officiis docentium et discentium”.—„De jure ac ratione instituto-rum academicarum”.—„De Friederici III elec-tori8 Brandenburgensis in universitate Halensi condenda consiliis” (Halla 1879—83). Za swoje zasługi naukowe był obrany członkiem aka-demji nauk bawarskiej i berlińskiej, oraz otrzymał tytuł radzcy tajnego; uniwersytet moskiewski w r. 1894 mianował go doktorem honorowym, nominacja ta jednak nadeszła do Halli już po śmierci K-a. Z pozostałych po K-u papierów Goetz w r. 1895 wydał Katona.—Porów.: Bur si an «Biograph. Jahrbücher für Altertumskunde» XIX, r. 1896, str. 49, artykuł K. Haeber-

A. A. JK.

Keil Robert, niemiecki historyk literatury i kultury ( * 22 sierp. r. 1822 w Weimarze—f 1 marca r. 1894 t-że). Zrazu prawnik-adwokat w Weimarze i autor popularnego podręcznika prawoznawczego, później zabrał się do badań biograficznych i historyczno-krytycznych nad literaturą i kulturą niemiecką, zaczynając od studentów XVII i XVIII w.; głównie zaś zajmował się Goethym. Początkowe dzieła swe opracowywał wespół z bratem swoim Ryszardem (ob.) i z Rehbeinem (ob.). Jako prawnik wydał: „Rechtskatechismus für d. deutsche Volk” (Lipsk 1856). Goethego dotyczą: „Frau Rath. Briefwechsel von Katharina Elisabeth Goethe” (Lipsk 1871); „Vor hundert Jahren” (T. I G-s Tagebuch, T. II Corona Schröter; 1875); „G., Weimar u. Jena nach G-s Privat-akten” (Lahr 1882); „D. G. National-Museum in Weimar” (Weimar

1886); „Ein G.-Strauss; Jugendgediclite G-s, biographisch erläutert” (Sztutgard 1890). Styl życia, obyczaje i zwyczaje studentów niemieckich sam opracował w „Deutsche Studentenlieder des XVII u. XVIII Jahrts” (Lahr 1861), a wspólnie z bratem w „Gesch. d. jenaischen Studentenlebens” (Lipsk 1858), „D. Gründung d. deutschen Burschenschaft in Jena” (Jena 1865, wyd. 2-e

anatom. Wcześnie już zajął się anatomią praktyczną i miewał wykłady jej w Cambridge i Oksfordzie, gdzie też uzyskał dyplom doktorski, wydawszy już poprzednio ceniony powszechnie w Anglii podręcznik anatomiczny p. n. „Anato-my of the human body abridged etc.” (Londyn 1698 i do r. 1742 tamże 4 wydania dalsze). W r. 1703 osiadł w Northamptonie i zajął się wykonawstwem lekarskiem, nie zaniedbując obok niego pracy naukowej. Będąc sam matematykiem biegłym, należał K. w ojczyźnie swej do przywódzców głównych t. zw. Iatromatema-tyków (ob.) i w pracach swych, ogłaszanych od r. 1706 przeważnie w „Philosophical Transactions”, pomieścił mnóstwo obliczeń bardzo drobiazgowych, dotyczących obiegu krwi, odżywiania się ustroju, wydzielin jego itp.— Por.: „Biographie médicale” (T. V str. 409) i „Dictionn. histor. des sciences méd.” (T. III str. 315).

1883) i „D. burschenschatlichen Wartburgfeste von 1817 u. 1867” (t-że 1868). Z wieku XVIII dał studyum historyczno-literackie o Wielandzie: „W. u. Reinhold’s Originalmittheilungen” (Lipsk 1885). Wspólnie z Rehbeinem opracował życiorys Maurycego Arndta (Lipsk 1861).— „Meyers Konv.-Lex.”.

Keil Ryszard, brat młodszy Roberta, historyka literatury (* r. 1828 w Weimarze—f 1880 t-że), urzędnik weimarski. Prace jego pod K. Robert.

Keil Karol, rzeźbiarz niemiecki (* r. 1838 w Wiesbadenie—+ r. 1889 w Kiedrich). Rozpoczął naukę u nadwornego rzeźbiarza Hopf-gartena w Biebrich; w r. 1857 został uczniem Drake’go w Berlinie. Jeździł w celach artystycznych do Antwerpii, Kopenhagi, Paryża. Pierwsze prace jego były charakteru dekoracyjnego; wykonywał rozmaite ozdoby figuralne do pałaców książęcych. Z czasem jednak wyrobił się jako portrecista, ciesząc się znacznem powodzeniem. Biusty Wilhelma I należą do najlepszych jego portretów. Nadto jest on autorem kilku większych dzieł z zakresu rzeźby pomnikowej, jak: wielkiego posągu bronzowego Wilhelma I w niszy głównego portalu ratusza w Berlinie i dwunastometrowej płaskorzeźby na pomniku „Siegesdenkmal” tamże, wyobrażającej pochód Niemców przeciwko Francyi.

Keilhau Baltazar Maciej, geolog niem. (* 2 listop. r. 1797 w Birid w Norwegii — f 1 stycz. 1858 w Chrystyanii). Wykształciwszy się na uniwersytetach, w r. 1826 został profesorem górnictwa w Chrystyanii, od r. 1834 wykładał mineralogię. W r. 1837 został członkiem komis-syi prawodawczej dla górnictwa, w r. 1840 członkiem dyrekcyi szkoły rysunku i sztuki. — Napisał „Gaea norvegica” (Chrystyania 1838 — 50); „Reise i Ost- og Vest-Finmarken samt til Beeren-Eiland og Spitsbergen i 1827 og 1828”.— „Meyers Konv.-Lex.”.

Keilhauit, minerał jednoskośny, zupełnie izo-raorfowy z tytanitem. Tworzy duże kryształy i zbite massy. Brunatno-czerwony lub brunatny. Na płaszczyznach łupliwości połysk szklisty, na innych powierzchniach tłusty. Prześwieca lub zgoła nieprzezroczysty. Chemicznie jest to mieszanina izomorfowa tytanitu CaTiSiOs i krzemianu (Y, Al, Ts)₂ Si O

wiera 30°/₀ krzemionki, 28% dwutlenku tytanowego, 6% glinki, 7% tlenku żelazowego, 9% tlenków itru i ceru, 19% wapna, l°/₀ magne-zyi. W płomieniu dmuchawki topi się na czarny błyszczący zuzel. Drobny proszek rozkłada się w kwasie solnym zwolna, lecz doszczętnie. Znany w wielu punktach pomiędzy Arendalem i Kragerö (Szwecya), zwykle wrosły w czerwonym skaleniu.

Keill Jakób (* w Szkocyi d. 27 marca r. 1673—f w Northamptonie d. 16 lipca r. 1719), lekarz i matematyk, zasłużony zwłaszcza jako

a.

Dr j. p.

K. B.

S. K.

Keill John, matematyk i fizyk, brat poprzedzającego (* r. 1671 w Edynburgu—f r. 1721), został r. 1700 profesorem fizyki, 1712 profesorem matematyki w Oksfordzie. Gorący stronnik Newtona, dał pismem ogłoszonem w r. 1708 początek sporu z Leibnizem o pierwszeństwo wynalazku rachunku różniczkowego, okazał się wszakże przytem „żołnierzem bardziej zuchwałym, niż walecznym”. Następnie ogłosił „Intro-ductio ad veram physicam” (1706, przekł. ang. 1736 r.)> dzieło stanowiące wstęp do Principiów Newtona. Napisał też „Introductio ad veram astronomiam” (1718, przekł. ang. 1748) i in. Wydanie pośmiertne ważniejszych prac jego wyszło w Medyolanie r. 1742.

5;

Keim Karol Teodor, teolog ewangielicki (* d. 19 grudnia r. 1825 w Sztutgardzie—f d. 17 listopada r. 1878). Studya teologiczne odbył w Tiibindze; od r. 1856 działał jako wikary miejski w Sztutgardzie i zarządzał dyakonatem w Esslingen. W r. 1859 powołany został jako zwyczajny profesor do Zurychu, a na parę lat przed śmiercią objął takąż posadę w Giessen. Oprócz zbioru kazań p. t. „Freundesworte zur Gemeinde” zajmował się historyą kościelną i wydał następujące dzieła: „Die Reformation der Reichstadt Ulm” (1851); „Schwäbische Reforma-tiousgeschichte bis 1555” (1855); „Reformationsblätter der Reichstadt Esslingen” (1865); „Am-Skład jego przeciętnie za- brosius Blarer, der schwäbische Reformator”

Ks. A. K. D.

(1860); „Der geschichtliche Christus” (1866); „Geschichte Jesu von Nazara” (1867—72); „Geschichte Jesu nach den Ergebnissen heutiger Wissenschaft” (1875); „Der Übertritt Konstantins d. Gr. zum Christentum” (1862); „Celsus, wahres Wort” (1873); „Aus dem Urchristentum” (1878); „Rom und das Christentum”, dzieło pośmiertne (1881; wyd. H. Zieglera).

Z. W.

Keirinck, ob. Keerincx.

Keirincx, ob. Keerincx.

Keisd (węg. Szàsz-kézd), gmina w żupie wielkokelskiej, w Siedmiogrodzie, dająca nazwę

dzierżącego przez ośm wieków godność Wielkiego Marszałka Szkocyi, był kapelanem gwardyi pod królową Anną, a po jej śmierci, lubo protestant, przeszedł do partyi Stuartów i brał czynny udział w wojnie domowej r. 1715. Pobity, opuścił Szkocyę jako agent pretendenta na stałym lądzie. Wchodzi następnie do dyplomatycznej służby Fryderyka Wielkiego. Był gubernatorem Neuchatelu. Przemieszkiwał na dworze berlińskim; przyjaciel Voltaire’a i innych encyklopedystów aż do swej śmierci.

jednemu z okręgów żupy. Około 2 200 m-ców, z tych około 1300 Sasów, a przeszło 700 Rumunów. Urząd pocztowy; kościół parafialny grecko-katolicki, takiż ewang.-augsburski. Mieszkańcy zajmują się rzeźbiarstwem i snycerstwem, jako przemysłem domowym; uprawiają też chmiel. K. jest jedną z najstarszych osad saskich w Siedmiogrodzie; założona w środku XII w. za Gejzy II. W r. 1419 cesarz niem. Zygmunt nadał K-i prawo miejskie niemieckie (magdeburskie). O kilometr na południe dochował się jeszcze wysokim wałem obwiedziony obóz, jakoby jeszcze z czasów przed Rzymianami, a o 5 kim. na północ wznosi się góra Hiihnenberg, ze szczytem obwałowanym, na którą chroniła się ludność przed Tatarami i Turkami. — „Ottûv slov. nauć-ny”.

N. T.

Keiser Reinhard (* d. 9 stycznia 1674 r. w Teuchern—f d. 12 września 1739 r. w Hamburgu), kompozytor muzyczny, syn organisty Gotfryda K. z Weissenfels. K. posiadał zdolności nadzwyczajne i płodność zdumiewającą — dla samej tylko sceny hamburskiej utworzył 116 o-per!—ale zbywało mu na wytrwałości i zaletach moralnych. Pisał na prędce, aby zbyć, prowadził życie lekkomyślne, nigdzie długo nie zagrzał miejsca, choć go wszędzie honorowano i dostatkami obsypywano, które zresztą trwonił tak, że wiecznie znajdował się w kłopotach pieniężnych. W r. 1703 K. prowadził operę ham-burską do współki z Driisickem, ale mu się to przedsiębiorstwo nie powiodło. Od 1719—21 bawił na dworze wirtemberskim w Ludwigsburgu; stąd udał się w r. 1722 do Kopenhagi, gdzie mu ofiarowano miejsce kapelmistrza dworu duńskiego. Na tem stanowisku wytrwał lat sześć, poczem znów wrócił do Hamburga. Prócz oper, opracowanych nieosobliwie, ale za to bardzo melodyjnych, K. napisał wiele dzieł, religijnych (pa-syj, motetów, psalmów), kilka oratoryów, kan-

A. Pol.

tat i t. p.

Keith Jakób Franciszek Edward, feldmarszałek pruski (* 1696—f 1758 r.). Otrzymawszy nader staranne wychowanie, przyłączył się w r. 1715 do powstania hr. de Mar i ogłosił Jakóba VIIÏ w Edymburgu. Po odbyciu stu-dyów prawnych w Paryżu (1722 — 25) udał się do Hiszpanii i brał udział w oblężeniu Gibraltaru (1726—27). Ponieważ, jako protestant, nie mógł liczyć na wywyższenie, a wzdragał się pójść za radą Filipa V, czyli przyjąć katolicyzm, wolał przeto opuścić Hiszpanię, i udał się do Rossyi. Cesarzowa Anna przyjęła go bardzo serdecznie i mianowała dowódzcą korpusu gwardyi (1730). Następnie K. został inspektorem armii wolskiej i dońskiej (1732). W stopniu generała piechoty brał bardzo ważny udział w wojnie przeciw Turcyi (1736); odznaczył się przy zdobyciu Oczakowa (1737), przyczem otrzymał bardzo ciężką ranę. W r. 1740 powołauy został na generalnego-gubernatora Ukrainy i na tern stanowisku okazał nadzwyczajną zdolność administracyjną. Wojna ze Szwecyą (1741—43) otwarła mu nowe pole do rozwinięcia niepospolitych zdolności wojennych. Zdobył Will-manstrand, zmusił całą armię do poddania się pod Helsingforsem, zawładnął wyspami Alandz-kiemi. W r. 1744 został ambasadorem w Sztokholmie. Cesarzowa Elżbieta obdarzała go z początku wielkiem zaufaniem, mianowała nawet marszałkiem. Lecz intrygi kanclerza Be-Keith, miasto w szkockiem hrabstwie Banff, stużewa i ambasadora angielskiego, lorda Hynd-oddalone o 14 km. na południo-wschód od El- ford’a, sprawiły, iż powoli pozbawiono go urzę-ginu, na obu brzegach rzeki Isla; ważny punkt du, a nawet zagrożono mu zesłaniem na Sybe-przecięcia się kolei żelaznych; liczy 4753 m-ców ryę. Wobec tego opuścił Rossyę i ofiarował swe (r. 1901); handel bydłem i mięsem; fabryki weł- usługi Fryderykowi II. Król pruski znał się na

z. N.

niane i gorzelnie.

ludziach, więc też chętnie przyjął wysoko wy-Keith, ród szlachecki szkocki, znany od dru- kształconego i doświadczonego wojaka. K. zo-giej połowy XII wieku; otrzymał swoją nazwę j stał od razu feldmarszałkiem (d. 18 września r. od lenna Keith (wschodni Lothian), do którego 1747), w r. 1749 zaś — gubernatorem Berlina, był przywiązany urząd marszałka królewskiego. K. odegrał nader ważną rolę na początku wojny W r. 1305 Robert K. był jednym z głównych Siedmioletniej (1756): zwycięstwo pod Lobo-

sojuszników Edwarda I angielskiego. W r. 1458 William K. otrzymał tytuł hrabiego Marischal. Z młodszego pokolenia, które nosi nazwisko K., wymienić należy brata marszałka K-a, ostatniego hrabiego Marischal, na którym linia męska tego rodu wygasła w r. 1778. Tytuł zmieniono wtedy na Elphinstone (ob.).

Keith Jerzy (* r. 1693—f 1778), dziesiąty

Hr.

sitz jest jego dziełem; on kierował operacya-mi pod Pragą i obroną Lipska, odniÓBł zwycięstwo pod Rossbach, kierował oblężeniem Ołomuńca, zasłaniał odwrót armii pruskiej i zginął na polu walki pod Hochkirch, po trzykrotnem odparciu Austryaków. Fryderyk kazał przewieść ciało jego do Berlina; na Wilhelmplatz wzniesiono mu posąg marmurowy (1786), przeniesio-hrabia Marischal, z wielkiego szkockiego rodu, ny w r. 1857 do Akademii kadetów, a na jego

Hr.

Hr.

N. T.

miejscu stanęła reprodukcya z bronzu. Od r. 1889 jeden z pułków szląskich nosi nazwisko K-a. Pozostał po nim fragment z autobiografii, ogłoszony w Berlinie w r. 1789. — K. należał do najściślejszego kółka przyjaciół Fryderyka

II. Królewska Akademia Nauk zaliczyła go w poczet swych członków honorowych.

Keith Karol Krzysztof, z innego zupełnie rodu niż poprzedzający Jerzy i Jakób K-e, paź następcy tronu, późniejszego Fryderyka II (* 1711 w Poberowie na Pomorzu Przedodrzańskiem [Hinterpommern] — f 1756 w grudniu). Ściśle zażyły z księciem, podczas jego uwięzienia w Wesel (1730) posłany mu na towarzysza, ułatwiał mu zamierzoną ucieczkę. Gdy te zabiegi przed Fryderykiem Wilhelmem I wydały się wskutek zdrady również pazia, rodzonego brata K-a, zagrożony uciekł szczęśliwie do Anglii; powieszony tymczasem tylko in effigie, pojechał na południe i wszedł w służbę portugalską. Po wstąpieniu Fryderyka na tron (1740) przywołany, został mastalerzem dworu, podpułkownikiem, wreszcie nawet i kuratorem Akademii Nauk, z czego jeszcze był niezadowolony. Zmarł na dworze berlińskim.

Keith sir Robert-Murray, generał i dyplomata angielski (* r. 1730 — f 1795). Wstąpiwszy do wojska w r. 1746, służył w pułku szkockim na żołdzie Hollandyi; następnie walczył w Niemczech, mianowicie pod Minden (r. 1759), gdzie zwrócił na siebie uwagę ks. Ferdynanda Brunświckiego. Powróciwszy do Anglii w roku 1763, mianowany został ministrem przy dworze saskim w r. 1769, następnie w r. 1771 był posłem nadzwyczajnym w Kopenhadze, a od r. 1772—92 ministrem pełnomocnym w Wiedniu. Pozostawił zbiór pcezyj p. t. „The Caledoniad” (Londyn 1773, 3 tomy).

Keith Jerzy Elphinstone (* 1746—f r* 1823), admirał; wszedłszy do marynarki w r. 1761, brał udział w wielu wyprawach morskich, z których najprzedniejszą była wojna ze Stanami Zjeduoczonemi. Po dziesięcioletnim odpoczynku, podczas którego zasiadał w parlamencie, powraca do czynnej służby i w r. 1793 bierze udział w wojnie z Francyą, odznacza się zajęciem portu La Malgue; w r. 1794 jako wiceadmirał wysłany do przylądka Dobrej Nadziei przeciw Hollendrom, zdobywa Kap, który pozostaje odtąd posiadłością brytańską. Czynny bezustanku w wojnach morskich z Napoleonem, widzi swe osobiste zasługi zaćmione przez swego zwierzchnika, adm. S-t Vincent, a więcej jeszcze przez geniusz Nelsona. W kampanii egipskiej zwycięstwo pod Abukir utwierdza jego re-putacyę. W roku 1812 mianowany wicehrabią i dowódzcą floty w cieśninie La Manche, opuszcza, po upadku Napoleona, służbę i spędza końcowe lata życia w swej wiejskiej rezydencyi w Tullyallen, gdzie umiera w r. 1823.

Keith Aleksander, teolog protestancki szkocki (* r. 1791 w Keit Hall — f 1880). Po ukończeniu nauk w Marischal College w Aberdeen obrał sobie zawód duchownego; w r. 1843 był pastorem wyznania narodowego szkockiego. Pod wpływem Chalmersa (ob.) zaciągnął się do Kościoła niepodległego. Pisarz płodny i wzięty, w Anglii klasyczny; wiele jego dzieł tłómaczono na obce języki; najważniejsze: „Evidences of the truth of the Christian religion de-rived from the littéral fulfilment of prophecy” (1823); „The harmony of prophecy” (1851); „The History and destiny of the world and of the Church according to Scripture”. W dziełach tych pozwalał sobie patrzeć na proroctwa Starego Testamentu jak na przepowiednie wielu faktów. które się w dziejach nowożytnych spełniły. Trwając w tym nastroju, pisał ok. r. 1878 umyślne artykuły dotyczące losów dziejowych Rossyi i Turcyi. Z podróży na Wschód, do Ziemi Świętej, pozostawił „A Narrative of the mission to the Jews”.

Keitloa, ob. Nosorożec.

Kejat, po ang. kyat, inaczej tikul, niewłaściwie tikal, jednostka monetarna, a od r. 1861 i wielkość ciężarowa w Birmanii. W handlu kruszcami szlachetnemi, tak samo jak w monecie, ma wagę 255 7₃ ang. troy-grainów (granów aptek.)=r 16.5561 gramom. W monecie ma czystego srebra 16 grm. = 1.5 rupii wschodnio-indyjskiej ang.=:2.5 frank.=2 mark. Sto K-ów na wagę daje 1 wis, viss, albo pektjję, pek-tha, paiktha=3.65 funta ang. handl.—1.6556 klgr.

Kejdel, herb polski, ob. KeudeJ.

Kejper, ob. Tryasowy górotwór. Kekropia, ob. Cekrops.

Kekrops, ob. Cekrops.

Kekule August, słynny chemik niemiecki (* 7 września 1829 w Darmsztadzie—f 13 lip-ca 1896). Działalność swą naukową rozpoczął w r. 1854, odkrywając kwas tiooctowy. R. 1856 zostaje docentem w Heidelbergu, ogłaszając rozprawę o piorunianie rtęci; w rozprawie tej rozszerza nowopowstającą teoryę typów, zaznaczając, iż do trzech wówczas przyjmowanych związków typowych: wody, chlorowodoru i amoniaku dołączyć należy czwarty—metan. Wkrótce potem, bo już w r. 1858 został powołany na katedrę chemii w Gandawie. Tu napisał swą rozprawę „o naturze chemicznej węgla”, rozprawę, która swojego czasu stała się powodem do zbytniego przeceniania zasług, jakie K. położył dla czterowartościowości węgla, będącej podwaliną dzisiejszej chemii organicznej; we wspomnianej rozprawie wypowiedziane są też same poglądy względem węgla, jakie poprzednio zostały przyjęte względem azotu i pierwiastków azotowi pokrewnych z punktu widzenia ich natury chemicznej. Podobny sposób rozumowania, jaki przeprowadził w powyższej rozprawie K., wi-

prac.

Z. N.

z. N.

z. N.

z. w.

z. N.

dzimy u Franklanda w jego rozprawie o trój-i pięciowartościowości azotu, fosforu, arsenu i antymonu; jeżeli dodamy, że pojęcie czterowarto-ściowości węgla zostało po raz pierwszy wprowadzone przez wspomnianego Franklanda, to, oczywiście, nie dopatrzymy się w rozprawie K-ego jakiejś oryginalnej myśli, lecz uznamy ją za pracę, mającą na celu wprost zestawienie znanych podówczas faktów.— Za to wsławił się K. szczególnie trafnym poglądem na benzol, jako na heksametin, oraz na związki aromatyczne, jako pochodne benzolu; pogląd ten wypowiedział w rozprawie: Badania nad związkami aroma-tycznemi (1865). Benzol według K-ego składa się z sześciu grup CH, połączonych w kształcie pierścienia i kolejnie powiązanych pojedyńczemi i podwójnemi łącznikami; przez zastąpienie sześciu atomów wodoru rodnikami lub pierwiastkami otrzymać możemy cały szereg związków aromatycznych. Rozumowanie to naprowadziło na myśl o izomeronach w dwu- i trój podstawionych benzolach, co K. również wyjaśnił. Wkrótce po ogłoszeniu tej teoryi, bo już w roku 1866, został powołany na stanowisko profesora chemii w Bonn; katedrę tę zajmował aż do śmierci. Za pośrednictwem swego „podręcznika chemii”, w którym początkowo starał się przeprowadzać szerzej pojmowaną teoryę typów, następnie zaś teo-ryę budowy, wywierał doniosły wpływ na młodsze pokolenie chemików. — Nader czynny udział brał w wydawaniu „Annalen der Chemie”, w których znalazła pomieszczenie większość jego

Mch.

Kekule Reinhard, archeolog niemiecki, z pochodzenia czech (* 6 marca 1839 w Darmsta-dzie—f 1896 w Bonn). Studya odbywał w uniwersytetach w Erlangen, Getyndze i Berlinie. Od r. 1863 — 68 pracował około wykopalisk we Włoszech i Grecyi. Po powrocie habilitował się i został konserwatorem muzeum w Wiesbadenie (1869). W r. 1870 nadzwyczajny, w 1873-m' zwyczajny profesor uniw. w Bonn, w r. 1889 przeniósł się do Berlina; prócz professury objął dozór naukowy nad zbiorem rzeźb starożytnych w miej8cowem muzeum królewskiem; jednocześnie zamianowany „radzcą tajnym rządowym“. Liczne są jego prace dotyczące starożytnictwa, utworów sztuki, a przytem podań i mitologii greckiej i rzymskiej; z nich ważniejsze: „De Fabuła Meleagrea“ (Berlin 1862); „Hebe, eine arch. Abhandlung“ (Lipsk 1867); „D. Balustrade d. Tempels d. Athena Nike“ (t-że 1869) i „D. Reliefs an d. Balustrade d. Athena Nike etc.“ (Stuttgart 1881, folio); „D. antiken Bildwerke im Theseion“ (Lipsk 1869); „D. Gruppe d. Künstlers Menelaios in d. Villa Ludovisi“ (t-że 1870); „D. Entstehung d. Götterideale d. griechischen Kunst“ (Stuttgart 1877); „Griechische Thonfiguren aus Tanagra“ (Lipsk 1878); „Ueber den Kopf d. praxitelischen Hermes“ (Stuttg. 1881); „Zur Deutung u. Zeitbestimmung d. Laokoon“

(t-że 1883); „D. antiken Terracotten“ (I Pompeje, II Sycylia; Lipsk 1880 i 4; cz. I oprać, wspólnie z Rhodenem); „Ueber einen bisher Marcellus genannten Kopf in d. köaigl. Museen“ (Berlin 1894); „Ueber eine weibliche Gewandstatue aus d. Werkstatt d. Parthenongiebelfiguren“ (Berlin 1894). Jest nadto jego opis „D. akadem. Kunstmuseum in Bonn“ (Bonn 1893) i życiorys „Das Leben Friedr. Gottl. Welkers“ (Lipsk 1880).

Keläm, ob. Kalam.

Kelaenae, w starożytności wielkie, ludne i bogate miasto w południowej Frygii, na źródłowi-skach Meandru, z warownią, zbudowaną przez Kserksesa na stromej skale, rezydencyą królewską i obszernym parkiem, później posiadłość młodszego Cyrusa. Tu według podania odbywała się walka między Apollinem i satyrem Marsy asem, którego skóra znajdowała się w grocie u źródłowisk rzeki Marsyasu. W K. także umiejscowione jest frygijskie podanie o potopie świata. W czasach Kserksesa żył w K. Lidyj-czyk Pityus, najbogatszy z ludzi („Czciciel potęgi” w powieści Orzeszkowej). K. ustąpiły później miejsca Apamei albo Kibotosowi. Ruiny miasta K. noszą obecnie miano Diner.

Kelat (Khelat= Chelat, Kalat), obwarowana stolica Beludżystanu, letnia rezydencyą chana, siedlisko głównego politycznego agenta Anglików, leży na północ krainy Dźhalawan, u stóp niskiego łańcucha górskiego Kurkleki, należącego do zachodnich odgałęzień wschodnich gór granicznych, na wysokość 2 073 m. nad poziomem morza, miasto znajduje się w upadku, jest bardzo brudne, liczba m-ców (Beludżowie, Brahui, Dża-towie, Dehwarowie i nieco Hindów) wynosi 8 000. Pałac chana jest ubogi. Kupcy afgań-scy prowadzą znaczny handel z Kandaharem, Sindhem i Bombayem. Anglicy zdobyli K. dla trzymania w posłuszeństwie łupieskich plemion, napadających na pogranicze indyjskie.

Kelat i Orłlildży albo G-hilsai, twierdza w Afganistanie, o 120 kim. na północo-wschód od Kan-daharu, w urodzajnej dolinie Tarnaku, na odosobnionej skale, u stóp której leży parę wsi z pałacam, bazarem i sklepami. Po całej okolicy rozsypane są ruiny starych wież, warowni i t. d. W wojnie z Afganistanem K. był głównym punktem oparcia Anglików.

Kelbingit, minerał, jest to równoległe zrastanie się arfwedsonitu z enigmatytem.

Kelbra, miasto w powiecie Sangerhauseu, pruskiej regencyi Merseburskiej; 2 583 m-ców (r. 1900), przeważnie ewangielików; browary, wyrób mydła i guzików z masy perłowej, łomy piaskowca, rolnictwo i ogrodnictwo. Na po-łudnio-wschód w Szwarzenburg-Rudolstadt ruiny zbudowanego w w. XII Rothenburgu (386 m.).

Kelch Krystyan, kronikarz inflancki (* 1657 r. na Pomorzu w m. Greifenhagen — f w Rewlu d. 2 grudnia r. 1710). Studya odbywał

1882).

(Marburg 1782, zesz. I str. 40) i M. Heine „Medicinisch-historisches aus Russland” (Peters-

Dr j. p.

i tartaki.

wybudował wieżę kościoła Lievensmonster w Zie-ricksee, następnie ratusz w mieście Middleburg i w mieście Veere, a razem ze swoimi braćmi, Dominikiem i Romboutem, wybudował w Brukselli, naprzeciw ratusza, Broodhuys, dzisiejszy dom królewski, zamieniony na muzeum miejskie. — Ra mb out II K. odznaczył się jako inżynier wojskowy na służbie Karola V, który w r. 1529 polecił mu fortyfikacyę Vre-

M. H.

we Frankfurcie i Rostoku; do Rewia przybył jako już wykwalifikowany predykant protestancki w r. 1680. W dwa lata później objął posadę pastora wiejskiego, naprzód przy zborze luter-skim St.-Johanniskirche w prowincyi estońskiej Jerwen, a następnie od r. 1697 przy St.-Jakobs-kirche w prowincyi Wirlandyi, wchodzącej również w skład Estonii. W r. 1710 powołany na pastora do Rewia, umarł tam z powietrza morowego, zanim zdołał objąć obowiązki przy farze rewelskiej St.-Nikolaikirche. Nad kroniką swą pracował w czasie pobytu w prowincyi Jerwen. Jest ona znaną powszechnie, a zwłaszcza' przez historyków polskich aż nazbyt często bywa bezkrytycznie przytaczana, lubo daje się używać tylko z zastrzeżeniem. Tytuł dał jej autor „Lie-fländisch Historia”. Ogłoszona została w roku 1695. Doprowadza w niej K. opowiadanie swoje aż do r. 1690. Wszelako w pośmiertnych papierach jego znaleziono ciąg dalszy tejże kroniki, opisujący lata 1690—1707. Ta jego praca pośmieitna zaledwie w r. 1875 ujrzała światło dzienne. Wydał ją, ściśle wedle oryginalnego rękopisu K-a, historyk Jan Lossius, zaopatrzywszy w przedmowę obszerną. O kronikarzu K-u wyznać należy, że zdołał on nagromadzić sporo materyału historycznego; nietylko bowiem znał dokładnie to, co do jego czasów o Inflantach już było drukiem rozpowszechnione, ale nawet dotarł szczęśliwie do wielu źródeł rękopiśmiennych: dość będzie przytoczyć manuskrypty Brandis a, Hi arna, pomijając wiele innych. Mimo to jednak jest to autor dziwnie niesamodzielny, i dlatego kronika jego jest obecnie mało pożyteczna do studyów nad dziejami krain inflanckich, zwłaszcza do dziejów pierwszych czterech stuleci. Gdy zaś opowiadanie K-a zbliża się ku końcowi XVII wieku, zasługuje coraz bardziej na uwzględnienie. To też wspomniana wyżej praca jego pośmiertna, ogłoszona zaledwie w r. 1875 przez Loesiusa a zajmująca się, j. w., okresem pomiędzy r. 1690 i 1707, rzuca na czasy te niejeden nowy promień światła, wyjaśnia niektóre pytania historyi inflanckiej, dotyczące wielkiej Wojuy Północnej, i niemniej wiernie opisuje ciężkie dwulecie, w czasie którego (od r. 1695 — 1697) straszliwy głód srożył się w Inflantach, pod rokiem zaś 1701 i dalszych podaje opowiadanie dokładne o spustoszeniach kraju, dokonywanych przez wojska rossyjskie, spustoszeniach, których autor sam dożył, więc tu już występuje jako świadek naoczny. Umiał też autor dotrzeć do różnorodnych sprawozdań urzędowych i relacyj całkiem pewnych, mógł więc podać i podał niejedną wiadomość bardzo pożyteczną z czasów wielkiej Wojny Północnej. Zwycięstwa Karola XII śledzi uważnie poza granicami Inflant, gdyż jest jawnym stronnikiem Szwedów. To stanowisko autora przynosi niemałą szkodę jego kronice, bo czyni ją całkiem jednostronną, zwłaszcza o ile doty

ka tak zw. redukcyi szwedzkiej w Inflantach (ob. Redukcya szwedzka). Tak, na-przykład, mianuje autor „buntem” uzasadnioną opozycyę szlachty inflanckiej, poduiesioną przeciw bezprawiom rządu szwedzkiego, a w całej działalności głośnego inflantczyka Raj-nolda Patkula (ob.) upatruje tylko uczucie zemsty jego osobistej. Nie ma więc, oczywi-wiście, K. ani poczucia sprawiedliwości przy ocenianiu faktów dziejowych, ani też zrozumienia praw i zadań ówczesnych t. zw. „Inflant szwedzkich” w przeciwstawieniu do „Inflant polskich” czyli dawnego województwa lub księstwa Inflanckiego. — Por.: Rozprawy Gadebusza Abhandlung 155; Lossiusa przedmowę do wydania dalszego ciągu kroniki Kelcha od r. 1690—1707; Hausmann w „Allgemeine deutsche Biographie” (rozprawa w tomie XV na str. 555 i 556, Lipsk

G. M.

Kelchen Jan Henryk (* r. 1722 w Rydze— f w Petersburgu w r. 1800), był chirurgiem przybocznym cesarzowej Katarzyny II i dyrektorem szkoły medyko-chirurgicznej w Petersburgu. Dla dziejów szkół lekarskich w Rossyi ważna jest praca jego p. n. „Grundriss der Einrichtung der kaiserlich medicinisch-chirurgiseher Schule und einiger anderer Hospitäler in St. Petersburg” (Petersburg 1786; istnieje też przekład franc.). — Por.: Baidinger „Russische phy-sicalisch - med. Litteratur dieses Jahrhunderts” bürg 1853, 3-i zeszyt).

Kelcz, miasto na Morawach, w powiecie Weisskirchen; około 3 000 m-ców; folusz, młyny

z. N.

Kelderman, rodzina architektów niderlandzkich z XV i XVI wieku: Antoni K. w r. 1454 denburga, wpobliżu Utrechtu.

Keleos, mytyczny król w Eleusis. Demetera, poszukując porwanej córki, Persefony, wstąpiła w zagrodę K-a i ukazała się jego córkom pod postacią starej kobiety, a nazwą Dos (równoważną z Demeter) u zdroju Parthenion albo Kallichoron. Zapytana skąd przybywa, odpowiedziała, że z Krety, gdzie ją napadli rozbójnicy, którym się szczęśliwie z rąk wyrwała. Żona K-a, Metaneira, dała jej gościnność u siebie i powierzyła opiekę nad najmłodszym synem, Demofontem, w późniejszej mytologii Tryp-tolemem. Demetera chciała mu przez oczyszczenie w ogniu zapewnić nieśmiertelność i wiecz-

ną młodość, a gdy jej Metaneira tego wzbroniła, dała się poznać jako mieszkanka Olimpu i nakazała wznieść sobie świątynię. K. rozkaz ten spełnił, a za to wdzięczna bogini wtajemniczyła go w mysterya eleuzyjskie. Ob. Demeter, Eleu-zyjskie tajemnice, Triptolemos.

(Powyższe dzieła pisane były po węgiersku; tytuły podajemy w tłómaczeniu).

Keleti Gustaw Fryderyk, malarz węgierski i krytyk sztuki, brat Karola, statystyka (* 1834 r. w Presburgu), początkowo studyował prawo w Peszcie i Wiedniu, poczem jako nauczyciel domowy dostał się do domu węgierskiego ministra oświaty Eötvösa, który wywarł wpływ znaczny na dalszy jego rozwój. Idąc za popędem wewnętrznym, K. skierował się na drogę artystyczną i udał się do Monachium na studya. Krajobraz stał się jego specyalnością. Odznaczywszy się jako krytyk artystyczny, z polecenia rządu (1869) podróżował czas jakiś zagranicą, badając stosunki i stanowisko sztuk pięknych obcych. Po powrocie zastosował poczynione spostrzeżenia w praktyce, został bowiem w r. 1871 mianowany kierownikiem szkoły narodowej rysowniczej i zakładu naukowego artystycznego, w 1880 zaś dyrektorem szkoły artystyczno-przemysłowej. W r. 1874 był mianowany członkiem akademii. Najlepsze jego obrazy znajdują się w muzeum Narodowem pesz-teńskiem.

St. A. K.

Kéler Bêla, właściwie Albert von Kéler (* dnia 13 lutego r. 1820 w Bartfeld na Węgrzech—f d. 20 listopada r. 1882 w Wiesbadens), kompozytor muzyczny i kapelmistrz. Z początku studyował prawo, następnie zaś poświęcił się wyłącznie muzyce, której wyższą teoryę studyował u Schlesingera i Sechtera w Wiedniu.

A. Pol.

W roku 1845 dyrygował orkiestrą koncertową w Berlinie (po Gunglu), w r. 1855 orkiestrą wiedeńską (po śmierci Lannera), następnie zaś, do r. 1863, piastował urząd kapelmistrza orkiestry wojskowej w Wiedniu. Napisał znaczną ilość utworów w lekkim stylu na orkiestrę, zwłaszcza tańców, marszów, fantazyj itp., które po dziś-dzień zasilają repertuar koncertów popularnych.

K. B.

Keler Iwan syn Piotra, malarz rossyjski,

Keletron, ob. Kastorya.

Kelheim: 1) Obwód w bawarskiej regencyi Niższej Bawaryi, obejmuje 645.93 klm. Q i liczy 33 143 m-ców (r. 1900), oraz 3 miasta. — 2) Miasto główne obwodu K., na wyspie nad Dunajem, przy uściu Altmiihlu i kanału Ludwika; 3 736 m-ców (r. 1900), w tem 106 ewangieli-ków; mosty przez Dunaj i Altmühl; wypalanie wapna, wyrób chemikaliów, uprawa chmielu i handel drzewem, zbożem, marmurem i piaskowcem. Szkoła leśnictwa, szkoła klasyczna, kościół katolicki, dwie kaplice katolickie i kościół ewan-gielicki. Na zachód od K-u wznosi się, na górze Michaelisberg, Befreiungshalle, rotunda o 55 metr. średnicy, zbudowana na wzór starożytny przez Klenzego i Gärtnera, z rozporządzenia

króla Ludwika I, na pamiątkę wojny o niepodle-

z. N.

głość.

K. już w r. 843, przy podziale państwa Karola W. (w Verdun, 10 sierpnia), był stolicą ziemi (Gau) Kels; w XII i na początku XIII w., aż do zamordowania księcia Ludwika (1231), rezydowali w nim książęta bawarscy. Już w r. 1181 ks. Otto nadał prawo miejskie, rozszerzone przez ks. Henryka z Landshutu w r. 1335. Pamięć popełnionego na księciu Ludwiku mordu utrwala kaplica, Ottokapelle, jakoby na miejscu spełnienia zbrodni wzniesiona. Słynne są Kehl-heimer Platten z miejscowego marmuru w doskonałym gatunku. — O K-ie : Pohlig „K. nebst der Bofreiungshalle” (Ratysbona 1893); Stoli „Geschichte d. Stadt K.” (Landshut 1867); tenże „D. Befreiungshalle” (wyd. 8-e Ratysbona

K. B.

(* 1826). Mając 13 lat, wstąpił na praktykę do majstra malarskiego w Wenden; w 1846 przybył do Petersburga, a nie mając środków żadnych, musiał zarabiać na utrzymanie malowaniem szyldów. W dwa lata później dostaje się do akademii i pracuje w szkole prof. Markowa. Zdobywa dwa medale złote, mniejszy i większy, i wyjeżdża za granicę w celu uzupełnienia ostatecznego studyów. W 1861 przysyła z Rzymu obraz Ukrzyżowanie, za który otrzymuje tytuł akademika. Po powrocie z zagranicy przyjmuje obowiązki nauczyciela szkoły rysunkowej, nie zaniedbując wszakże pracy twórczej, której wynikiem jest szereg obrazów treści historycznej, religijnej, rodzajowej, portretów, krajobrazów. Portret kanclerza Gorczako-wa przynosi mu nowe odznaczenie—tytuł profesora. Śród wielu jego prac na wyszczególnienie zasługują: Pójdźcie do mnie—postać Chrystusa w całej figurze, Ewa z jabłkiem granatu oraz kilka dobrych portretów cesarskich (Aleksandra II i III), portret W. Księcia Włodzimierza, A. N. Sierowa (gal. Tretjakowa), E. Ła-mańskiego, senatora P. Semenowa i in.

Keleti Karol, statystyk węgierski (* r. 1833 w Presburgu—f r. 1892 w Peszcie). Po ukończeniu nauk wyższych w r. 1849 wstąpił do szeregu honwedów, potem piastował różne u-rzędy, był redaktorem tygodnika politycznego, a następnie szefem sekcyjnego biura statystycznego i radzcą ministeryalnym. Ogłosił godne u-wagi prace następujące: O kadastrze i podatku gruntowym; Nasza ojczyzna i jej ludność;

a.

Kelifit, minerał, tworzy jasno-szarą skoru-

Podręcznik statystyki praktycznej; Rapport sur 1889). l’état de l’agriculture en Hongrie; Narodowość węgierska na podstawie spisu ludności pę, pokrywającą granaty, w szczególności piro-z roku 1880; Statystyka żywności i ludności py, wrosłe w skałach oliwinowych i serpenty-

Z. W.

A. A. K.

czej.

K. B.

Keller Krzysztof, historyk, ob. Cella-

nowych. Skorupa ta, od */₃ milimetra do całego milimetra gruba, składa się z dwójłomnych włókienek. Twardość 6.5, ciężar właściwy 3.064. Jest to produkt przebrażenia granatu i składa się z hornblendy, antofilitu i pikotytu. Znany w Krzemźach, w Greifendorfie (Saksonia) i w wielu innych.

Kelkit-Irmak, ob. Jeszil-Irma k.

Kelle Jan, giermanista, ur. 15 marca 1829 w Regensburgu; studja filologiczne odbywał w Mo-nachjum, gdzie pod kierunkiem J. A. Schmellera zwrócił się ku studjom giermanistycznym, które prowadził dalej w Wiirzburgu; następnie odbył podróż naukową do najsłynniejszych bibljotek w Niemczech i Austrji celem bliższego poznania staroniemieckich zabytków rękopiśmiennych. O-woce prac tych ogłaszał potym w oddzielnych monografjach. W r. 1856 zamieszkał w Berlinie, gdzie, żyjąc- w stosunkach z braćmi Grimmami, Massmannem i Hagenem, znakomitemi znawcami literatury staroniemieckiej, pracował dalej nad jej zabytkami. W 1857 powołany został do Pragi na profesora zwyczajnego języka i literatury niemieckiej w tamtejszym uniwersytecie, gdzie, przed rozdzieleniem jeszcze uniwersytetu na czeski i niemiecki, należał do mężów przez młodzież czeską ogólnie szanowanych. Szereg prac jego rozpoczyna wydanie krytyczne Otfryda rymowanej historji Jezusa Chrystusa podług EwaDgielji, p. n. „Otfrids von Weissenburg Evangelienbuch” (t. I, Regensburg 1856). Dalsze prace K-ego nad językiem i treścią tego najdawniejszego poematu staroniemieckiego są: „Die Formen- und Lautlehre der Sprache Otfrids” (t-że 1869); „Christi Leben und Lehre, besungen von Otfrid. Aus dem Althochdeutschen übersetzt” (Praga 1870); „Glossar zu Otfrids Evangelienbuch” (Regensburg 1879—81). Z historji szkolnictwa: „Die Jesuitengymnasien in Österreich” (Praga 1873). Następnie opracowania języka starogórnoniemieckiego Notkera, mnicha z St. Gallen z w. X—XI, zwanego Labeo albo Teutonicus, na podstawie jego pism: przekładu dzieła Boecjusza «De consolatione philosophiae» i „Die Kategorien und Hermeneutik Aristotelis”, oraz przekładu Marcjaua Ca pełli «De nuptiis Mercurii et Philologiae» i innych; nagłówki tych monografji: „Verbum und Nomen in Rotkers Boëthius” (Wien 1885); „Verbum und Nomen in Rotkers Capella” (w czasop. «Zeitschrift für deutsches Altertum...» Berlin 1886, t. 30) i „Verbum und Nomen in Notkers Aristoteles” (w «Zeitschrift für deutsche Philologie» Halla 1886, t. 18); „Die St. Galler deutschen Schriften und Notker Labeo” (w wydawnic. Akademji bawarskiej, 1888); „Untersuchungen zur Überlieferung, Übersetzung, Grammatik der Psalmen Notkers” (Berlin 1889); prócz tego: „Geschichte der deutschen Litteratur von der ältesten Zeit bis zur Mitte des elften Jahrhunderts” (Berlin 1892), dzieło wartości niepospolitej, oparte na bada-

Kooyki. Powal, lluatr. Zeas. 878. X. XXXV,

niach źródeł i zmieniające poprzednie poglądy na rozwój literatury niemieckiej średniowiecznej; wreszcie „Die Quelle von Ezzos Gesang von den Wundern Christi” (Wiedeń (1893), studjum o pieśni staroniemieckiej scholastyka bamber-skiego Ezzo z połowy w. Xl-go.

Kellen Jan Filip, van der, sztycharz i pisarz w sprawach sztuki (* r. 1831 w Utrechcie), syn i uczeń sztycharza Dawida van der K-a; w r. 1852 został rytownikiem w mennicy w Utrechcie. Wykonał wiele medalów i doskonałą posiadł znajomość historyi miedziorytnictwa, zwłaszcza niderlandzkiego, co spowodowało, iż został mianowany dyrektorem działu miedziorytów w muzeum państwowem amsterdamskiem. Wydał wielkie dzieło „Le peintre-graveur hollandais et flamand” (Utrecht 1866): „Catalogue raisonné d’estampes formant la collection de feu

M. de Ridder” (1874), a nadto ogłosił wiele artykułów z zakresu wiedzy miedziorytni-

K. B.

Keller Jan Baltazar, złotnik i odlewnik szwajcarski (* r. 1638 w Zürichu — fr. 1702 w Paryżu), przed wyjazdem do Paryża zajmował się głównie złotnictwem, wykonywając wiele pięknych rzeczy sztuką kowania. Osiadłszy w Paryżu, poświęcił się wyłącznie odlewnictwu. Obok znacznej ilości moździerzy i armat odlał szereg posągów dla ogrodów wersalskich, oraz wielki posąg konny Ludwika XIV, podług modelu Gi-rardona, 6V₂ m. wysoki, wykonany w jednolitej bryle bronzu. K. został wreszcie mianowany przełożonym odlewni królewskiej przy arsenale.— Brat jego, Jan Jakób (* r. 1635 — f r. 1700 w Kolmar), był również uzdolnionym odlewnikiem.

rius.

Keller, uczony hollenderski, ob. Cellaryusz Andrz ej.

Keller Fryderyk Ludwik, v. Steinbock, uczony prawoznawca szwajcarski (* 17 października r. 1799 w Zürichu — f 11 września 1860 w Berlinie). Po studyaoh w Berlinie i Getyndze otrzymał w r. 1825 powołanie na profes. Instytutu politycznego w Zürichu; od r. 1830 w Wielkiej Radzie Kantonu, w 1831 został prezydentem sądu wyższego i członkiem rady wychowania. W latach 1832 i 4 był prezydentem powyższej rady kantonalnej. Wielokrotnie posyłany do ciała związkowego w Bernie, w roku 1833 uczestniczył w zamysłach reformy związku; w 1837-m popierał przekształcenie kodeksów wojskowych, opracowując zasady przewodnie, za co został kierownikiem wydziału sprawiedliwości. Reakcya z r. 1839 pozbawiła go wpływów politycznych. Jako praktyk zajmował się żywo sądownictwem bieżącem Kantouu i wogóle szwajcarskiem i wydawał „Monatschronik der Züricher Rechtspflege”. W r. 1843 Halla powołała go na profesora, a w 1847-m Berlin na na-

41

S. M.

stępcę sławnego pandekcisty Puchty. W stolicy Prus K. zmienił swoje przekonania: z bojownika swobód stał się zachowawcą i zaciekle tę dążność swoją objawiał w parlamencie erfurckim, będąc już członkiem Izby poselskiej pruskiej. Oczywiście, nie minęła go nagroda: został szlachcicem z przydomkiem von Steinbock i wszedł do Izby panów. Naukę wzbogacił porządnym wykładem procesu cywilnego rzymskiego. Dzieła: „Ueber Litiskontestation und Urtheil” (Zürich 1827); „Der röm. Zivilprocess u. d. Aktionen” (Lipsk 1852, wyd. 6-e, A. Wacha, 1883); „Grundriss zu Vorlesungen über Institutionen u. Antiquitäten d. röm. R.” (Berlin 1854—8); „Institutionen des röm. Rechts” (t-że 1864); „Vorlesungen über d. Pandekten” (wyd. pośm. Friedberga Lipsk 1861, wyd. 2-e, Lewisa, t-że 1867, 2 t.). Znawstwo filologiczne okazał w „Semestria ad M. T. Cice-ronem” (ks. I—III, Zürich 1842—51).

Keller Ferdynand, przyrodnik i archeolog szwajcarski (* r. 1800 w Zürichu — f r. 1881 tamże). Na studya uczęszczał do uniwersytetów w Zürichu i Lozannie, następnie w Paryżu. Stu-dyował nauki przyrodnicze i teologię. Po ukończeniu nauk spędził cztery lata w Anglii jako nauczyciel prywatny. Z Anglii wrócił do Zürichu i został tu mianowany nauczycielem w szkole technicznej (1831) i członkiem Towarzystwa przyrodniczego. Od tego czasu datuje się szereg prac K-a z dziedziny geologii dynamicznej; pracował zaś nad utworami erozyjnemi w pokładach skał, wchodzących w skład Alp wapiennych szwajcarskich. W Alpach, w okolicy dolnej granicy wiecznych śniegów, na t. z w. „polach firnowych” i poniżej, znajdują się olbrzymie przestrzenie (płaskowzgórza w górach) o pokładach wapiennych, powyżłabianych w najrozmaitsze formy działaniem (t. zw. „procesów erozyjnych” [rozmywania]) wód lodowców i rzek górskich. K. pracował właśnie nad tworzeniem się owych zagłębień dolin, grzbietów itd. Poza tem z dziedziny geologii badał również rozmaite utwory lodowcowe i powstające wskutek wietrzenia skał. Największe wszakże zasługi naukowe położył na polu archeologii, a tem samem historyi kultury i historyi rozwoju społecznego ludów, niegdyś zamieszkujących Szwajcaryę. Odkrycia i badania K-a są w związku z wielu zagadnieniami natury ogólnej, gdyż stwierdzone zostały przez innych badaczy w wielu kulturach pierwotnych (ob. art. L. Krzywickiego „Encykl.” Serya II T. I: Nawodne osady). Za materyał do badań archeologicznych posłużyły K-owi narzędzia i wogóle przedmioty techniki pierwotnej, znalezione w kurhanach w Burghölzli w Szwajcaryi. W celu stałego badania tych i wielu innych pamiątek kulturalnych czasów minionych za inicya-tywą K-a powstało w Zürichu Towarzystwo Archeologiczne. On sam w ciągu lat był jego prezesem. On również założył kantonalne muzeum starożytności. Z prac archeologicznych

K-a wskazać potrzeba: badania ruin pozostałych w wielu miejscowościach Szwajcaryi jeszcze z czasów panowania cezarów rzymskich, jakoteż, bodaj najważniejsze z odkryć jego—odnalezienie w r. 1853—54 szczątków osad nawodnych na jeziorze Ziirichskiem. Śród tych szczątków znaleziono mnóstwo sprzętów i przedmiotów techniki, co świetnie przyczyniło się do poznania kultury pierwotnych mieszkańców tych miejscowości i wogóle do badań z dziedziny historyi rozwoju społecznego. Po tem odkryciu K. prowadził dalsze poszukiwania i na innych jeziorach szwajcarskich i odnalazł wiele podobnych osad nawodnych. Wiele rozpraw i prac K-a o tych o-sadach wyszło w czasopiśmie „Mitteilungen der antiquarischen Gesellschaft in Zürich” T. IX— XX (Zürich 1854—1879), poświęconem sprawozdaniom Towarzystwa Archeologicznego. W późniejszych czasach na jeziorze Ziirichskiem zbudowano, zrekonstruowano na wzór osad nawodnych całą wioskę (osadę); daje ona jasne wyobrażenie o wyglądzie i urządzeniu tych siedzib człowieka według dzisiejszego zasobu pomników przeszłości. W muzeum narodowem zürichskiem są wśród innych zbiorów wszystkie narzędzia znalezione w szczątkach osad nawodnych przez K-a. W jednej z sal muzeum (I), na samym środku znajduje się, na ozdobnym postumencie, biust K-a, jako twórcy archeologii przedhisto-storycznej w Szwajcaryi. Wzmianki o osadach nawodnych ob. „Poradnik dla samouków” cz. V zesz. I „Świat i Człowiek”; pracę L. Krzywickiego „Antropologiczny rozwój człowieka’.— Przez zbadanie pamiątek z czasów panowania rzymskiego w Szwajcaryi, jak również wielu zabytków starożytności celtyckich i alemańskich K. znacznie przyczynił się do poznania dziejów cy-wilizacyi szwajcarskiej. Prace jego z tej dziedziny naukowej znajdują się w czasopismach: „Anzeiger für Schweiz. Geschichte und Altertumskunde” (Zürich 1855 — 68) i w „Anzeiger für Schweiz. Altertumskunde" (t-że 1868). Oprócz tego ważne są jego: „Bauriss des Klosters St. Gallen vom J. 820” (Zürich 1944) i mapa archeologiczna Szwajcaryi Wschodniej (r. 1874). Szczegóły z życia i prac K-a w Meyera v. Kno-nau „Lebensabriss F. K-s” (Zürich 1882).

Keller Augustyn, mąż stanu szwajcarski (* 11 listop. 1805 w Samenstorf w kant. Aar-gau—f 8 stycz. r. 1883 w Lenzburgu w tymże kantonie). Syn małego ziemianina, własnemi rękoma uprawiającego rolę i dźwigającego ciężar jedenaściorga dzieci, dzieciństwo i młodość miał twardą. Dobił się jednak do szkoły i do nauki akademickiej, i został uczniem Zschokkego i Girarda. Zrazu myślał o teologii, później przerzucił się do filologii i filozofii i słuchał wykładów uniwersyteckich w Niemczech r. 1826—30; ostatecznie poświęcił się pedagogii i pedagogice, w duchu zupełnej swobody rozwoju dziecka i niezależności szkoły od wszelkich wpływów po-

płyt.

stronnych. W r. 1831 został nauozycielem gim-nazyalnym w Lucernie, w r. 1834 dyrektorem seminaryum nauczycielskiego w Wettingen w Ar-gowii, dokąd był powrócił. Wybrany do wielkiej rady kautonalnej, wysłany na Tagsatzung (ob. Szwaj cary a) do Berna, odznaczył się walką z jezuitami i ultramontanizmem. W swoim rodzinnym kantonie przeprowadził zamknięcie klasztorów w r. 1841. W życiu zakonnem widział niebezpieczeństwo dla życia społecznego; „klasztory—mawiał—są ogniskami agitacyi i źródłem wszystkiego złego; gdzie się roją mnisi, tam trawa nie rośnie”. Już w r. 1844 zaproponował w ciele związkowem wygnanie jezuitów, spełnione dopiero w trzy lata później, a rozpoczynające wojnę Son-derbundu (ob.). W r. 1848 wybrany do rady kantonów, zasiadał w niej jeszcze w roku następnym, w r. 1854 wszedł do rady narodowej i przez lat 12 był jej wybitnym członkiem i niejednokrotnie prezesem. W r. 1856 kanton wprowadził go do rady rządzącej, ta zaś powierzyła mu kierunek oświaty; był przytem prezesem katolickiej rady kościelnej. W r. 1867 wrócił do Ständerathu (rady kantonów), któremu również w pojedyńczych okresach przewodniczył. W r. 1869 dał hasło do walki dyecezyi Bazy-lejskiej z biskupem Lachatem, ogłaszając „lieber d. am Priesterseminar Soluthurn eingeführte Moraltheologie des Paters Gury” (wyd. 2-e Aarau 1870); po roku stanął na czele ruchu starokatolickiego w Szwajcaryi i w r. 1876 został prezydentem „Rady synodalnej szwajcarskiego Kościoła chrześciańsko - katolickiego”. W r. 1881 usunął się w zacisze przedśmiertne. Po śmierci wydano tom poezyi K-a (Frauenfeld 1889). O nim: Hunziker „Augustin K., ein Lebensbild” (Aarau 1883); „Aphorismen aus Kellers pädagogischen Schriften” (t-że 1883).

Keller Józef, miedziorytnik niemiecki (* r. 1811 w Linz nad Renern — f 1873 w Dusseldorfie), wstąpił najpierw do zakładu miedzioryt-niczo-reprodukcyjnego w Bonn, następnie w 1835 udał się do Düsseldorfu, gdzie zajął się nim Jub. Hübner. Korzystając z jego wskazówek, wykonał sztych z jego obrazu Roland Szalony. Po śmierci Thelotta K. był mianowany nauczycielem miedziorytnictwa w akademii, początkowo tymczasowym, w kilka lat jednak objął stanowisko profesora rzeczywistego. Otrzymawszy zamówienie na wykonanie sztychu z Dysputy Rafaela, udał się do Rzymu. Sztych ten jest jego dziełem głównem. Oprócz niego K. wykonał jeszcze Trójcę Świętą Rafaela (w Perugii), Mater Dolorosa podług Degera, i wiele innych

K. B.

Keller Henryk Adelbert, giermanista i ro-manista, ur. 5 lipca 1812 w Pleidelsheim w Wir-temberskim, urn. 13 marca 1883 w Tubindze. Studjował naprzód teologję w Tubindze, następnie tamże filologję i pod kierunkiem Jana Uhland a, poety i badacza literatury staroniemieckiej, zajął się badaniem literatury średniowiecznej za-chodnioniemieckiej. Odbył podróż naukową do Paryża, gdzie w ciągu roku przedmiotem badań jego naukowych były zabytki rękopiśmienne literatury starofrancuskiej. W r. 1835 habilitował się w Tubindze jako docent prywatny historji literatury giermańskiej i romańskiej, przy tym objął także posadę podbibljotekarza uniwersytetu (od 1837 do 1841). Wynikiem pracy w czasie pobytu K-a w Paryżu było studjum jego o Po-wieśoi o siedmiu mędrcach: „Li Romans des sept sages” (Tubinga 1836); następnie K. wydał: „Altfranzösische Sagen” (wyd. 2-e, Heilbronn

1876); przygotował wspólnie z Notterem przekład niemiecki powieści Cerwantesa i wydał w 12-u tomacb (Sztutgard 1838 — 42); wydał „Romancero del Cid” (t-że 1839); „Zwei Fabliaux” (t-że 1840); przełożył staroniemiecki poemat opisowy „Gudrun” na jęz. nowoniemiec-ki (t-że 1840). W roku 1840 K. udał się do Włoch, gdzie badał zabytki literatury średniowiecznej w bogatych bibljotekacb w Wenecji i Rzymie, i cenuy materjał do dziejów tej literatury ogłosił w „Rômvart” (Mannheim 1844). W r. 1841, po powrocie do Tubingi został tamże profesorem nadzwyczajnym, a w 1844 prof. zwyczajnym literatury niemieckiej i jednocześnie starszym bibljotekarzem bibljoteki uniwersyteckiej. Ogłosił wtedy: „Diokletians Lebeu”, utwór Hansa Biichelera (Biihela), poety niemieckiego 3 początku w. XV (Quedlinburg 1841); następnie: „Li Romans dou chevalier au leon” (Tubinga 1841); „Gęsta Romanorum” (Sztutg. 1842); wspólnie z Rappem przekład Szekspira (Sztutg. 1843 — 46); „Altdeutsche Gedichte” (Tubinga

1846); „Alte gute Schwänke” (wyd. 2-e, Heilbronn 1846); „Lieder Heinrichs von Württemberg” (Tubinga 1849); „Lieder Guillems von Burgunden” (Mitawa 1849); „Meister Altswerts Werke” (wspólnie z Hollandem, Sztutg. 1850); „Italienischer Novellensohatz” (Lipsk 1851—52, 6 tomów) i „Fastnachtsspiele aus dem 15 Jahrhundert” (Sztutg. 1850). W r. 1849 został przewodniczącym koła literackiego (Litterar. Verein) w Sztutgardzie; w r. 1850 złożył obowiązki bi-bljotekarza i działalność swoją literacką rozwinął w wydawnictwach tego stowarzyszenia; wydał tam mianowicie opowieści prozaiczne Hansa Grimmelshausena z w. XVII-go p. n. „Simpli-ci8simus” (1854—62, 4 tomy); dramaty niemieckie Jakóba Ayrera z w. XVII-go: „Ayrers Dramen” (1864—65, 5 tomów); „Das deutsche Heldenbuch” (1867); „Hans Sachs” (dzieła, t. 1— 13, 1870 — 81); „A. Tüngers Facetiae” (1875); „Widmann, Fausts Leben” (1881) i „Das Nibelungenlied nach der Pia^tetenhandschrift,, (1880). Nadto wydał rozprawę o Uhlandzie jako poecie dramatycznym: „Uhland als Dramtiker, mit Benutzung seines handschriftlichen Nachlasses dargestellt” (Sztutg. 1877). Z pism po K-e pozostałych E. Sievers wydał „Verzeichntes altdeut-

1874).

S.

scher Handschriften" (1890). Porów. H. Fischer „Nekrolog für A. v. Keller” (Berlin

A. A. K.

Keller Edward, hr. (* 1819), podobno „ze starożytnej rodziny, której członkowie zamieszkują w Prusach” („Dz. Powsz.” 1862), z odrośli o-siadłej w Cesarstwie; ojcem jego był Teodor K. Hrabiostwo K-m nadał Fryderyk Wilhelm III, przyznając godność tę Ludwikowi Krzysztofowi, posłowi pruskiemu w Petersburgu i w Wiedniu; od niego zapewne pochodzi K. Przez lat kilkanaście od r. 1840 urzędnik rossyjski w wydz. oświaty, skarbu, wreszcie spraw wewnętrznych, podczas wojny wschodniej r. 1853—6 został vice-guber-natorem wołyńskim. Przez dłuższy czas zastępując samego gubernatora, w ciągu lat kilku u-rząd swój pełnił w sposób zachęcający obywatelstwo i intelligencyę do zawiązywania i utrzymywania z nim stosunków towarzyskich, z czego pomiędzy innymi skorzystał Kraszewski, zbliżając się do domu hrabiostwa Kellerów. Pani Kellerowa zwłaszcza, według Felińskiego (II, 203) z domu „Ryżnic”, obejściem się, ogładą salonową i umiejętnością prowadzenia rozmów potocznych o rzeczach publicznych, o wypadkach powszechniejszej doniosłości tak w polityce jak w literaturze i sztuce, jednała sobie uznanie i rozgłos. W r. 1858 K. mianowany gubernatorem mińskim nie zmienił tu swego usposobienia. Szlachta dziękowała mu niejednokrotnie za okazywaną względność i w ważniejszych wypadkach ludzkość, a w r. 1862, gdy Mińsk opuszczał, pożegnała go z żalem. Ta właśnie właściwość charakteru K-a, z której płynęła łagodność jego zarządu, zaleciła go Wielopolskiemu, kiedy w końcu maja r. 1862, po sześciomiesięcznym przeszło pobycie w Petersburgu, dobijał wreszcie do brzegu ze swym projektem zorganizowania nowej władzy naczelnej w Królestwie przez powierzenie któremu z wielkich książąt namiestnictwa i dodanie mu dwóch pomocników: jednego do rządów cywilnych, drugiego do wojskowych. Ponieważ mianowany za namiestnika Lü-dersa dyrektorem spraw wewnętrznych, Krusen-stern w nowym systemacie utrzymać się nie mógł, a zgóry zapowiedziano Wielopolskiemu, źe urząd ten może być obsadzony tylko jakim nie-Polakiem, postanowił tedy przyszły naczelnik rządu cywilnego zamianować K-a. Tego samego dnia, 8 czerwca r. 1862, kiedy Wielki Książę Konstanty Mikołajewicz, zpośród wielu kandydatów, jak w. ks. Michał Mikołajewicz, ks. Oldenburski, w. ks. Meklenburski, przez opinię wskazywanych, został rzeczy wiście namiestnikiem, z pomocnikami Wielopolskim i Ramsayem, dostał też nominacyę na dyrektora głównego prezydu-jącego w kom. spraw wewnętrznych i K. Wybór okazał się nieszczęsnym; K. nietylko zdolności administracyjnych nie dowiódł, ale wręcz był niedołężnym; nic nie wiedział, nic nie umiał i urzędnikom podwładnym i samemu Wielopolskiemu zostawiał rzeczywistą troskę o bieg spraw podówczas pierwszorzędnej wagi. Gorzko żałował margrabia swego błędu, bardzo wcześnie dostrzeżonego, i już w zimie zaczął myśleć o następcy godniejszym urzędu; ale ważne wypadki, sprawy i zadania ówczesne, przy owem zastrzeżeniu, któremu K. głównie nominacyę swoją zawdzięczał, utrudniając wybór, opóźniły też i dy-missyę z dyrektorstwa, tak, że dopiero d. 29 kwietnia cesarz Aleksander II podpisał ukaz uwalniający i drugi, mianujący Aleksandra Ostrowskiego następcą. Pani Kellerowa, widząc jawną nieodpowiedniość męża swego na wysokie stanowisko, osobistemi zaletami towarzyskiemi podtrzymywała upadający jego kredyt. Na poniedziałkowych przyjęciach u Wielopolskiego rej wodziła, umiała pozyskać jego zaufanie i stać się pośredniczką w staraniach osobistych i zabiegach, do naczelnika rządu cywilnego czynionych. Przy dawniejszej skłonności do polityko-wania, teraz, w czasach rdzennie-politycznych, jej ambicya salonowa wykształcić się musiała w polityczną. Zdawało jej się, źe może coś słowem swojem na opinii zaważyć, wychyliła się nawet z piórem swojem na Europę; ale, jak mąż na urzędzie, tak ona znowu w publicystyce zupełnej dowiodła nieudolności. Maleńka jej broszura „Le grand duc Constantin, le Marquis Wielopolski, et les Polonais” (Paryż 1862, 16 str. 8-o) nie ma najmniejszej wartości. Nazywanie pani Kellerowej „Egeryą margrabiego” dowodzi nieznajomości i charakteru Wielopolskiego i umysłowości p. K-ej, która na Egeryę wcale powołania nie miała.

Keller Gotfryd, poeta i powieściopisarz niemiecko-szwajcarski, najwybitniejszy ze Szwajcarów, jedna z największych znakomitości literatury twórczej niemieckiej XIX w. (* 19 lipca r. 1819 w Zürichu—f lipca 1890 t-że). W piątym r. ź. osierocony przez ojca, ubogiego tokarza, mimo wysileń matki nie otrzymał porządnego wykształcenia początkowego, a kiedy nareszcie znalazł się w szkole przemysłowej, posądzony o bunt, wydalony z zakładu, musiał potem własnym trudem samouka, przy niedostatecznych środkach i niewystarczających pomocach naukowych, zdobywać sobie to, czego mu dać nie mogła szkoła, której nie przebył. Już jako poeta o tej dobie borykania się z losem* pięknie mówi: „Rzucałem smutne spojrzenia przez kraty, dla mnie zamknięte, w ten bujny ogród, w którym dojrzewają młode umysły”. Z popędów swych rwał się do sztuki plastycznej, chciał zostać malarzem. W r. 1834 nieszczęśliwie trafił do jakiegoś podrzędnego artysty; później przypadek ułatwił mu zaznajomienie się z kunsztem krajobrazowym; zebrane skromne środki pozwoliły wyjechać do Monachium, gdzie spędził lata 1840-2. Klepał tam biedę, którą już dobrze znał, rozczarowywał się co do swego rozwoju, którego wcale nie widział. Zniechęcony wrócił do rodzinnego miasta, ale się nie oddał zwątpieniu; energia dała mu nową żądzę i nową wiarę w swe siły. Zwolna przechylać stę zaczął od sztuki kształtów i barw do sztuki słowa. Wzburzenie społeczne, wyznaniowe i polityczne kantonu, przy zawiązanych stosunkach z emigracyą demokratyczną niemiecką, m. in. z Freiligrathem, przyśpieszyło rozkwit poetyczności w wiersze. Towarzyszowi znakomitego poety, Folenowi, za-wdzięczył K. umieszczenie pierwszych swych poezyj w „Deutsches Taschenbuch” 1845. Dobrze przyjęty przez literatów-estetyków, po roku wystąpił z osobnym już tomikiem „Gedichte” (Heidelberg 1846). O tych pierwiosnkach talentu powiedziano słusznie, że śpiewają w nich Natura i Miłość a prawa wolności i myśli wolnej znajdują gorące orędownictwo i podniosłe uczczenie. Varnhagen v. Ense odrazu poznał się na zdolnościach K-a. Gdy na poetę zaczęto już zwracać uwagę, zjawiła się też i pomoc dla człowieka: otrzymał stypendyum na uniwersytet, pojechał w r. 1848 do Heidelberga, zaciągnął się na filozofię, estetykę i literaturę, a zarówno ówczesna „wiosna ludów” jak stosunki z Ludwikiem Feuerbachem (ob.) i Hermanem Hett-nerem (ob.) wielce kształcący wpływ na u-mysł jego i na wyobraźnię wywarły. Po dwuletnim pobycie nad Nekarą pojechał do Berlina, aby już wyłącznie oddać się studyom nad literaturą dramatyczną powszechną i przez poznanie jej do głębi ostatecznie skrystalizować własny swój talent, którego powołanie przede-wszystkiem błędnie upatrywał w dramaturgii. Prócz pomysłów i planów do dramatów w ciągu pięciolecia berlińskiego (1850 — 55) niczem piśmiennictwa dramatycznego nie wzbogacił, a tworząc po dawnemu jako liryk, wydał w r. 1851 „Neuere Gedichte” (Brunswik), w r. zaś 1854 pierwszą swą prozę „Der grüne Heinrich” (t-że, 4 t.; wyd. 2-e znacznie przetworzone, ze zmianą tragicznego zakończenia na potoczne, Sztut-gard 1879 — 80), powieść ze wspomnień, przygód, wrażeń i rozmyślań osobistych, z własnych walk ze światem i z sobą,—rodzaj autobiografii, przedstawionej w formie jeszcze rozpierzchłej, ale już z doskonałym darem opowiadania, z głębokiem a poetycznem ujęciem zjawisk i istot, tłoczących się tłumnie przed oko widza, w którego umiał przeobrażać zwykłego nawet czytelnika późno, ale dobrze, rozwinięty talent. Po Zielonym Henryku we dwa lata ukazał się zbiór nowelli „Leute von Seldwyla” (Brunświk 1856); „Romeo und Julie auf dem Dorfe” i „Die drei gerechten Kammacher” z tych „Leute” uchodzą za arcydzieła. Zbiór ten, po kilkunastu latach pomnożony nowemi jednorodnemi utworami, przy nowem opracowaniu dawniejszych, z czasem dostąpił wielkiej wziętości (Stuttgart 1873—74, wyd. 14-e Berlin lb94), ale po pierw-szem wydaniu godnie ocenili go tylko estetycy z powołania i esteci umysłowi. — Powróciwszy na przełomie r. 1855 — 56 do Zürichu, K. zastał w nim Hervegha, Lassalle’a, Vischera i inn. i pociągnięty, zbliżył się do nich nie bez pożytku dla siebie i sztuki swojej. Miał już u ziomków kantonalnych poważanie, więc, gdy zawa-kował urząd pierwszego sekretarza, kanclerza kantonu, jemu go w r. 1861 powierzono. Trwała podstawa bytu materyalnego dała spokój od strony życia praktycznego, dla umysłowego niezbędny, ale pracy literackiej rabowała czas. Urząd swój pełnił poeta do r. 1876 i dopiero pod koniec okresu służbowego zaczął nanowo zasilać wykazy bibliograficzne właśnemi dziełami. W r. 1862 wydał „D. sieben Legenden”, nowy zbiór z prześliczuemi „Landvogt von Greifensee” i „Das Fähnlein der sieben Aufrechten” (Stuttgart; wyd. 4-e Berlin 1887; wyd. 14-e t-że 1894). Zyskawszy czas, nie ustawał w tworzeniu: na r. 1878 przypadają „Zürcher Novellen” (Stuttgart 2 t.; wyd. 5-e Berlin 1889, wyd. 15-e t-źe 1894), na 1883 „Sinngedicht” (Berlin; wyd. 10-e t-że 1891), na 1886 „Martin Salan-der” (Berlin; wyd. 9-e t-że 1891). W pierwszym z tych zbiorów K. dał niezwykle żywe obrazy z przeszłości i z teraźniejszości kantonu rodzinnego, z wybornem pochwyceniem jego indywidualności w obyczajach, zwyczajach i całym sposobie życia, z największem zamiłowaniem i prawdą malując lud; w drugiem zostawił ujście optymizmowi swej wrażliwości w scenach współczesnych obyczajowych i uczuciowych, suto poe-tyczuemi pomysłami dzierzganych; w trzecim rzucił rękawicę satyry poczynającym się już zdrożnośeiom w natchnieniaoh i w twórczości dusz młodych, wytrącanych z równowagi przez przesadę, uieszczerość i przerost ambicyi, nie zaniedbując też chłostać i zadowolonego z siebie egoizmu filisterskiego i materyalistycz-nego używania klas mogących używać. Jako poeta we wszystkich i wszelkich momentach swej twórczości występuje K. w zbiorze „Gesammelte Gedichte” (Berlin 1883; wyd. 9-e t-że 1894, 3 t.), uzupełnionym przez tom pośmiertny, w którym obok rzeczy typowych talentu są i odbiegające od typu a wysokie w sztuce, jak ułamek tragedyi, jeden z najwspanialszych w literaturze niemieckiej. W całości tego, co spełnił, K. przedstawia się jako talent przeważnie, rdzennie nowelistyczny, fantazyą, humorem, ironią. nawet dziwactwem przypominający Jean Paula. Pomysły nawskroś romantyczne umie wcielać w formę opowiadań t. zw. realistycznych, tj. ukazujących szczegółowo i pozwalających widzieć głęboko zjawiska zewnętrzne i wewnętrzne przy całej bezpośredniości (Shakespeare) i prawdzie bezwiednej natury ludzkiej w nałogach i popędach uzupełniających charakter. Żywość opowiadania, wypukłość postaci, malowniczość obrazów, szczerość mowy, wdzięk języka, chętnie zabarwianego dyalektem szwajcarskim,— dają piękną szatę zdrowemu, zarówno od zgorzkniałego pessymizmu jak i od rozsadzającego natchnienie analityzmu dalekiemu pojmowaniu i odczuwaniu życia i człowieka; a ten męski idealizm, ten jędrny pogląd na świat, ta rozumna radość z życia, darząca zawsze muzę nastrojem swobodnym i ułatwiająca jej wesołość w smutku, humor w satyrze,—dodają jeszcze mocy i blasku ścisłej wytwórczości talentu. Do samej śmierci zostawał K. w zażyłej przyjaźni z Arnoldem Böoklinem. Wielkiego zbliżenia się umysłowego dowodzi korrespondencya jego z Hettnerem.—Ogólne wydanie dzieł K-a ukazało się w r. 1889 — 90 w 10-u tomach; od tego czasu kilka razy powtarzane znajduje uzupełnienie swe w tomie pośmiertnym „Nachgelassene Schriften und Dichtungen” (Berlin 1893 — 95, w 5-u wydaniach) i w wydanych przez Bächtolda trzech tomach (ob. niżej). K-a tłómaczyli Francuzi niejednokrotnie; Anglicy mają wybór z pism „G. K. A. Sélection of his taies” w przekładzie Katarzyny Freiligrath-Kroecker (Londyn 1891). Pisarz, choć późno, ale zdobył sobie publiczność; wtedy też dopiero zaczęła się nim zajmować krytyka. Prócz Vischera pisali o nim ze znakomitszych: Auersbach, Scherer, Spielhagen. Ważniejsze prace: Bächtold „G. K-s Leben, seine Briefe und Tagebücher” (Berlin 1893—6, 3 t.); tenże „Gottfried Keller-Bibliographie” (Berlin 1897); Berg „G. K. oder Humor u. Realismus” (Berlin 1890); Berlepsch E. v. „G. K. als Maler” (Zürich 1894); Bourdeau „G. K.” („Revue des deux mondes” 1885 luty 15); Brahm „G. K.” (Berlin 1893); Brenning „G. K. nach seinem Leben und Dichten” (Brema 1892); Brun „G. K. als Maler” (Lipsk 1894); Frey A. „Erinnerungen an Gottfried K.” (wyd.

2-e Lipsk 1893); Harden „Theater und Literatur” (1896); Kambli „G. K. nach seiner Stellung zur Religion und Christenthum, Kirche, Theologie und Geistlichkeit” (St. Gallen 1892); Mar-holm L. „Wir Franen und unsere Dichter” (1894); Manthner Fr. „Von K. zur Zola” (Berlin 1887); Saitschik „Meister der schweizerischen Dichtung” (1894); Vischer F. Th. „Altes und Neues” (zesz. II, Stuttgart 1881).

Keller Emil, polityk czynny francuski (* d. 8 paźdz. r. 1828 w Belfort w Alzacyi). Porzucił szkołę politechniczną dla filozofii religii i hi-storyi, te znowu dla życia politycznego. Po spełnionej w r. 1858 próbie wejścia do Ciała Prawodawczego w rok później jako kandydat rządowy, wybrany na deputow. z dep. Haut-Rhin, przystał odrazu do większości, ale polityka napoleońska względem Kościoła, podczas wyzwalania i przetwarzania się Włoch, pobudziła go do walki z rządem. Utraciwszy mandat w r. 1863, odzyskał go dopiero w r. 1869. W wojnie 1870 — 71 dowodził oddziałem ochotników, których sam zorganizował. W zgromadzeniu lu-towem r. 1871 głosował przeciw odstąpieniu Alzacyi, mową wybitną głos swój motywując. Po wyjściu ze zgromadzenia wraz z innymi posłami alzackimi uanowo wybrany z Belfortu, w lipou r. 1871 zasiadł po prawicy i żywo popierał Brogliego. Odznaczył się stanowczością w śledztwie parlamentarnem przeciw Bazaine’owi. Po ukonstytuowaniu rzeczypospolitej zrzekł się se-natoryi, w r. 1876 otrzymał nowe pełnomocnictwo z miasta ocalonego od zaboru i zasiadł w izbie poselskiej jako monarchista, trzymający się Mac-Mahona i zasłaniający zdaniem swojem gwałt konstytucyjny z d. 16 maja r. 1876. Po upadku przedsiębiorstwa monarcbicznego poczuwał się do obowiązku walczenia z rządem republikańskim. Zbijał namiętnie prawa Ferrego o szkołach. W r. 1881 wyborcy odmówili mu swego zaufania, ale dostał się napowrót do Izby w r. 1885. W r. 1889 zeszedł z widowni publicznej. W piśmiennictwie politycznem są jego: * Influence pacifique de la charité chrétienne sur la Société moderne” (Paryż 1856); „L’Encyclique et les libertés de 1’ Eglise Gallicane” (t^że

1860); „Les Budgets” (t-że 1864); „L’Encyclique et les principes de 1789” (t-że 1865); „Dix années de déficit” (t-źe 1869); „Les Congrégations religieuses en France” (Tours 1880). Doświadczał sił swoich i w dziejopisarstwie; wartość rzetelną ma jego „Le général Lamoricière etc.” (Paryż 1883, 2 t., wyd. 2-e t-że 1880); dał też i skrót w duchu silnie katolickim „Histoire de France” (t-że 1858, wyd. 9-e Tours 1894). — „Gr. Enc.” Lam.

Keller Gerard, pisarz hollenderski (* 1829 w Gonda — f 1899 w Arnheim). Pisał sztuki teatralne wesołe, opowiadania z podróży i dla dzieci, wreszcie nowelle, które Niemcy tłóma-czyli na swój język. W r. 1850 został stenografem Stanów generalnych. Z utworów dramatycznych ważniejsze: „De dochter van den Barbier” (Arnheim 1878); „Het blaauve lint” (Błękitna wstęga; Haga 1881); „Het gevarlijk nich-tje” (Niebezpieczna siostrzenica; Haarlem 1884); z opowiadań podróżniczych: „Een zomer in het norden” (Arnheim 1861); „Het belegerde Parijs” (P. oblężony; t-że 1871); „Het vermoorde Parijs” (P. zmożony 1872); „Weenen. Bezock aan Wilhelmshöhe, Dresden, Praag etc.” (t-że 1873); „Waldeck in Vogelvlucht” (Haarlem 1879); „Europa in al zijn heerlijkheid geschetst” (Rotterdam 1877—80); „Amerika in beeid en schrift" (t-że 1887). W r. 1860 zaczął wydawać osobno, głównie w czasopismach, przeważnie zaś w „Ne-derlandsche Spectator”, nowelle, które wyszły w zbiorze 5-tomowym w Haadze r. 1881. Później jeszcze napisał: „Onze minister” (Nasz m.); „Flik-kerende Vlammen” (Pełgające płomyki, 1884); „Nemesis” (1885). Od r. 1864 K. redagował „Arnhemsche Courant”, a później „Kunstkro-niek”. Jan ten Brink napisał życiorys K-a. <C

Keller Otto, syn Henryka Adalberta, filolog, ur. r. 1838 w Tubindze, studyował tamże oraz w Bonn od r. 1856 do 1861, od roku 1861 był nauczycielem w Wirtemhergu, podróżował po

Backmeistra (Sztrasburg 1874).

Keller Ferdynand, malarz niemiecki (* r. 1842 w Karlsruhe). Ojciec i brat jego, inżynierowie, w r. 1857 zostali wezwani do Brazylii; wraz z nimi udał się tam i K. i w podzwrotnikowych lasach tego kraju wykonał cały szereg pierwszych swoich studyów malarskich. Powróciwszy do Karlsruhe, w r. 1862 wstąpił do tamtejszej szkoły artystycznej, kształcąc się pod kierunkiem Schirmera oraz malarza historycznego Canona, poczem czas dłuższy przebywał w Rzymie. Obok obrazów treści historycznej, które stanowią jego specyalność, malował również krajobrazy, portrety i freski. Nero podczas pożaru Rzymu — obraz odznaczony na wszechświatowej wystawie wiedeńskiej w r. 1873, oraz projekt na kurtynę do teatru drezdeńskiego, odznaczony nagrodą pierwszą konkursu, zjednały mu uznanie i wyrobiły imię. Prace ścienne K-a znajdują się w kościele jezuitów w Heidelbergu i w gmachu rządowym w Karlsruhe. Zwycięstwo markgrafa Ludwika Wilhelma Badeńskiego pod Salankemen (Karlsruhe), niektóre portrety, a zwłaszcza apoteoza ces. Wilhelma I Zwycięscy (galerya narodowa w Berlinie), są poczyty-tywane za najlepsze śród jego prac ostat-

K. B.

nich.

K. B.

Grecyi i Włoszech, w roku 1866 objął rektorat w liceum w m. Oehringen, w latach 1872— 1876—1882 obejmował kolejno katedrę filologii klasycznej we Freiburgu, Hradcu i Pradze Cz. Doprowadził do skutku krytyczne wydanie Horacego (wraz z Holderem, Lipsk 1867—1870, 2 t.), wydanie tekstu tegoż klasyka (tamże 1878), „Epilegomena zu Horaz” (tamże 1879—80 3 t.), wydanie szkolne (wraz z Häussnerem, tamże 1885, wyd. 2-e 1892), tlómaczenie Listów Horacego z zaohowaniem stopy wierszowej oryginału (tamże 1891), oraz wydanie „Scholia anti-qua in Horatium (z Holderem, Inspruk 1894, t.

1). Napisał następne przyczynki do starożytnej historyi naturalnej: „Rerum naturalium scripto-res graeci minores” (Lipsk 1877, t. 1); „Tiere des klassischen Altertums” (Inszpruk 1887); „Tier- und Pflanzenbilder auf Münzen und Gemmen des klassichen Altertums” (z Imhoof-Blu-merem, Lipsk 1889). Prócz tego ogłosił drukiem: „Untersuchungen über die Geschichte der griechischen Fabel” (tamże 1862); „Vicus Aurelii, oder Oehringen zur Zeit der Römer” (Bonn

1871); „Die Entdeckung Ilions zu Hissarlik” (Freiburg 1875); „Der Saturnische Vers” (2 rozprawy, Lipsk 1883 i 1886); „Xenophontis Historia graeca” (małe wyd. tamże 1887, większe

1890); „Lateinische Volksetymologie und Verwandtes” (t-że 1891); „Zur lateinischen Sprachgeschichte” (cz. I „Lateinische Etymologien”, t-że 1893). Wreszcie wydał „Keltische Briefe”

Wb g.

Keller Albert, malarz szwajcarski (* w r. 1844 w Gais, kanton Appenzell), był początkowo słuchaczem uniwersytetu monachijskiego na wydziale filozoficznym i prawnym, porzucił jednak studya uniwersyteckie i poświęcił się malarstwu. Pracował pod kierunkiem Lenbacha, Ramberga; następnie odbył szereg podróży artystycznych do Włoch, Francyi, Anglii, Belgii i Hollandyi. Działalność swoją. K. skierowywał rozmaicie. Początkowo maluje typy współczesne, lubuje się w efektownych strojach kobiecych, które odtwarza zręcznie, ożywia efektami świetlnemi. W r. 1882 udaje się na nowe studya do Paryża; maluje wówczas obrazy ze świata starożytnego, czerpie motywy z Pisma św. (Chrystus wskrzesza umarłego), zachowując przytem w szczegó-łaoh obrazów dokładność i ścisłość archeologiczną. Następnie pociągają go zagadnienia świetlne, które stara się rozwiązywać już-to w obrazach rodzajowych, już-to w religijnych i portretach. Jednostronność tych dążeń wprowadza go wreszcie w pewną pobieżność kolorystyczną. Do liczby lepszych prac jego należą: Faustyna w świątyni Junony w Praeneste, Sen czarownicy, Po obiedzie, Wręczenie zwłok generała Latour d’Auvergne komissarzowi francuskiemu, Somnambulistka, Chrystus na krzyżu. K. został mianowany „profesorem królewskim”, otrzymawszy przedtem dwa medale na wystawach w Monachium i w Berlinie.

Keller Ludwik, historyk współczesny niemiecki (* 28 marca 1849 we Fritzlarze). W latach 1868—72 uczył się zrazu prawa i państwowości, następnie historyi i filozofii w uniwersytetach w Lipsku i Marburgu. W r. 1884 został assystentem przy archiwum prowincyi westfalskiej w Monasterze, w siedm lat później dyrektorem tegoż, w r. 1888 radzcą archiwalnym, a w r. 1895 naczelnym archiwaryuszem w Berlinie. Pod jego zarządem zostaje tamtejsze archiwum państwowe. Po najpierwszej pracy dzie-jopisarskiej, dotyczącej starożytności, „D. zweite punische Krieg u. seine Quellen“, K. wszedł na pole badań nad reformacyą, przeważnie w Niemczech, i dokonał na niem kilku prac cenionych przez krytykę historyczną niemiecką: „Geschichte d. Wiedertäufer und ihres Reichs zu Minister" (Monaster 1880); „D. Gegenreformation in Westfalen und am Niederrhein“ (Lipsk 1881—87, 2 t.); „Ein Apostel d. Wiedertäufer“ (Hans Denek; t-że 1882); „D. Reformation u. d. altern Reformparteien“ (t-że 1885); „D. Waldenser und d. deutschen Bibeluebersetzungeu“ (t-że 1886); „Zur Gesch. der altevangelischen Gemeinden“ (Berlin 1887; przekł. hollend. 1888); „Johann von Stupitz und d. Anfänge d. Reformation“ (Lipsk 1888). K. jest założycielem Towarzystwa pedagogicznego na cześć Komeńskiego (ob.), Comenius-Gesellschaft w Berlinie. Założone d. października r. 1891, przed zbliżającą 300-letnią rocznicą urodzin wielkiego pedagoga, ma ono na celu szerzenie zasad racyonalnej pedagogiki piórem i słowem żywem i dotychczas zostaje pod kierunkiem swego twórcy. Od r.

Hr.

1892 posiada organ swój, „Monatshefte“, wydawany w Lipsku. Oprócz tego od r. 1893 prowadzi dwa wydawnictwa: „Mittheilungen d. C.-Gesellschaft“ i „Vorträge u. Aufsätze”.

Kellermann Franciszek Krzysztof de, książę Valmy, marszałek Francyi (* 1735 roku w Strassburgu—f w Paryżu 1820 r.). Rodzina jego, której nazwisko brzmiało pierwotnie Kel-t er man, pochodziła z Saksonii. Osiadłszy w Strassburgu w początkach XVII w., wzbogaciła się na handlu i uzyskała szlachectwo. W r. 1750 przyszły marszałek, mający wtedy 15 lat, wstąpił do pułku Loevendhala. Stąd przeszedł w stopniu chorążego do wojska bawarskiego (1753), następnie był kolejno oficerem ochotników Alza-cyi (1756), kapitanem dragouów (1758), kapitanem ochotników Delfinatu (1759). W trzech o-statnich stopniach służył w Niemczech podczas wojny Siedmioletniej i odznaczył się w walkach pod Bergen, Orsten, Mer i Friedbergiem. Po zawarciu pokoju w r. 1763 został przeniesiony w tym samym stopniu do legionu Conflansa margrabiego d’Armentières. Ludwik XV wyprawił go w r. 1765 z tajną missyą do Polski; w r. 1770 wysłano go znowu tamże z Vioménil’em, który w towarzystwie garstki ochotników udał się był do Polski dla podtrzymywania oporu Polaków przeciw zamiarom podziału kraju. — Po powrocie do Francyi w r. 1772 K. został mianowany pułkownikiem; idąc coraz wyżej, otrzymał w r. 1788 rangę marszałka polnego. W tym czasie wybuchła rewolucya. K. okazał się gorącym stronnikiem nowych idei: to też, kiedy emigranci poczęli się gromadzić w dolinie Renu i zagrażać bezpieczeństwu granicy, pośpieszono powierzyć mu kommendę w Alzacyi. Po dwuletnim pobycie w tym kraju otrzymał K. w marcu roku 1792 stopień generała-porucznika. W miesiąc potem Francya wypowiedziała wojnę Cesarstwu. K-owi polecono zająć Alzacyę małym oddziałem, przezwanym szumnie „armée de la Sarre”. W pierwszych dniach sierpnia przyłączył do tego wojska oddział Armii Renu, następnie d. 28 tegoż miesiąca— oddział armii środkowej; wszystkiego miał pod swem dowództwem 22 000 ludzi. W tym czasie położenie Francyi stało się nader krytycznem. Króla uwięziono w Tempie, La Fayette porzucił swe wojsko, a armia koalicyi, prowadzona przez ks. brunświckiego, przybyła nad Mozę, gdzie nie było ani jednego żołnierza, coby zagrodził wrogom drogę do Paryża. Wtedy - to właśnie Dumouriez, opuściwszy granicę północną, z nadzwyczajną szybkością podążył ku Argonnie w tej nadziei, że może się jeszcze uda powstrzymać nieprzyjaciela. K-owi rozkazano się z nim natychmiast połączyć. Wyruszywszy tedy z Metz d. 4 września, przybył do Châlons. Wreszcie d. 19 t. m. wieczorem zwarł się z Dumouriezem w okolicy Sainte - Ménéhould. Nazajutrz z rana zaatakowany został przez całą armię pruską pod Valmy (ob.). Wiadomo, jak K. dzielnie stawił jej czoło i jakie były skutki tego pierwszego powodzenia wojsk Rewo-lucyi. Kombinacye wszakże strategiczne, które K. wprowadził w czyn pod Valmy, nie mają wielkiego znaczenia. Cała zasługa należy do Dumouriez’a, Servan’a i Thouvenot’a; lecz K. głównie przyczynił się do powodzenia i w chwili stanowczej okazał się godnym prowadzenia armii: jego stanowczość ocaliła Francyę i wolność Wyparłszy wojska związkowe poza granicę Francyi, K. w grudniu roku 1792 został mianowany dowódz eą armii alpejskiej. Tutaj miał bronić świeżo pozyskanej Sabaudyi od napadów ze strony Pie-montczyków i zorganizować oblężenie Lyonu. Miasto to poddało się d. 8 października 1793 roku. W kilka dni potem K. został zdegradowany, nawet bez pozornego powodu (18 paźdz.), a następnie uwięziony. Po upływie 13 miesięcy nie bez trudu wyjednał sąd nad sobą. Dopiero w listopadzie 1794 r. uniewinniony, odzyskał wolność. W lutym r. 1795 wysłano go do armii alpejskiej, gdzie jego przymioty zjednały mu miłość wojska i ludności sabaudzkiej. Pozostawał tutaj do wiosny 1797 r. W tym czasie armia jego, złączona z armią włoską, przeszła pod rozkazy Bonapartego. Był to koniec jego czynnego zawodu. Po 18 brumaire’a Bonaparte zachował dlań miejsce w konserwatywnym senacie; po utworzeniu cesarstwa zaliczył go w poczet 4-ch marszałków honorowych; później nadał mu tytuł księcia Valmy, senatoryę Colmar i ziemię Johannesberg w Rheingau. Po wypadkach r. 1814 K. został powołany do Izby parów, gdzie zasiadał do śmierci pomiędzy członkami liberalnymi.—K. okazywał wiele życzliwości Polakom, emigracyi Paryskiej, Dąbrowskiemu podczas formacyi legionów włoskich i ich reor-ganizacyi (1796—1800), oraz Kniaziewiczowi przy wytwarzaniu legii naddunajskiej (ob. Skałkow-skiego „Życiorys generała Jana Henryka Dąbrowskiego”, „Histoire des légions Polonaises”; pamiętniki epoki; Teki Leon. Chodźki w Rap-perswylu).—De Salve J. G. P. „Fragments hist, sur M. le maréchal K.” (1807); Botidoux „Esquisse de carrière militaire de F. C. K., duc de Valmy” (Paryż 1817, in 8-o).

Kellermann Franciszek Stefan de, ks. Valmy, syn poprzedzającego, generał francuski (f r. 1770 w Metz — f r. 1835). Służył przez pewien czas w wojsku; w r. 1791 porzucił armię dla dyplomacyi i udał się do Stanów Zjednoczonych jako sekretarz poselstwa. W r. 1793 powrócił do Francyi i przystał do armii alpejskiej. Tutaj bardzo szybko szedł w górę. Na początku roku 1796 został dowódzcą brygady. W tej randze uczestniczył w kampanii włoskiej. Zwróciwszy na siebie uwagę Bonapartego, zamianowany gen. brygady w nagrodę za dzielne zachowanie się w bitwie nad Tagliamento (1797). W r. 1800 pierwszy konsul oddał mu komendę nad brygadą dragonów w armii zapasowej.

Kellermann Franciszek Krzysztof Edmund — Kellerów hr. herb.

329

Bitwa pod Marengo była dlań prawdziwym tryumfem : on-to właśnie, dzięki swej świetnej szarży, zmusił Austryaków do cofnięcia się. W trzy tygodnie potem mianowany dowódzcą dywizyi (5 lipca r. 1800), pozostawał w armii włoskiej do r. 1801; w r. 1803 przeszedł do armii hauuowerskiej; w 1805 był w wielkiej armii, wreszcie w 1807 — w Portugalii, gdzie dowodził jedną z dywizyj Juuofa. Po niepomyślnej wyprawie poruczono mu pośredniczenie przy kapitulacyi Cintry; tutaj okazał wielką przebiegłość, uzyskał bowiem od Wellingtona warunki nadspodziewanie łagodne (23 sierp. 1808). W miesiąc potem wrócił do armii operującej w Hiszpanii i w szeregach jej służył do roku 1810; w tym czasie stoczył znakomitą bitwę pod Tormès, jeden z najsławniejszych czynów jazdy, o jakich wspomina historyą (28 listopada 1809). Ciężka choroba nie dozwoliła mu połączyć się z wielką armią w roku 1812, gdy ta wkraczała do Rossyi. Lecz powetował to sobie w r. 1813 pod Lutzen, Bautzen i Wacbau, a w r. 1814 pod Mormant i Saint-Dizier. Pierwsza Re-stauracya popierała go. Po powrocie Napoleona z Elby przyjął dowództwo nad trzecim korpusem jazdy w armii, którą cesarz poprowadził do Belgii. D. 16 czerwca pod Quatre Bras jego kirasyerzy wykonali szarżę tak świetną, że gdyby go Ney mógł był ze swej strony wesprzeć, prawdopodobnie Wellington byłby nakazał odwrót. Była to ostatnia kampania K-a. Po ponownej Restauracyi wpadł w niełaskę. Jednakowoż w r. 1820 zasiadał w Izbie parów na miejscu, które zawakowało po zgonie jego ojca. Był zawsze gorącym przeciwnikiem Restauracyi i w r. 1830 jeden z pierwszych radośnie powitał upadek Karola X. K. jest jednym z największych generałów Cesarstwa; w sztuce wojennej o wiele przewyższał swego ojca. Napoleon nie lubił go, lecz zawsze oddawał mu sprawiedliwość. Zachodziły między nimi starcia na tle miłości własnej. K. upominał się o zaszczyt rozstrzygnięcia zwycięstwa pod Marengo i przypisywał sobie całą zasługę, co nie podobało się Napoleonowi. Ta pretensya od czasu ogłoszenia pamiętników ks. de Rovigo dała powód do rozgłośnej polemiki, w której K. wziął udział przez ogłoszenie dwóch dziełek: „Réfutation de M. le duc de Rovigo ou Vérité sur la bataille de Marengo” (Paryż 1828); „Deuxième et dernière Réplique d’un ami de la vérité à M. le duc de Rovigo” (Paryż 1828).

Kellermann Franciszek Krzysztof Edmund, de, syn poprzedzającego, polityk francuski (* r. 1802 w Paryżu—f r. 1868). Rozpo-cząwszy karyerę dyplomatyczną w r. 1824 jako attaché ambasady, urzędował kolejno w Konstantynopolu (1825), w Grecyi (1828—30), w mi-nisteryum spraw zagranicznych (1830— 1831), wreszcie w Szwajcaryi jako sprawujący interesa

ttuoyk. Powfli. Uu.tr. 2eu. ‘278. T. XXXV.

Hr.

(1831 — 33). Następnie, uzyskawszy urlop na czas nieograniczony, oddał się polityce—w sprzeczności ze swym ojcem, który wyznawał zasady liberalne, silnie zaakcentowane—jako zwolennik doktryn legitymistycznych. Przez pewien czas był współpracownikiem pism: „Rénovateur” i „Quotidienne”, organów rojalistów; następnie wszedł do Izby w roku 1838 jako deputowany z Wyższej Garonny i zasiadał na skrajnej prawicy. Wyborcy wybrali go powtórnie w r. 1839, następnie w r. 1842. W r. 1843 należał do grona deputowanych, którzy udali się do Londynu dla powitania hr. de Chambord. W następstwie tej manifestacyi Izba uchwaliła słynny adres „hańby” d. 26 stycznia r. 1844. K. kazał się wybraó na posła i na nowo rozpoczął w najlepsze walkę przeciw rządowi Lipcowemu. Lecz od czasu wyborów ogólnych r. 1846 wyborcy nie okazywali już zbyt wielkiej chęci do powierzenia mu na nowo mandatu, wskutek czego K. porzucił życie parlamentarne i poświęcił się pracy nad polityką i historyą. Zostawił po sobie: „La question d’Orieut” (1840, w 8-ce); „Coup d’oeil sur les rapports de la France avec l’Europe” (1844, w 8-ce); „Pie IX” (1848, w 8-ce); „Etude sur la législation de la Russie et de la France en matière de religion” (Paryż 1848, w 8-ce); „De la force et du droit de la force” (1850, w 8-ce); „Réponse à des questions que chacun se fait” (1851, w 8-ce); „Histoire de la campagne de 1800” (1854, w 8-ce); „l’Eglise et l’Etat au XIX siècle” (1861, w 8-ce); „Le Génie des peuples dans les arts” (1867, w 8-ce); „La Turquie et l’Europe en 1867” (1867, w 8-ce).

A. Pol.

Kellermann Chry s ty an (* 27 stycznia r. 1815 w Randers, w Jutlandyi—f 3 grudnia 1866 w Kopenhadze), głośny wiolonczelista, uczeń Merka w Wiedniu. Podróżował po całej Europie, a wszędzie święcił tryumfy. W r. 1847 objął miejsce solisty w orkiestrze królewskiej w Kopenhadze; na tera znajdując się stanowisku, życia dokonał wskutek ataku paraliżu w r. 1864, podczas wycieczki artystycznej do Moguncyi.

Hr.

Kellerów hrabiów herb. Na tarczy obramowanej złotem, ściętej, w polu górnem srebrnem— trzy czarne głowy orle: dwie i jedna i trzy gwiazdy sześciopromienne złote; w dolnem, czer-wonem—na murawie zielonej leży lew. Nad koroną hrabiowską hełm ukoronowany z głową czarną orlą i srebrną lwią. Labry z prawej strony błękitne, z lewej czerwone, podbite srebrem. Tarczę podpiera z prawej strony orzeł czarny, z lewej zaś—lew srebrny. Używany przez rodzinę, pochodzenia niemieckiego, nobilitowaną w r. 1737 przez Karola VI, cesarza św. państwa Rzymskiego, a tytułem hrabiowskim obdarzoną w Prusach w r. 1789, która otrzymała potwierdzenie tytułu w Król. Polskiem w roku

42

D.

r.

i>m

Dr J. P.

1845. Z innego rodu K-ów pochodził Keller Edward (ob.).—Gritzner i Hildebrandt; Ostrowski.

Fig. 54. Hr. Kellerów herb.

Kellett Henryk, marynarz ang., podróżnik i odkrywca (* 2 listopada r. 1806 w Clanocody House w Irlandyi w hrab. Tipperary—f 1 marca 1875 t-że). Do marynarki wszedł w 1822; służył w Indyach Wschodnich; w r. 1835—1840, zrazu pod Beeclieyem, potem pod Belcherem, dokonywał pomiarów przy zachodniem pomorzu Ameryki półn. i południowej. Następnie walczył w wojnie chińsko-angielskiej r. 1839—42, był pod Kantonem i na Jang-tse-kiangu. W kwietniu r. 1848 polecono mu odszukanie Frankliua od strony cieśniny Beringa. Przepłynąwszy ją na statku „Herald”, znalazł się d. 28 lipca r. 1849 wśród gór lodowych pod 78° szer. półn. W podróży tej, trzymając się podlądzia Ameryki, odkrył Herald Island i oznaczył geograficznie wybrzeże południowo - zachodnie Banks-Landu, na pamiątkę czego przylądek krańcowy nazwano Cape-K. W r. 1851 powrócił do Anglii. W r. 1852 na statku „Resolute” uczestniczył w wyprawie Belchera pod biegun północny; w zimie r. 1852 — 53 spotkał się z M’Clin-tockem (ob.) na południu wyspy Mellville, popłynął dalej na prawo i dotarł aż do punktu, w którym zimował był Parry, pomiędzy 77° i 78° (wyspy Greennell i North Cornwall); tu wyprawa przepędziła część zimy na r. 1853. Podczas tej wyprawy K. pierwszy przedarł się pomiędzy wyspami Mellville i Eglington; od jego też imienia nazwano oddzielający je kanał. Na pokładzie jego znalazły schronienie rozbitki z „Investigatora” M’Clure’a (ob.); ale wkrótce wespół z nim zniewolony był K. porzucić wmar-złe w morze statki i szukać przejścia po lodach, co się im obu szczęśliwie udało i zakończyło powrotem do Anglii. W latach 1854—60 K. dowodził jako kommodor na wodach Jamajki; w r. 1864 był admirałem -superintendentem na Malcie; w latach 1869 — 71, już jako wiceadmirał od r. 1868, sprawował dowództwo na wodaoh chińskich. Na starość osiadł w mieście rodzinnem i tu życia dokonał. — Seemann „Narrative of the voyage of H. M. S. Herald” 1845 —1851”.

Kelley Edward (* r. 1555—f r. 1595), alchemik angielski. Będąc uozniem aptekarskim, wdał się w różne praktyki podejrzane, co w końcu doprowadziło do tego, że w Lankasterze za fałszerstwo i podrabianie monety skazano go na obcięcie uszu. Później został uczniem lekarza i alchemika Artura Dee (ob.), z którym włóczył się po Europie, wyłudzając pieniądze ludziom łatwowiernym sztuczkami alchemiczne-mi, przemieniając rzekomo rtęć na złoto. Postępowaniem niewłaściwem doprowadził do zerwania z mistrzem swym i nadal już na własną rękę wiódł żywot awanturniczy alchemika-okpi-sza. Śmierć poniósł, gdy starał się ujść z więzienia, w którem go osadzono z rozkazu cesarza Rudolfa II, będącego, jak wiadomo, także zwolennikiem alchemii. — W „Theatrum Chemicum Britannicum” Ashmola wydrukowano dwa poematy K-a; wydał także „Fragmenta” (Geismar 1647), listy i dwie rozprawy „De lapide philo-sophorum” (Hamburg 1676).— Por.: „La grande Encyclop.” (T. XXI str. 463).

Kellgren („Dszelgren”) Jan Henryk, poeta szwedzki (* l grud. 1751 we Floby, w Vestergöth-landyi—f 19 kwiet. 1795 w Sztokholmie). Był synem pastora. Początkowo uczył się w Skarżę. Ukończywszy uni w. w Abo już w r. 1771, został w nim magister docens; od r 1774 wykładał e-stetykę. W r. 1777 osiadł w stolicy Szwecyi jako znany już poeta i został nauczycielem domowym synów hr. Meijerfelta. W r. 1778 K. objął, zrazu wespół z Lenngrenem, redakoyę „Stockholms-Posten”, założonego przez drukarza Holmberga, a po 10-u latach i całe wydawnictwo na siebie. Czasopismo to wywarło wielki wpływ na umysłowość spółczesną zarówno artykułami politycznemi i społecznemi, które m. in. i z pod pióra samego K-a wychodziły, jak i literacko-estetyczną swą wytwórczością, w której znowu siła K-a ilością utworów i wartością ich górowała nad innemi. Oprócz poezyi oryginalnej i przyswajanej K. dawał w swym organie krytyki kształcące smak publiczności. Nietylko zapatrzony na estetyczne wzory francuskie, ale i w filozoficzno-społeczną myśl francuską przedrewolucyjną wrosły, ideały swobód politycznych i religijnych rozpalał w swej publicystyce i w swej poezyi. Młode pióro podobało się Gustawowi III, który sam folgował swej żyłce literackiej i widział w sobie literata. Zalecony królowi przez Meijerfelta, został w r. 1780 jego bibliotekarzem i współpracownikiem, przerabiającym prozę królewską na gładkie wiersze, a wreszcie w roku 1785 sekretarzem przybocznym. Nowe stanowisko nie zaszkodziło działalności, rozwijającej

R.

ovo

W oceanie Atlantyckim i w mo-

K. K-6.

Kellinghusen, miaBto w powiecie Steinbur-skim, pruskiej regencyi Szlezwickiej, nad żeglowną rzeką Stör i na kolei żelaznej Wrist-Itze-choe, siedlisko urzędu sądowego i podatkowego; liczy 4 673 m-ców (r. 1900), w tern 23 katolików; posiada kościół z r. 1254, szkołę pocztową i kolejową, towarzystwo kredytowe, zakład gazowy, przystań; fabryka machin, oraz wyroby skórzane i gliniane, farbiarnia, zakłady garbarskie, handel zbożem, gliną, cementem i drzewem. z- N* Kellion, mieszkanie mnicha, ob. Cela. Kellner Wawrzyniec, pedagog niemiecki kierunku katolickiego (* 1811—f 1892). W r. 1833 rektor gimnazyum erfurckiego, w 1848-ym radzca rządowy i szkolny w Kwidzyniu, w roku 1855—w Trewirze, gdzie zmarł jako Geheimrath. Jest autorem wzorowych podręczników dla szkół ludowych, które w nauczaniu języka niemieckiego wyrugowały dawniejszą metodę Karola Ferdynanda Beckera, autora niegdyś za nieomylną uznanej „Ausführliche deutsche Grammatik” (Frankfurt 1836), oraz Wurs ta (ob.), metodę nie-Kellgren Abraham Herman August, ą- zasilaną wcale przykładami z piśmiennictwa. Naj-

się już w publicystyce, dawało jej nawet osłonę wobec niechęci figur urzędowych, Gustaw III bowiem uważał się za wyznawcę francuskiego wieku oświecenia. Taka jednak względność nie trwała długo; już po r. 1786 zakończyła się rozdrażnieniem królewskiem. K. z powodu przekonań swoich zniewolony był nieraz staczać zacięte walki literackie, a właściwie literacko-filo-zoficzne i społeczne. Głośną była jego polemika z Thorildem (ob.), obrońcą duchowych prądów niemieckiej „Sturm- und Drang-Periode“. W poe-zyi K. okazał się pierwszorzędnym lirykiem i satyrykiem; w satyrze nie pozbywał się nigdy wdzięku wysłowienia, choć zachowywał zawsze jędrność myśli; najlepsze z jego satyr: „Vära Villor“ (Nasze przesądy), „Ljusets fiender“ (Wrogowie światła). Wraz z Leopoldem (ob.) jest to najwybitniejszy pisarz szwedzki t. zw. doby gustawowskiej. Lekkie jego wiersze z pierwszych lat pobytu w Sztokholmie przypominać mają obrazy Watteau (Cart Th. w „Gr. Enc.“ Lam.). Zasługą jego trwałą jest czystość języka, o którą dbał przedewszystkiem, i dla której, przy poparciu królewskiem, założył w Sztokholmie w r. 1782 umyślną akademię z celem doskonalenia mowy ojczystej. Rozszerzając swój widnokrąg, K., podniecony przez owo współpracownictwo z Gustawem III, zaczął pisać oryginalne tragedye na temata poddawane przez króla: Eneasz w Kar taginie (1782), Krystyna (1785), Gustaw Waza (1786), Gustaw Adolf i Ebba Brahe(1788). Czas nie osłabiał jego energii: uszlachetniał raczej formę i pogłębiał myśl; najwyżej też cenione są utwory późniejsze: Nieprzyjaciele światła, Nowe stworzenie, Krystyna. Poeta wolnomyślności a w części i salonów, umiał się stać i poetą popularnym. Pieśni „Sigvart och Hilma“, „Var-visa“, „Till Rosalie“, „Till Kristina“, „Nye Ska-pelseu“ (Nowe stworzenie), „Dnmboms Lafver-ne“ były na ustach wszystkich. Umierając już w 44-m r. ż., K. schodził ze świata przedwcześnie. Jako powaga literacka nietylko w powyższej a-kademii językowej, ale w założonej przez Gustawa III w r. 1786 sztokholmskiej akademii nauk stał na świeczniku; mianowany jej całon-kiem, losowi zawdzięczał godność pierwszego prezesa. Zbiór pism K-a ukazał się dopiero po jego śmierci: „Samlade skrifter“ (Sztokholm 1796, 3 t.; wyd. 4-e t-że 1860; wyd. nowe, Ge-flego w Upsali, 1884—85, 2 t.). W roku 1894 w Helsingsforsie wydano listy K-a. Pisma prozą przełożył na jęz. niem. Lappe (Neu-Strelitz

1800). O nim: Nil v. Rosenstein: życiorys na czele pierwszego wyd. dzieł; Stenhammar: mowa w akademii szwedzkiej d. 14 marca r. 1798; Böttiger „Minne ap J. H. K.“ (Roczniki Akad. szwedzkiej t. XLV, rok 1878); Fryxell „Kellgren“ (Litterär. Albuum II); „Svenska Parnas-8enu III (Sztokholm 1890); Marmier „Littérature Scandinave“ (1890).

czony lingwista finlandzki (* r. 1822 w Kuopio —f 1856 w Helsingforsie). Wcześnie rozmiłował się w mowie, języku i piśmiennictwie fiń-skiem. W r. 1845 był już sekretarzem Towarzystwa uprawiającego literaturę fińską. Rozległość wszakże jego umysłu wyciągnęła go prędko z zamkniętego koła: oddał się badaniom porównawczym i już w r. 1847 ogłosił doniosłe dla językoznawstwa ,D. Grundzüge d. finnischen Sprache mit besonderer Rücksicht auf d. Ural-altaischen Sprachstamm“. Przy niezwykłych zdolnościach tak szybko wykształcił się w san-skrycie i w innych językach wschodnich, zwłaszcza w arabskim, że mógł już w r. 1849 wykładać językoznawstwo porównawcze w uniwersytecie helsingforskim, łącząc wiedzę lingwistyczną z historyczno-filologiczuą. Główne jego prace drukowane, prócz powyższej: „Mythus de mundauo Indorumque de eo notitia“ (1849); „Nal und Damayauti“ (przekład szwedzki 1851 — 53).

Kellia, rodzaj mięczaków, zaliczonych do rodziny Lucinidae, do rzędu małży (Lamellibranchia-ta), do podrzędu Siphoniata. Drobne te mięczaki, ukryte w cienkich, jajowatych lub okrągławych, niesymetrycznych, klapowatych muszlach, zze-wnątrz zwykle gładkich i błyszczących, a otwierających się za pomocą wewnętrznego więzu, zamieszkują różne morza; żyworodne. Należy tu o-koło 20 żyjących i około 50 kopalnych gatunków (eocen). Najpospolitszy gatunek K. Subor-bicularis Forb. posiada muszlę pękatą, z wyraź-nemi, bezładnie a współsrodkowo ułożonemi kresami kolistemi, oraz z kilku delikatnemi liniami promienistemi i z mieniącym się tęczowemi kolorami naskórkiem. Długość 11.5 mm., szerokość 10 mm. rzu Śródziemuem.

pią.

Hr.

ważniejszą też jego pracą jest zbiór „Praktischer Lehrgang für den deutschen Sprachunterricht” (Erfurt 1837 — 40, 4 cz.; t. III: „Kurze deutsche Sprachlehre”, wyd. 18-e, Altenburg 1892). Inne pisma: „Zur Pädagogik d. Schule und d. Hauses” (Essen 1850, wyd. 13-e 1892); „Volksschulkunde” (t-że 1855, wyd. 8-e 1886); „Skizzen u. Bilder aus d. Erziehungsgeschichte” (t-że 1862, 3 t.; wyd. 3-e 1880); „Kurze Geschichte d. Erziehung u. d. Unterrichts’ (wyd. 10-e Freiburg 1893); „Lebensblätter. Erinnerungen aus d. Schulzeit” (pamiętnik; Freiburg 1892). O nim Beck „Geheimrath Dr Lorenz K.” (Metz 1894).—„Meyers Konv. Lex.”.

Kellner Teodor, dziennikarz niemiecki w Stanach Zjedn. Am. Półn. (* d. 24 sierpnia 1819 r. w elektorstwie Hessen-Kassel). Po ukończeniu uniw. w Marburgu i Heidelbergu w r. 1846 zaczął wykładać w Getyudze politykę i nauki o państwie. W r. 1848 prowadził gazetę demokratyczną „Hornisse”. Wybrany do Stanów heskich w r. 1849 odznaczył się w szeregach opozycyi odmawiającej rządowi podatków, i w składzie stałego wydziału tego zgromadzenia. Związek demokracyi społecznej w Kassel wybrał go na swego prezydenta, a to samo stanowisko zajął w większym jeszcze związku demokratów radykalnych z Hessyi, Nassau i Waldecku. Podczas egzekucyi związkowej w r. 1851 zdołał umknąć przed bagnetami austryackiemi i bawarskiemi, ale wpadł w ręce policyi pruskiej w Westfalii. Wydany rządowi elektorskiemu, stawiony przed sąd wojenny jako zbrodniarz stanu, tym razem już szczęśliwie uciekł z więzienia i popłynął do Ameryki. Tu, w Nowym Yorku założył „D. Reform”; w r. 1855 został redaktorem głównym gazety „Philadelphia-Demokrat”. Przez długie lata zav silał pisma podstępowe niemieckie w Europie artykułami politycznemi i państwowo-prawnemi. Niemcy chwalą go za trudy około wzmocnienia niemiectwa w St. Zjedn. przez zakładanie związków śpiewaczych, gimnastycznych i szkolnych. Osobno wyszły: „Zur Geschichte d. Physiokra-tismus” (Getynga 1847); „Hessenlieder” (t-że t. r.).—„Meyers Konv. Lex.”.

Kellner, poeta i uczony słowacki, ob. Ho-stinsky Piotr Zabo'j.

Keils (w Starożytności Ceanannus, później Kenlis), starożytne miasto iryjskie w Szko-cyi, w hrabstwie Meath, nad rzeką Blackwater; liczy 3 223 m-ców (1891 r.); było w początku Wieków Średnich rezydeneyą królewską i bisku-

z. N.

Kelly Hugo, literat angielski (* r. 1739—f r. 1777). Był synem szynkarza z Dublina, którego gośćmi głównie bywali aktorowie. Powędrował do Londynu i zarabiał na utrzymanie jako kopista w biurze obrońcy sądowego. Wkrótce został współpracownikiem kilku dzienników; pisał broszury polityczne, z których jedna, „A Vin-dication of Mr. Pitt’s administration” (1761), zwróciła uwagę Chesterflelda. Późniejszy romans „Memoirs of a Magdalen” (Londyn 1767, 2 t.) miał powodzenie i został przełożony na język francuski przez Colleville’a p. t. „Les Dangers d’un tête à tête" (Paryż 1800). Zostawszy głównym redaktorem „Public Ledger”, K. pozyskał opinię dobrego krytyka dramatycznego. Ufny w swe siły, napadł na aktorów Drury Lane w pamfle-cie, który narobił wiele hałasu (Londyn 1766). Garrick, którego oszczędził, namówił go do pisania dla sceny. „False Delicacy”, pierwszą komedyę K-go, graną w Drury Lane w r. 1768, przyjęto z prawdziwym entuzyazmem; druga, „A Word to the wise” (1770), której K. nie mógł wystawić w Londynie z powodu intryg, miała powodzenie na prowinoyi. Tragedya p. t. „Clementina” (1771) wkrótce zeszła z afiszów Covent-Garden, lecz za to sztuka „A Sohool for wives” (1773) cieszyła się prawie takiem samem powodzeniem jak „False Delicacy”. Wreszcie porzucił K. teatr i sztukę teatralną i w r. 1774 zapisał się do stanu obrończego. Nie wiodło mu się jednak w tym nowym zawodzie, a to niepowodzenie wtrąciło go w pijaństwo. Umarł w nędzy. Zbiór dzieł, zawierający życiorys oraz portret, pędzla Hugona Hamiltona, wyszedł w Londynie w r. 1778.

Kelly-Kenny Sir Tomasz (* w 1840 roku), wstąpił do armii w 1858, służył z odznaczeniem w kampaniach chińskiej i abisyńskiej, i jako ge-nerał-porucznik wysłany był do południowej Afryki w kampanii 1900 r., gdzie dowodził 6-ą dy-wizyą i okazał istotne militarne talenta. Po powrocie otrzymał rangę gen.-adjutanta armii. N- T

Kelner, wyraz wzięty od Niemców, którzy urobili go z ke 11 er = piwnica, ale ten właśnie wyraz wzięli z łac. cella = piwnica, loch, komora i swoje kellner utworzyli podobnie jak Rzymianie cellarius z cella. Ta sama nazwa w postaci kellnerin służy Niemcom do określenia służby żeńskiej, odpowiadającej zajęciami swemi K-om. U nas nazwa K. coraz bardziej wypiera dawniejszą garson (z franc.) i swojską posługacz. Życie powydzielało w kelnerstwie specyalność: K-rzy do hoteli, restauracyi, kawiarni, piwiarni; K-y w wielkich hotelach od jadła, napojów, od naczyń, przyborów stołowych, sprzętów, usługi itd.; K-y od zamawiania (Be-stell-K.), od pobierania należności (Zahl-K.), od dozoru (Ober-K,); K-y od bilardów, będący często ich dzierżawcami; K-y starsi i młodsi, pomocnicy K-ów, których niższym stopniem są chłopcy, a najniższym malec-popychadło—nazywany z włoska piccolo. K. zwykle nie jest sługą stale płatnym, nie bierze żadnej pensyi, żyje z publiczności, a w wielkich zakładach częstokroć kupuje miejsce od swego poprzednika i nawet właścicielowi opłatę składa, podobnie jak odźwierni w wielkich hotelach. Przy ogromnym rozroście jadłodajni i zajazdów kelnerstwo rozwinęło się nietylko w powołanie gospodarczo-

lung.

społeczne, ale i w stan osobny, który za grani-• cą ma własną swoją organizacyę, obejmującą nawet całe terrytorya państwowe, i od państwa doznaje opieki w prawach o pracy, trwaniu jej i warunkach. Tam, gdzie przemysł restauracyjny, bawaruiany i hotelowy jest najlepiej uprawiany, w Niemczech, Szwajcaryi i St. Zjednoczonych Am. północnej, porządkowanie stosunków, organizowanie związków najpierwej się zaczęło i największy też dziś okazuje postęp. W Niemczech związki zawodowe K-ów zaczęły się tworzyó po r. 1860. Ruch ten, zrazu słaby, z latami tak wzrastał, że w r. 1878 na kongresie w Erfurcie stowarzyszenia już istniejące związały się w Ogólny związek K-ów niemieckich (Deutscher Kellnerbund), który jest osobą prawną, zdolną do korzystania z wszelkich praw majątkowych, z siedzibą w Lipsku. Tu związek ma swoją własną gospodę „Germania”, kassę oszczędności, pożyczkową, kassę dla chorych, nawet klub wraz z salą fechtunku i wydaje własny swój organ „Gastwirtsgehilfe” (odr.

1892    w Berlinie). W roku 1893 należało do związku 45 stowarzyszeń okręgowych z całego państwa Niemieckiego, oraz jedno główne, ogniskujące K-ów nienależących stale do żadnego z okręgów. Nawet ten, kto przebywa za granicą, nie traci możności należenia do związku, ani też płynących stąd pożytków. Przy związkach okręgowych istnieją kluby i kassy zapomogowe. Oprócz tego znajdują się biura strę-czenia pracy, coraz liczniejsze. W roku powyższym było stowarzyszonych 3 500; związek własnego majątku miał 120 000 mk., biur powyższych funkcyonowało 28.—W S z w aj caryi, żyjącej w znacznej części z podróżnych, powołanie K-a w dziale pracy najemnej ważne zajmuje miejsce. Już w r. 1877 powstał w Genewie związek, na którym wzorowali się Niemcy. W r.

1893    należało do niego 3 500 K-ów, rozrzuconych w siedmiu swoistych dzielnicach administracyjnych, w 52 sekcyach, z 3 klubami, 22 biurami stręczeń i 120 000 fr. majątku wspólnego. Siedlisko związku jest w Bazylei. Tu wychodzi od r. 1877 dziennik urzędowy K-ów szwajcarskich: „Verband—Union” w dwóch językach, niem. i francuskim. Oprócz stowarzyszeń sekcyjnych istnieje wiele jeszcze miejscowych pomniejszych.—Opieka nad K-ami, jako dającymi przedsiębiorcom swą pracę, wraz z całym działem troskliwości społecznej o prawa człowieka pracującego, w Szwajcaryi ustawicznie się ulepsza, a rozdrobnienie na kantony przy wspólności myśli i woli, uosobionych w ciałach prawodawczych i w radzie związkowej, przyczynia się wielce do postępu prawodawstwa. Zwłaszcza służba żeńska w niektórych kantonach osłaniana jest coraz skuteczniej od wyzysku i nadużyć tak co do czasu obowiązkowych zajęć i wypoczynku świątecznego, jak i co do praw ściślej osobistych. Kelnerzy w Niemczech ij Szwajcaryi mają umyślnie dla nich układane podręczniki do rozmów w obcych językach, do pisania listów, do śpiewów zbiorowych; mają nawet własne swoje kalendarze, jak niemiecki „Gasthofsgehilfen-Kalender” wydaw. w Wittenberdze. W latach 1878—8L wychodziła w Lipsku gazeta „D. Kell-uerfreund”.

Keloid (z gr. ^ îujXtç = plama, znamię, po pols. blizno wiec) jest to guz utworzony z tkanki bliznowatej. Początek K-om dają niekiedy blizny skórne zaledwie widoczne, np. po zagojonych pryszczykach skórnych, niekiedy zaś blizny po większych ranach i urazach. Przyczyny powstawania K-u są zupełnie dotąd nieznane, wiadomo jedynie, że spotykane bywają częściej u kobiet aniżeli u mężczyzn, rzadko u dzieci i starców. Ulubionem siedliskiem K-u jest skóra okrywająca mostek, aczkolwiek widywano je również na bocznych powierzchniach klatki pier siowej, na szyi, grzbiecie i twarzy, bardzo rzadko na kończynach.—Początkowo K. przedstawia się w postaci plamy czerwonej, stopniowo grubiejącej i wznoszącej się ponad poziom otaczającej ją skóry; postać bywa najrozmaitsza i nieprawidłowa, a wielkość zazwyczaj nie przekracza 4—5 centym, w poprzeczniku; często z obwodu guza wyrastają i wrzynają się w skórę otaczającą wydłużenia bliznowate. Powierzchnia guza bywa gładka lub poprzerzynana marszczka-mi i rowkami; skóra błyszcząca i napięta, niekiedy pomarszczona. Barwa K-u początkowo bywa zazwyczaj czerwona, niekiedy nawet fioletowa, z czasem wszakże guz blednie, stając się zarazem bardziej zbitym i twardym. K-y nie sprawiają żadnych dolegliwości i rosną bardzo powoli; w nader rzadkich przypadkach następuje samoistne wyleczenie, przyczem K. ulega wes-saniu, pozostawiając na swojem miejscu plamę białą bliznowatą. K-y odznaczają się nadzwyczajną skłonnością do nawrotów, co niezmiernie utrudnia operacyjne leczenie tych guzów, gdyż po wycięciu często odrastają w bliźuie. W celu leczenia stosowaae są najrozmaitsze środki zewnętrzne w postaci maści oraz elektroliza i przypalanie za pomocą galwanokauteru. Dr J'y B*r-

Ke-long, port na wyspie Formozie, ob. Ke-

Kelp, Warek, ob. Wodorosty.

Kelotomia, ob. He miotomia.

Kelsjew Bazyli (Wasilij Iwanowic z), pisarz i polityk czynny rossyjski (* r. 1835— f

1872). Kształcił się najpierw w szkole handlowej petersburskiej jako stypendysta kompanii Rossyjsko-Amerykańskiej, potem na falkutecie wschodnim tamtejszego uniwersytetu. W r. 1857, płynąc w interesach kompanii, uciekł z okrętu w Plymouth i zjawił się w Londynie u Herzena; nie sprawił na nim wrażenia dodatniego. Za to Ogarew dopomógł mu do wydawania przy „Ko-łokole” osobnego lotnika „Obszczeje Wjecze”, zajmującego się rozkolnikami. Poważną fpracę

ze słynnem opactwem.

ny, na 18 kim. długim.

z. N.

spełnił K. w tym zakresie, wydając w Londynie:    „Sbornjik prawjitelstwennych swjedenij

o raskolnikach" (4 cz., 1861 — 62) i „Sobranie postanowieni] po czastji raskoła” (2 cz., 1863). Stosunki naukowe z pewnym uczonym żydowskim i, dzięki im, nabyta znajomość języka hebrajskiego pozwoliły mu przełożyć Stary Testament hebrajski na jęz. rossyjski; przekład ten wydał K. w Londynie roku 1866 pod pseudon. Wadim. Jako polityk czynny, uważając od-szczepieństwa rozkołu za zjawiska ze swej istoty raczej polityczne niż religijne, postanowił wrzucić w nie ferment rewolucyjny i kilkakrotnie jeździł potajemnie dla propagandy i organi-zacyi do Moskwy. Rychło się jednak rozczarował co do Starowierów, porzucił myśl powziętą i chwycił się nowej, którą urzeczywistnić chciał, zakładając wspólnie z bratem, Janem, zbiegłym z Wierchoturja, i z Czajkowskim w r. 1862 a-gencyę rewolucyjną w Tulczy, ognisku Ne kraso wców, gdzie też obaj bracia wraz z Sady-kiem w latach 1862 — 65 stale zamieszkiwali. Agitacya na miejscu miała ten skutek, że w r. 1863 garstka Nekrasowców wyruszyła na pomoc powstaniu wołyńsko - podolskiemu. Jednocześnie emisaryusze mieli pomiędzy Kozakami ponad Donem, Terekiem i Uralem pod hasłem starej wiary wywołać ruch rewolucyjny. Założona umyślnie drukarnia dostarczała odezw. Zabiegi te i prace podziemne skończyły się niepowodzeniem, tern większem, że nawet metropolita Starowierów, Bjełokrynickij, zabronił swym wiernym wszelkich stosunków z K-m. Jako zupełny rozbitek, dotknięty jeszcze śmiercią brata, który mu był pomocnikiem w pracy, K. przerzucił się do słowianofilstwa. Zawitawszy do Wiednia, posyłał stamtąd w r. 1866 artykuły etnograficzne do dziennika „Gołos” i do przeglądu „Oteczestwennyja zapjiskji” za dawniejszej jeszcze jego redakcyi, używając pseudonimu Iwanow-Żełudkow. Nagle, na wiosnę r. 1868, oddał się dobrowolnie na granicy au-stryackiej, na komorze skulańskiej, w ręce rządu. Nie tając swych dawniejszych zamysłów, usiłowań i ogólnych stosunków, napisał dla rządu swoją autobiografię, oszczędzając w niej jednak osoby, o ile mógłby je wielką otwartością swoją skompromitować. Obawa kary, i to surowej» jaką przewidywał, okazała się płonną: otrzymał zupełne przebaczenie, prawo pisania i drukowania pod własnem nazwiskiem, co więcej—zamieszkiwania w Petersburgu i nawet wejścia w służbę rządową. Z ostatniego tego prawa nie skorzystał, ale zamieszkał w stolicy i pisywał jako K. do dzienników zachowawczych i przeglądów artykuły publicystyczne, dając przy-tem w osobnych książkach wiadomości z krajoznawstwa politycznego, własne swe przygody i opowiadania o emigracyi, wreszcie powieści historyczne. Wydane w r. 1868 w Petersburgu: „Pereżjitoe i Peredumannoe” i „Galjiczjina i Moł-dawija, putewyja pjiśma”— zawiodły jego oczekiwania: przyjęto je ozięble. To samo spotkało i jego własną osobę ze strony dawnych znajomych i towarzyszów na wychodźtwie; z całą też swą sztuką życia, której był już dowiódł, wysilać się musiał na to, aby ich nie szarpać i wyrobić w sobie specyalny objektywizm. Zmarł w Petersburgu. Z artykułów ważniejsze: „Emji-grant Abjicht” („Russkij Wjestnjik” 1869, I); „Ijs raskazow ob emjigrantach” („Zarja” 1869, III); „Swjatorusskije dwoewiery” (tamże 1869, X—XI). Powieści historyczne K-a noszą tytuły: „Moskwa ji Twer'” (Petersburg 1872) i „Prji Petrje” (tamże t. r.). — „Encjikłoped. Słowar'” Brockhau8a-Efrona T. XXVIII str. 911—2. <C

Kelso, miasto w Szkocyi, w hrabstwie Rox-burgb, przy spływie rzek Tweed i Teviot, w ma-lowniczem położeniu; liczy 4 006 m-ców (1901 r.), posiada piękny most (r. 1803); muzeum, fabryki wyrobów wełnianych, handel zbożem. W pobliżu Floors Castle, siedlisko książąt Roxburgh,

z. N.

Keltai, ob. Celtowie.

Keltlberes, ob. Celtybrowie.

Keltma, 2 rzeki w Rossyi; biorą początek w błotach, leżących na dziale wodnym między dorzeczami Dźwiny Północnej i Kamy, na granicy gubernii Wołogodzkiej i Permskiej. K. Północna, lewy dopływ Wyczegdy, płynie na pół-noco-północo-zachód, jest bardzo płytka, posiada bieg kręty, brzegi nizkie, lesiste; 170 kim. długości; przyjmuje z lewej strony dwa główne dopływy, Prub i Wocz; K. Południowa (185 kim.), płynie na południo-wschód i wpada do Kamy. Obie rzeki połączone są kanałem Katarzy-

z. N.

Kelty Mary a, autorka angielska (* 1789 w Cambridge—f 1873 w Peckham). W r. 1821 wystąpiła z powiastką „The favourite of Nature”, która doznała nader życzliwego przyjęcia i rozgłosu nawet we Francyi. W salonie swoim w Cambridge zgromadzała różne znakomitości; sama prócz literatury uprawiała i muzykę. U-traciwszy rodziców w r. 1822, usunęła się zupeł nie ze świata; zrywając z powieścią, przerzuciła się ku poważniejszej stronie życia i literatury i raz tylko jeszcze jako powieściopisarka wydalą „Mamma and Mary” (1840). Pisma Jej poważniej nastrojone, przejęte duchem religijno-marzycielskim: „The Cathacombs” (1822); „Early days in the society of friends” (1830); „Time of trial” (1840); „Memoirs of the lives and pro-secution of primitive Quakers” (1844); „Visiting my relations” (1851); „The Real and the Beau-ideal” (1860); „The solące of a solitaire” (1869).— „Gr. Enc.” Lam.    a

Kelung, Kilung, miasto na północnym wybrzeżu Formozy, najlepsza przystań wyspy, o-twarta dla handlu zewnętrznego.

Kelvin, prawy dopływ rzeki Clyde w Szko

Z. N.

z. N.

skiego—na 310459 rb.

Z. N.

Hr.

cyi, dosięga 34 kim. długości i uchodzi pod Glas-gowem; wije się w licznych zakrętach.

Kelvin William lord, fizyk, ob. Thomson William.

Kelyfit, to samo co kelifit (ob.).

Kem, dwie rzeki w Rossyi: 1) rzeka w gub. Ar-changielskiej, wypływa z jeziora Naomango na granicy z Finlandyą, przepływa wiele jezior i wpada dwiema odnogami do morza Białego pod miastem Kem; posiada około 400 wiorst długości, jest żeglowna na przestrzeni 15, a spławna na przestrzeni 140 wiorst.—2) rzeka w gub. Jeni-sejskiej, lewy dopływ Jeniseju, wypływa z pół nocno-zachodniej strony wododzielnych wyniosłości, stanowiących północne przedłużenie łańcucha Kemczuckiego, płynie powoli, posiada bieg bardzo kręty, brzegi przeważnie nizkie i piaszczyste, gdzieniegdzie błotniste, pokryte łąkami i polami i dość gęsto zaludnione. Długość K-u wynosi do 200 wiorst, największym dopływem jest rzeka Biała.

Kem, miasto powiatowe w Rossyi, gub. Ar-changielskiej, pod 64°56' szer. płn., w rogu zatoki Kemska Guba, głównie na lewym brzegu rzeki Kemy, oraz między jej odnogami na wyspie Lepostrow. Parę kościołów i klasztorów, żeńska i męska szkoła początkowa i kursa marynarskie, szpital, magazyn zbożowy, tartak, cegielnia, rzeźnia; 1825 m-ców (1897 r.). Głównem zajęciem ludności jest rybołówstwo na wybrzeżu Murmańskiem, morzu Białem i rz. Kemie; handel rybami.—Powiat Kemski, zajmuje południowo zachodnią część gub. Archangielskiej i graniczy z Finlandyą, morzem Białym i gub. Ołoniecką; posiada 45478.9 kim. □ obszaru (z wyspami na morzu i jeziorami), z 36 368 m-cami (Rossyanie i Korełowie); grunt powiatu K-ego jest nierów-ny, gdyż ciągną się tu odgałęzienia gór Finlandzkich, wśród których rozrzucone są liczne jeziora. Panującym utworem jest tu granito-gnejs, prócz tego występują granity, gnejsy, łupki mikowe, djoryty, syenity itp. Góry bogactw mineralnych nie posiadają; tylko na niektórych wyspach zatoki Kandałakskiej znajduje się ruda srebr-noołowiana, wzdłuż rzeki Wygu napotyka się złoto, w innych miejscowościach miedź i żelazo. Powiat K. zrasza wiele rzek (Wyg, Kem) i jezior (Kowdozero, Piawozero, Topozero). Z powodu kamienistego i błotnistego gruntu, oraz surowego klimatu, rolnictwo jest bardzo słabo rozwinięte, większą część powiatu zajmują torfowiska i lasy. Mieszkańcy trudnią się rybołówstwem (śledzie, nawaga), polowaniem i budową statków. Przedmiotem handlu jest drzewo, ryby, zwierzyna, futra, łój. W r. 1893 wywieziono z portu sorockiego towarów na 321 283, z kem-

z. N.

Kema, rzeka w Rossyi, w gub. Ołonieckiej i Nowogrodzkiej, dopływ jeziora Białego, przepływa przez jezioro Kemozero, ma 160 wiorst długości, jest żeglowna na przestrzeni 20-u, spław-na na przestrzeni 140 wiorst do uśoia.

Kemal ed Dîn Abdu’l-Kasim Omar ibn Ahmed, przezwany Ibn el Adim (* 1192— f r. 1262). Był qâdî’l-qudat (kady z ka-dycb, najwyższy sędzia) miasta Aleppo. Pozostawił dwie prace wysokiej wartości: słownik biograficzny wielkich ludzi, żyjących w Aleppo, oraz historyę tego miasta pod tytułem: „Zubdat el Halab fî târich Halab”. Historya rozpoczyna się od podbicia miasta Aleppo przez Islam, a kończy na roku 641, licząc od hedżry (1243). W r. 1260 Tatarzy owładnęli miastem i K. musiał szukać schronienia w Kairze. Rękopis jego histo-ryi nie był dotąd jeszcze wydany w zupełności; Freytag podał „Selecta ex historia Halebi” (Paryż 1819).

Kemal Pacha Zadek (Szams ed Dîn Ahmed), poligraf i poeta turecki, urodzony w końcu XV wieku. Uczestniczył z sułtanem Bajaze-tem w wyprawie na Lepanto. Po powrocie odbywał w dalszym ciągu studya, następnie był profesorem w rozmaitych kolegiach w Adryano-polu; nieco później otrzymał urząd kaziaskie-ra (sędzia wojenny) Anatolii. Na tym urzędzie towarzyszył sułtanowi Selimowi w wyprawie na Egipt. Następnie wpadł w niełaskę, lecz sułtan Soliman mianował go szeikiem-ul-islam. K. pozostawił bardzo wiele prac, z pośród których wyróżniają się: roczniki ottomańskie w języku tureckim; naśladowanie Gulistan’u Sâdi’e-go; „Nigaristan”, w języku perskim, a nade-wszy8tko doskonały poemat: „Jusuf u Zulćicha” (Józef i „żona Putyfara”). Napisał sporo dziełek prawnych, kommentarzy do rozmaitych autorów, oraz rzecz pod tytułem „Mohńdż Name”, opis wyprawy sułtana Solimana na Węgrów pod Mochacz. Tekst turecki z przekładem francuskim wydał Paweł de Courteille (Paryż 1859). Hr-

Kemal-bej (Kemâl Be y), najznakomitszy pisarz i poeta turecki nowoczesny (* 21 grudnia 1840; miejsce urodzenia niepewne, Gallipoli albo Tekir-Dag (Rodosto) nad Marmara—f 2 grudnia 1888 r. na m. Chios, pochow. w Lolai pod Gallipoli). Pochodził ze znakomitego rodu: dziad, Chems-ed-din-bej, był kanclerzem Selima III; prapradziad, wielki wezyr Topal osman-basza, dowodził przeciwko Szach-Nadirowi. W 16-m już r. ż. K. ogłosił pierwsze swoje poezye. Od r. 1857 w Konstantynopolu, wraz z Zia-baszą wszedł do tamtejszych kół literacko-poetycznych; ale dopiero oddanie się pod kierunek S z e n u s s i-effen-diego umożliwiło mu rzeczywisty rozwój. Starszy wiekiem, ale żywo młode prądy odczuwający, SzeDussi wprowadził go w wir walki młodych ze starymi; w jego czasopiśmie „Taswir Efchiar” K. pod pseudonimem „Namuk-bej” pomieszczał prace prozą i wierszem, z coraz większą szkodą wiersza, zwłaszcza po objęciu w r. 1864 na siebie wydawnictwa ulegał ciągłej pokusie polityki, która wówczas, w początkach nowego pano-

Hr.

Hr.

wania (Abdul-Assiz), opanowywała umysły. Ponieważ pisał i pisać pozwalał w duchu wolno-myślnym, opozycyjnym, zapoznać się więc musiał z więzieniem. Prześladowanie jednakże nie złamało jego woli, nie skaziło charakteru, nawet mu swobodnego polotu myśli nie wydarło. Napisany podczas wygnania na Cypr dramat „Akif-bej” tchnie radością z życia. Uwolniony, wyjechał za grauicę. W Londynie prowadził „Muohbir” Młodoturków, odcienia Hassunistów. W Paryżu uczył się prawa i ekonomii politycznej, tłómaczył Bakona, Mouteskiusza, Rousseau’a, Volneya. Z czasem surowość sułtańska złagodniała, a nowe panowanie Abdul-Hamida przy jednoczesnym wpływie wypadków politycznych zewnętrznych (wojna z Serbią, z Bulgaryą, z Ros-syą), obudziło nowe nadzieje, wysuwając na czoło reformy i nawet konstytucyę na papierze (r. 1876—8). W tym czasie właśnie K. otrzymał am-nestyę, a mając w rządzie swych współwyznawców politycznych pod sterem Midhata-baszy, on, dawny Hassunista, został gubernatorem Cypru, aby na urzędzie tym doczekać się zdania wyspy Anglikom. Amnestya dla pisarza stała się i am-nestyą dla pism: długi czas zakazane, nareszcie mogły być czytane, choć nie wszystkie, przez światlejszych czytelników. — Jako literat K. zasłużył się wielce językowi i piśmiennictwu ojczystemu; zwłaszcza język wiele mu zawdzięcza pod względem składniowym. Był pisarzem płodnym a wielostronnym; władał dobrze wierszem nietylko tureckim, ale również arabskim i perskim; obliczono, że we wszystkich tych językach napisał przeszło 50 000 wierszy. Z zamiłowaniem oddawał się publicystyce, czy to w kraju, czy na obczyźnie. Czasopisma, które zakładał lub prowadził w Turcyi, znoszone wciąż przez rząd, wciąż też odradzały się w nowych, które ten sam los czekał. Energii K-a zawdzięczają istnienie: „Hürriet (Wolność), Ibret (Ostrzegacz), Bassiret (Przezorność), Hadikah (Ogród), Itihat (Jedność), Sadakak (Wierność)”; oprócz tego wiele lotników, pism okolicznościowych, poważnych i satyrycznych. Jako poeta tworzył dramaty, przejęte rdzenną ideą jego umysłowego życia; ich przedmioty: Ojczyzna albo Sylistrya (Watan yahod Silistrie); Biedne dziecko (Sewalich Dżu-dżuk); Czujność (Intibach) i inne p. t. „Gülni-hal”, „Dżesmi”. Doświadczał sił swoich także w biografii historycznej: „Salah eddin Ejubi” (życ. Saladyna), „Fatili” (życ. Mahometa II), „<la-wus sultan Selim”, „Emir Newrus”. Zostawił po sobie w rękopisie „kara bela” (Płód poroniony) i „Dżellal ed-din hawaresmi” (dramat). — „Meyer’s Konv. Lex.”; Schulthess „Geschiehts Kalender”.

Kemble Jan Filip, aktor angielski (* 1757 r. — f 1823). Był drugiem z rzędu dzieckiem, a najstarszym z synów Rogera K-a, głowy tego rodu, który zajął tak ważne miejsce na scenie oraz w literaturze angielskiej. Jeszcze dzieckiem będąc, występował w trupie swego ojca, jakiś czas przysposabiał się do stanu duchownego i skończył swoją edukacyę w kolegium an-gielskiem w Douai; tutaj w najwyższym stopniu rozwinęła się w nim pamięć. Przyjęty do trupy Chamberlaina, występował 8 stycznia 1776 r. w Wolverhampton i odtąd rozpoczął swój zawód jako tragik; w początkach częściej go wy-gwizdywano, niż oklaskiwano. Lecz pilność i wytrwałość zwyciężyły, i pierwsze ukazanie się K-a w Londynie na scenie teatru z Drury Lane (wrzesień 1783) w roli Hamleta dowiodło ogółowi, iż niema do czynienia z miernotą. Od tego czasu sława K-a rosła, pomimo intryg współzawodników, mimo nieprzyjaciół, których miał wielu wskutek swego temperamentu. W r. 1788 objął dyrekcyę teatru w Drury Lane i zapoczątkował reformę kostyumów, analogiczną do tej, jaką Talma zaprowadził później we Francyi. Obydwaj wielcy aktorzy poznali się w r. 1802 podczas podróży K-a do Francyi. Talma był jednym z tych, którzy go naj zapamiętał ej oklaskiwali od czasu wystąpienia jego w Koryolanie (w Covent-Garden, 23 czerwca 1817 r.). — Po odpoczynku, którego wymagał stan jego zdrowia i w ciągu którego odwiedził Wiedeń i Petersburg, brat z radością zabrał go z sobą do Covent-Garden, gdzie poznał Maryę Teresę de Camp, którą nieco później zaślubił. Zostawszy w r. 1822 dyrektorem teatru, walczył straszliwie z brakiem pieniędzy i tylko dzięki powodzeniu swej córki, Fanny K. (ob.), później pani Butler, uniknął katastrofy. W r. 1832 K. udał się z córką do Ameryki, gdzie ich przyjmowano z entuzyazmem. Po raz ostatni wystąpił na scenie w r. 1840. Grał z jedna-kiem mistrzostwem role tragiczne i komiczne. On i jego brat stworzyli szkołę artystów, której sława nie zgasła i która nosi ich imię. — „Gr. Enc.” Lamir.

Kemble Karol, aktor angielski (* r. 1776 — f 1854). Najmłodszy zpośród czterech synów Rogera Kemble’a, kształcił się, podobnie, jak i jego brat Jan Filip, w kollegium angiel-skiem w Douai i pracował z początku w zarządzie pocztowym. Lecz, wbrew radom brata, obrał sobie zawód dramatyczny i po dwuletniej wędrówce na prowiucyi wystąpił w Drury Lane w r. 1794. Rozkochany w swej sztuce, której wszystkie rodzaje studyował bardzo pilnie, nie gardził rolami komicznemi, a Karol Lamb nie znał równego mu w sztukach Congreve’a i Wy-cherley’a. Obliczono, że K. w przeciągu 19-u lat, które przebył w Drury Lane, odtworzył przeszło 120 osobistości. Pisał prologi, sztuki sceniczne, które jeszcze nie były drukowane; jego „Fugitive pièces” wydano w r. 1780 (York). Ostatnie lata swego życia spędził poczęści w Tuluzie, noczęści w Rzymie i Lozannie.

Kemble John Mitchell (* r. 1807—f 1857), członek rodziny, która obdarzyła scenę angielską kilku znakomitościami, znany jest prze-

dewszystkiem jako filolog i historyk. Syn Karola, klassycznego aktora, wychowany przez leksykografa Richardsona, zawdzięcza mu pociąg do językoznawstwa; jednakże w uniw. Cambridge, gdzie był kolegą Tennysona, nie ziścił oczekiwań, jakie jego zdolności wyjątkowe obudziły. W Heidelbergu i Getyndze studyował pod Jakóbem Grimmem. Archeologiczne studya rozpoczęte w Niemczech, odczyty w Cambridge o auglo-saksońskich dyalektach i historyczne pracowite dzieła zapełniły jego życie, mozolne, ale nieuwieńezone wielkiem powodzeniem. Najważniejszą jego historyczną pracą jest wydanie zbioru „Codex diplomaticus aevi saxonici”. Sześć tomów obejmuje 1400 nadań i dokumentów odnoszących się do pierwotnych dziejów anglo-saksońskieh; świadczy to dzieło o metodycznym umyśle i o prawdziwem uzdolnieniu

N. T.

„A year of consolation” (t-że „Journal of a résidence on a Georgian

krytycznem.

Kemble Franciszka (Frances, Fanny), An-na, aktorka i autorka angielska (* 27 listopada 1809 w Londynie—f 17 stycznia 1893 t-że). Była córką Karola K-a (ob.), a siostrzenicą Mrs Siddons (ob.), słynnej autorki. W r. 1829 pierwszy raz wystąpiła w „Romeo and Juliette”. W r. 1832 była z rodzicami w Stanach Zjedn. Am. północ.; usunąwszy się ze sceny, poślubiła w r. 1834 Perce’a Butlera, bogacza filadelfijskiego. Wkrótce się z nim rozwiodła i powróciła na scenę. Występowała odtąd nanowo w Anglii i w Ameryce; w r. 1856 osiadła na stałe w Lennox w Massachusets; później przeuiosła się do Georgii. Dwukrotnie jeszcze odwiedzała Europę, przed ostatnim już powrotem do Londynu. W późniejszych latach urządzała odczyty o sztuce dramatycznej i popisy deklamatorskie, głównie z Sha-ke8peare’a. W r. 1873 mieszkała w okolicach Filadelfii. Pod koniec życia wróciła do rodzinnego miasta i tam zmarła. W druku wyszły jej: „Journal of a résidence in the United States” (Londyn 1834);

1847);

plantation” (t-że 1863); „Poems” (t-że 1865, wyd. nowe 1883); „Plays” (m. iu. przekład Maryi Stuart Schillera; t-że 1864); „Notes upou some of Shakespeare’s plays” (t-że 1882); „Records of a later life” (t-że 1882, 3 t.; wyd. nowe t-że 1891, 2 t.). Dwie ostatnie pozycye tworzą całość pamiętników Franciszki K. Siostrą tej K. była A d e 1 a i d a, głośna prymadonna londyńska (1816—79).

Kemény, ród węgierski w Siedmiogrodzie, początkiem sięgający XIII wieku. Protoplastą był Piotr (w XIII st.), którego syn, Piotr II, ożenił się z Katarzyną Bagy. — Szymon walczył z Turkami pod wsią Maros-Szent Imre w pobliżu Białogrodu (Weissenburg, teraz Karlsburg) w 1442. Wódz turecki Mesid Beg, wiedząc jaką Hunyadi miał zbroję i jakiej maści konia, rozkazał nań mierzyć z broni palnej, aby go zabić, lecz Szymon, powziąwszy wieści o takiem

niebezpieczeństwie, zagrażającem wodzowi węgierskiemu, przywdział zbroję i siadł na konia Hunyadowego, a gdy go Turcy ujrzeli, mniemając, że to sam Hunyad, strzałami go zasypali i o śmierć przyprawili. Ocalały wódz węgierski nieprzyjaciół rozproszył, a Mesid-Beg wraz z synem w ucieczce przez ścigających go Węgrzynów zarąbany.—Jan, ks. siedmiogrodzki, syn Baltazara i Zofii Tornyi (* 1607 w Bükkös w Siedmiogrodzie— f 1662 w Nagy-Szöllös), wychowany na dworze księcia siedmiogrodzkiego Gabryela Bethlena z Iktńru. Jerzy Rakoczy I powierzył mu ochmistrzo8two syna swojego, tudzież dowództwo nad siłą zbrojną. Nowy wódz siedmiogrodzki zdobył sobie wawrzyny w wojnie z cesarzem Ferdynandem III (1644), ocaliwszy Koszyce, a ścigany przez generała Puchaima, chciał już złożyć dowództwo, wszakże je na usilne prośby księcia zatrzymał. Wyruszywszy z Tyrnawy na czele 14 000 ludzi i 8 działami, miał połączyć się z generałem szwedzkim Tortensonem, zajętym obleganiem Berna na Morawach, lecz pokój Rakoczego z Törösem, pełnomocnikiem cesarskim (1644), zniweczył ten zamiar.— Jerzy Rakoczy II, syn poprzedniego, wyprawił K-ego z wojskiem na Wołoszczyznę, skąd był hospodar Lupul z żoną i dziećmi zbiegł do Kamieńca Podolskiego. K. ścigał zbiega, zamierzając osadzić na hospodarstwie kanclerza wołoskiego Stefana Görgicze z Rokefsun Metianszkoi, syna Rékaceni. Ubiegający się o rękę córki Lupulo-wej, Rozandy, Timoszko Chmielnicki, chcąc łacniej zamiar swój przywieść do skutku, wziął Lu-pula z Kamieńca i wpadł z Kozakami do Wołoch, gdzie pod Koprinkeu pokonał K-ego na głowę. Miał też K. udział w wyprawie Rakoczego do Polski (1657 r.), skąd wracając wpadł w ręce Turków, którzy go na Krym zesłali. U-wolniouy z niewoli za okupem, powrócił do Siedmiogrodu. Gdy po śmierci poległego pod Sza-mos Rakoczego (1660), popierany przez Portę Barcsay objął rządy Siedmiogrodu, K. zmusił go do abdykacyi. Stany siedmiogrodzkie, zebrane w Szasz Regen, obwołały go księciem (d. 1 stycznia 1661 r.). Pierwszem dziełem nowego księcia było stracenie Barcsaya w pobliżu wsi Répa. Rozgniewany sułtan polecił Turkom i Tatarom spustoszyć Siedmiogród. K. jedyną ufność pokładał w cesarzu Leopoldzie, który napróżno usiłował zmiękczyć sułtana. W Maros i Ujva-ros oczekiwał K. na posiłki cesarskie. Miał wprawdzie generał cesarski, Rajmund Montecu-culi, 15 000 wojska pod swemi rozkazy, ale nie myślał wcale o Siedmiogrodzie, zamierzając zając się zdobywaniem Budy i Ostrzyhomu (Gran), dopiero na wyraźny rozkaz z Wiednia połączył się z K-em w Majteny. Tymczasem Turcy nakazali przeprowadzić w Bystrycy elekcyę Michała Apaffyego (Abaffi) z Ebesfalva i wyruszyli do Temesvaru. Korzystając z tego K. wpadł do Siedmiogrodu i obiegł Apaffyego w Schäsburgu,

43

BncykL Pow«s. Iluatr. Zeu 378. T. XXXV,

ale, zatrwożony wieścią o odsieczy tureckiej, zwinął obóz. W bitwie pod Nagy-Szöllös (23 stycz. 1662 r.), gdy ludzie K-a, nacierani przez Turków, szukali ratunku w ucieczce, K. spadł z konia; zdeptany przez własnych wojowników. Ciała jego nie można było odszukać; zaledwie konia bojowego przywiódł syn, Szymon, do stroskanej wdowy. Przebywając w niewoli krymskiej, napisał K. po węgiersku książkę p. t. „Balsam Gileada” czyli Indeks 150 psalmów Dawidowych i zastosowanie onych w rozmaitych przygodach życia (Sarosptak 1659). Jego autobiografia jest ważnym przyczynkiem do spółczesnej mu histo-ryi. Wyszła ona p. t. „Kernćny Janos Önele-tirasa” (Peszt 1856). — Jan II, baron, żyjący w XVIII st., jest autorem pisma p. t. „Commen-tatio historico-juridica de iure succedendi Seren. Domus Austriacae in Regnum Hungariae” (Halae 1731). — Wolfang, syn barona Ludwika (* 1796—f 1852), służył z początku w wojsku, po-czem osiadł w majątkach swoich w Siedmiogrodzie, gdzie w r. 1848—49 walczył z Austrya-kami pod dowództwem Bema w stopniu majora, za co otrzymał order zasługi II klasy, ustanowiony przez Kossutha. Wyrzekł się własnej córki Karoliny, która wyszła była za wyższego oficera austryackiego. Umarł na wygnaniu w Londynie 1852r.—Józef, historyk, syn Wolfanga, którego odróżnić należy od poprzednika tegcź imienia (* 1795 w Gerend w Siedmiogrodzie — f r-1855). Zamiłowany w naukach, zrzekł się wysokiego urzędu, aby się poświęcić wyłącznie badaniom historycznym. „Nauka—pisał w jednym z listów—jest moją namiętnością, rozrywką, Chlebem powszednim i życiem”. W r. 1832 wydał: „Notitia hi8t.-diplomatica Archivi et Literalium Capituli Albensis Transsilvaniae”. Jest to wiadomość o dokumentach, przechowywanych w archiwum kapitulnera w Białogrodzie (Karlsburg, niegdyś Weissenburg, w Siedmiogrodzie). Do współki z Kowacsem ogłosił drukiem: Magazyn historyi siedmiogrodzkiej (Erdély tôrténetes tara), następnie: „Deutsche Fundgruben zur Geschichte Siebenbürgens” (2 tomy, Koloswar 1839). Artykuły i rozprawy historyczne jego pióra rozproszone są po czasopismach: „Nemzeti Târsat-kodó”, „Tudomanyos Gyüitemény”, „Arpàdai”, „Uj magyar Muzeum” i t. p. Niestrudzonym był spółpracownikiem wydawnictwa p. t. „Magazin für Geschichte, Litteratur und alle Denk- und Merkwürdigkeiten Siebenbürgens”. Z rozpraw jego wymieniamy: Tendencye tajemne w celu połączenia Siedmiogrodu z Węgrami w r. 1661 („Magyar Muzeum” 1854); Wspomnienia z Mikó Ujvär (tamże); Początek rodziny Lisztów z Nagykop-csényi, ich wzniesienie się i upadek (1855); U-kład między ks. Zygmuntem Bathorym a cesarzem Rudolfem względem przyłączenia Siedmiogrodu do Węgier; Stefan Bathory rzecznik katolicyzmu i nieznane dotąd knowanie Jezuitów w Białogrodzie siedmiogrodzkim ; Jan Szâss, sędzia w Zeben; Żywot Jana Erdösy; Jan Szalàrdi, dzie-jopis (tamże), Hornyacy i ich obrządki weselne (Pester Lloyd 1855); O starożytnościach Siedmiogrodu („Transsilvania” 1855 nr. 25); Zbiory mate-ryałów przez K-ego zebrane, a zawierające dokumenty, dyplomaty, listy, relacye poselskie, u-ehwały, instrukcye, noty, obejmują około 130 tomów. Piszą biografowie o K - im, że był „żyjącem archiwum”. Nie było pytania historycznego, któreby bez odpowiedzi zostawił. Zamierzał z początku napisać historyę Siedmiogrodu, ale wnet, zniechęcony trudnością przedsięwzięcia, myśli zaniechał, bo zamysł uważał za przedwczesny; Zbiory jego stały się własnością muzeum krajowego w Siedmiogrodzie. W r. 1847 zaliczony w poczet członków zwyczajnych akademii cesarskiej w Wiedniu i członków honorowych Towarzystwa uczonych w Peszcie. — Dyonizy, syn Andrzeja (* 1803—f 1849 r.). Z powołania prawnik. W r. 1827 stanął na czele oppozycyi, której ognisko było w Alsófeher, gdzie pełnił urząd notaryusza honorowego (1834). Miał opracować korrekturę praw, która jednak nie była ogłoszoną drukiem. Konstytucyonista op-pozycyjny i legitymista, usunął się od ruchu r. 1848—49.—Zygmunt, syn barona Samuela (* 1816), literat i publicysta, napisał w roku 1837 rozprawę historyczną o przyczynach klęski pod Mohacsem („A Mochâcsi veszedelem okairól”). W Koloszwarze redagował w r. 1841 dziennik konstytucyjno-opozycyjny „Erdelyi Hirado”, który dwa lata wychodził. Zaproszony przez Stefana hr. Szechényego do redagowania organu politycznego „Független (Niepodległy)”, odmówił spółpracownictwa, wziął jednak udział w reda-gowanem przez Antoniego Csengeryego „Pesti Hirlap”. W roku 1846 stale osiadł w Peszcie. Wybrany w r. 1848 na posła sejmowego, odegrał w życiu politycznem podrzędną nader rolę. W Debreezynie, dokąd się przeniósł rząd narodowy, otrzymał od Kossutha nominacyę radcy przy miuisteryum spraw wewnętrznych Szemerćgo, pracując nad ułożeniem nowej kod^fikaeyi prawa. Po Vilagos na mocy wyroku sądu wojennego odsiedział więzienie. Niemałego rozgłosu dozuał z powodu ogłoszenia dwóch pisemek: „Forradalom utän” (Po rewolucyi, Peszt 1850) i „Mćg egy szoa forradalom utńn” (Jeszcze słowo po rewolucyi, Peszt 1851). W r. 1851 objął redakcyę dziennika „Pesti Napló”. Z większych prac wymieniamy: „Kortes kedeseses elenszerei” (O kortezach i środkach przeciw-zaradczych, Koloszwar 1843); „Gyulai Pal Regé-ny” (Paweł Gyulai, romans w 5 tomach); „Fćrj es nö” (Mąż i żona, Peszt 1854, 2 tomy); „Kod képek a kedély lathafâràn” (Mgławice, tamże 1851); Szerelem ćs illem” (Cnota i zwyczaj, tamże 1856); „özvegy es leänya” (Wdowa i jej córka, 3 tomy, t-że 1857); „Zord idö” (Srogie czasy; romans historyczny, 3 t., wydanie ostatnie 1862); „Az unio törvenye król” (O prawach u-

j; F. Cr.

i K-em.

Z. N.

gu leży wieś Kemi, liczy z tą ostatnią 1115 m-ców (r. 1898), posiada urząd celny i komu-nikacyę parowcową z Uleaborgiem i Torneą. —

2) powiat w gubernii Uleaborskiej, posiada 36 976.7

z. N.

Fig. 55. Kemlada (herb).

D.

nii, t-że 1855). Pisał także nowelle. Jeden romans jego, p. t. „Eletes abrand” (Życie i fan-tazya), spłonął podczas bombardowania Budy r. 1849.—Porów. Wurzbach „Biograph. Lexik.” (XI); Gräffer und Czikan „National-Encyklopaedie” (Wiedeń 1835); Beöthy Zsolt „A magyar nemzeti Iro-dalom” (Budapeszt 1886); Fessier „Geschichte Ungarns” (zesz. XVI); „Latopisiec Joachima Jer-licza” (Warszawa 1853); Kubala „Szkice historyczne” (ser. III, wyd. 3-e Krak. 1896).

Kemereryt, minerał, krzemian, do grupy ostro-chlorytu należący, a będący odmianą penniuu, od którego zasadniczo różni się tern, że część tlenku glinowego jest zastąpiona b% do 8%-ami tlenku chromowego. Kryształy tworzy takież jak penniD, częściej wszakże skupienia blaszko-wate ziarniste lub zgoła zbite. Barwa jego karminowo-czerwona, lub brzoskwiniowa, zielona, niebieskawo-zielona. Często jądro K-u obrasta klinochlorem o jednakowej z jądrem oryentacyi. Występuje w szczelinach chromitu w Texas, w Pensylwanii, w Bissertsku na Uralu, nad jeziorem Itkul około Miaska, około Kraubat w Styryi. Należy tu również i zbity rodochrom (ob.). Również chrom zawierający koczubeit (ob.) co do składu chemicznego stoi pomiędzy penninem

z. w.

Kemi (Kemielf, Kemijoki), największa rzeka w Finlandyi, należąca do dorzecza zatoki Botnickiej, powstaje przez połączenie kilku rzek, z których najważniejsza wypływa z błota Lah-kijänkä, wpobliżu Maanselka, w gub. Uleaborskiej. K. płynie zrazu na południo-zachód, później na południe, przyjmując z północy znaczne dopływy Luiroioki i Kitinen, rozszerza się i wpada do jeziora Kemijerwi; stąd K. płynie jeszcze o-koło 20 wiorst w kierunku południowym, płynąc miejscami przez zawały, i, przyjąwszy z południa rzekę Koroioki (na której znajduje się wodospad Autiköngäs, wysoki na 62 stopy), gwałtownie skręca na zachód, bierze w siebie kilka dopływów, między niemi największy ze wszystkich, jakie ma, prawy, Ounas-ioki lub Ounis-ioki, długi na 300 kim., wypływający z jeziora tejże nazwy. Tutaj K. dosięga miejscami 650 sążni szerokości i płynie na południo-wschód; spokojny naogół bieg tej rzeki przerywa parę zawałów, z których najważniejszy, Tajwalkoski, musi być wymijany drogą lądową. Odtąd K. jest na przestrzeni około 20 kim. żeglowna, aż do uścia. Długość K. wynosi 494 kim., obszar powierzchni dorzecza 53 148 klm. Q, głębokość rzeki

12—30 stóp (prócz zawałów), szybkość biegu o-koło 4 w. na godzinę, w maju prawie dwa razy taka. Wylewy zdarzają się dość często, ale usunięcie głazów i skał z rzeki znacznie zmniejszyło niebezpieczeństwo. Ilość poławianych ryb zmniejsza się znacznie.

Kemi: 1) miasto powiatowe w Finlandyi, nad zatoką Botnicką, w odległości 2 kim. na południe od uścia rzeki Kemi, na której prawym brze-klm. □ obszaru z 43 438 m-cami.

Kemlada, herb polski. Na tarczy obramowanej złotem, w polu błękitnem—serce złote. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy wieże srebrne, blankowane: środkowa prosta, boczne nieco pochylone. Używany przez mazowiecką rodzinę Grabowskich, osiadłą w Pru-siech. Początek herbu niewiadomy dokładnie, prawdopodobnie przecież Grabowscy przejęli go od rodziny niemieckiej Lemcke, również w Prusiech osiadłej, co przypuszczać należy dla podobieństwa herbów obu tych rodzin. — Wielądko, Siebmacher III, 2, 283; Ostrowski.

Kemmern, miejsce kuracyjne w gubernii Li flandzkiej, wpobliżu stacyi tegoż nazwiska dróg żelaznej Rysko-Tukumskiej, w nizkiem błotni stem położeniu (obecnie, przez zniesienie mły na wodnego i odprowadzenie wody do rzeki Aa warunki te zostały polepszone), w odległość

4-ch wiorst od zatoki Ryskiej morza Bałtyckie go. Klimat wilgotny, morski. Ciepłota w mie siącach letnich (czerwiec, lipiec, sierp.) = 16.1 —19.6° C.; wilgotność powietrza = 68.9 — 79.2, liczba dni dżdżystych: 9.2 — 13.6 w miesiącu. K. posiada 6 źródeł zimnej (-j-17°C) wody mineralnej siarczano-wapiennej (siarczanu wapnia w Nr 1 18.669, w Nr 2 19.246, dwuwęglanu wapń. w Nr 1 3.769, w Nr 2 2.412, wolnego siarkowodoru 0.262, wolnego gazu kw. węglan. 1.200 w 10-u litrach wody); z wydajnością pół miliona wiader wody mineralnej na dobę. Obecnie tylko 2 źródła są eksploatowane: Nr 1 i 2, i to wyłącznie na kąpiele, gdyż do picia woda kemmernska, ze względu na swój skład chemiczny (patrz wyżej), mało się nadaje. — Oprócz kąpieli siarczanych i siarczano-borowinowych, bywają tu wydawane sztuczne kąpiele siarczano-igliwiowe, siarczano-słone, siar-czano-alkaliczne, kwaso-węglano gazowe, parowe, wreszcie kąpiele morskie. Zakład kąpielowy, niedawno zbudowany, składa się z 5-u pawilonów, rozchodzących się w kierunku promieni koła od ceutralnie położonego budynku machi-nowego. Zakład posiada obecnie 121 wanien, w części miedzianych, w części dębowych. — Choroby, które pomyślnie leczą się w K., są: gościec stawowy i mięśniowy, zołzy i gruźlica miejscowa, choroby nerwowe (porażenia i nerwobóle), choroby skóry i przymiot. Pora kąpielo-

się.

Ares.

M. H.

Dr J. P.

Hr.

wa trwa od 20 maja do 1 września st. st.— K. posiada obecnie 172 wille, z 2 000 pokojów. Cena pokoju od 10—20 rub. miesięcznie. W pen-syonatach, których zwykle bywa 12, płaci się od 10 do 18 r. tygodniowo za pokój z pościelą i zupełnem utrzymaniem. Bilet sezonowy, familijny kosztuje rubli 5, a dla osoby pojedynczej r. 3. Kąpiele klasy I od 80 kop. do r. 1 k. 20, klasy II od 50 — 80 kop., a III od 30 do 50 kop. Zjazd w r. 1900 wynosił 2 870 leczących

Dr J. M.

Kemnitz, teolog protestancki, ob. Chemnitz Marcin.

Kemosz, główny bóg narodu Mo ab u (ob.). Stosownie do tego znajdujemy też moabickie imiona własne, złożone z wyrazem K., jak np. Kemoszgad (ojciec króla Meszy, ob.), Kemosz-nadab itd., tak samo jak znajdujemy u Izraelitów imiona złożone z wyrazem Jahwe (Jahu, Jah). Podobieństwo to w stosunku Moabu i Izraela do swego boga przejawia się jeszcze wyraźniej w sposobie, w jakim wspomniany Mesza mówi w znanym swoim napisie o K-u, że gdy K. gniewał się na naród moabicki, wówczas ten był podległym Izraelowi, i że dzięki jego pomocy Moab niezależność odzyskał itd. Kult jednak K-a był, jak wszystkich, podobnych mu bogów, okrutny, tak, że jak Molochowi składano i jemu ofiary ludzkie. U Amonitan nawet, plemienia pobratymczego Moabowi, Moloch nosi jednocześnie imię K-a. Przytem wszystkie ludy ziem chananejskich czciły Baala, zwłaszcza gdy groziły niebezpieczeństwa wojenne, i K. był też tylko jedną z wielu form owego Baala, czyli należał do 8eryi Baala. Z tern też się zgadza ta okoliczność, że gdy kraj moabicki podlega w wieku II, za rządów rzymskich, wpływom greckim, naówczas K. uważany jest jako Ares (t. j. Mars), i że stolica Moabu otrzymuje nazwę Are-iopolis, bo Ares była to, wedle pojęć greckich, jedna z licznych form Baala. Samo się rozumie, że jak u wszystkich narodów pogańskich, tak też i u Moabitów, musiało istnieć dla skompletowania bóstwa męskiego i odpowiednie żeńskie, a tem była prawdopodobnie rozpowszechniona u wszystkich ludów semickich Astarta, gdyż znajdujemy na napisie króla Meszy imię Asztoret-Kemosz. — Co do etymologii słowa K., to pochodzi ono od pierwiastka kmsz, równym prawdopodobnie pierwiastkowi k b s z, w znaczeniu „zawładnąć”, „podbić”, tak, że K. i pod tym względem odpowiada zupełnie greckiemu

Dr S. P.

Kemp Jerzy Meekle, architekt szkocki (* r. 1795 — f 1844). ze zwyczajnego cieśli wykształcił się na znakomitego architekta. Szczególniejsze zdolności okazywał do rysunków; repu-tacya jego rozpoczęła się po zrobieniu przezeń modelu z drzewa na pałac dla księcia Buccleuch w celu dokończenia projektu W. Burna. On-to głównie przyczynił się do sławnego wydawnictwa,

zatytułowanego „Old Glasgow”, w którem pomieścił rysunki wielu starych budynków klasztornych. W r. 1838 otrzymał pierwszą nagrodę na konkursie, w celu wzniesienia pomnika pamiątkowego dla Walter Scotta w Edymburgu i wykonaniem tegoż pomnika kierował.

Kempe Andrzej (*w Vestergothii w roku 1622—f w Altonie w r. 1688 lub 1689), alchemik szwedzki, zajmujący się również sztuką lekarską i teologią. K. początkowo był wojskowym; dosłużywszy się stopnia oficera artyleryi, wystąpił z szeregów w r. 1664 i osiadł w Dront-heimie. Będąc jeszcze w wojsku zajmował się już pilnie alchemią, opuściwszy je zaś jął się wykonawstwa sztuki lekarskiej, stosując oczywiście środki chemiczne za przykładem Para-celsa i van Helmonta (ob. te wyr.). Wdzieranie się jego do zajęć, do których nie miał prawa, ściągnęło na K-go niechęć lekarzów zawodowych i naraziło go na prześladowanie wy-szłe od władzy: więc, pomimo, że używał uznania i powodzenia śród publiczności, sprzykrzył sobie pobyt w ojczyźnie i w r. 1675 przeniósł się do Hamburga, by tam dalej uprawiać leczenie, licząc na to, że będzie to mógł czynić w spokoju. Z początku wiodło mu się też tam bardzo dobrze, ale nową ściągnął na się burzę innego rodzaju, gdy w r. 1688 wydał książkę p. n. „Israels erfreuliche Botschaft”, w której dopatrzono się herezyi, a wskutek tego skazano go na wygnanie z Hamburga. Schronił się wtedy do poblizkiej Altony, gdzie też wkrótce potem umarł. — K. był pisarzem płodnym; z dzieł jego, oprócz już wymienionego, uchodzą za najciekawsze: „Probatorium theologicum” (Amsterdam 1664); „Harmonia Fidei et Religionis” (t-że 1671) i utwór dziwaczny „Die Sprache des Paradieses” (1688), w którym poważnie całkiem stara się dowieść, że w raju mówiono po szwedzku.—Syn K-go, Jan (* r. 1655), był lekarzem cenionym w Szwecyi; czas śmierci jego nieznany. — Por.: „Grande Encyclop.” (T. XXI str. 468).

Kempe Axel, profesor i erudyt finlandzki (* r. 1623—f 1682). W r. 1650, po uzyskaniu stopni naukowych na wszechnicy w Abo, został powołany na bibliotekarza akademii, a w kilka lat później mianowany adjunktem przy katedrze polityki i historyi w tern samem mieście. Jego „Philosophia moralis sive ethica” (1656) zjednała sobie wielki rozgłos; ogólnem uznaniem także cieszyły się rozprawy, stanowiące ciąg dalszy powyższej pracy. Biskup Gezelius zarzucał K-u, iż „wydaje” ustrój rządu. K., wezwany przed sąd, został uniewinnionym; kanclerz atoli oświadczył, iż w przyszłości nie będzie wolno ogłaszać podobnych prac bez upoważnienia królewskiego.

Kempelen Wolfgang, konstruktor automatów (* r. 1734 w Presburgu— f r. 1834 w "Wiedniu), był dyrektorem salin na Węgrzech, następnie urzędnikiem kancelaryi dworskiej w Wie-

liehen Sprache” (1791).

Kempen, miasto powiatowe w pruskiej re-gencyi DUsseldorfskiej, na kolejach żelaznych:

Kolonia-Cleve, K.-Venlo i Hüls-Viersen; siedlisko władz administracyjnych i sądowych; liczy 6 319 m-ców (r. 1900), w tern 214 ewangieli-ków i 84 Żydów; piękny kościół katolicki ze starożytnościami, kościół ewangielicki, synagoga, gimnazyum, seminaryum nauczycielskie, muzeum, zbiór starożytności, zakład dla głuchoniemych, wielki szpital, katolicki dom sierot z wyższą szkołą żeńską; wyrób towarów jedwabnych, wełnianych i bawełnianych. K. jest miejscem urodzenia Tomasza à Kempis.— Powiat ma 395.67 klm. Q obszaru z 94614 m-cami (1900).

Kempen, ob. Campione.

Kempendiaj, rzeka na Syberyi, w obwodzie Jakuckim, prawy dopływ rzeki Wiluj, wypływa z łańcucha, stanowiącego dział wodny między Leną i Wilujem. Rzeka ta ma ogólny kierunek z południo-wschodu na północo-zachód, jest nie-głęboka. Bieg ma kręty, do 150 wiorst długości.

W górnej części doliny K-u, w czerwonem, gli-    Kempis, ob. Tomasz à Kempis.

niastem urwisku jej brzegu prawego leżą znacz-    Kempner Gabryel, brat Stanisława, ad-

ne pokłady gipsu i soli kamiennej. Z prawej wokat przysięgły, krytyk literacki i estetyk (* strony wpada do K-u parę potoków słonych; ^ 4 ]ipca r. 1855 w Kaliszu), ukończył gimna-tych źródła Kempendiajskiego i Bagińskiego j ZyUm kaliskie, następnie wydział prawny uni-są eksploatowane; stąd woda w K. ma smak słony. Prócz tego w dolinie K-u znajdują się dwa jeziorka słone. We wzgórzach lewego brzegu K-u leży pokład węgla brunatnego, zawierającego piryt, co niekiedy, wskutek rozkładu tego minerału, powoduje zapalanie się węgla. Tutaj też, w pokładach gliny, znajduje się czerwona ochra w dobrym gatunku. Niedaleko stąd, w cienkich warstwach twardego wapienia, leżącego w pokładach stwardniałej gliny, znajdują się w wielkiej ilości małże i belemnity. W r. 1891 dobyto ze źródła Kempendiaj skiego 16 000 pudów soli, a z Bagińskiego — 2 800.

Hr.

S. K.

Echu tea-

Zn. Pt.

dniu. Słynne jego automaty, android mówiący i szachista, długo budziły podziw powszechny (opis tych przyrządów podany jest pod wyrazem Automat). Z androidem swym objeżdżał Francyę i Anglię, a machina ta spłonęła podobno w Filadelfii. W r. 1788 zbudował K. ioną machinę mówiącą, która naśladowała głos dziecka; w roku 1821 ulepszył ją mechanik Posch w Berlinie. K. ogłosił „Mechanismus der mensch-

S. K.

Kempen (nazwa niem.), miasto w W. Ks. Po-znańskiem, ob. Kępno.

Z. N.

z. N.

Kempeneer Piotr, malarz hollendersko - hiszpański, ob. Camp an a.

Kempenland, ob. Campine.

Kemper Jan Melchior, prawnik hollender-ski (* r. 1776 — f 1824). Wyższe studya prawne odbywał na uniwersytetach w Harderwijck, Amsterdamie i Leydzie. Zaciekły wróg Fran-cyi, był jednym z promotorów ruchu w r, 1813. Po wstąpieniu na tron Wilhelma I otrzymał szlachectwo, został powołany do rady stanu i mianowany rektorem uniwersytetu w Leydzie; nadto poruczono mu urządzenie zakładów oświaty publicznej w nowem królestwie. K. ogłosił wiele znakomitych prac, z których ważniejsze: Kodeks karny królestwa Hollandyi w porównaniu z prawem rzymskiem i z dawnem prawem niderlandzkiem (po hollend., Amsterdam 1809, w 8-ce); * Studya nad czasem obecnym (Haaga 1816, w 8-ce); Historya nowego hollenderskiego kodeksu cywilnego (Haaga 1820—21, 3 t. 8-o). Pojedyncze rozprawy K-a połączył i ogłosił J. de Bosch - Kemper (Amsterdam 1835, 3 tomy, w 8-ce).

Kempf Paweł, astronom (* r. 1856 w Berlinie), kształcił się w Heidelbergu i Berlinie, r. 1878 został assystentem, 1894 obserwatorem w astrofizycznem obserwatoryum w Poczdamie. Przeprowadził badania massy Jowisza (1882), oznaczył długości fal 300 linij w widmie sło-necznem (wraz z G. Mullerem, 1885), przeprowadził pomiary fotometryczne gwiazd półkuli północnej aż do 7-ej wielkości (również z Mullerem, dotąd 3 części, 1894 — 1903, obejmujące gwiazdy od równika do 60° zboczenia), wykazał pochłanianie światła gwiazd w atmosferze ziemskiej przez zestawienie pomiarów fotometrycz-nych na Etnie i w Katanii, i in. Sprawozdania z tych badań zamieścił w publikacyach obserwatoryum astrofizycznego. Prowadzi też w Poczdamie obserwacye meteorologiczne od r. 1881, a nadto ogłosił: „Untersuchungen über die Pto-lemäische Theorie der Mondbewegung” (1878) i in.

wersytetu warszawskiego w r. 1875. Pisał wiersze liryczne, drukowane w czasopismach warszawskich („Kłosach”, „Prawdzie”, „ tralnem”, „Kuryerze Warszawskim”). Przełożył następujące utwory dramatyczne: Sudermana „Gniazdo rodzinne”, „Walka motyli”, „Szczęście w zakątku”; Wildenbrucha: „Skowronek”; Ibsena „Doktor Stockman” (Wróg ludu); Hauptmana: „Woźnica Henszel” (grywany na scenach warszawskich); Fuldy: „Talizman”, wierszem (grywany na scenach krakowskich i lwowskich). Przerobił dla teatru i do układu muzycznego Schumana w rytmice oryginału zastosował „Manfreda” Byrona, wystawionego w r. 1892 na scenie warszawskiej w tej formie. Przełożył nadto parę innych sztuk dramatycznych, oraz niektóre utwory Heinego, Shelleya i innych. Pisuje artykuły dziennikarskie różnej treści. Od r. 1890 jest stałym recenzentem teatralnym „Przeglądu Tygodniowego”.

Kempner Stanisław Aleksander, współczesny ekonomista i publicysta. Ur. d. 3 listo-

„Teorye ekonomiczne

K. bierze czynny udział w pracach Towarzystwa przemysłu i handlu, szczególnie zaś w sekcyi handlowej, której jest vice-preze8em, zasila ją licznemi referatami i projektami natury ekonomicznej. Brał udział w redagowaniu „Ekonomisty”, kwartalnika kowego, który od r. 1902 zostaje pod głównem

Zn. Pt.

wą

Fig. 56.

Kempski (herb).

Sieb-

D.

pada r. 1857 w Kaliszu; tam ukończył gimua-zyum, a następnie wydział prawny na uniwersytecie warszawskim r. 1882. Działalność publicystyczną i dziennikarską rozpoczął w r. 1879 w ówczesnych „Nowinach”, gazecie postępowej, redagowanej przez Świętochowskiego. Poświęciwszy się badaniom ekonomicznym, w r. 1881 został współpracownikiem „Gazety Handlowej”, wkrótce zaś objął naczelny jej kierunek, a następnie redakcyę, gdzie pozostaje dotąd na stanowisku redaktora i zarazem wydawcy tego dziennika. Zamieścił w tym organie bardzo wiele artykułów, przeważnie ekonomicznych i politycznych. Ogłaszał także prace swoje w „Gazecie Polskiej”, „Kuryerze Warszawskim”, „Bibliotece Warszawskiej”, „Książce”, „Ekonomiście” i innych. Od r. 1899 jest Redaktorem działu Ekonomii politycznej w naszej Encyklo-pedyi. Był redaktorem „Encyklopedyi Handlowej” (wydanie „Gazety Handlowej” r. 1890). Z większych rozpraw i studyów ekonomicznych ogłosił: „Spekulacya akcyami” (w „Ateneum” r. 1895), „Umowy na złoto w świetle kwestyi monetarnej” (tamże 1896), „Reforma monetarna” („Bibl. Warsz.” 1897), „Syndykaty przemysłowe” (tamże 1898), „Nowe badania w dziedzinie syndykatów przemysłowych” (t-że 1899), „Teorye ekonomiczne i polityka socyalna” („Ekonomista” 1901),

Schmollera” (t-że 1901), „Nasz handel z Niemcami” (t-że 1902), „Stosunki społeczno-gospodarcze za Księstwa Warszawskiego” („Biblioteka Warsz.” 1902). W osobnych książkach wydał w Warszawie: „Bismark, szkic polityczny” (1890); „Pieniądze, zarys teoryi monetarnej” (1897); „Przesilenie pieniężne, szkic ekonomiczny” (1900); „Nowe prądy w organizacyi przedsiębiorczej (Syndykaty przemysłowe), study um ekonomiczne” (1900); „Zarysy ekonomii społecznej” (1901); „Handel w przeszłości i w stanie dzisiejszym świata” (odbicie z niniejszej Encyklopedyi; część ekonomiczną opracował K., część historyczną— Tadeusz Korzon; 1901); „Giełda, jej istota, cel i ustrój” (przedruk z niniejszej Encykl.; w po-pularnem wydaniu Arcta, 1902); „Szkice i badania ekonomiczne” (wydanie z zapomogi kasy Mianowskiego, 1902); „Syonizm, kilka uwag polemicznych” (1903); „Józef Supiński, notatka z powodu setnej rocznicy urodzin” (1904). Nadto K. opracował szereg artykułów w „Encyklopedyi powszechnej” S. Orgelbranda (mniejszej, najnowszego wydania; między innemi „Ekonomia polityczna”). Był współpracownikiem „Encyklopedyi rolniczej”, w której ogłosił: „Handel zbożem” i „Moneta”.

nau-jego kierownictwem. Najwybitniejszą pracę K-a stanowią „Zarysy ekonomii społecznej”. Jest to systematyczny wykład nauki ekonomii, wyzwolony z przyjętego dotychczas schematyzmu. W pierwszej części autor rozważa głównie ustrój stosunków prywatno-gospodarczych, analizuje jego pierwiastki, wskazuje, że oparty jest prawie wyłącznie na grze podaży i popytu, jednocześnie zaś udowadnia, że to nadaje sprawom gospodarczym cechę bezładu i wytwarza brak regulatorów etycznych. Łączy się z tern rozbiór poszczególnych zjawisk gospodarczych w związku z szeroką sferą rynku. Część druga poświęcona jest głębszemu rozbiorowi łączników, które kojarzą całe nasze życie z gospodarczością społeczną. Chodziło tutaj autorowi o wskazanie postulatów etycznych i o takie regulatory, do jakich dążą nowe teorye i prądy społeczne. Główne credo autora mieści się w następujących słowach: „Krzywdy społeczno-ekonomiczne nie mają żadnego związku z prawami żywiołowemi, rządzącemi w gospodarczości. Szkodliwe i bałamutne są te ogólniki, które każą wierzyć, jakoby żelazne prawa produkcyi i wymiany warunkowały obojętność w sferze etyki. Nie ekonomia zniewala ludzkość do uświęcenia ustroju, w którym rządzi «niemiłosierna sprawiedliwość»: taką ekonomię stworzyli sobie ludzie, a dziś inni ludzie przeciw niej walczą i protestują. Nauka społeczno-ekonomiczna pozwala też przewidywać, że w walce tej odniosą zwycięstwo obrońcy „miłosiernej” sprawiedliwości gospodarczej. K. wykładał także ekonomię na żeńskich kursach handlowych.

Kempno, Ob. Kępno.

Kempski (Kępski), herb polski. Na tarczy ściętej, w polach: górnem, czerwonem, i dolnem, srebr-nem, — gryf naprzemian srebrny i czerwony. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pół gryfa srebrnego. Odmiana herbu Gryf (ob.), używana przez rodzinę Kempskich, osiadłą w Ga-licyi, a powstała prawdopodobnie w końcu XVIII i stulecia przy legitymowaniu się rodziny tej ze szlachectwa przed Stanami galicyj-skiemi. — „Poczet szlachty galic.”; Ostrowski; mâcher IV, 14, 7.

Kempten, miasto okręgowe w Bawaryi, w re-gencyi Szwabskiej, na lewym brzegu rzeki Iller, na kolejach żelaznych Monachium-Buchloe-Lindau, Ulm-K. i K.-Pfronten, na wysokości 697 m. nad poziomem morza, w północnych przedgórzach Alp Algau8kich, siedlisko władz administracyjnych, sądowych, celnych i kolejowych; liczy 18 864 m-ców (r. 1900), w tern 3 722 ewang.,

Z. N.

ciu.

nazwy.

L. K.

Kenath.

chin.

z. N.

a za-

z. w.

400 starokatolików i 68 żydów, reszta katolicy; filia banku państwa i banku bawarskiego, miejska kasa oszczędności, biblioteka, teatr. K. składa się z dwóch części: ze Starego miasta nad Hierein i wyżej położonego Nowego miasta. Między budynkami na uwagę zasługuje kościół z r. 1652 w stylu włoskim, kościół ewangielicki, zamek z wieku XVIII, obecnie obrócony w części na koszary, i piękny ratusz z roku 1474. Z zakładów naukowych istnieją tu: gimnazyum, założone w 1805 r., szkoła realna, wyższa szkoła żeńska i instytut żeński. W K. i najbliższej o-kolicy rozwinął się ożywiony przemysł, zwłaszcza mechaniczne zakłady tkackie i przędzalnie bawełny, wyroby drzewne, papier i sery. Handel serem i drzewem, targi na bydło i konie. Ożywiony dawniej spław drzewa na Illerze zmniejszył się od chwili otworzenia linii kolejowej K Ulm. Na południe stąd wznoszą się na stromej górze szczątki zamku Hilarmont (obecnie Burghalde); na wschód, na wyżynie Lindenber-skiej, leżało stare miasto rzymskie, Camp o du-num. — W r. 1633 K. zostało wzięte szturmem przez wojska cesarskie, mimo bohaterskiej obrony załogi szwedzkiej. — Obwód K. ma 593.3 km. □ z 33 353 m-cami (1900 r.).

Ken Tomasz, prałat angielski, mąż wielkiej nauki i stałości w przekonaniach (* r. 1637 —t r- 1711). Skończywszy uniwersytet w Oksfordzie, został kapelanem księżny Oranii, hr. Dartmouth, i Karola II, króla angielskiego, który w r. 1684 wyniósł go na godność biskupa Bath i Wells. W r. 1688 został uwięziony za sprzeciwianie się władzy Jakóba II, ponieważ zaś odmówił złożenia przysięgi na wierność Wilhelmowi Orańskiemu, został pozbawiony godności biskupa. Królowa Anna nie pozbawiła go pobieranych dochodów. Kazania i rozprawy moralne K-a poszły w zapomnienie, pieśni zaś jego poranne i wieczorne pozostały w uży-

Ks. A. K. D.

Kenai, górzysty półwysep na północno-zachodnim wybrzeżu Ameryki Północnej, w terry-toryum Alaska, około 60° szer. płn., zwężony przy nasadzie; pobrzeże płd.-wschodnie silnie rozczłonkowane; na zach.-północnem port tejże

z. N.

Kenajowie, Kenai lub Tnaina (t. j. „ludzie“), szczep czerwonoskóry, w Alasce, na półwyspie Kenajskim. Język kenajski należy do rodziny lingwistycznej atapaskiej, chociaż Busch-maun i inni uważają go za mocno zróżniczkowany i odbiegający od innych języków atapaskich, i dlatego nawet Waitz oddziela ludy kenajskie od właściwych Atapasków, zaliczając do nich Ingalików nad górnym Kuskowinem, Atnów nad rz. Miedzianą itd. Ludność K-ów określano na 10 — 20 000 głów, ale liczba ta jest daleka od dokładności, bo nie odróżniono właściwych K-ów od „ludów kenajskich“. Studya etnograficzne i antropologiczne dotychczas uwzględniły bardzo mało ten odłam ludów atapaskich i dopiero w ostatnich latach rozpoczęły się poszukiwania nad ludami Alaski, kierowane przez sławną Iusup North Pacific Expedition. Jednak wyprawa ta jeszcze nie ogłosiła poszukiwań swoich nad K-ami. Zwyczaje ich te same co Kutczynów, Koluszów (ob.) i in.

Kenatłl (po gr. Kavàfi-a lub Kavaiftà), miasto, które leżało w ziemi Trausjordańskiej, w północno-wschodniej części Palestyny, a które, wedle podania Biblii (Num. 32, 42), zostało zdobyte przez ManaBsitę Nobacha jeszcze za czasów Mojżesza. Pod tern miastem król Herod został pobity przez Arabów, a wedle Pliniusza należała K. do szeregu 10-u miast palestyńskich znanych pod nazwą „Dekapolis”. Ptolemeusz i Fla-wiusz Józef zaliczają K. do Celesyryi, Euzebiusz zaś i Hieronim św. do prowincyi Arabii. W nowszych czasach odnaleziono biblijne K. w miejscowości Kanawät, leżącej u stóp gór Haurań-Bkich nad rzeką Wadi Kanawät. Rzeka ta łączy się potem z innemi rzeczkami i wpada pod nazwą Mandhur (po hebr. Jarmuk) nieopodal miasta Tyberyady do Jordanu. Liczne ruiny z czasów rzymskich i chrześciańskich świadczą teraz jeszcze o dawnem znaczeniu miasta

Dr S. P.

Kendal, albo K i r k b y-K e n d a 1, miasto w an-gielskiem hrabstwie Westmoreland, w malowni-czem położeniu wśród doliny Kenu lub Kentu, w pobliżu zatoki Morecambe; liczy 14183 (1901 r.) m-ców; gotycki kościół św. Trójcy, muzeum, izba handlowa, szpital, żeński dom sierot, szkoła klasyczna; przemysł wełniany (wyrób koców i der), wyrób obuwia, papiernie i fabryki ma-

z. N.

Keneh, miasto w górnym Egipcie, główne pro-wincyi Keneh, Kaenopolis starożytnych, po prawej stronie Nilu, na północ od Teb, na kolei Nilowej; liczy 27 478 m-ców, jest siedliskiem mu-dira, różnych agentów konsularnych i dostarcza najlepszych naczyń glinianych porowatych. Stąd ciągną karawany pielgrzymów mekkańskich do Kosseiru. ob. Egipt (Tabela hespów).

Kengka, jezioro w Syberyi Zachodniej, ob. C h a n k a.

Kengotyt, minerał, jest on mieszaniną izo-morfową, związków: Ag₂Sb₂S₄ i PbSb₂S₄, tern jest to miargiryt zawierający domieszkę cyn-kenitu. Występuje w Felsöbänyi.

Kenia, w języku Massajów Ol donjo ebor, góra wulkaniczna we Wschodnio-równikowej Afryce, leżąca na północ od Kilimandżaro, na wschód jeziora Wiktoryi, na samym równiku, jest drugą co do wysokości górą Afryki (po Kilimandżaro), odkryta w r. 1843 przez podróżnika niemieckiego, Krapfa; szczytu K. dosięgną! po raz pierwszy angielski geograf Mackinder w r. 1899. K. posiada, według świadectwa Gregory’ego, większy obwód od Kilimandżaro i jest starszego odeń pochodzenia. Na górze tej rozróżnić można na-

stępujące pasy pionowe: bardzo łagodnie wzno- | szkic satyryczny „O dandyzmie”. Próby te, bar-szący się pas lasów; daleko stromszy, skalisty dzo życzliwie w „Bibl. Warsz.” ocenione, otwo-pas pastwisk alpejskich, podzielony przez wąwo- rzyły mu wrota do dziennikarstwa. Był to pierw-zy na liczne grzbiety; wreszcie stożek central- szy rok prowadzenia „Gaz. Warsz.” przez Anny. Pierwotny, już bardzo zniszczony krater K. toniego Lesznowskiego (syna), który okazał się posiada 4—4,₅ km. obwodu, jest na 200 — 300 m. znakomitym redaktorem i popchnął „Gazetę”, głęboki i napełniony śniegiem i lodem. Krawędź a z nią i całą prasę warszawską, na niebywałe krateru jest poszczerbiona, składa się z wielu bar- wyżyny. Za jego namową K. porzucił sądow-dzo stromych piramid, z których najwyższa zo- nictwo i w r. 1844 został współpracownikiem stała przez Kolba nazwana szczytem Wiktoryi. „Gazety”. Prowadził mianowicie pod kierunkiem K. posiada znaczną ilość jezior lodowcowego po- Lesznowskiego dział polityczny, a z biegiem cza-chodzenia, a także inne ślady dawnego zlodo- su, wyręczając coraz bardziej redaktora,—i dział wacenia, jak moreny, głazy erratyczne i tak zwa- teatralny. Nadto w tymże okresie odbył „Wę-ne „baranie łby” (Rundhöcker, roches mouton- drówki po pracowniach warszawskich”, wróżąc nées), t. j. skały owalnego kształtu, wygładzo- kiełkującemu malarstwu polskiemu bujny rożne przez lodowce. Dolnej granicy dawnego zlo- kwit. W r. 1857 opisał szczegółowo i sumiennie dowacenia trudno oznaczyć z powodu gęstych wystawę starożytności w pałacu Potockich; poparł lasów. Dzisiejsze lodowce, których Mackinder dzielnie Moniuszkę umiejętną oceną „Halki” (r. naliczył 15, znajdujące się przeważnie na połu- 1858); z występów Adelaidy Ristori wyciągnął dniowo-zachodniej stronie centralnego stożka, się- naukę dla aktorów warszawskich (t. r.). Te i in-gają obecnie tylko do 5 000 m. wysokości. z- N- ne artykuły, nawet inicyałami niepodznaczane, Kenici, imię szczepu midjanickiego. Żarnie- przyczyniały się do wziętości „Gazety”, K-a zaś

szkiwał on okolice półwyspu Syuajskiego, a potem przyłączył się do Narodu Izraelskiego i wraz z Judejczykami zajął południową część ziemi Chananejskiej, tak zw. Negeb. W epoce Sędziów jednakże, a również i za czasów Saula, znajdujemy K-ów i w północnej części ziemi Chananejskiej i w różnych miastach, gdy tymczasem inni zpośród nich wciąż jeszcze koczują razem z Amelekitami. Do K-ów należeli tak-

Dr S. P.

że, o ile się zdaje, i Rechabici (ob.).

Kenig Józef (* d. 16 lutego r. 1821—f d.

cięta w Warszawie, przeniosła się do Petersburga, do „Słowa” Jozefata Ohryzki (jVî 8 i 10 t. r.). Znalazła ona epilog w surowym wyroku sądowym, skazującym winnych obrazy (wyroku, niewykonanym przez Lesznowskich), tudzież w dwu broszurach: Henryka Schmitta — przeciw Żydom, i Joachima Lelewela—za Żydami. Spór ten wyszedł zresztą na dobre dla Żydów, gdyż sprawę ich na jaw wydobył i równouprawnienie przyśpieszył. Jak zaś K. zapatrywał się na sprawę żydowską nie w sarkastycznej notatce z koncertu, lecz w uroczystym artykule wstęp-

uczynił dopiero sławmym zatarg o Żydów. Artykuł jego o koncercie skrzypaczek czeskich, Maryi i Wilmy Nerudówien, z zapałem przyjmowanych w Wilnie, a ozięble w Warszawie (N? 4 z r. 1859), zbyt krewko dla błahego powodu napisany, wywołał oburzenie śród Żydów, wyrażone w jeszcze bardziej krewkich i wręcz obelżywych listach do K-a i Lesznowskiego, podpisanych przez 23-ch przedstawicieli intelligen-cyi starozakonnej. Wszczęta wskutek tego polemika, nietyle przez K-a, ile przez srodze obu-13 marca r. 1900), znakomity publicysta polski; rzonego Lesznowskiego podsycana, odrazu prze-urodził się w Płocku, gdzie ojciec jego, Teofil, ożeniony z Józefą Romanowską, był kontrolerem skarbowym. Początki nauk otrzymał w domu światłych rodziców. W r. 1830 wysłany do Krakowa, do krewnych, pozostał tamże wobec zaszłej w roku 1831 śmierci ojca. Oddany do gimnazyum św. Anny, ukończył je w r. 1835.

dopuszczenie starozakonnych do zgromadzenia kupców warszawskich: „Dojrzały naród, zapomniawszy o dawnych nieufnościach, idąc w duchu prawdziwie chrześciańskiej myśli, stara się otworzyć nowo przyzwanym drogę szeroką do oddawania prawdziwych usług krajowi, do ofiar, do prac na obywatelskiem polu... Cały kraj ożywia dziś duch jedności i równego współdziałania wszystkich dzieci tej ziemi bez różnicy wyznań, ku ogólnemu jej dobru” („Gaz. W.” r. 1861 J\» 75). Ze zgonem Antoniego Lesznowskiego, w d. 13 października r. 1859, spadkobiercy powołali na wydawcę „Gazety” brata nieboszczyka, Ludwika, a na redaktora jej '— Jó-

Idąc dalej w życie o własnych siłach, wstąpił na wydział filozoficzny wszechnicy krakowskiej, gdzie wpływ dodatni wywarli nań prof. Michał Wiszniewski i Gustaw Ehrenberg. Ukończywszy nauki w r. 1837, powrócił do Królestwa Polskiego, ażeby, za radą rodziny,, oddać się są- nym, wynika chociażby ze słów, któremi witał downictwu. W tym celu uzupełnił wykształcenie wymaganemi dodatkowo przedmiotami i złożył egzamin dojrzałości w gimnazyum kieleckiem r. 1839. Na jesieni t. r. przybył do Warszawy i rozpoczął aplikacyę w sądzie pokoju, pospołu z późniejszym redaktorem, Wacławem Szymanowskim, i późniejszym mecenasem, Andrzejem Brzezińskim. Niebawem wszedł do grona postępowej młodzieży literackiej, zaprzyjaźnił się z Majorkiewiczem, Norwidami, Zmorskim, Lenartowiczem, Filebornem, Dziekońskim, i wziął udział w uoworoczniku „Nadwiślanin” (r. 1841), umieszczając tam rozprawkę „Sztuka i artyści”.

W marcu t. r. „Gaz. Warsz.” wydrukowała jego zefa K-a. „Gazeta” stała podówczas u szczytu rzeczywistą usługę i była szczególnie tem poży-powodzenia, lecz, pomimo 7 OOO prenumeratorów, teczną, że za jej pośrednictwem namiestnik do-miała zasoby skąpe. Nielada więc było zada- wiadywał się o potrzebach i życzeniach kraju” niem utrzymać ją na zdobytej pozycyi. Dzięki („Zapiski” I, 233). Natomiast otworzyło się „Ga-jednak serdecznemu stosunkowi wydawcy do re- zecie” szerokie pole roztrząsania spraw społecz-daktora i usilnej pracy obudwu „Gaz. warsz.” nych, dzięki zapowiedzianym i wykonywanym re-wytrzymała zwycięsko spółzawodnictwo „Gaz. formom Wielopolskiego, które K. gorąco popie-polskiej”, nabytej przez Leop. Kroneuberga i po- rał pomimo wzajemnych uraz osobistych. W „Kor-wierzonej J. I. Kraszewskiemu. Od d. 16 maja respondencyach z Warszawy” o wychowaniu pu-r. 1861 K. powiększył format dziennika, a do bliczuem (JYsJY» 75, 77, 127, 131, 138 i 140 z r. redakcyi, która się składała dotąd (oprócz licz- 1861), o uwłaszczeniu włościan (JY» 79), o oświa-nych korrespondentów) z Konstantego Pathié’go cie ludu (JY» 81 i 83 t. r.) itd., mieści się cały i Ferdynanda Wagnera, przybrał jeszcze Edwar- program społeczny, którego ogół nie zdążył wte-da Siwińskiego, Wacława Przybylskiego, Włady- dy sobie przyswoić, a z którego potem czerpa-sława Wiślickiego, Józefa Skibińskiego, a nieco no hasła t. zw. „pracy organicznej”. Zapowiedź później ks. Franciszka Krupińskiego. Wymagała urzędową przywrócenia rady stanu, ref- rmy szkół, tego rozszerzona swoboda słowa i rosnący wpływ ustanowienia rad miejskich i powiatowych, tu redaktora. D. 28 lutego r. 1861 „Gaz. warsz.” dzież noininacyę Wielopolskiego (d. 26 marca), (JY« 56) ogłosiła pierwszą odezwę delegacyi m. K. powitał artykułem, w którym pisał: „W czem Warszawy, zawiązanej z upoważnienia namiest- leży siła? W wytrwałości. W czem leży roz-nika, ks. Gorczakowa. Podpisali ją: ks. Wy- waga? W pełnem godności panowaniu nad Soszyński, ks. Stecki, gen. Lewiński, Ksawery bą. W czem dojrzałość? W rozumnem obmy-Szlenkier, Leopold Krouenberg, Karol Bayer, śleniu środków, do dauego prowadzących celu. Matyas Rosen, Jakób Piotrowski, J. I. Kraszew- Każdy atom siły zużyty bezpotrzebuie osłabia; ski, Stanisław Hiszpański, August Trzetrzewiń- wszelkie rwanie się naprzód uieoględne zawieść ski, dr Chałubiński i Józef K. Do następnej może; wszelki środek fałszywie użyty zużywa... odezwy delegacyi, po spełnieniu głównego jej Sądy doraźne nie zawsze są sprawiedliwe... zadania, K. dodał artykuł, zakończony temi sło- w gorętszych, przejściowych chwilach życia nawy: „Nie siła dłoni naszych jest siłą naszą, ale rodu nie każdy posądzony jest winnym.. ” („G. siła dusz i umysłów, ale hart ducha i głęboka W.” r. 1861 A» 82). W tym samym numerze, wiara w potęgę sprawiedliwości... gdy się za- polemizając z „Warschauer Ztng”, wyraził swój służymy dojrzałością i wewnątrz nas wyrobioną pogląd na Niemców, wielokrotnie i później wy-mocą ducha. O nią przedewszystkiem starać powiadany: „Oddaliśmy i oddajemy sprawiedli-się, dla pozyskania jej pracować należy. Z mi- wość wielkim zaletom ludu niemieckiego w jego łością i spokojem oczekujemy tego, co nam wielkiej całości, a tego przekonania nie zmieni własne czyny i zasługi wyjednają” („G. W.” r. widok szumowin tego ludu, nasyłanych w Po-1861 J\» 58). Delegacya, powiększona do 24-ch znańskie lub do Galicyi”. Wiadomość o zamachu członków, obradowała nad sprawami publiczueini na p. o. namiestnika Liidersa (d. 27 czerwca r. bądź w resursie kupieckiej, bądź w ratuszu, do 1862) zaopatrzył w lapidarny dopisek: „W imię d. 22 marca t. r., kiedy jednocześnie z wiado- sumienia, w imię honoru Narodu Polskiego, mością o jej rozwiązaniu ogłoszono rozkaz Naj- w imię całej ludności Warszawy, musimy wypo-wyższy, udzielający dymissyi kuratorowi okręgu wiedzieć najbardziej stanowcze potępienie. Ręce naukowego, Muchanowowi, którego wydział, już uczciwe nie kalają się morderstwem...” („Gaz. jako dyrektor główny komissyi wyznań i oś wie- W.” z d. 28 czerwca r. 1862 JY» 145). Zabrał cenią, miał objąć Aleksander Wielopolski („Gaz. jeszcze głos o władzach wybieralnych („G. W.” W.” A® 79). Ogłoszono tamże wyjątek z proto- 1862 A» 146), a potem, wypowiedziawszy, co za kółu delegacyi, żądający dopuszczenia staroza- potrzebne wypowiedzieć uważał, wobec zmiany konnych do cechów rzemieślniczych, a w d. 4 warunków i okoliczności, coraz rzadziej a rza-kwietnia wydrukowano następujące pożegnanie: dziej o sprawach krajowych pisał. Powrócił „Przestając sprawować czynności pod względem jeszcze do owych czasów we wspomnieniu po-utrzymania bezpieczeństwa publicznego, człon- zgonnem o Wielopolskim (1877) i w polemice kowie delegacyi m. Warszawy wzywają obywa- z prasą rossyjską w marcu r. 1881. Jedynie teli, aby, idąc ciągle raz obraną drogą, godno- w sprawach miejskich chętnie do ostatka prze-ścią swej postawy okazywali dojrzałość politycz- mawiał, będąc wtajemniczony w gospodarstwo ną... aby stale trzymali się zbawiennego kie- Warszawy, jako stale, za prezydenta Starynkie-runku, który tak wybitnie się objawił w pojęciu wieża, powoływany do komissyi budżetowej, równości obywatelskich obowiązków i równości (Na przyjęcie projektu kanalizacyi i wodociągów praw obywatelskich wszystkich mieszkańców bez Warszawy gazeta K-a w znacznej mierze wpłynę-różnicy stanu i wyznania...” („G. W.” A« 88). ła). Natomiast oddał się z przejęciem roztrząsaniu „Mimo krzyków, na nią podnoszonych, — pisze spraw politycznych i ekonomicznych świata i na Mikołaj Berg,—delegacya wyświadczyła niejedną | ich tle poglądy swoje rozwijał, mając nieustan-

44

Encyk. Po wg®. Ilustr. Zesz. 278. T. XXXV.

nie na oku potrzeby duchowe czytelnika pol- dło nowych prądów w literaturze Zachodu, oraz skiego. Można śmiało powiedzieć, że „Gazeta J stanął w obronie wieku XIX przeciwko pessy-Warsz.”, dzięki artykułom K-a, przyczyniała się mistom,—wieku, który już w r. 1861 nazywał do uczenia społeczeństwa przedmiotów niewy- „stuleciem zadośćuczynienia”. Z wyjątkiem pierw-kładanych w szkole: ustroju państw, prawa mię- szych próbek K. prac swoich w „Gaz. warsz.” dzynarodowego, ekonomii politycznej, a nawet nigdy nawet literami nie podznaczał; zaczął je strategii i geografii powszechnej. Wysoce uzdol- dopiero podpisywać gdzieindziej, a i to najczę-niony, wzbogacający wciąż umysł obfitem czy- ściej kryptonimem. Jubileusze pracy K-a obcho-taniem starych i nowych pisarzy, badający każ- dzono, acz skromnie, w latach 1871, 1884 i 1891. dą rzecz do dna i zasięgający zdania zawodow- W uznaniu położonych zasług wybierano go na ców—K. stał się powagą w sprawach politycz- prezesa komitetu właścicieli listów zastawnych nych. Szczery demokrata, wyznawca haseł r. Towarzystwa kredytowego ziemskiego w Króle-1848, przyklaskiwał ogłoszeniu rzeczypospolitej stwie Polskiem, którą-to godność piastował aż we Francyi, zjednoczeniu Włoch, nawet z ujmą do zgonu.—Materyały: roczniki „Gazety war-papieża, i memoryałowi ks. Gorczakowa o nie- szawskiej”; Wincenty Korotyński „Józef Kenig” przedawnionych prawach narodowych Bulgaryi. (w „Tyg. powszechnym” 1884, JY» 42 i 43); Sta-Przeniknąwszy zgniliznę bonapartyzmu i milita- nisław Lesznowski „Józef K.” (w „Gaz. warsz.” ryzm pruski, przewidział porażkę Napoleona III jj 1900, Ns 73 i nast.); Mścisław Godlewski i inni i rozrost socyalizmu w Niemczech, a ufny w ro- (w „Słowie” 1900, N? 64). zum polityczny Anglików, wywróżył zwycięstwo polityki łagodnej Gladstone’a. Niezależny w zdaniu, nie dbał, iż większość czytelników żywiła inne przekonania, — tak samo, jak w stosunkach prywatnych nie olśniewał go żaden tytuł ani majątek. A jak godność dziennikarstwa drogo cenił, dowiódł krwią obficie przelaną w pojedynku z Ploryanem Niewiarowskim d. 20 października r. 1858. — Drugim wybranym przedmiotem krytyki K-a była scena polska, której, prócz licznych sprawozdań, poświęcił w „Gazecie” wytrawne studyum w r. 1864 („O teatrze warszawskim”). Aliści skrępowawszy się w zdaniu ze szlachetnych pobudek, z uwagi na żonę (ob. niżej), o której całkiem w sprawozdaniach zamilczał, a nadewszystko widząc stałe zniżanie się poziomu artystycznego sceny, około r. 1880 zaprzestał zupełnie o teatrze pisywać. W tymże czasie, zdawszy trudy redakcyjne na wydawcę,

Wł. K.

Kenigowa Salomea (* r. 1831 w Warszawie—f d. 12 października r. 1873 tamże), wybitna artystka dramatyczna sceny polskiej, z domu Palińska, żona Józefa Keniga (ob. wyżej). Kształciła się w swoim zawodzie pod kierunkiem Halpertowej, a następnie w szkole dramatycznej, za dyrekcyi J. S. Jasińskiego. Debiutowała dnia 17 marca r. 1850 jako Celina w „Lwach i lwicach” St. Bogusławskiego. W następnym roku wstąpiła do teatru wileńskiego i grywała pierwszorzędne role do r. 1855, w którym powróciła na stałe do teatrów warszawskich. Krytyka przyznawała jej wysoką intelli-gencyę, sumienne studya, piękną deklamacyę i głos dźwięczny. Grywała z powodzeniem role dramatyczne i tragiczne w sztukach: „Dziewica orleańska” i „Marya Stuart” Schillera, „List żelazny” Małeckiego, „Fedra” Raciue’a, „Żydzi” Korzeniowskiego, „Helena de la Seglière” San-deau, „Margrabia de Villemer” Sanda, „Burgra-fowie”, „Precyoza”, „Ritta Hiszpanka” i w. in. „Talent jej — pisze Józef Kotarbiński — dopiero w całym jaśniał blasku, gdy wkraczał w sferę burzliwych namiętności tragicznych; ale właśnie przy zupełnem lekceważeniu, jakiego doznawały przez długie lata wyższe rodzaje dramatu na naszej scenie, artystka mogła nam dać zaledwie kilka tragicznyrh reakcyj“.—Materyały: St. M. Rzętkowski w „Tyg. ilustr.“ 1873, N® 304; E. Lubowski w „Kłosach“ XVII, 270; J. K. Kotarbiński w kalend. J. Jaworskiego na r. 1875.Wł- K-Kenilworth, miasto w angielskiem hrabstwie Warwick, na południo-zachód od Coventry, liczy 4544 m-ców (r. 1901). Słynny jest, zwłaszcza dzięki Walter Scotowi, zamek K., zbudowany przez Geoffrey de Clinton około roku 1120; był następnie własnością Szymona Monforta i Jana Gaunta, później przez królową Elżbietę został podarowany Leicesterowi, a w czasie rewolucyi silnie zniszczony. Obecnie znajduje się w po-

Stanisława Lesznowskiego, i Wincentego Koro-tyńskiego, a prowadzenie działu politycznego na Aleksandra Rembowskiego, następnie zaś na Stanisława Krzemińskiego, zatrzymał sobie jeno artykuły wstępne. Wreszcie, po 48-u latach wyłącznej w „Gazecie“ pracy i po 30-u latach jej re-daktorstwa, opuścił „Gazetę”, którą od dnia 23 kwietnia r. 1889 zaczął podpisywać Stanisław Lesznowski. Jednocześnie wstąpił K. do redakcyi „Słowa” i aż do zgonu umieszczał w niem artykuły polityczne, a przez lat parę pisywał również tygodniowe przeglądy teatralne, których wszakże i tam zaniechał. Nadto ogłaszał sporo wyśmienitych artykułów treści społecznej w „Tygodniku ilustrowanym”, „Bibliotece warszawskiej” i „Ateneum” (o „Wojnie r. 1831” gen. A. Pu-zyrewskiego); niekiedy pisał i życiorysy, jak np.

z. N.

Jana Królikowskiego, Juliusza Kossaka i Wincentego Korotyńskiego (w „Niwie” r. 1891). 0-sobno wydał tylko broszurę p. n. „Sprawa chiń-sko-japońska i dwa odczyty” (Warszawa 1896), ‘ w której uwydatnił niebezpieczeństwo zalewu siadaniu Karola Clarendon i przedstawia jedne Europy i Ameryki przez rasę żółtą, wykazał źró- ' z najpiękniejszych ruin Anglii.

Kenizyci, imię jednego ze szczepów, który wiedział w odczytach po powrocie do St. Zjed-niegdyś zamieszkiwał ziemię Chananejską, a któ- noczonych. Zamieszkał zrazu w New-Yorku, ale rego posiadłość zajął potem Naród Izraelski (ob. przeniósł się do Washingtonu, gdzie w Zjedno-Gen. 15, 19). Wobec tego jednakże, że i Ka- { czonem Towarzystwie Dziennikarzy był przez leb (ob.), który również należał do pokolenia lat siedem sprawozdawcą z orzeczeń Najwyż-judejskiego, jest mianowany K-tą i że Kenaz jest szego Trybunału rzeczypospolitej. W r. 1879 uważany w Biblii za syna Ezawa, staje się wąt- ożenił się z Eweliną Rathbone Weld. W roku pliwem, czy K-i należeli do liczby ludów Cha- 1885, z podniety Cent. Mag. Company, podjął, nanejskich, czy też część ich przyłączyła się do w towarzystwie malarza Frosta, trzecią z rzędu Judejczyków, a druga do Idumejczyków. Dr s- p- wielką swą podróż, mianowicie po północno-

Kenleinit, minerał. Małe blaszki i ziarnka jako nalot i powłoki na szczelinach, lub wrost-ki pomiędzy włóknami bitumicznego drzewa. Miękki, kruchy, w dotknięciu tłusty; ciężar właściwy 1 do 1.2; biały. Połysk dyamentowy lub tłusty. Przezroczysty lub przeświecający. Skład chemiczny—C₅H₄ (węgla 92.81, wodoru 7.69). Punkt topliwości pomiędzy 107° a 114°. Rozpuszczalny w eterze. Uznach (Szwajcarya) i Redwitz

z. w.

(Bawarya).

Kenlia, starożytna nazwa miasta Keils (ob.). Kenmare, gmina w Irlandyi, w prowincyi

wschodniej Rossyi i Syberyi. Wrażenia wyniesione z życia, obcowania z ludźmi i urządzeń społecznych jeszcze podczas najpierwszej podróży były tak dalece dodatnie, że teraz zjednały podróżnikowi wyjątkowe uprzywilejowanie: nietylko zapewniono mu niezwykłą opiekę przy zwiedzaniu wogóle krain do podróży wybranych, ale nadto jeszcze pozwolono zwiedzać więzienia, etapy, kopalnie i zwracać uwagę na los więźniów. Zaopatrzony w odpowiednie legitymacye, K. przebył w latach 1885 i 86 ok. 24 000 kim. drogi, zwiedzając najważniejsze miejscowości Munster, hrabstwie Kerry, liczy około półtora ty- w Syberyi zachodniej i wschodniej (Tiumeń, siąca mieszkańców, posiada przystań; handel Tomsk, Omsk, Ałtaj, Irkuck, Zabajkale, Kara,

z. N.

zbożem.

książkowem „Siberia and the Exile system” (Lond.,

2    t.). Jest to jedna z najbardziej zajmujących książek z końca XIX w.; doczekała się też przekładów na wszystkie prawie języki cywilizacyi europejskiej (przekł. niem. Berlin 1890, także w Bibl. Réclama; przekł. polski Lwów 1891—92,

3    serye) i wywołała żywe zaprzeczenia i pole-

ß.

Z. N.

szkocki, wywodzący się od Duncaua, hr. Car-rick (r. 1228). Pierwszym hrabią był Dawid

cych straż przy Jakóbie V; czwartym—Gilbert (1541 — 1576), którego ogólnie nazywauo „królem Carrick’u”; był on gorącym sprzymierzeńcem Maryi Stuart. Wsławił się swemi okrucieństwami, które W. Scott przedstawił w „Ivan-hoe”; szóstym hrabią był Jan (1595 — 1668), surowy presbiteryanin, który odegrał główną rolę w oppozycyi przeciw polityce religijnej Karola I (1638). Karol II mianował go lordem sprawiedliwości w roku 1649; siódmy wreszcie, hrabia C. Jan (1646 — 1701), w r. 1689 został doradcą przybocznym Wilhelma Orańskiego i lor-

Krasuojarsk, Minusińsk). Zebrane fakta i do-Kennan Je rzy, podróżnik amerykański współ- znane wrażenia opisał w „Century Magazine” czesny (* d. 16 lutego r. 1845 w Norwalk, St. w latach 1889 i 90. Stał się odrazu na świat Ohio). Pochodzi z rodziny szkockiej, która wy- cały głośnym i przez świat cały czytanym. W r. wędrowała do Ameryki. Przez matkę, An- 1891 wydał opowiadania swoje w opracowaniu nę Mors, spokrewniony był ze sławnym wy-nalazą telegrafu. Ojciec K-a, obrońca sądowy, przeważnie w sprawach karnych, walczył z niedostatkiem; syn, po odbyciu nauk początkowych w Columbus, już w w 12-ym roku życia musiał zarabiać na chleb w obsłudze telegrafu w Cincinnati. Gdy w r. 1865 towarzystwo Union-Western zakładało linę podmorską przez Ko- miki. lumbię angielską i Alaskę do Syberyi, w wy- s Kennebec, rzeka w Ameryce północnej, naj-prawie umyślnej wziął udział i K. D. 3 lipca większa po Penobscot, w stanie Maine, bierze r. 1865 po dłuższem zatrzymaniu się w Amery- początek w jeziorze Moosehead, płynie na połu-ce środkowej wyprawa wyruszyła z San - Frań- ¹ dnie i wpada do oceanu Atlantyckiego; długości Cisco do Kamczatki. Lata 1866 i 67 przebył ma 240 km. i jest w części żeglowna. Najznacz-K. wśród Koryaków; zimę r. 1867 — 68 w Pe- niejszym dopływem prawy, Androscoggin. tersburgu; na wiosnę r. 1868 wrócił do kraju Kennedy, hrabiowie Cassilis, stary ród i zajął się opisaniem swych podróży w „Tent li-fe in Siberia” (Życie pod namiotem; Londyn 1870; wyd. 14-e t-że 1894; przekł. niem. „Zel- K. (1510); drugim — Gilbert, poseł w Anglii leben in S.” Berlin 1890, także w Bibl. Recla- jj w r. 1516, jeden z czterech szlachty, tworzą-ma). Niezależnie od tego barwnego, wysokiemi zaletami literackiemi, szczególniej w krajobrazach, odznaczającego się opisu, miewał w New-Yorku i innych miastach odczyty o swych podróżach i przedmiotach z niemi związanych. W r.

Hr.

1870 przedsiębiorstwo wydawnicze „Century Magazine” zleciło mu poznanie południowo-wschodniej Rossyi Europejskiej wraz z Kaukazem. Nowa ta podróż przeciągnęła się na r. 1871. K. żeglował wtedy po morzu Kaspijskiem i Wołdze, trzykrotnie przekraczał łańcuch gór Kaukaskich, dłuższy czas zabawił w Dagestanie, w którym się rozmiłował. Drugą tę podróż opo- dem skarbu.

Kennedy Jan, numizmatyk angielski z XVIII wieku (f r. 1760) Większą część swego życia zamieszkiwał w Smyrnie, namiętnie zbierając monety greckie i rzymskie. B< gaty zbiór jego, sprzedany w Londynie w r. 1760, nabyło przeważnie Muzeum Brytyjskie, 256 monet Carau-siusa i 89 Allectusa, nabyte przez Webb’a, znajdują się obecnie w Muzeum Huntera w Glasgo-wie. K. ogłosił następujące prace: A Dissertation upon Oriuna” (1751, w 4-ce); „Further Observations on CarauRius and Oriuna” (1756, w 4-ce); „A Letter to Dr Stukeley” (w tym samym przedmiocie, 1759, w 4-ce); „Numismata seleetiora” („Litt. Auecdota” II, 283).

znany ze swych gruntownych studyów nad ir-landzkiemi podaniami ludowemi i archeologią. Główną jego pracę stanowią: „Legendary Fictions of the irish Celts” (1866, nowe wydanie 1892); wszystkie podania zebrał sam z ust bajarzy ludowych. Dalej wymienić należy: „The Banks of the Boro” (1867; «Kronika hrabstwa Wexford»); „Evenings in the Duffrey” (1869); „The Bardic Stories of Ireland” (1871) i „Le-gends of mount Leinster” (1855), ogłoszone pod pseudonimem Harry Whitney.

Kennedy Edmund, podróżnik australski, odkrywca (czas i miejsce urodzenia niewiadome; był rodem z N. Wallii Połudn. — f 13 grudnia r. 1848).

Hr.

Hr.

W r. 1840 został geometrą państwowym w swej prowincyi. W sześć lat później znalazł się już jako pomocnik Mitchella (ob.) w prowadzonej przez niego wyprawie z Sydueyu do północn. Queeuslandu, ku zatoce Carpentaria. W r. 1847 w dzisiej8zem hrabstwie Mitchell zbadał w części biegu znikającą w piaskach rzekę Victoria, obecnie Barcoo-K., znaną już zaginionemu bez wieści podróżnikowi niemieckiemu Leichhardtowi. Sprawozdanie z tej podróży ukazało się dopiero w r. 1852 w „Journ. of the R. Geogr. Soc. of London”. W styczniu 1848 K. wyruszył na nową wyprawę z Rocking Bay dla poznania północno-wschodniego półwyspu Australii Cape York Peninsula. Doznał licznych przeciwności; jedni uczestnicy wyprawy cofnęli się lub musieli być odprawionymi (w Wey-mouth Bay), innych poporywała śmierć; szczupłe tylko grono, pod przewodem jednego tubylca, przezwanego Jockey, zapuściwszy się wgłąb’ półwyspu, uległo napadowi krajowców; w walce K., ugodzony strzałą, zmarł. Zwłoki jego przyniósł wierny Australczyk nad Albany Bay. W kościele św. Jakóba w Sydney postawiono młodemu podróżnikowi pomnik. Jedna z drobnych wysp na północ od kanału Endeavour Strait ponad pomienionym półwyspem nosi imię K-go. <C

Kennedy William Denholm, malarz szkocki (* r. 1813 — f 1865). Odbywał studya w E-dynburgu, później w Londynie. Otrzymawszy od akademii królewskiej stypendyum na wyjazd do Włoch, przebył tam dwa lata, poczem powrócił do Londynu, gdzie osiadł stale. Pracował w różnych kierunkach, głównie jednak odznaczył się malowaniem klassycznych krajobrazów włoskich. Pomimo bogatego kolorytu, wykonania szerokiego i łatwego nie posiadał oryginalności twórczej. Umarł w zapomnieniu i u-

K. B.

Kennedy William, marynarz, podróżnik i odkrywca angielski (* 1824 w Irlandyi—f r. 1890 w Winnipeg w Kanadzie). W r. 1851—2 kierował wyprawą dla odszukania Frauklina. Wtedy-to odkrył ważne przejście zwane drogą Bellota, pomiędzy półwyspem Boothia a wyspą North Somerset. Korzystając z odkrycia, dojechał na saniach do wyspy Prince of Wales-Land,

Kennedy Gracy a, powieściopisarka angielska, kierunku pietystycznego (* 1782 w Pinmo-re hr. Ayr w Szkocyi — f 1825 w Edynburgu).

Niegdyś bardzo wzięta; Niemcy mają liczne z niej przekłady.    a

Kennedy John-Pendleton, pisarz amerykański (* r. 1795 — f r. 1870). Jako adwokat w Baltimore (1816), prowadził wespół ze swym przyjacielem, p. Hoffmann’em Cruse, przegląd pod tytułem: „The Red Book” (1818 — 1820).

Trzy jego romanse miały wielkie powodzenie:

„Swallow Barn” (1832), opis życia plantatora w Wirginii; „Horseshoe Robinson” (1835); „Rob of the Bowl” (1838, podanie o Marylandzie).

Hr.

Przyłączył się do partyi whigów, był posłem na kongres (1838 — 45); w r. 1852 mianowany przez Fillmore’a sekretarzem stanu do spraw marynarki, towarzyszył wyprawie Perry’ego do Japonii; w roku następnym usuuął się i oddał pracy naukowej. Ogłosił biografię W. Wirt’a (1849, 2 tomy). W r. 1872 wydano zbiór jego „political and official papers”.

Kennedy Jan Pitt, inżynier wojskowy angielski (* r. 1796—f 1879); po ukończeniu akademii wojskowej w Woolwich wstąpił do korpusu inżynierów i wkrótce mianowano go dyrektorem robót publicznych na Cefalonii. W r. 1831 osiadł w Irlandyi, gdzie starał się o podniesienie rolnictwa, pozakładał szkoły rolnicze, farmy wzorowe; w r. 1837 mianowano go inspektorem generalnym oświaty w Irlandyi. W roku

1848    polecono mu obronę Dublina, gdzie przygotowywała się rewolucya, a tylko wskutek jego roztropnych zabiegów nie doszła do skutku. W r.

„British Home

M. H.

1849    Napier, objąwszy naczelne dowództwo w In-dyach, powołał go na sekretarza wojskowego. K. wybudował tam drogę strategiczną z Simli do Tybetu, noszącą do dziś-dnia jego nazwisko; w r. 1852 powrócił do Anglii. Ogłosił drukiem bóstwie, wiele dzieł, a pomiędzy inuemi: „Irelaud tranqui-lized without soldiers and enriched without En-glish capital” (Londyn 1835); „Finances, mili-tary ocupation, gouvernmeut and industrial development of India” (1853); and colonial Empire” (1865).

Kennedy Patryk, pisarz irlandzki (* 1801 — f r. 1873). Jako księgarz w Dublinie był

Podróż swą opisał w „Short narrative of tlie second voyage of the Prince Albert in search of sir John Franklin”. Jego nazwisko nosi kanał Kennedy’ego (ob. K-go kan.).

z dzieł naukowych do powyższego przybyły: „Remarks on the Life of Henry Cornish” (1699, 4-o); „Ecclesiastical Synods” (1701); „Complété History of England” (Londyn 1706, fol.); »The Christian Scholar” (1708; wyd. 21-e 1836); „Register and Chronicie, ecclesiastical and civil” (ważuy zbiór dokumentów dziś jeszcze przez historyków używany; 1728, fol.); „The wisdom of looking backwards”. Nadto wielką ilościowo pozostałość rękopiśmienną po K-cie przechowuje Br. Museum (Lansdowne Collec. 935 — 1041). O nim: Newton W. „Life of Kennett” (Londyn 1730); Sharpe J. „Short remarks on some passages in the Life of Dr Kennett” (tamże t.

Kennedy Jakób (James Shaw), ob. Shaw-Kennedy.

r.).

Kennett Basil, literat ang. (* 1674—f 1714), wstąpiwszy do stanu duchownego, został w r. 1706 kapelanem faktoryi angielskiej w Leqhovn. Zły stan zdrowia zmusił go do powrotu do Anglii; po drodze zatrzymał się we Włoszech i we Francyi, gdzie zebrał wiele rzadkich osobliwości artystycznych i literackich. Przybywszy do Oxfordu, zmarł. Nauka zawdzięcza K-owi pracę o starożytnościach rzymskich „Romae anti-quae notitia” (1696), poprzedzoną dwiema rozprawami o wychowauiu u Rzymian; dalej: „The Lives and cbaracters of the ancient Graecian

z. z.

Kennedya Vent., Smucin, rodzaj roślin z rodziny Strączkow>ch (Leguminosae), plemienia Motylkowych (Papilionaceae). Znanych jest 11 gatunków, właściwych Australii. Są to krzewy pnące się, a w braku podpory, z płożącemi się po ziemi łodygami. U nas hodowane w szklarniach gatunki: K. coccinea Vent, ze szkarłatne-mi kwiatami, K. Gomptoniana Lk. kwitnie purpurowo, K. cordata Lindl.—jasno-fioletowo, K. macrophylla Lindl.—fioletowo, z żółto nakrapiaDą nasadą żagielka, i w. in.

z. N.

Kennedy’ego kanał, cieśnina arktyczna pod 81° szer. półn., między Ziemią Waszyngtona w północnej Grenlandyi i Ziemią Grinnella, sta nowi przedłużenie Smithsundu na północ.

Kenneh, ob. Keneli.

Kennet, prawy dopływ Tamizy, bierze początek na zachód od Marlborough i uchodzi pod Readingiem w hrabstwie Berkshire; długość biegu wynosi 71 kim. Przy uściu K. rozpoczyna

się kanał Kennet-and-Avon.

poets” (1697) i moc książek i dziełek religijnych, oprócz wielu tłómaczeń z francuskiego. Hr-

Kenney Karol Lamb, publicysta angielski (* 1821 r.—f 1881). Początkowo urzędnik pocztowy, występuje, mając lat 19, w dziennikarstwie jako reporter „Times’a”. Zapisany do stanu adwokackiego, został w tymże czasie sekretarzem Lesseps’a i przyczynił się do powodzenia kanału Suezkiego. Zaatakowany przez lorda Palmerston’a, napisał: „The Gates of the East” (1857), czem zupełnie skłonił na swoją stronę opinię publiczną. Następnie poróżnił się z Les-sepsem i wstąpił do „Standard’a” (1858). Znany szeroce w świecie literackim, przyjaciel Tha-ekeray’a i Dickens’a, K. był jednym z najgłośniejszych ludzi swego czasu. On-to przyswoił Londynowi operę buffa; napisał libretto do „la Grande duchesse de Gerolstein”. Z pośród, licznych jego prac przytoczenia godne: „Mr Phelps and the critics of bis Correspondence” (1864); „Wanted Husbands” (1867); „Valeutine and Orson” (1867), pantomina; „Our Autumn Manoeuvres” (1871), farsa; „Maid of honour” (1876), komedya.—K. przełożył korrespondencyę Balzac’a (1878). Jest on autorem wielu pieśni, zpośród których niejedna popularna, między innemi: „The Vagabond” (1871), „Ever my Queen* (1866) etc.

Kenngott Jan Gustaw Adolf, mineralog niemiecki (* 6 stycznia 1818 we Wrocławiu—f w marcu 1897 w Lugano). Po docenturze 6-let-niej we Wrocławiu przeniósł się w r. 1850 do

z. N.

Kenneth Macalpin, podaniowy władca Szkotów i Piktów, założyciel państwa Al ban u. W r.

844, po wygaśuieniu rodu królewskiego Piktów, miał jakoby zagarnąć ich pod swoją władzę.

Rok śmierci 860. Po nim wstąpił brat, Donald (ob.).

Kennett W hi te, 'prałat angielski (* r. 1660 w Duwrze—f 1728 w Westminsterze). W 21-m już r. ż. wystąpił z dwiema ostremi satyrami na Wigów. Do stanu duchownego wszedł w r.

1684. Odrazu odznaczył się gwałtownością w kazaniach przeciw „papizmowi”, a po rewolucyi r. 1688 zarówno pod politycznym jak i pod religijnym względem był żarliwym wyznawcą i o-brońcą nowego porządku rzeczy. Prędko atoli wypaliła się w nim polityka a zapłonęło zamiłowanie wiedzy. Dzieło, które dał już w r. 1695,

„Parochial Antiquities” (Oxford), zjednało mu Bzybko rozgłos. W r. 1701 wziął gorący udział w słynnym sporze At terb ury’ego (ob.) o Listy Phalarisa. W r. 1704 wydał „A Compassio-nate Enquiry into the Causes of the Civil War”

Hr.

(Loudyn) i „The case of Impropriations” (t-że); w pierwszem powrócił do polityki w historyi, napadając na Karola I, w drugiem wziął na cel duchowieństwo katolickie. Za tę żarliwość protestancką został kapelanem królewskim. W r.

1709-m napadł na Sacheverella (ob.), w następnym odmówił podpisu swego na adresie do królowej Anny. Nie przeszkodziło mu to być nadal kapelanem na dworze, nie wstrzymało nawet Wiednia, tegoż roku został nauczycielem w wyż-nomiuacyi na biskupa Peterborough, już za Je- szej szkole realnej w Pożoniu (Pressburg), rzego I (1718). Napisał bardzo wiele kazań; w 1852-m pomocuikiem kustosza zbiorów mine-

z. N.

ge, Ehrard i Godet.

z. N.

Saksów.

ralogicznych dworskich. Dopiero w roku 1856 znalazł się na stanowisku sobie przynależnem: zaczął wykładać mineralogię w politechnice, a w rok później i w uniwersytecie ziirichskim. W r. 1872 objął dozór nad zbiorami geologicz-nemi, paleontologicznemi i mineralogicznemi obu tych instytutów. Zapisał swe imię w nauce jako krystalograf. Specyalizmu tego dotyczą prace drukowane: „Lehrbuch d. reinen Kristallographie” (Wrocław 1846); „Synonymik d. Kristallogr.” (Wiedeń 1855); „Hundert u. zwanzig Kristallformennetze” (Praga 1884 i później). Prócz kilku podręczników o mineralogii z tej gałęzi wiedzy dał: „D. Minerale d. Schweiz” (Zürich 1866); „Das Mohssche Mineral-system, dem gegenwärtigen Standpunkt d. Wissenschaft gemäss bearbeitet” (Wiedeń 1853 — 4); „Übersichten der Resultate mineralogischer Forschungen” (1844 — 65; do r. 1852 Wiedeń, nast. Lipsk); „Handwörterbuch d. Mineralogie, Geologie u. Palaen-tologie” (wespół z innymi uczonymi; Wrocław

1882—6, 2 t.). Są też i jego „Elemeute d. Petrographie”.— „Meyers Konv. Lex.”.

Xenosha: 1) hrabstwo W północno-amerykań-skim stanie Wisconsin. — 2) Dawniej Southport, miasto główne hrabstwa tegoż nazwiska na za-chodniem wybrzeżu jeziora Michigan, na południe od Milwaukee; stacya kolei żelaznej; bank; bardzo rozwinięty handel.

Kenotaphion, ob. Cenotaf.

Kenotykowie i Kryptykowie. Różne kierunki teologiczne, panujące w uniwersytetach niemieckich na początku XVII w., wywołały spór między teologami w Giessen i Tybindze. W Giessen pod kierunkiem Baltazara Menzera wyrobił się pogląd, iż Chrystus w życiu swojem na ziemi zupełnie skrył Boże swe przymioty (Keno-sis), podczas kiedy w Tybindze wskutek poglądów Łukasza Osiandra utrzymywano, że Chrystus Pan nie czynił z tych Boskich przymiotów ża-duego użytku (Krypsis). W nowszych czasach K-ami nazywają tych prawowiernych teologów, którzy przeciw Formule Ugody, pojmują, że Chrystus Pan, jako człowiek, wyrzekł się swych Boskich przymiotów, przez istotną postawę ludzką. Tak uczą nietylko teolodzy wyznania augsburskiego: Liebner, Hofman, Tomazyusz, Luthardt, Kahnis, Delitsch, ale i teolodzy reformowani: Lan-

Ks. A. K. D-

Kensington, dawniej osobna osada, obecnie jedna z zachodnich części Londynu; liczy 176 623 m-ców (1901 r.). Wznosi się tu pałac Kensing-ton z wielkim parkiem Kensington Gardens. Na południe od Hydeparku słynne South-Kensington-Museum oraz Imperial Institute, dalej muzeum przyrodnicze, halla Alberta, zgorzałe w r. 1898 Oratory itd. Ta część miasta jest dzielnicą a-rystokracyi londyńskiej, ob. Londyn. Kensingtońskie muzeum, ob. Londyn.

Kent, jedno z największych południowych hrabstw Anglii, leżące między Tamizą, morzem

Północnem i Pas de Calais, stanowi południowo-wschodni róg wyspy, ma 4 028 kim. □ obszaru i liczy 1 351 849 m-ców (1901). Większa część hrabstwa przedstawia żyzną krainę pagórkowatą. Grzbiet kredowy północnego Downs, wysoki pod Westerhamem na 247 metr., ciągnie się ku wschodowi od Surreyu do Doveru i Fol-kestone’u. Na wybrzeżu występują rozległe mar-s c h e, zwłaszcza przy spływie Tamizy i Medwayu na wyspie Sheppey (82 kim. □) i na części wyspy Thanet. Równolegle do grzbietu wapiennego biegnie na południe Ragstone-Range, składający się z marglu kredowego i piasków glau-konitowych. Między dwoma pasmami wzgórzy leży żyzna okolica Holmsdale, na południe zaś od nich uprawiana obecnie okolica lesista (the Weald). Na południu kanał Grand-Military otacza Komney-Marsh. Kraina spada do kanału La Manche stromemi zboczami kredowemi. Szerokie uście Medwayu z portami, Sheernesem przy wejściu i Chathamem wgłębi, stanowi obszerną i pewną przystań. Przed Dealern leżą niebezpieczne ławy piaszczyste, Goodwin i Sands. Z miast ważnym jest Dover, jako położony nad cieśniną. Po Tamizie najważniejszemi rzekami są: bogaty w ryby Medway, Darent i Stour. Na wybrzeżu leżą miejscowości kąpielowe, jak Mar-gate, Ramsgate, Folkestone i Hythe. Klimat hrabstwa jest zdrowy, tylko na marschach występuje febra. Udają się wszystkie gatunki zboża, zwłaszcza pszenica. Uprawa jarzyn kwitnie wpobliżu Londynu. Okolice Maidstone i Canter-bury, stanowiące część najurodzajniejszą, są o-grodami owocowemi Londynu; chmiel udaje się pod Rochesterem. Hodowla bydła i owiec; głównym środkiem zarobku jest gospodarstwo wiejskie, obok tego rybołówstwo i połów ostryg; przemysł jest znaczny: wyrób papieru i prochu, arsenały w Woolwich, Sheerues i Chatham oraz warsztaty kolejowe pod Ashfordem. Sieć kolejowa z punktem centralnym Ashford jest bardzo gęsta. Miasta: Woolwich, Lewisham i Greenwich prawie zrosły się z Londynem. Dzięki swemu położeniu najbliżej europejskiego kontynentu, K. było oddawna uważane za klucz do Anglii. Cezar wkroczył naprzód do kraju Can-tium i królestwo K. (Cantia albo Cantwara)

było w roku 449 pierwszą posiadłością Anglo-

z. Ń.

Kent, hrabiowie i książęta angielscy. Pierwszym hrabią był Edmund earl of Kent, syn Edwarda I Wyznawcy (ob.), z drugiego małżeństwa, z Małgorzatą francuską. W historyi znany z miłosnego stosunku z żoną swego brata, Edwarda II (ob.), Izabellą, i ze wspólnie dokonanego strącenia tegoż króla z tronu (1327). Królowa kazała najpierw zamordować własnego męża, a potem i kochanka, zastąpionego już nowym. Był nim Roger Mortimer; i on też pojmał K-a. Rozbójniczy sąd uwieńczył się ścięciem pojmanego (1330). Tytuł hrabiów K. no-

sili jeszcze jego dwaj synowie, Jan i Edward; dobrego smaku, projektował meble, kostiumy, po ich zaś śmierci szwagier ich, ożeniony z sio- został wreszcie mianowany „mistrzem-malarzem-strą, Joanną, Tomasz z Hollandyi. Wnuk budowniczym i konserwatorem obrazów, będą-tego K-a w r. 1397 otrzymał od swego wuja j cych własnością państwa”.

K. B.

Kent James, sławny prawnik amerykański (* 1763—f 1847). Przyjęty do grona adwokatów w r. 1785 osiadł w Fredericksburgu w stanie New-Yorckim, następnie od r. 1790 — 94 należał do parlamentu rodzinnego stanu. W Columbia-College wykładał prawo publiczne i międzynarodowe. Jednocześuie przeszedł na linię sądowo-administracyjną i w r. 1798 został sędzią sądu najwyższego, dalej chief justice (1804 —1814), wreszcie kanclerzem (1814 — 1825). Napisał 4-tomowy komentarz do prawa amerykańskiego (1826 — 1830), będący do dziś-dnia dziełem klasycznem w literaturze prawniczej amerykańskiej.

Kent William Karol Mark, poeta i pisarz angielski (* w r. 1823 w Londynie). Był współpracownikiem wielu dzienników i przeglądów, jak oto: „Westminster Review”, „Athe-naeum”, „Dublin Review”, „Blackwood’s Magazine”, „Household Words”. Kierował, prócz tego, czasopismami: „Weekly Register”, „Catholic Standard”, „Sun”, a nadto odznaczył się jako współpracownik „Enc. britannica”. Wierszem wydał „Aletheia or the Doom of Mythology” (1850); „Dreamland, or Poets in their Haunts” (1862); „Longfellow in England etc.”; prozą: „The Vision of Cagliostro” (1863); „Catholicity in the Dark Ages”; „Footprints on the Road” (1864); „Charles Dickens as a Reader” (1872); słownik mitologiczny. Pod pseudonimem Mark Rochester napisał „The Derby Miuistry”, a jako A Tempi ar—„The Gladstone Government”.—H. France w „Gr. Enc.” Lamir. Hr.

Kentaur, ob. Centau rowie.

Kentia Blume, rodzaj palm pokrewny Pinan-gom (Areca). Kwiaty ma jednopłciowe, owoc —jagoda jednonasionowa. Gatunki tego rodzaju są właściwe przeważnie Australii. Dla pięknych kształtów u nas hodowana w cieplarniach i pokojach. Najpowszechniejsze: K. Canterburyana Buli. z wielkiemi pierzastemi liśćmi, owalnemi; K. Fonteriana Th. Moore i K. Balmoreana Fr.

z. z.

<C

Ryszarda II (ob.) tytuł księcia Surrey (ob.) i z tym tytułem poszedł wkrótce, bo już w r. 1400, za Henryka IV, na rusztowanie. Tytuł hrabiów K. nosił jeszcze brat jego Ed mund, ale tylko do r. 1407, w którym zmarł. Wznowiono go w r. 1461 dla Williama Neville’a, lorda Fauconberg (f 1462). Ostatecznie dostał się w r. 1468 Greyom (ob.).— Tytuł K. książęcy zjawia się dopiero w XVIII w. wraz z Edwardem, czwartym synem Jerzego III (ob. niżej).

H. K.

Kent Edward August, książę, syn Jerzego III i królowej Karoliny (* 2 listopada 1767 w Buckingham —f 23 stycznia r. 1820 w Sid-mouth). Będąc jeszcze pod opieką barona Wan-genheim’a, który kierował jego wychowaniem w Luksemburgu, Haunowerze i Genewie (1785—

89), pozaciągał znaczne długi. Ojciec wysłał go do Gibraltaru, gdzie K. objął dowództwo nad 7-ym pułkiem liniowym. Tutaj tak był niecier-piany, że musiano przenieść go do Kanady (r.

1791). W r. 1794 bił się dobrze na Martynice.

Powróciwszy do Anglii w r. 1798, otrzymał tytuł księcia Kent i Strathern, hrabiego Du-blinu. W r. 1799 mianowany generałem, w trzy lata później otrzymał powołanie na gubernatora Gibraltaru, gdzie go powitano buntem wojskowym; rząd też wkrótce go odwołał. Od tego czasu K. zaczął zajmować się polityką, popierał eman-cypacyę katolików. W r. 1815 uciekł do Brukselli, aby się wymknąć swym wierzycielom.

W r. 1818 poślubił Wiktoryę Maryę Ludwikę, córkę księcia dziedzicznego sasko-koburskie-go, a wdowę po księciu Karolu Lenniugen-Dachs-burg-Hardenburg, która w r. 1819 urodziła Ale-ksandrynę Wiktoryę (I). królową angielską. W r.

Hr.

1825 nadano księżnie Kent tytuł ewentualnej regentki Wielkiej Brytanii.

Kentmann Jan (* w Dreźnie d. 21 kwietnia r. 1518 —f w Torgawie d. 14 czerwca r. 1574), lekarz i mineralog. Do nauk lekarskich i przyrodniczych przykładał się w kilku uniwersytetach niemieckich, następnie udał się do Padwy, gdzie też dyplom doktorski osiągnął. Powróciwszy z Włoch, zabawiał się początkowo wykonawstwem lekar8kiem w Meiningen, następnie objął posadę lekarza miejskiego (Stadtphysicus) w Torgawie i tam był czynny do śmierci. K. jest prawdopodobnie pierwszym Niemcem, który założył systematycznie i umiejętnie uporządkowany zbiór minerałów; opisał go w dziele „No-

Kent William, budowniczy i malarz angielski (* r. 1685 w hrabstwie York—f w r. 1748 w Burlington); był początkowo w terminie u zwykłego malarza i lakiernika, później oddał się studyom artystycznym, które zakończył w Rzy- Müll, mie. Jego portrety i obrazy historyczne są bardzo słabe; lepsze natomiast są prace z zakresu malarstwa dekoracyjnego. Wykonał wiele plafonów, które, mimo dobrej kompozycyi, rażą banalnością samych pomysłów i traktowaniem po-bieżuem. Małą również wartość posiadają jego ilustracye. K., jako architekt, jest o wiele szczęśliwszy. Podług planów jego postawiono wiele gmachów publicznych i prywatnych w Londynie, między niemi zaś Horse Guards i Devonshire House. Najgłośniejszym jest on wszakże jako twórca ogrodu angielskiego. Ogrody Kensing-ton i Claremont są najsłynniejszemu jego u-tworami. Był on nadto wyrocznią w sprawach ¹ menclatura rerum fossilium quae in Miśnia prae-

852

Kenton — Kenyon Jan.

cipue et aliis in regionibus inveniuntur” (Tor-gawa 1565); oprócz tego wydał jeszcze „Calcu-lorum qui in corpore ac membris hominum in-nascuntur généra duodecim eorumque descriptio et figura” (Zürich 1565).— Syn jego, Gott lieb (* w Miśni d. 21 stycznia r. 1555 —f w Halli d. 12 lipca r. 1610), był również lekarzem, a nadto botanikiem. Dyplom doktorski zdobył sobie w Bazylei w r. 1578; wykonawstwem le-karskiem zajmował się naprzód w Torgawie, następnie zaś w Halli. Długo ceniono bardzo dzieło jego botaniczne p. n. „Tabulae loca et tem-pus quibus colliguntur plantae etc.” (Giessen 1609; Wittenberg 1620 i 1629; Lipsk 1659; Kiel 1667; Hamburg 1667 i Frankfurt n/M. 1715).— Por.: „Biographie médicale” (T. V str. 412) i „Allgem. Deutsche Biographie” (T. XV str.

Dr j. p.

Kenton: 1) hrabstwo w półn.- amerykańskim stanie Kentucky z miastem głównem Covington. 2) Gmina w angielskiem hrabstwie Devon. — 3) Gmina w angielskiem hrabstwie Northumber-land.— 4) Miasto w County Hardin, w północnoamerykańskim stanie Ohio, nad rz. Scioto. z- N-

Kentrolit, minerał rombowy (Pb₂Mn₂Si₂0₉). Kryształki ciemno - czerwone, zwykle zebrane w pęczki do 1 cm. długości. Czasami zbity. Twardość 5, ciężar wł. 6.19. Pod działaniem kwasu solnego wydziela obficie chlor. Znany na północy Chili z kwarcem, barytem, apatytem, także około Längban.

Kent’s Hole, grota w Anglii, w hr. Devon, o 1 kim. na wschód od Torquay. Jest to słynna stacya szczątków kostnych i innych przedmiotów przedhistorycznych. Fauna kopalna tej groty o-bejmuje czterdzieści pięó gatunków. W r. 1825 znaleziono w niej siekierki i noże krzemien-

603).

z. w.

da grunt żyzny, falisty, pokryty wspaniałemi lasami, na płd.-zachodzie leżą K.-Barrens, słynne z dobrych plonów i pastwisk. Pod względem geologicznym większą część kraju zajmuje formacya węglowa, na północy występuje sylur i dewon, nieco osadów trzeciorzędowych na południo-za-chodzie. Grunt wapienny sprzyja tworzeniu się jaskiń; słynna jest olbrzymia jaskinia Mamuta. Produkcya węgla przenosiła w r. 1900 5 mil. ton, wartości 4.7 mil. dolarów. Pokłady i kopalnie węgla znajdują się na wschodzie i na zachodzie. Wydobywają tu też rudę żelazną i naftę. Przemysł dostarcza głównie whisky, mąki i desek. Pod względem produkcyi gorzelnianej K. zajmuje w Stanach Zjednoczonych drugie miejsce (w r. 1901 30.6 mil. galionów). Głów-nemi produktami gospodarstwa wiejskiego są: kukurydza, tytoń, zboże i konopie. W r. 1899/900 uczęszczało do szkół publicznych 501 893 dzieci (w tern około 50000 kolorowych), nauczycieli było 9 195. Stan posiada 13 kollegiów. Obszar stanu podzielony jest na 119 counties; miastem głównem Frankfort, ale dużo znaczniejszemi odeń są: Louisville, Covington, Newport, Lexing-tow i Paducah. Dług stanu wynosił w r. 1899 3.4 mil. doi. Gubernator i reprezentanci w liczbie 100 są wybierani na 2 lata, 38 senatorów-— na 4. Przy wyborze prezydenta K. posiada 13 głosów, na kongres wysyła 11 reprezentantów. Około r. 1775 przybyli do K. pierwsi osadnicy; K. z początku należał do Wirginii, następnie,

w r. 1792, wszedł jako stan w skład Unii Pół-

z. N.

ne.

Kent’s Islands, półwysep w stanie Maryland Unii Amerykańskiej w zatoce Chesapeake Bay (ob.). W r. 1631 wylądowali nań pierwsi osadnicy Marylandu.

Kentucky, jeden ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, przytykający na wschodzie do Wirginii i Wirginii zachodniej, na północy odgraniczony przez rzekę Ohio od stanów Ohio, Indiany i Illinois, na zachodzie przez rzekę Mis-sissipi od stanu Missouri, na południu graniczy ze stanem Tennessee; ma 104 630 kilom. □ obszaru i liczy 2 147 174 ra-ców (1 090227 mężczyzn i 1 056 947 kobiet), w tern 284 706 kolorowych i 50 249 cudzoziemców (1900). K. jest przeważnie równinowy; na połuduio - wschodzie przerzynają go góry Cumberland, w których bierze początek Kentucky-River. Rzeka ta, Cumberland, Tennessee, Green-River i Sandy-River, Mississipi i Ohio, obficie nawadniają kraj i przedstawiają obok sieci kolejowej (4 924 kim. długości) dostateczny środek kommunikacyi. Nad Ohio leży żyzny, ale corocznie zalewany, niezdrowy Bottomland, nizina. Część środkowa posia-

nocno-AmerykaÓ8kiej.

Kentucky-River, rzeka w północno - amerykańskim stanie Kentucky, prawy dopływ Ohio, powstaje w county Lee przez połączenie North Middle- i South-Fork, wypływających z gór Cumberland, płynie krętym biegiem naprzód na zachód, później na północo-zachód, pod Frankfor-tem staje się żeglowną i wpada pod Carollton do Ohio, K.-R. jest głęboką i miejscami nader malowniczą rzeką.

Kenty, ob. Kęty.

Kenyon Lloyd, prawnik angielski (* 1702 -f r. 1761). Początkowo był adwokatem, następnie przeszedł na linię sądowo-administracyj-ną. Po roku 1780 wybrany do parlamentu należał do zwolenników Pitta. W r. 1788 miano-

Z. N.

wany członkiem Izby lordów otrzymał godność wielkiego sędziego ławy królewskiej (ob. Ława królewska). Na tern stanowisku K. zyskał ogromne uznanie w całym kraju.

Kenyon Jan, poeta angielski (* 1784 na Ja-maice — f 1856 w Cowes na wyspie Wight). Ceniony głównie ze swej zażyłości z Browningiem i wspaniałomyślnego daru 10 000 f. sterl., złożonego wielkiemu poecie, jako też ze stosunków w świecie literackim i artystycznym. Barry Cornwall, Savage Landor, Robert Southey, Miss Barret, późniejsza Mrs Browning, — należeli do ścisłego grona uprawiającego i rozumiejącego

H. K.

CQ

sztukę. Własne jego utwory niewielką mają wartość; rola w ruchu umysłowym Anglii ma prawo do pamięci potomnych. Przekonania i dążenia miał wolnomyślne. Stwierdził je w jednym ze swych poematów rozumowanych wierszem „A rhymed plea for Tolérance* (1833).— „Gr. Enc.” Lamir.

Kenyon Fryderyk Jerzy, filolog (* 1863 w Londyuie), kształcił się początkowo w Oksfordzie, gdzie został w r. 1888 towarzyszem (fel-low) w Magdalen College. W r. 1889 objął o-bowiązki assystenta oddziału rękopisów w muzeum brytańskiem. W r. 1894 i 1895 przyznano mu tytuł doktora w uniwersytetach w Halli i Durbamie. Położył niespożyte zasługi i zasłynął w dziedzinie filologicznej wydawnictwami greckich pisarzy i odcyfrowaniem licznych sta-rogreckich papyrusów. Między innemi odkrył i wydał: Państwo Ateńczyków Arystotelesa (Londyn 1891, z ang. tłóm.), Mimów Heroda-sa, dwie mowy Hypereidesa (1891), poezye Bakchylidesa (1897). Prócz tego wydawał: „Clas-sical texts from Papyri in tbe British Museum" (1891; zawiera między innemi także utwory He-rodaBa); „Catalogue of Greek Papyri in the British Museum” (1893 — 1898, 2 t.); „Our. Bible and the aucient manuscripts” (1895, wyd. 3-e 1898); „Letters of Elizabeth Barrett Browning”

(1897); „The palaeograpby of Greek Papyri”

"Wbg.

a.

rżanym, kwadratowym, zadartym do góry, używanej obecnie w piechocie francuskiej; są jego dwa rodzaje: sztywne, na występy paradne, i miękkie, do zwyczajnego noszeuia.

Kepler (Keppler) Jan, genialny astronom * jeden z twórców astronomii nowożytnej (* d. 27 grudnia 1571 w Magstadt pod Weil w Wirtembergii—f 15 listopada r. 1630 w Regensburgu). Ojciec jego pochodził z rodu szlacheckiego, ale zubożałego, był człowiekiem niespokojnym, usposobienia awanturniczego, matka zaś, córka oberżysty,— kobietą zupełnie niewykształconą, charakteru gwałtownego, w stosunkach nieznośna; oboje byli wyznania luterskiogo. Dzieciństwo więc K-a przeszło w warunkach ciężkich, zwłaszcza, że był chłopcem słabowitym (urodził się

M. H.

(1899).

If*

mä

Kenzingen, miasto w powiecie Emmendingen badeńskiego okręgu Freiburskiego, nad rzeką Elz, na kolei żelaznej Heidelberg-Bazylea; liczy 2 514 m-ców (1900), w tem 261 ewangielików i 24 Żydów; szkoła miejska, szkoła gospodarstwa domowego: przędzalnie jedwabiu, fabryki cygar, lasek i parasoli, tartaki, handel winem, uprawa wina. koniczyny, tytoniu, cykoryi i konopi.

Keokuk, miaBto w hrabstwie Lee, w południowym rogu północno-amerykańskiego stanu Iowa, u dolnych prądowin Mississipi, przeważnie na stromych zboczach wybrzeża (bluffs), przy uściu Desmoines; punkt przecięcia kolei żelaznych; liczy 14 641 m-ców (r. 1900); szkoła medyczna państwowa, odlewnie żelaza, browary, młyny; handel bardzo rozwinięty.

Keos, ob. Ceos.

Kepeler Jan. Tak niektórzy współcześni wielkiemu astronomowi (ob.) pisali jego nazwisko.

Kephallenia, Kephalonia, jedna z wysp Joń-skich. ob Cefalonia.

z. N.

Z. N.

Kephaloedion, miasto na wyspie Sycylii, ob. Cefalu.

Kephalos, Cephalus, bohater grecki, ob. Cefal. Kepheus, kroi etyopski, ob. Cefeusz.

' Keph.isod.otos z Aten, rzeźbiarz grecki, ob. Cefizodotos.

Kephisos, w Starożytności nazwa kilku rzek greckich, ob. Cef i z os.

Kepi (z arabs. Kepi) jest to rodzaj czapki sukiennej, węższej u wierzchu, z daszkiem skó-

Bncyk. Powsb. Ilnstr. Zesz. 278. T. XXXV.

m

1$

Hl

,.H

Fit?. 57. Podobizna Jana Keplera według oryginalnego obrazu olejnego w opactwie Benedyktyń-skiem w Kremsmünster, w Arcyks. austryackiem ober Enns (zachodniem).

w siódmym miesiącu), a ospa, którą przebył w r. 1575, pozostawiła ślady na jego twarzy. Ojciec zaciągał się do różuych wojsk, wreszcie, zrażony kłótniami domowemi, opuścił rodzinę, wstąpił do armii austryackiej i zginął w bitwie z Turkami. K. uczęszczać zaczął do szkoły już w r. 1577, najpierw w EllmeudiDgen, następnie w Leonberg, gdzie wtedy rodzice jego osiedli; gdy z powodu słabowitości okazał się do robót rolnych niezdolnym, przeznaczono go do stanu duchownego i oddano w r, 1584 do szkoły klasztornej w Adelberg, a 1586 w Maulbronn. W r. 1588 uzyskał w Tubindze stopień bakałarza i bezzwłocznie wstąpił do tamecznego uniwersytetu. Przed rozpoczęciem studyów teologicznych, według urządzeń ówczesnych, pależało mu przejść

45

najpierw wydział filozoficzny czyli artystyczny, a tam okazał tak znaczne uzdolnienie do matematyki, że nauczyciel jego, Maestlin, który publicznie wykładać musiał astronomię ściśle według Ptolemeusza, zajął się nim gorliwie i prywatnie zapoznał go z układem Kopernika, a tego układu świata bronił K. gorliwie w dysputach ze swymi kolegami. Stąd wzbudził ku sobie nieufność teologów, a gdy się z prawowier-nością luterańską pogodzić nie mógł, przyjął za radą Maestlina stanowisko profesora matematyki w Gradcu. Otrzymał tam 120 guldenów płacy, a prócz tego 20 guldenów za układanie kalendarza, który też ogłaszał od r. 1595. Z powodu udatnych przepowiedni astrologicznych, do których sam zresztą wagi nie przywiązywał, kalendarzem tym zyskał sobie rozgłos, ale bardziej jeszcze zwrócił na siebie uwagę dziełem „Prodro-mus dissertationum cosmographicarum, continens mysterium cosmographicum de admirabili pro-portione coelestium orbium, deque causis coelo-rum numeri, magnitudinis, motuumque periodi-corum genuinis et propriis, demonstratum per quinque regularia corpora geometrica” (Tubinga 1596). Pierwsze to dzieło K-a nie jest bynajmniej rezultatem spostrzeżeń ścisłych, ale przedstawia utwór zupełnie fantastyczny, oparty na dowolnej kombinacyi liczb i figur geometrycznych w duchu pytagorejskim. Jak tytuł wskazuje, jest tu podane prawo odległości pięciu wówczas znanych pianet od słońca w związku z pięciu bryłami foremnemi. Wyobraźmy sobie dookoła słońca zatoczoną kulę, przechodzącą przez Merkurego; na tej kuli opisany ośmiościan foremny, a na nim znowu opisaną kulę, to na powierzchni tej kuli znajdzie się Wenus. Jeżeli znów na tej kuli opiszemy dwudziestościan, to ziemia przypada na powierzchni opisanej na nim kuli, a jeżeli w ten sam sposób dalej następują po sobie kolejno: dwunastościan, kula, czworościan, kula, sześcian, kula, to na powierzchniach trzech ostatnich kul znajdują się planety dalsze, Mars, Jowisz i Saturn. Konstrukcya ta z przybliżeniem tylko wyraża odległości planet od słońca i znaczenia zresztą naukowego zgoła nie posiada, wskazuje jednak zdumiewającą zdolność u-mysłu K-a do kombinacyi rzeczy między sobą odległych, bez której nie mógłby był dojść następnie do wykrycia słynnych swych praw. Dzieło to i stąd ma znaczenie, że jest wyrazem zupełnego uznania układu Kopernika, który tak niewielu jeszcze wówczas liczył stronników; zjednało też autorowi nienawiść duchowieństwa, ale wprowadziło go w stosunki z ówczesnymi uczonymi, zwłaszcza z Galileuszem i Tychonem Brahe. W r. 1597 ożenił się K. z wdową Barbarą Müller, ale w tymże czasie, gdy rządy w Sty-ryi objął arcyksiążę Ferdynand, późniejszy cesarz Ferdynand II, rozpoczęły się tam prześladowania protestantów, które go miejsca nauczycielskiego pozbawiły. Zajmował się wtedy kwe-styami optycznemi, budową oka i refrakcyą a-stronomiczną, a rezultaty tych badań ogłosił p. t. „Ad Vitellionem Paralipomena quibus astrono-miae pars optica traditur” (Frankfurt 1604); w tymże czasie napisał „De causis obliquitatis in Zodiaco”. Stosunki wszakże w Gradcu tak się pogorszyły, że K. zmuszony był miasto opuścić i majątek żony oddać w dzierżawę, a gdy wszelkie usiłowania uzyskania miejsca nauczycielskiego w kraju rodzinnym dla oporu teologów okazały się bezskutecznemi, przyjął po długiem wahaniu się propozycyę Tycbona de Brahe i udał się w r. 1599 do Pragi, by mu w pracach jego pomagać. Zależne to stanowisko, zwłaszcza przy autokratycznem usposobieniu Tychona, było uciążliwe dla K-a, wspólna praca jednak obu astronomów trwała niedługo, Tycho bowiem umarł już w październiku r. 1601, a K. objął po mm urząd matematyka cesarskiego, lubo z płacą tylko 1 500 guldenów, wynoszącą połowę tego, co poprzednik jego pobierał. Jednakże i zmniejszoną tę płacę otrzymywał w części tylko, skąd położenie jego materyalne wciąż było nader ciężkie, tembardziej, że nie dochodziła go i zapłata za dzierżawę majątku żony. Utyskiwał też K., że więcej czasu łożyć musiał na zdobycie przypadających mu należności, aniżeli mu pozostawało na prace astronomiczne; nie mógł nawet utrzymywać rachmistrza, co było dlań tern przykrzejsze, że sam się często w rachunkach mylił. Pomimo przeszkód takich 11 -letni pobyt K-a w Pradze stanowi okres najświetniejszy jego działalności naukowej. Urzędowym o-bowiązkiem jego było ulepszenie tablic astronomicznych na podstawie obfitego materyału obserwacyjnego, zebranego przez Tychona. Wykończenie ich wymagało przedewszystkiem dokładnej znajomości elementów dróg planet, a zadanie to przy ówczesnym stanie matematyki było nader mozolne; w szczególności obliczanie drogi Marsa rozpoczął już Tycho, ale istotnie przeprowadził je K. i rezultat tych badań podał w dziele: „Nova Astronomia aîuoXôYSTGç, seu physica coelestis, tradita commentariis de motibus stel-lae Martis ex observationibus G. V. Tychonis Brahe” (Praga 1609). Ta „nowa astronomia przyczyn poszukująca” jest niewątpliwie najważ-niej8zem dziełem K-a i zawiera dwa pierwsze prawa ruchu planet, których wykrycie już wystarcza, by nazwisko K-a w rzędzie największych w dziejach nauki mężów umieścić. W biegłości dostrzeżeń ustępował znacznie poprzednikowi swemu, na zawadzie stał mu wzrok słaby i brak dostatecznej wprawy; sam wszakże oznaczył liczne położenia Marsa i uzupełnił spis gwiazd stałych Tychona. Miał też sposobność obser-wacyi dwóch gwiazd nowych, które się zjawiły w r. 1600 i 1604, oraz wielkiej komety z r. 1607, której opis podał w języku niemieckim; jest to taż sama kometa, która następnie otrzymała nazwę komety Halleya. Na czas pobytu w Pradze przypada też rozprawa K-a „Mercu-rius in sole visas”; dostrzegł mianowicie w r. 1607 wraz ze swym pomocuikiem drobną plamę czarną na tarczy słonecznej i sądził, że widzi Merkurego, przesuwającego się przed słońcem. Gdy wszakże w r. 1610 odkryte zostały plamy słoneczne, uznał swą pomyłkę i odwołał w pismach swych i listach. Wynalazek lunety i odkrycia Galileusza przejęły go zapałem, a uznanie swe dla zasług Galileusza wyraził w liście do niego pisanym. W sierpniu r. 1610 otrzymał od księcia bawarskiego lunetę Galileusza, a to dało mu podnietę do podjęcia na nowo dawnych swych badań optycznych; rezultatem tych nowych poszukiwań było dzieło „Dioptrice, seu demonstratio eorum, quae visui et visibili-bus propter conspicilla non ita pridem inventa accidunt” (Augsburg 1611). W tymże roku ukazała się we Frankfurcie rozprawa jego o formie śniegu („Strena, seu de nive sexangula”), w której zastanawia się nad foremnemi utworami przyrody, jak nad komórkami pszczół.— Obowiązki wszakże K-a, jako matematyka cesarskiego, zmuszały go i do zadawalania astrologicznych skłonności cesarza, a stąd śród dzieł jego napotykamy też prognostyki na różne lata i inne pisma treści astrologicznej, do których nieraz znaglała go bieda; zapewne też sam nie był zupełnie wolny od mrzonek astrologicznych, stanowiących tak powszechny prąd owych czasów, stawiał bowiem horoskopy dla siebie i dla swych dzieci, niewątpliwie jednak istotnego do nich znaczenia nie przywiązywał. W r. 1612 zmarł cesarz Rudolf, ale K. uzyskał od jego następcy, Macieja, potwierdzenie na swym urzędzie; rok ten wszakże był dlań szczególniej niepomyślnym, zmarło mu bowiem troje dzieci na ospę, a wkrótce i żona, która już dawniej w melancholię popadła. Gdy zaś i od nowego cesarza płacy zgoła nie otrzymywał, zmuszony był, za jego zezwoleniem, przyjąć miejsce nauczyciela matematyki w gimnazyum w Linz z płacą 400 guldenów, ale z obowiązkiem wykończenia dla cesarza ,fa-blic astronomicznych. Położenie w Linz nie było zgoła dla K-a znośniejsze, niż w Pradze, napróżno zaś i teraz ubiegał się o miejsce w kraju rodzinnym, konsystorz bowiem w Tu-bindze uważał go za „wilka w owczej skórze”, a nawet nazywano go tam „kalwinem”, chociaż przeciw temu gorąco protestował. Przy ciągłych jednak niepowodzeniach działalność piśmiennicza K-a podczas pobytu w Linz była tyardzo żywa. W r. 1613 przebywał w Regensburgu w orszaku cesarza, który pragnął wymódz na stanach protestanckich wprowadzenie kalendarza gregoryań-skiego, co skłoniło K-a do zajęcia się sprawami chronologicznemi; opracował je w kilku pismach, jak „Dialogus de Calendario Gregoria-no”, „Judicium de Calendario Gregoriano” i in. Po powrocie z Regensburga ożenił się po raz drugi z Zuzanną Reutinger; małżeństwo to było wprawdzie szczęśliwsze, aniżeli pierwsze, wBzyst-kie wszakże z niego zrodzone dzieci zmarły w młodym wieku. Inne jeszcze dotknęło go nieszczęście, gdy matka jego oskarżona została o czarnoksięstwo i wtrącona do więzienia. Na-próżuo starał się dopomódz nieszczęśliwej kobiecie listami pisanemi do magistratu w Leon-bergu; musiał tam wreszcie sam podążyć i po 15-miesięcznych zaledwie zabiegach zdołał nieszczęśliwą kobietę od tortur ocalić i z więzienia oswobodzić. — Podziwiać, zaiste, trzeba, że przy takich klęskach pracować mógł dalej nad astronomią. W r. 1618 ukończył dzieło „Harmonices mundi libri V”, które w roku następnym wyszło w Linz, z dedykacyą królowi angielskiemu, Ja-kóbowi I; jest tam podane trzecie prawo ruchu planetarnego. W r. 1618 ukazały się dwie komety, które K. obserwował i wysnuł stąd teo-ryę tych tak zagadkowych wówczas ciał niebie-bieskich w rozprawie „De cometis libelli très. I Astronomicus, II Physicus, III Astrologicus” (Linz 1619). W tym też czasie wydał cztery pierwsze księgi w pytaniach i odpowiedziach ułożonego podręcznika astronomii: „Epitome astrono-miae Copernicanae” (Linz 1618—20); trzy dalsze księgi wyszły we Frankfurcie r. 1621. Wydawał wtedy nadto efemerydy astronomiczne (1617 —20), a w ostatniej z nich stosował już loga-rytmy; zapoznał go z niemi Jost Bürgi (ob. Byr-gius), który mu nieraz i w innych pracach pomagał. Wymienić tu też należy pracę geometryczną K-a „Nova Stereometria doliorum vina-riorum; accessit stereometriae Archimedeae sup-plementum” (Linz 1615), którą też w skróceniu wydał roku następnego po niemiecku; jest to metoda obliczania objętości beczek, do czego pomysł nasunął autorowi widok mnóstwa beczek, zalegających brzegi Dunaju w r. 1614, w wino osobliwie urodzajnym. — Nadomiar nieszczęść K-a po wstąpieniu na tron Ferdynanda II prześladowanie protestantów przeszło i do Austryi, co pobyt jego w Linz jeszcze bardziej zatruło, a gdy w tym czasie tablice astronomiczne były już ukończone, uzyskał pozwolenie obioru miejsca spokojniejszego na ich wydrukowanie. W r. 1626 opuścił więc Linz i przeprowadził rodzinę swą do Norymbergi, sam zaś udał się do Ulmu, gdzie tablice wreszcie wydane zostały w r. 1627 p. t. „Tabulae Rudolphinae” i przez stulecie całe służyły za podstawę do obliczeń planetarnych. K. rozpoczął jeszcze nowe dzieło: „Hipparehus seu de magnitudinibus et intervallis solis, lunae et telluris”, pozostał jednak z tego tylko urywek. Gdy w r. 1620 kasa cesarska była już dłużna K-owi 12 000 guldenów, nalegał natarczywie o wypłatę tej należności, cesarz zaś, który w tym czasie obdarzył Wallensteina księstwem Meklemburskiem i znał jego zamiłowanie w astrologii, jemu polecił spłatę tego długu. Na wezwanie tedy Wallensteina udał się K. z rodziną w r. 1627 do rezydencyi księcia w Że-ganiu na Szląsku i przy jego pomocy założył tam drukarnię, w której wytłaczał efemerydy, przy czem był mu pomocny zięć jego, Bartsch (ob.). Ostatuią wreszcie enuncyacyą naukową K-a była odezwa do astronomów: „Epitome ad astronomos, rerumque coelestium studiosos” (Lipsk 1629'), by pamiętali o obserwacyi rzadkiego zjawiska, przejścia Wenery przez tarczę słoneczną, oczekiwanego w r. 1631. Do ulegania astrologicznym namiętnościom Wallensteina nie był jednak K. skłonny, a ten pragnął go się pozbyć i o spełnieniu zlecenia cesarskiego nie myślał. K. zmuszony był więc raz jeszcze zwrócić się z żądaniem swem bezpośrednio do cesarza i u-dał się w r. 1630 do Regensburga, gdzie cesarz wtedy z powodu sejmu się znajdował. Podróż tę odbył konno, a przybywszy do Regensburga, na duchu i ciele złamany, zapadł tam na ciężką chorobę, zapewne na tyfus, któremu też uległ w 59-m roku życia. Zwłoki jego pochowane zostały na cmentarzu, poza wałami miasta; gdy zaś w r. 1633 Bernard, książę sasko-wejmarski, zburzył Regensburg, mury forteczne zasypały gruzami swemi cmentarz, a następnie grobu K-a nie zdołano już odszukać. W parku, otaczającym teraz miasto, wzniesiono mu pomnik w r. 1808; wspanialszy pomnik K-a w mieście jego rodzinnem Weil odsłonięto w r. 1870. Wdowa przeżyła małżonka niedługo; z dwanaściorga dzieci przeżyło go sześcioro, a między niemi jeden tylko syn, z pierwszego małżeństwa, Ludwik, który studyował medycynę w Tubindze i jako lekarz osiadł w Królewcu, gdzie zmarł r. 1663 (ob.). Wydał on pozostały po ojcu rękopis „Somnium, seu opus po8thumum de astronomia lunari” (1634). Jedyny syn Ludwika K-a zmarł w Amsterdamie nieżonaty i na nim ród K-ów w linii męskiej wygasł.—Rękopisy pozostałe po wielkim astronomie nabył od Ludwika Heweliusz, a ocalone w pożarze jego biblioteki r. 1679 przechodziły przez różne ręce, aż wreszcie z inicyatywy Eulera zostały zakupione przez Katarzynę II za 2U00 rubli dla biblioteki akademii petersburskiej. Zbiorowe wydanie wszystkich dzieł, drobnych pism i listów K-a sporządził Chrystyan Frisch (8 t., 1858 — 71), do czego dodał i życiorys autora, po łacinie napisauy.

Aby zasługi K-a w astronomii ocenić, pamiętać trzeba, że drogi planet, zarówno w układzie Ptolemeusza jak i Kopernika, uważano jako koła mimośrodkowe i przyjmowano, że w obrębie każdej takiej drogi znajduje się punkt (punctum aequans), z którego rozpatrywany bieg planety wydaje się jednostajnym. Tycho, śledząc bieg Marsa, napotkał znaczne trudności w oznaczeniu tego punktu, wreszcie wyszukał takie jego położenie, że niezgodność między teoryą biegu Marsa a obserwacyą sprowadził do kilku tylko minut i poprzestał na takim wniosku; K. jednak nie zadowolnił się tym rezultatem, poddał na nowo dokładnemu roztrząśnięciu obseiwacye

Tychona i mógł wreszcie r. 1609 w Astronomii Nowej zupełne powodzenie swych poszukiwań ogłosić. W przedmowie opisuje trudy swych badań w sposób humorystyczny: „Prze-dewszystkiem w wojnie tej sławić należy gorliwość hetmana Tychona, który w ciągu 20-let-uich straży nocnych wyśledził nawyknienia wroga, jego sztukę wojenną rozpoznał i jego plany wykrył. Nauczony pismami Tychona, jako następca jego w urzędzie, nie lękałem się już wroga, ale zauważyłem raczej dokładnie czasy, w których przywykł do tychże samych wracać miejsc, zwróciłem przeciw niemu machiny Ty-choua, dokładnemi dioptrami opatrzone, a wreszcie, objechawszy drogę dookoła wozem matki-ziemi, całą okolicę rozpatrzyłem. Walka jednak wiele potu kosztowała. Często brakło machin, gdzie były najpotrzebniejsze, albo przez kierowników swoich źle były nastawione... Do tego też dodać trzeba biegłość wroga w wymijaniu, jako też czujność jego, gdy tymczasem napastnicy często sypiali... Sam jednak nie dałem się niczem odstraszyć; niezmordowanie goniłem wroga we wszystkich jego zwrotach, aż ten wreszcie, nie czując się nigdzie pewnym, postanowił zawrzeć pokój, uznał się pokonanym i z wielką wesołością, przez arytmetykę i geometryę strzeżony, do obozu nieprzyjacielskiego wkroczył... Ma on jeszcze wielu krewnych na niebie: ojca Jowisza, dzinda Saturna, siostrę Wenerę i brata Merkurego, a wspólność obyczajów łączy tę całą rodzinę. Pragniemy jaknajżywiej, by cała rodzina tak przyjaźnie jak on sam z ludźmi obcowała i jednakiej czci doznawała“. Wreszcie zwraca się do cesarza, „by więc raczył prefektowi skarbu zlecić dostarczenie nerwu wszelkiej wojny, czyli pieniędzy na dalsze jej prowadzenie“.— W dziele samem opisuje K. mnóstwo prób, które czynił, by przy zachowaniu koła mimo-środkowego teoryę pogodzić z dostrzeżeniami, a gdy droga kołowa pod żadnym warunkiem nagiąć się nie dawała, przyjął najpierw drogę o-walną, a następnie eliptyczną. Ponieważ przy tej ostatniej znikła wszelka nieścisłość, rozciągnął domysł ten do wszystkich planet i otrzymał stąd pierwsze swe prawo: wszystkie planety krążą po elipsach, w których wspólnem ognisku mieści się słońce. Gdy zaś dawne twierdzenie, tyczące się punctum aequans, do nowych dróg odniósł, wysnuło się zaraz prawo drugie: planety biegną po swoich drogach z prędkością taką, że ich promienie wodzące w równych czasach równe pola opisują. Dotąd sięga „Astronomia nova“, która ze wszystkich dzieł K-a najbardziej jest wolna od wszelkich rojeń fantastycznych, do czego zawsze był skłonny. Przy poszukiwaniu trzeciego prawa, tyczącego się odległości planet od słońca, zwrócił się znowu do tejże metody kombinacyj liczebnych, co iw pierw-szem swem dziele „Mysterium cosmographicum“, ale tym razem przeniósł polot swej wyobraźni na tory słuszniejsze, odległości bowiem planet zestawiał z innemi właściwościami ich dróg, a tak postępując, wziął też pod uwagę związek odległości planet z czasami ich obiegu. W Harmonii Świata opowiada, że d. 18 marca r. 1618 po raz pierwszy pomyślał porównać kwadraty czasów obiegu z sześcianami odległości, ale błąd w rachunku zbił go z tropu. Dnia 15 maja jednak tegoż roku wrócił do tego pomysłu i odkrył wtedy proporcyę, znaną pod nazwą „trzeciego prawa K-a”: kwadraty z czasów pełnego obiegu planet około słońca są proporcyonalne do sześcianów z ich średnich od słońca odległości. Przez odkrycie tych praw położył K. podstawy mechaniki nieba, przyczyny wszakże rządzącej prawidłowością ruchów planetarnych wykazać nie zdołał, jakkolwiek ma już jasne pojęcie o działaniu siły ciężkości, jako o dążności do łączenia się ciał między sobą. Twierdzi, że siła ta jest proporcyonalna do massy ciał, a przyciąganie, jakie księżyc na ziemię wywiera, ujawnia się w przypływach morza. Porównywa nawet ubytek przyciągania, wywieranego przez ciało niebieskie, z zachowaniem się światła, które słabnie w stosunku kwadratów z odległości, ale wyobrażeń tak jasnych nie próbuje bynajmniej zastosować do wyjaśnienia obiegu planet około słońca. Pochodzi to stąd, że działanie ciężkości ma dla niego znaczenie statyczne jedynie; brakło mu znajomości dynamiki Galileusza, a zwłaszcza pojęcia zasady bezwładności. Według dawnych wyobrażeń sądzi jeszcze, że Tuch niepodtrzymywany wciąż działaniem siły zewnętrznej sam przez się ustaje, jak gaśnie światło; nie przypuszcza więc, by ruch ciał niebieskich utrzymywać się mógł jedynie wskutek pierwotnej, raz nadanej prędkości prostolinijnej, ale pragnie wykryć siłę, która planety około ich osi obraca i około słońca przesuwa, a że siły takiej zewnątrz planet wynaleźć nie może, zwraca się do wyobrażeń mistycznych i przyjmuje, że ciała niebieskie posiadają duszę, która jest przyczyną ich ruchów. Dowód takiej duszy dostrzega w cieple wewnętrznem ziemi, a zwłaszcza w cieple słońca. Ponieważ słońce wszystko ogrzewa i ożywia, posiada więc duszę i przez nią obraca się około swej osi, tym zaś ruchem obrotowym słońca prowadzone są około niego planety, podobnie jak wirujący magnes obracać może około siebie żelazo. Podobieństwo to siły ciążenia do działania magnesów rozwija zresztą K. dalej jeszcze, w duchu epoki ówczesnej, gdy wszelkie objawy niewytlómaczone starano się do działań magnetycznych odnosić.

Nie na tych też pojęciach o ciążeniu i magnetyzmie, ale na badaniach optycznych K-a polegają zasługi jego w fizyce. Pobudzony badaniami Tyehona nad refrakcyą astronomiczną, zajął się też K. tą rzeczą, nie poprzestał wszakże na zjawisku szczegółowem, ale objął cały obszar optyki, opierając się na dawnem dziele

Vitelliona, u nas Ciołkiem zwanego, i badania swe ogłosił w r. 1604 jako suplement do tego dzieła: „Ad Vitellonem Paralipomena”. Mówi tu najpierw o naturze światła i barw, uważając je, podobnie jak Arystoteles, za mieszaninę światła i ciemności, dalej tłómaczy dobrze obrazy powstające przy przejściu światła przez drobne otwory, oraz położenie obrazów wydawanych przez zwierciadła. Ważniejszy jest rozdział czwarty, traktujący o załamaniu światła. Gdy dawniejsi fizycy przyjmowali, że kąt załamania jest proporcyonalny do kąta padania światła, przekonał się K. z pomiaru tych kątów przy przejściu światła z powietrza do szkła, że pro-porcyonalnośó ta utrzymuje się jedynie, gdy kąt padania nie przenosi 30°. Przyjął przeto, że kąt załamania rozłożyć należy na dwie części, z których jedna proporcyonalna jest do kąta padania, druga zaś do siecznej trygonometrycznej tego kąta; jakkolwiek było to przypuszczenie błędne, dozwalało mu jednak rachunki z pew-nem przybliżeniem prowadzić. Wbrew Tycho-nowi wykazuje dalej K., że refrakcya astronomiczna jest jednaka dla wszystkich gwiazd, w jednakiej wysokości nad poziomem przypadających, gdy Tycho sądził, że wielkość refrak-cyi zależy od odległości gwiazd, przyjmował bowiem, że atmosfera ziemska aż do gwiazd się rozciąga. Najważniejszy jest dzieła tego rozdział piąty, obejmujący rzecz o widzeniu i o budowie oka. Wykazuje tu K. należycie powstawanie obrazu na siatkówce, abomodacyę wyjaśnia przez zmianę grubości soczewki oka, lub też przez zmianę odległości od niej siatkówki; tłómaczy krótkowzroczność i dalekowzroczność i wskazuje okulary do usunięcia wad tych odpowiednie, a cała ta teorya widzenia była przez długi czas wzorem, według którego rozwijała się optyka fizyologiczna.—Po wynalezieniu lunety K. zajął się powtórnie w r. 1611 kwestyami optyki i w traktacie „Dioptrice” rozwinął teoryę przebiegu promieni przez soczewki. Bierze tu pod uwagę jedynie soczewki, które obejmują łuk najwyżej 30°, a w tern zastrzeżeniu przyjęte przez niego prawo załamania prowadzi do rezultatów dosyć przybliżonych, zwłaszcza, że inne jeszcze zakłada ograniczenia. Toż samo nadto prawo załamania powiodło go do odkrycia całkowitego odbicia wewnętrznego światła. Teoryę swą załamania promieni w soczewkach stosuje wreszcie K. do lunet, a tą drogą nietylko dał pierwsze wyjaśnienie lunety hollenderskiej, ale nadto przedstawił projekty innych, potężniejszych przyrządów, w szczególności zaś opisał budowę lunety złożonej z dwóch soczewek wypukłych, która otrzymała następnie nazwę „lunety K-a” czyli „lunety astronomicznej”. Sam jednak nie miał środków, a może i ochoty, do istotnego zbudowania lunety, którą teoretycznie wynalazł. W o-gólności optyka K-a nie jest wolna od licznych błędów, jednakże przez matematyczne opraco-

świk 1882, t. II).

wiadała.

„Biographie médicale” (T. V str. 413); „Biographie universelle” (T. XXVII str. 593) i „Allgein. Deutsche Biographie” (T. XV str.

Dr j. p.

624).

wanie tej rzeczy i przez wprowadzenie chociaż niedokładuego prawa załamania światła położył pierwsze podstawy naukowe do dalszego rozwoju dioptry ki.—Por.: Römelin „Dissertatio de vita

J.    Kepłeri” (Tubinga 1770); Kästner „Geschichte der Mathematik” (Getynga 1800, t. IV); ßreit-schwert „J. Keplers Leben und Wirken” (Sztut-gart 1831); Brewster „The Martyrs of science, or the lives of Galileo, Tycho Brahe and Kepler” (Londyn 1841); Apelt „Keplers astronomische Weltansicht” (Lipsk 1849); Förster „J. K. und die Harmonie der Sphären” (Berlin 1862); 0. Struve „Beitrag zur Feststellung des Verhältnisses von K. zu Wallenstein” (Petersburg 1860); Reuschle „K. und die Astronomie” (Frankfurt 1871); Göbel „Ueber Keplers Anschauungen und Forschungen” (Halla 1871); R. Wolf „J. K. und Jost Bürgi” (Zürich 1872); Reitlinger „Johannes

K. ” (Sztutg. 1868); Hasuer „Tycho Brahe und K. in Prag” (1872); Günther „J. K. und der tellurisch-kosmi8che Magnetismus” (1888); Heller „Geschichte der Physik” (Sztutg. 1882, t. I); Rosenberger „Die Geschichte der Physik” (Brun-

s K.

Kepler w filozofii. Jakkolwiek K. jest przedewszystkiem astronomem, posiada jednak i pod względem filozoficznym doniosłe w dziejach myśli ludzkiej znaczenie. Streszcza się ono w dwóch punktach: 1) Wprowadził do astronomii, którą uważał za część filozofii, ducha prawdziwie filozoficznego, a poprawiwszy i uprościwszy teoryę Kopernika, umożliwił dopiero wszystkie dalsze w nauce postępy. 2) Rozmyślał wiele nad najwyższemi zagadnieniami filozoficznerni, okazując się zaś w tych rozmyślaniach uczniem Pytagorasa i Platona, stwierdzał w taki sposób fakt wielkiej doniosłości, t. j., że zwrot do filozofii greckiej w czasach Odrodzenia, a szczególnie zwrot do Platona, podziałał prawdziwie twórczo na rozwój nauk ścisłych. Co do pierwszego punktu, to należy pamiętać, że K. uważał każdą naukę za część filozofii i wskazywał jej za cel, aby wznosiła się do najwyższych praw rządzących wszechświatem; prawdziwa filozofia nie różui się, według niego, także od religii. Myśl K-a, że między czasem obiegu, między oddaleniami i między szybkością ruchów ciał planetarnych w obrębie słonecznego systemu muszą istnieć stałe liczbowe i geometryczne stosunki— myśl ta jest głęboko filozoficzną; ona też umożliwiła dopiero dalszy postęp w nowożytnych poglądach na przyrodę, który dokonał się później dzięki Newtonowi (ob.). Co do drugiego punktu: K., będąc umysłem głęboko religijnym, a uznając jedność nauki, filozofii i religii, był stanowczym przeciwnikiem nauki o prawdzie podwójnej. Do badań podniecało go głównie uczucie religijue. Wyobrażając sobie wszechświat jakby jakąś cudowną symfonię, a bieg i porządek rzeczy jakby hymn śpiewany przez stworzenie na chwałę Stwórcy, usiłował rozpozuać i zgłębić prawa zjawisk astronomicznych, aby raz nareszcie skończyć z całym średniowiecznym w nauce chaosem. Dzieło Boże nie mogło być takiem jak je tradycyjna przedstawiała astronomia! Aby wykazać, że we wszechświeeie każde ciało, czy niezmiernie wielkie, czy też niezmiernie małe, jest tylko pojedyńczym członkiem w jednym wielkim, całość obejmującym organizmie, napisał K. dzieło „Harmonice8 mundi libri V” (Linz 1619). Myśli o harmonii wszechświata zaczerpnął K. niewątpliwie z Pytagorasa i Platona. Słońce u-ważał za najdoskonalszy symbol Bóstwa, za źródło nietylko ciepła i światła, ale także myśli i rozumu. — Dusza jest, według niego, promieniem światła Bożego. Poznawać rzeczy zmysłowe i zewnętrzne, to znaczy układać je według zasad porządku, który jest w nas, który w sobie nosimy. Poznanie rzeczy polega nie na zmy-słowem wrażeniu, ale na zasadach rozumu, które są nasze, geometrya bierze początek w nas, jest umysłom przez Boga wszczepiona. Takie zasady przypominają uiewątpliwie Platona, ale równocześnie zwiastują już kierunek, który blizko w dwa wieki później obrał Kant. Przykład K-a poucza nas najlepiej jakiego - to rodzaju była spekulacya, która umysłom niemieckim już od czasów Odrodzenia i Reformacyi najlepiej odpo-

m. s.

Kepler Ludwik (* w Pradze d. 21 grudnia r. IH07—f w Królewcu d. 15 września r. 1663), lekarz, syn astrouoma Jana K-a (ob.). Do nauk początkowych przykładał się w Linzu i w Ra-tysbonie; do uniwersytetu uczęszczał naprzód w Wiedniu, gdzie zajmował się filozofią i poe-zyą, potem w Bazylei i Strassburgu, jako student wydziału lekarskiego. Rok jeden zabawiał się następnie wykonawstwem lekarskiem w Genewie, poczerń przeniósł się do Królewca, gdzie mu w r. 1635 przyznano godność doktorską; tam też działał do końca życia. Z prac jego drukiem ogłoszonych wymieniamy: „Liber Gale-ni de symptomatum caussis secundis in theses eontractu8” (Sztrasburg 1631); „Dissertatio de incubo” (Królewiec 1644); „Methodi concilianda-rum sectarum in medicina discrepantium sectio prima” (tamże 1648, in fol.) i „Febris epidemica Regiomontana anni 1649” (Elbląg 1650, w4-ce); nadto wydał dzieło bardzo ciekawe ojca swego „Somnium, sive opus posthumum de astronomia lunari” (Żegaó 1634) — wyd. nowe w przekł. niem. L. Günthera p. n. „Joli. Keplers... Traum, oder nachgelassenes Werk ueber die Astronomie des Mondes etc.” (Lipsk 1898). — Por.:

Keplera prawa, ob. Kepler Jan, Astronomia, Planety.

Keplera zadanie, ob. Anomalia.

Hr.

Keppel

<5

'5

2.

03

Keppel, szlachecka rodzina hollenderska, ob. Albemarie.

Keppel August, sławny admirał angielski (* 25 kwietnia 1725—f 2 października 1786). Po wstąpieniu do marynarki już w r. 1735 brał u-dział w głośnej wyprawie kommodora Ansona. Zostawszy koramodorem w 1752, walczył przeciwko korsarzom berberyjskim; w r. 1758 dowodził wyprawą przeciw Francuzom przy pomorzu Sene-galskiem na Gorei, brał bardzo ważny udział w bitwie u wyspy Quiberon (1759), w 1761 opanował Belle-Isle. Śkutecznie dopomagał swemu bratu, Jerzemu, w podbiciu Hawany, za co otrzymał stopień kontradmirała (1762). Od r. 1765 zajmował się namiętnie polityką i zajął w opozycyi stanowisko, które było dlań wielką przeszkodą w posuwaniu się w górę w zawodzie admiralskim; wszelako w r. 1778 otrzymał stopień admirała, oraz główne dowództwo nad wielką flotą, wyprawioną przeciwko Francyi. D. 17 czerwca t. r., stoczywszy zaciętą walkę z La Clocheterie’m, zmusił go do zamknięcia się w Breście. D. 23—27 lipca t. r. wydał hr. d’Orvilliers wielką bitwę w przesmyku Ouessant, ale pozostawił ją nierozstrzygniętą. Wezwany przed trybunał wojenny w Portsmouth, został uniewinnionym (11 lutego 1779 r.). Od tego czasu pałał wielką nienawiścią ku admiralicyi; reprezentując Windsor w parlamencie, na każdym kroku krytykował zarząd marynarki. Po upadku gabinetu North’a (1782) został mianowany pierwszym lordem admiralicyi, z tytułem vice-brabiego Keppel i barona Eiden. Sprawował swój urząd w mini-steryum koalicyjnem aż do objęcia rządów przez Pitt’a (18 października 1783). Odtąd nie brał już udziału w życiu polityeznem. Są jego portrety, pędzla Reynoldsa.

Keppler, ob. Kepler Jan.

Keppler Józef, rysownik i dziennikarz amerykański (* 1838 w Wiedniu — f 1894 w New-Yorku). Uczył się w wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych. Był następnie domalowywaczem u fotografa, potem przystał do trupy aktorskiej, aż wreszcie w r. 1861 wy wędrował do St. Zjedn. Tu przez trzy lata rysował stale dla sławnego nakładcy, Franka Leslie. Wyszedłszy z tego stosunku, założył tygodnik niemiecki humory-styczno-satyryczny „Puck”, z tak wyborną treścią i pysznemi w charakterystyce rysunkami kolorowanemi, jakie w Ameryce były jeszcze nieznane, że po półroczu zaczął wydawnictwo swe drukować już i po angielsku. Powodzenie tygodnika było nietylko zwykłem uznaniem gro-madzącem czytelników, ale nadto jeszcze zdobyczą polityczną, przez wpływ wywierany na opinię w sprawach publicznych, W obu działach, piśmienniczym i rysunkowym, sam K. najwięcej do powodzenia „Pucka” się przyczynił, a.

Kerafilit, minerał, synonim minerału kasyn-tynu (ob.).

Keraici, plemię dzisiaj nieistniejące. Odegrało rolę dziejową w stepach środkowej Azyi podczas Wieków Średnich. Większość pisarzy zalicza K-ów do szczepu turko-tatarskiego, niektórzy do mongolskiego. Również nie ustalona jest ich ojczyzna pierwotna: jedni mieszczą ją w okolicach Kuku-choto (Kuku-khoto) dzisiejszego, inni w dolinach Selengi i Orchonu lub około źródeł Amuru, skąd Chitani (Khitani) mieli odrzucić ich ku zachodowi, i wtedy K-i zajęli obszary pomiędzy górną częścią północnego łu-ku rzeki Huang-ho a górną częścią rz. Orchonu. Za panowania dwudziestej dynastyi w Chinach (1125 —1234) objęli w swe posiadanie całą wschodnią Mongolię Dzieje K-ów rozpoczynają się od Merguz-Bujuraka w w. XII. Wziął go do niewoli Naur-Bujuzuk i odesłał ówczesnemu cesarzowi chińskiemu z dynastyi Kin: tam on zginął, przybity gwoździami do drewnianego konia—za karę, iż czynił ciągłe najazdy, posługując się koniem. Po śmierci Merguza K. rozpadli się: każdy z dwóch synów jego otrzymał władzę nad częścią ludu. Jeden z wnuków Merguza. zwany w kronikach perskich To-grulem, w źródłach chińskich Tuli, nosił tytuł Wan-chaua (od wyrazu chińskiego Wang, t. j. król). Nazwa ta zamieniła się u Marka Pola w nazwę Unk-cbam; podróżnik ten utożsamia tę nazwę z nazwą „księdza Jana” (ob. Jan ksiądz), który tak żywo zajmował wyobraźnię Wieków Średnich. Togrul, usunięty przez stryja swego, Gurchara, szuka schronienia u chana mongolskiego, lisugaja, i z jego pomocą odzyskuje tron. Po raz wtóry w r. 1196 musi uciekać i znowu przebywa u Mongołów w domu syna poprzedniego swego dobroczyńcy, sławnego Dżyugishana, któremu zawdzięcza znowu tron. Ale kiedy syn Togrula zorganizował spisek przeciw życiu Dźyn-gishana, spisek zaś odkryto, rozpoczynają się wojny pomiędzy Mongołami a Keraitami; Togrul w r. 1203 zostaje pobity, ucieka do Kajmanów (ob.), gdzie go zamordowano. K. zostają wcieleni do ludów*, znajdujących się pod władzą Dżyngishana i zacierają się pomiędzy niemi. Istnieje przypuszczenie, że dotrwali u Kirgizów jako „Kiriejewska horda”. Legenda o księdzu Janie prawdopodobnie wzięła swój początek u K-ów (w artykule «Ks. Jan» K. są nazwani ludem Chérit). Nestoryanie podówczas mieli licznych prozelitów wśród stepowców. Prawdopodobnie o K-ach jest mowa pod r. 1007 w liście Ebed-Jeczu, metropolity merwskiego, do patryar-chy bagdadzkiego, że w Chorassanie nawrócił się król Cheritów i żąda przybycia missyonarzy, obiecując, iż 200 000 ludu pójdzie za jego przykładem. W każdym razie siostrzenica Togrula, Sorhahtani, synowa Dżyngishana i matka tvubi-laj-ohana, była pono chrześcianką.—Howorth „Hi-story of Mougols”; d’Ohsson „Histoire des Mongols”; Pauthier „Le Pays de Tanduc et le descendants du prêtre Jean”; Palladius -Traces of

co

cc

CD

w*

keratofiry.

Christendom m Mongolia and China in the XIII Century" (w „Chinese Recorder” VI, 104).

Kerak, wyspa, ob. Ch arak.

Kerak el-, miasto, ob. K arak.

Keralio Ludwik Feliks Guynement, de, literat francuski (* 1731—f 1793). Z początku major pułku akwitańskiego, został w roku 1769 profesorem taktyki w szkole wojskowej, w 1780 członkiem Académie des inscriptions et belles-lettres. Wydał: „Les penchants de la nature” (Paryż 1769); „Recherches sur les principes généraux de la guerre entre la Russie et la Turquie” (Amsterdam 1773, przekład niemiecki 1777—8); „Histoire de le guerre des Russes et des Impériaux contre les Turcs” (1777, 2 t. przekład niem. Lipsk 1788, 2 t.).—Brat jego, Agaton de K. (1734 — 88), inspektor królewskich szkół wojskowych, marszałek polny (1780), kształcił wojskowo Maksymiliana-Józefa bawarskiego i zwrócił uwagę na Bonapartego w Brien-ne. — Córka Ludwika Feliksa, z imienia Luiza Felicya (1758 —1821), w r. 1791 poślubiwszy Roberta, deput. z Paryża podczas kon-wencyi, redaktora „Mercure national”, była jako jego współpracowniczką. Jest ona autorką znacznej liczby romansów, pamiętników, poezyj, jak: „Histoire d’Elisabeth” (Pau 1787-88, 5 t.); „Collection des meilleurs ouvrages français composés per les femmes” (1786 — 9, 14 t.); „Les Crimes des reines de France” (1793); „Amélie et Caroline” (1808, 5 t.) etc. Pani Roland poświęciła jej sporo miejsca w swoich pamiętnikach.

L. K.

żar właściwy 5.6. Szary, błękitnawy, zielonawy; połysk tłusty, zbliżony do dyamentowego. Przeświecający. Skład chemiczny AgCl — chlorek srebra—zawiera 75.27 srebra i 24.73 chlo

Hr.

Kerameikos, ob. Ateny.

Keramohalit, mineral; jego włoskowate lub igiełkowate kryształki są tak drobne i zazwyczaj w massę zbite, że układ ich nie jest ściśle znany. Zapewne są one jednoskośne. Skupienia ich tworzą powłoki, skorupy, żyły, grona lub utwory nerkowate o budowie włóknistej lub blaszkowej, rzadziej ziarnistej. Twardość 1.5 do 2, ciężar właściwy 1.6 do 1.7. Biały, żółtawy lub zielonawy, o połysku jedwabistym. Chemicznie jest to wodny siarczan glinowy Al,(So₄)₃.18H₂0,

zawierający 15.33 tlenku glinowego, 36.04 bezwodnika siarkowego, 48.63 wody. W kolbce wypalany blaknie, wydzielając wiele wody. Nietopli-wy. W wodzie łatwo bardzo rozpuszczalny. Gdy do takiego roztworu dodać roztworu siarczanu potasowego, tworzą się kryształki ałunu potaso-wo-glinowego. Występuje zwykle w utworach węglowych jako produkt wietrzenia skał gliniastych, zawierających piryty, a także na wulkanach jako produkt działalności solfatarowej.

Keran, moneta perska, ob. Kran.

Kerargiryt, minerał; regularne kryształki, zazwyczaj bardzo maleńkie sześciany, często zgrupowane w szeregi. Łupliwości nie ma, odłam muszlowy. Ciągliwy. Twardość 1 do 1.5, cię-

ru. Mocno zazwyczaj zanieczyszczony różnemi domieszkami. W płomieniu dmuchawki topi się i wre, poczem zastyga w szarą, czarną lub brunatną perłę. W płomieniu redukcyjnym z sodą bardzo łatwo daje srebro wolue. Z tlenkiem miedziowym barwi płomień na zielono. Kwasy nie działają. W amoniaku zwolna rozpuszcza się. Występuje w przyrodzie w żyłach jako produkt rozkładu kruszców srebrnych, zwykle na głębokościach nieznacznych. Znany we Freiber-gu, Johanngeorgensztadzie, Kongsbergu, na Ałtaju, w Peru, w Meksyku, w Newadzie.

Kerasos, w Starożytności dwa miasta na po-łudniowem wybrzeżu morza Czarnego, ob. Cera sus, Kiresün.

Kerat, synonim minerału Kerargirytu (ob.). Xeration, ob. Ceratonia.

Keratitis (z gr. ^ xepatCtti;), zapalenie rogówki (ob. Oko), należy do dość często spotykanych chorób ocznych. Na rogówce tworzą się plamki szarawe, większe lub mniejsze, którym towarzyszą objawy podrażnienia oka (czerwoność łącznicy, łzawienie, światłowstręt itd.); plamki te mogą zniknąć bez śladu, ale mogą też pozostawić po sobie stałe zmętnienia rogówki, co zależeć będzie od natężenia i rodzaju sprawy zapalnej. K. powstaje czy to jako objaw towarzyszący stanom zapalnym łącznicy powiek, czy też wskutek urazu, czy nakoniec na tle ogólnych zaburzeń ustroju (zołzy, przymiot). Umiejętne leczenie K. jest konieczne ze względu na mogące pozostać zmętnienia rogówki, które działają ujemnie na bystrość wzroku dotkniętej osoby.

Keratocele (z gr. to xépaç —aToę=:róg i ^ %yjXy] ^przepuklina), przepuklina rogówki oka wytwarza się przy bardzo głębokich wrzodach rogówki, gdzie wskutek wciąż się posuwającej sprawy chorobnej obnaża się błonka wodnista rogówki; błonka ta nie jest w stanie oprzeć się ciśnieniu wewnątrz gałkowemu i wypukła się z głębi owrzodzenia w postaci pęcherzykowatej wyniosłości. Jest to cierpienie oka bardzo po-

J. K. E.

ważne.

Z. W.

J. K. E.

z. w.

Keratocomis (z gr. zb xśpaę = róg i z łac. conus stożek), stożkowatość rogówki oka, polega na tern, że rogówka (ob. Oko) przedstawia się w postaci stożka, którego środek zaokrąglony, zwykle odpowiadający środkowi rogówki, sterczy do pewnej wysokości; przekształceniu temu rogówki towarzyszy znaczne upośledzenie wzroku. J- K> E-Keratofiry są to skały wybuchowe porfirycz-ne, obfitujące w alkalia. Główną ich częścią składową są skalenie alkaliczne, przeważnie sodowe, lub sodu dużo zawierające. Oprócz skaleni zawierają mniejsze lub większe ilości ziarn kwarcu i bardzo niewiele innych minerałów ska-łotwórczych. Masa zasadnicza albo drobnoziar-

nista albo mikropegmatytowa albo zgoła felzy-

z. w.

towa.

Keratoglobus (z gr. to xépaç-ai:oç — róg i z łac. globus—\lxAü), bąblistość rogówki, cechuje się powiększeniem rozmiaru i wypuklenia rogówki oka przy zachowaniu jej kulistości. K. może być jednym z objawów hydrophalmus (ob.), może też być chorobą zupełnie samoistną; w przypadku tym rogówka zachowuje przezroczystość, i wzrok może być zupełnie nienaruszony.

J. K. E.

Keratomalacya (z gr. tó xépaç [gen. xépa-toç] — róg i -fj p.aXaxta = miękkość, wiotkość). Rozmiękczenie rogówki oka — spotyka się wyłącznie u niemowląt, jako następstwo złego odżywiania całego ustroju po zaburzeniach narządu trawienia, po chorobach zakaźnych na tle przymiotu. Bez wyraźnych objawów zapalnych rogówka mętnieje, nabiera barwy żółtej, a na niej wytwarza się owrzodzenie, które niechybnie

prowadzi do zniszczenia całej rogówki, to zaś po-

J. K. E.

ciąga za sobą ślepotę.

Keratonyxis (z gr. -cè xépaç-atoç^rôg i Ą vó-— przebicie, przekłócie), przebicie rogówki oka w celu operacyj pewnych postaci zaćmy (ob.) dokonywane.

Keratoplastyka (z gr. xb xépaç-atoç = róg i ^ rcXaauxiij — rzeźbienie, wytwarzanie), polega na przeszczepieniu przezroczystej tkanki rogówki oka na miejsce zmętniałej, w celu polepszenia wzroku oka, którego rogówka straciła swą przezroczystość; próbowano też wprawiać w rogówkę zmętniałą, po wycięciu części jej, odpowiedniej wielkości szkło kryształowe. Wyniki zabiegów tych są dotychczas ujemne.

J. K. E.

J. K. E.

Keratoskop (z gr. tó xipaç-aToç = róg i ^ axo-îutà = przyglądanie się, patrzenie itp.), przyrząd służący do rozpoznawania astygmatyzmu (ob.) rogówki oka — jest systemem spółśrodkowych czarnych i białych kół, narysowanych na odpowiedniej tarczy; prawidłowa lub nieprawidłowa postać kół tych, odzwierciedlona na rogówce, pozwala rozpoznać prawidłową lub niezborną budowę jej.

Keratotomia (z gr. t b xśpaę-otTo<; róg i tś-p,v(o — kraję, przecinam). Przecięcie rógówki

oka— zabieg wykonywany przy różnych cierpie-

J. K. E.

J. K. E.

niach ocznych.

Kératry August Hilaryon (hrabia de), pisarz i polityk francuski (* 28 grudnia r. 1769 w Rennes—:f 7 listopada r. 1859 w Port-Marly dep. Seine et Oise). Pochodził z wyższej szlachty bretońskiej. Przejął się zasadami Rewolucyi; mimo to jednak dwukrotnie był więziony podczas Terroryzmu i do pierwszych lat Restaura-cyi przebywał w swej posiadłości wpobliźu Quimper. Zajęty był wówczas wyłącznie pracami lite-rackiemi i filozoficznemi, pomiędzy innemi: „Contes et Idylles” (1791); „Le Voyage de vingt-quatre heures” (1800); „Luzus et Cydippe, ou les Voisins d’Arcadie” (poemat; 1801, 2 t.); „Mon Ha-

bit mordoré, ou Joseph et sou maître” (1802, 2 t.); „Ruth et Noémi, ou les Deux Veuves” (poemat; 1811); „De l’Existence de Dieu et de l’immortalité de l’âme” (1815); „Inductions morales et physiologiques” (1817); „Lettres sur le Salon de 1819” (1820). Mianowany w r. 1815 radzcą prefektury w Quimper, d. 26 października r. 1818 został wysłany przez départ. Finistère do Izby deputowanych, gdzie przyłączył się do polityki „doktrynerów”, wkrótce zaś przystał do partyi liberalnej i został jednym z najpopularniejszych jej przewodzców. W r. 1820 bardzo energicznie zwalczał prawa wyjątkowe, prawo o podwójnym głosie i inne. Wydawane szybko jedna po drugiej broszury opozycyjne miały wielki rozgłos; pomiędzy innemi: „De la Séance du 15 janv. 1820 et de l’influence que peuvent avoir les projets du ministère sur les destinées de l’État” (1820); „Documents pour servir à l’histoire de France en 1820” (1820); „Lettres à M. le baron Mounier sur la censure”; „Lettre de J.-J. Rousseau à M. le comte de Gi-rardin sur la destitution de ce dernier”; „Réflexions sur l’état du christianisme en France” (1820); „La France telle qu’on l’a faite” (1821). Wybrany ponownie w r. 1822, K. odznaczył się jeszcze swem wystąpieniem przeciwko wyprawie hiszpańskiej, przeciwko podatkowi od soli, przeciw przywilejom nadanym domom gry, itd. W r. 1824 nie otrzymał mandatu poselskiego; atoli w r. 1827, wkrótce po ukończeniu procesu, który mu wytoczono za nader ostry artykuł, wydrukowany w „Courrier français”, a zwrócony przeciw ministeryum Villèle’a, — został wybrany na posła jednocześnie przez dwa zgromadzenia wyborcze: Brestu i Sables - d’Olonne. Przyjął mandat z drugiego, i ono też wybierało go odtąd stale aż do r. 1837. Zajął miejsce w opozy-cyi, głosował za adresem 221 i podpisał d. 27 lipca r. 1830 protest przeciw niekonstytucyjnym rozporządzeniom Karola X. W ustaleniu monarchii Lipcowej brał ważny udział. To też Ludwik Filip mianował go radzcą stanu (od r. 1830). Odtąd, nie wyrzekając się zasad konstytucyjnych, K. począł w mowach swoich i w głosowaniu zwalczać stanowczo stronnictwo postępowe. W nagrodę za usługi, jakie wyświadczył nowej władzy królewskiej, został mianowany d. 3 paźdz. r. 1837 członkiem Izby parów, gdzie wszelkiemi siłami popierał, aż do r. 1848, politykę, nazwaną „polityką oporu (de résistance)”. Dla zajęć parlamentarnych K. nie zaniedbywał ani przed r. 1830, ani później swej pracy literackiej i zawsze okazywał wielką ku niej skłonność. Jako krytyk dzieł sztuki, romansopisarz, poeta, filozof, polemista—dotykał wszystkiego, lecz nie celował w niczem. W późniejszym okresie życia napisał m. in.: „Du Beau dans les arts d’imitation” (1822, 3 t.); „Examen philosophique des considérations sur le sentiment du sublime et du beau, d’Em. Kant” (1823); „Du Culte en géné-

BaeykL Pow»*. Iiuatr. Zeu. 878. T. XXXV,

46

organy.

mu

Hr.

ral et de son état particulièrement en France” (1825); „Frédéric Styndall ou la Fatale Année” (1827 — 28, 5 t.); „Du Mariage des prêtres catholiques suivant la proposition de M. Portalis” (1833); „Saphira ou Paris et Rome sous l’Empire” (1835, 3 t.); „Opinion de M. de Kératry et de la commission spéciale de surveillance près des théâtres royaux sur les subventions théâtrales” (1837); „Une Fin de siècle ou huit ans” (1840, 2 t.). K. zaprotestował przeciw Rewolucyi Lutowej przez usunięcie się ze stanowiska radzcy stanu. Wydelegowany w r. 1849 przez départ. Finistère na posiedzenie zgromadzenia prawodawczego, któremu przez kilka dni przewodniczył, jako najstarszy wiekiem, gwałtownie wystąpił przeciwko Rzeczypospolitej, głosował, jak zwykle, razem z prawicą, zwalczał politykę Elizeum, a po zamachu z d. 2 grudnia r. 1851 usunął się do życia prywatnego. Jako 85-letni starzec napisał ostatni romans p. t. „Clarisse’’, który ukazał się w druku w roku 1854.—A. Debidour w „Gr. Enc.” Lam. Hr.

W dziele „Inductions morales et physiologiques” K. zajmował się także zagadnieniami z zakresu metafizyki. Główne jego myśli są następujące: Pierwotnie istniał Bóg, który przenikał nicość czyli nieskończoną próżnię, w której duch i materya od wieków były jako możliwości. Bóg obie te możliwości zmienił w rzeczywistości i w tysiącznych połączył kształtach : tak powstała nieskończona wielość istot. Dusza po rozłączeniu się z materyą zyskuje doskonalsze

M. S.

Kératry Emil (hrabia de), współczesny polityk i publicysta francuski, syn Augusta Hila-ryusza (* marca 1832 w Paryżu). Mając lat 22, zaciągnął się do jazdy „Chasseurs d’Afrique”; następnie brał udział w wyprawie krymskiej; w r. 1859 został podporucznikiem. W r. 1856 wydał pierwszą swoją komedyę „A bon chat bon rat”, w sześć lat później „La vie de club”. W r. 1861 — 5 w Meksyku zrazu bił się w stopniu kapitana kontr-gerylasówki pod pułkownikiem Dupin; następnie dodany do boku marszałkowi Bazaine jako urzędnik do zleceń szczególnych, otrzymawszy dymisyę w styczniu r. 1865, powrócił do Francyi i postawił sobie za cel odsłonić w „Revue contemporaine”, a później w „Revue moderne”, której redakcyę objął pod swą opiekę, tajemne przyczyny niepowodzenia wyprawy, która ostatecznie przyniosła wstyd Drugie-Cesarstwu. Śmiałe odkrycia, poczynione w r. 1867 w „La Contre-guérilla etc.”, „la Créance Jecker”, „l’Elévation et la chute de 1’empereur Maximilien” — zwróciły na K-go ogólną uwagę. To też, pomimo wysiłków administracyi, był on stale wysyłany od czasu wyborów ogólnych z r. 1869 przez departam. Finistère do Ciała prawodawczego. Jako deputowany K. przyłączył się z początku do interpellacyi 116, groził rządowi manifestacyą, jeżeli nie będzie zwoływał Ciała prawodawczego, wówczas odroczonego, w terminach przez prawo oznaczonych; poprzestał jednak na pogróżkach, wszakże w ciągu sessyi w r. 1870 zwalczał bardzo energicznie ministeryum Ollivier’a. Kiedy wojna wybuchła w lipcu 1870 r., okazał się gorącym jej zwolennikiem. Lecz po klęsce pod Reichshofen zażądał (11 sierpnia), aby marszałek Leboeuf stawił się przed Izbą, i aby 9-ciu deputowanych weszło do komitetu obrony. Mianowany prefektem policyi przez rząd obrony narodowej (4 września), zażądał wkrótce zniesienia tego urzędu i podał się do dymisyi; balonem wydostał się z oblężonego Paryża (14 października); jeździł bez powodzenia z missyą dyplomatyczną do Hiszpanii i w końcu po powrocie otrzymał nominacyę na generała dywizyi zapasowego. Gdy mu polecono zorganizowanie obozu pod Conlie, odmówił i demonstracyjnie zerwał z Gambettą (27 listopada). Po wojnie 1870—1 Thiers powołał K-go na prefekta dep. wyższej Garonny (d. 20 marca 1871 r.), gdzie były prefekt paryski stłumił ruch kommunistyczny, później zaś na prefekta dep. Bouches-du-Rhône (15 listopada 1871 r.). Zaatakowany ostro przez dzienniki republikańskie i nie mając dostatecznego poparcia u rządu, złożył K. urząd d. 4 sierpnia 1872 roku. Do powyższych pism literackich i politycznych przybyły po r. 1870 m. in.: „Le quatre Septembre et le gouv. de la Défense nationale” (1872); „L’armée de Bretagne 1870—1” (1873); „Murad V, prince, sultan, prisonnier d’état” (1878); „Bas-fonds et sommets” (1878); „A travers le passé etc.” (1887). W pismach swoich namiętny, tylko krytycznemu umysłowi w tern, co rzeczywiście nowego przynosi w zakresie współczesnych dziejów, przysługę wyświadczyć może.

Keratyna należy do klasy ciał białkowych wogóle, do szeregu albuminoidów w szczególności. Jako albuminoid, K. nie występuje nigdy w charakterze białka, stanowiącego podłoże samodzielnego i skomplikowanego życia komórki, lecz tworzy zazwyczaj główną część składową osłony wierzchniej organizmu zwierzęcego. Warstwy epidermis, włosy, rogi, kopyta, paznogcie, pazury, pierze i t. p. składają się przeważnie z K-y. Nie różniąc się znacznie od innych ciał białkowych zawartością węgla, wodoru, tlenu i azotu, K. przewyższa natomiast ilością swej siarki najbogatsze w siarkę ciała białkowe więcej niż w dwójnasób. Połowa tej siarki może być przez ogrzewanie z ługiem przeprowadzona w siarkowodór, druga zaś połowa pozostaje nietkniętą: dlatego też śród produktów rozpadu K-y występuje pokaźna liczba substancyj, zawierających siarkę. Zresztą produkty rozpadu K-y pod wpływem ogrzewania z mocnemi kwasami i ługami są te same, co i zwykłego białka. Badanie K-y jest nadzwyczaj utrudnione ze względu na absolutną prawie nierozpuszczalność tego ciała. Słabe kwasy i ługi nie rozpuszczają K-y

wcale, ług 10$-owy gorący, a 20$-owy zimny rozpuszczają pozornie tylko K-ę, która w tych warunkach podlega już rozkładowi, wskutek czego otrzymujemy roztwór nie K-y, lecz jej produktów rozpadu. Wobec tego oznaczenie ciężaru cząsteczkowego zwykłemi, praktykowanemi dla innych ciał metodami jest w danym wypadku niemożliwe. Z reakcyj białkowych odtwarza K. tylko reakcyę Milona, reakcyę powstawania siarku ołowiu przy gotowaniu białka z ługiem i jakąkolwiek solą ołowiu, i reakcyę ksan-toproteinową, polegającą na występowaniu żółtego zabarwienia przy ogrzewaniu białka z mocnym kwasem azotowym. Tą ostatnią reakcyą tłómaczy się żółte zabarwienie naszej skory przy zetknięciu jej z mocnym kw. azotowym. Zn.

„De la fièvre jaune observée aux Antilles et sur les vaisseaux du roi etc.” (tamże 1823); „Du cholera-morbus de l’Inde” (tamże 1824); „De la nourriture des équipages et de l’amélioration des Balaisons dans la marine” (t-źe 1829) i różne inne. Był także współpracownikiem dzieła „Dictionnaire des sciences médicales” (Paryż 1812—1822) i od r. 1829 współredaktorem miesięcznika „Annales d’hygiène publique”, nakoniec członkiem Akademii lekarskiej w Paryżu.—Por.: „Bulletin de l’Acad. de méd.” (1857/8, T. XXIII str. 1133); spis dokładny prac K-a podaje Cal-lisen w „Med. Schriftsteller-Lexicon” (T. X

Dr j. p.

str. 147 i T. XXIX str. 226).

Keraunia, ob. Cer a u ni a.

Keraunografia, rysunki występujące na ciele osób zabitych piorunem, ob. Piorun.

Kerazyn, minerał tetragonalny, związek węglanu i chlorku ołowiawego PbC0₃.PbCl₂, zawierający węglanu ołowiawego 49$ i chlorku ołowiawego 51°/₀. Łupliwy równolegle do pryzmatu, odłam muszlowy, twardość 2.5, ciężar właściwy 5.3, żółtawo-biały, winno-żółty, szparagowo-zielo-ny, szary. Połysk tłustawo-dyamentowy, przezroczysty w różnym stopniu. W płomieniu dmuchawki topi się łatwo, daje kulkę nieprzezroczystą żółtego koloru, która wykazuje powierzchnię krystaliczną. W redukcyjnym płomieniu wydaje ziarnko ołowiu i wyziewa gazy kwaśne. W rozcieńczonym kwasie azotowym burzy się i rozkłada. Bardzo rzadki. Znany w Matlock i Crom-ford w Derbyshire, Monte Poni na Sardynii; w Tarnowicach. Tworzy bardzo ładne i duże kryształy w glinie, które wszakże często prawie zupełnie przeistoczyły się w węglan ołowia-

z. w.

wy.

Kerazyt, minerał, japońska odmiana kordy ery tu (ob.), odznaczająca się małym pleo-chroizmem, obfitością inkluzyj obych i występowaniem w pasach kontaktowych.

Kerbelah, Ker bel a, inaczej Meszhed-Hus8ein, miasto w Turcyi azyatyckiej, w dawnej Mezopotamii, w wilajecie bagdadzkim, w san-dżaku własnym, nad prawobrzeżnym kanałem Eufratu, o 96 kim. od Bagdadu na płd.-płd.-zachód, o 40 klm. na zach. od Hi lieh (ob.), o kilka godzin drogi od Meszhed-Ali, z wrzekomym grobem proroka Ezechiela. Składa się z niewielkiego śródmieścia, którem jest stary K., i z nowego miasta, szybko się rozwijającego dookoła, a zabudowywanego zupełnie po europejsku. Miasto bardziej jeszcze wzrośnie, gdy Europa zbuduje kolej, która, wychodząc z Sam-sunu nad morzem Czarnem, przez Amazyę, Djarbekr, Mosul, Bagdad, ma dotrzeć do K., a stamtąd nad zatokę Perską. Teraz już K. jest ważnym punktem handlowym w stosunkach z Arabią północno-wschodnią; mieszka też w niem wielu zamożnych szyitów, z pobudek wyznanio-

morwowe

z. w.

Kéraudren Piotr Franciszek (* w Breście d. 15 maja r. 1769 —f w Passy pod Paryżem d. 6 sierpnia r. 1857), lekarz marynarki francuskiej, uchodzący słusznie bardzo długo za powagę największą w sprawach hygieny okręto wej i służby lekarskiej na morzu. — Otrzymawszy wykształcenie zawodowe, początkowe w szpitalach marynarki w Breście i Quimperze, wstąpił do służby rządowej jako lekarz okrętowy, a pracując usilnie i zwracając na siebie uwagę przełożonych zdolnościami wielkiemi, zajmował stopnie coraz wyższe. Dla dopełnienia wiedzy otrzymał pozwolenie udania się do Paryża i tam w r. 1803, po obronieniu rozprawy „Reflexions sommaires sur le scorbut”, osiągnął dyplom doktorski. Powróciwszy do zajęcia dawnego, o-trzymał w r. 1806 posadę konsultanta naczelnego (Médecin en chef consultant) w ministeryum marynarki i używany bywał do pełnienia obowiązków różnych, szczególnie ważnych, wymagających oględności oraz znajomości rzeczy; więc między innemi przypadło mu wówczas czuwanie nad szpitalami w portach francuskich, belgijskich i hollenderskich, urządzenie wielkiego szpitala św. Bernarda w Antwerpii, założenie szkół lekarskich (Ecoles de médecine navale) tamże i w Enkhuizen. W r. 1813 mianowano go lekarzem pierwszym floty francuskiej oraz inspektorem naczelnym służby zdrowia w marynarce. Na stanowisku tern wsławił się pracowitością niestrudzoną i położył zasługi znakomite, zajmując się głównie podniesieniem hygieny okrętowej i udoskonaleniem służby zdrowia na morzu i w koloniach. Pomimo, że zajęcia jego urzędowe pochłaniały wiele czasu, zabawiał się piórem chętnie i często, wzbogacając literaturę przyczynkami bardzo cennemi. Oprócz mnóstwa prac pomniejszych, ogłaszanych w wydawnictwach peryodycznych, wydał: „Observations sur les moyens de mesurer la force physique de l’homme et des animaux, spécialement par le dynamomètre eto.” (Paryż 1814); „Mém. sur les causes des maladies des marins, et sur les soins

à prendre pour conserver leur santé dans les ł wych. Naokoło rosną bujne gaje ports et à la mer” (tamże 1817; wyd. 2-e 1824); I i daktylowe, na umyślnych plantacyach. Miesz-

z. N.

str. 481).

Kerchove Eugeniusz, syn lekarza J-a K., polityk, dyplomata belgijski (* 1817 w Antwerpii—f w Malines 1890). Najpierw sprawował interesa belgijskie w Turcyi. Odznaczył się jako gorliwy organizator wieców katolickich w Belgii. Bronił na nich katolicyzmu liberalnego. Zasiadał w Izbie Przedstawicieli. Pod koniec

kańców do 60 000, przeważnie Persów. — Wpo-bliżu K. wydarzyła się w r. 680 po Chr. rzeź, w rocznikach Islamu szyickiego zapisana jako wielkie nieszczęście. D. 10 lub 11 października t. r. syn Alego, Hu(o)ssein (ob. Ho sain), dochodzący praw swoich do władzy przeciwko drugiemu chalifowi z dynastyi Moauji (Moawii; 0-majjadzi); Jezydowi, zaskoczony z 72-ma tylko wiernymi Alidami przez oddział wojsk chalifa pod dowództwem Omara-ben-Saad poniósł wraz z towarzyszami swymi śmierć męczeńską w rzezi, która się z walki wywiązała. Wypadek stał się 10-go dnia mieś. Mu(o)harrem, i odrazu dzień ten uczynił żałobnie-świątecznym (a szur a) dla szyitów (ob.). Każdy Pers uważa K. za miejsce święte, odpowiadające Mecce; w całej Per-syi pamiątka nieszczęścia w K. jest przedmiotem umyślnych nabożeństw, obrzędów, pochodów i widowisk z przedstawieniami teatralnemi dramatów, przypominających mysterya Europy średniowiecznej. Strona symboliczna uroczystości ma podobieństwo do ludowych obchodów Męki Pańskiej chrześcian w krajach cywilizacyi hiszpańskiej. Do samego K. dążą na dzień żałoby religijnej całe karawany; zbiera się do kilkudziesięciu tysięcy ludzi, w ciągu zaś całego roku liczą do 120 000 pielgrzymów. Meczet, poświęcony czci Husseina, posiadający jeszcze jego relikwie, jest * przez parę tygodni w oblężeniu. Wierni przywdziewają żałobę. Uroczystość zaczyna się pierwszego dnia muharremu i trwa całe dni dziesięć. Opowiadania męki recytowane (taazieh) i odgrywane (t aa zieh szëbih), hymny żałosne z powtarzającemi się zwrotkami Ai Hussein, Ai Hassan!, processye naokoło meczetu i po mieście — nie wypełniają jeszcze programatu całości. Podczas gdy małe chłopcy, akompaniując hymnom, biją w wałki drewniane, jednym o drugi uderzając, dorośli walą się dłońmi w piersi, tak, że krew długo jeszcze zaczerwienia miejsca obnażone; a prawdziwie nabożny pielgrzym z Kabulistanu lub Kaszmiru smaga nawet pierś swą łańcuchem. Cyrk (tëkieh) napełnia się po brzegi. Równia wywyższona służy za scenę, w ozdobne przybranie ujętą. Aktorami są wyłącznie mężczyźni, przeważnie na koniach. Dla surowych wyznawców Proroka przedstawienia teatralne są profanacyą świętości, ale pospólstwo lgnie do nich tak, że je nieraz jeszcze w ciągu roku powtarzać trzeba. Pamiątka w K. powołała w Persyi do życia cały dział literatury dramatycznej; można nawet powiedzieć, że samej tej literaturze dała początek. W Teheranie przez dziewięć dni trwają widowiska; dziesiątego na wielkim placu odbywa się apoteoza Husseina i innych męczenników, za pośrednictwem chrześciańskiego archanioła Gabryela. W całej Persyi rocznica rzezi obchodzona jest według powyższego typu. Wiara w świętość K. ma taką moc, że pobożni nawet z Hiudustanu przynoszą ciała drogich osób, aby je tam pogrze-

bać.— Por.: Polack „Persien etc.” (Lipsk 1865, 2 cz.; cz. I Btr. 340 i nast.). Ob. Persy a. R. Kerberos, ob. Cerber.

Kercha, Choaspes starożytnych, lewy dopływ Szatt el-Arabu; wypływa z gór perskiej prowincyi Ardilan, przepływa Luristan i Chu-sistan i uchodzi pod nazwą Seimerre o 65 kim. poniżej Basry.

Kerchove van der Varent Józef, wicehrabia (* w Nuth r. 1789 — f w Malines w r. 1867), lekarz belgijski. Za młodu służył jako chirurg w woj sku Napoleonal, po upadku zaś j ego wstąpił do służby hollenderskiej i został lekarzem naczelnym załogi antwerpskiej. Zpośród licznych prac jego na wyróżnienie zasługuje: „Histoire des maladies observées à la grande armée française pendant la campagne de Russie et d’Allemagne” (Maastricht 1814 i kilka wydań późn. oraz przekłady: hollenderski, niemiecki i włoski).—Por.: „Grande Encyclopédie Lam.” (T. XXI

Dr j. p.

życia został burmistrzem w Malines.    a

Kerchoven Jan, van den, teolog protestancki, znany u współczesnych pod imieniem Poły ander (* r. 1568 w Metz — f 1646 w Leydzie). W Genewie był uczniem ulubionym Bezy i Chau-dieugo. Objął pastorat w Dordrechcie, a po śmierci Arminiusa katedrę teologii w Leydzie. On-to redagował kanony synodu r. 1618—19 w Dordrechcie; jego też wybrały stany general-ue do przejrzenia przekładu Biblii na język niderlandzki. Przy wielkiej uczoności, pozostawił też wielką liczbę dzieł ważnych dla kalwinizmu; ważniejsze: „Harmonia locorum S. Scripturae” (Dordrecht 1599); „Responsio ad sophismata A. Cocheletii doctoris surbonnistae” (Dord. 1610), na które zaczepiony odpowiedział w „Caemete-rium Calvini”. Pisał przeciwko czci oddawanej relikwiom, wzywaniu świętych w modlitwach itd. O nim: Spanheim „Oratio funebris in ex-cessum Pol. a Kerchoven” (Leyda 1646); Taquot „Mém. pour servir à l’historié littéraire du Pays-Bas” (Lovanium 1865, 3 t.).

Kerckhove Józef, malarz flamandzki (* ok. r. 1667 w Brugii — f tamże 8 sierpnia 1724). Uczył się u Quellyna starszego, malował przedmioty religijne, sceny historyczne i portrety. Po podróży do Francyi osiadł w mieście rodzin-nem. W roku 1719 założył w niem akademię sztuk pięknych przy współdziałaniu Marka Du-venedego, Erregoutsa i Aerschoota. Zostały po nim : w Ostendzie: Męczeństwo św. Wawrzyńca, Zgromadzenie Bogów (plafon); w Brugii: Miłosierne uczynki, Św. Katarzyna Sienneńska, Obrze-

Hr.

Hr.

ste.

wody.

na

zanie, Zmartwychwstanie, Życie Zbawiciela (15 płócien w kościele dominikanów). — Ë. Bricon w „Gr. Enc.” Lamir.    a

Kerckhove Fryderyk van, dziecko cudowne (* 1862 w Brugii — f tamże 12 kwietnia 1873). Jako 7-letni chłopiec malował już pejzaże. Trzysta zgórą tego rodzaju kompozycyj obiegało Europę pod jego nazwiskiem.

Kerckhoven Piotr Franciszek, van, poeta flamandzki (* 10 listopada 1818 w Antwerpii — f 1 sierpnia 1857 tamże). Początkowo studyo-wał medycynę w Bolonii, stąd wrócił do miasta rodzinnego i objął skromny urząd szefa biura w ratuszu. Czas wolny poświęcał na poezyę flamandzką i od r. 1840 do 1857 wydał 74 prace: opowiadania, nowele, romanse, poematy, dramaty i wodewile. K. należy do szkoły realistycznej. Sztuki jego mają wielką wartość moralną. Z pomiędzy ważniejszych prac K-a wymienić należy: dramata i komedye: Pijak, Szlachcic i Chłop (1867); powieści: Subjekt (1843) i Daniel (1845); poematy liryczne: Karol Śmiały (1845) i Jakób Van Artevelde (1845). Zbiór dzieł K-a wyszedł w Antwerpii w 13-u tomach (1869—73).

Kercz, Jenikale, miasto portowe w gubernii Taurydzkiej, na brzegu cieśniny Kerczeńskiej, w malowniczem położeniu u stóp i na zboczach niewielkiej góry Mitrydata, na którą wiodą piękne schody kamienne, w rogu zatoki; centrum administracyjne K.-Jenikalskiego zarządu miejskiego, do którego należą też najbliższe osady okoliczne; liczy 28 982 m-ców (r. 1897), posiada wiele pięknych gmachów i starożytnych, kamieniami ocembrowanych studzien, bardzo starą cerkiew św. Jana, cerkiew Aleksandra Newskiego, dawniej muzeum starożytności, zbudowane w stylu świątyni Tezeusza; muzeum starożytności mieści się obecnie w domu prywatnym i zawiera bardzo wiele ciekawych wykopalisk; gimna-zyum męskie i żeńskie, instytut żeński, szkoła rzemieślnicza, męska i żeńska szkoła parafialna, parę szkół ludowych, biblioteka publiczna, bank, sąd handlowy. Kąpiele błotne: jedne w mieście, drugie w odległości 14 wiorst od niego, nad jeziorem Czokrackiem, gdzie znajduje się źródło siarczane. Znaczny handel zbożem, mąką, solą i rybami; w cieśninie poławia się rocznie do 5 milionów śledzi; 6 młynów parowych, wyrób cementu hydraulicznego, fabryka tytoniu, kamieniołomy. Port Kerczeński, mimo braku dostatecznych budowli ochronnych, jest jednym z najważniejszych zimowisk czarnomorsko-azowskiej żeglugi nadbrzeżnej, gdyż tu wcześniej niż w portach azowskich rozpoczyna się ruch i niema owadu (Teredo navalis), niszczącego okręty w Sewastopolu, Teodozyi, Poti i Batumie. Handlowe znaczenie K-u straciło wiele na pogłębieniu cieśniny Kerczeńskiej, które otworzyło obcym okrętom dostęp do Berdiańska, Mariupola i Taganrogu, oraz na budowie kolei żelaznej No-

worossyjskiej. Mimo to jednak dość znaczna ilość zboża z południowo-wschodniegu bfzegu morza Azowskiego nie bywa ładowana na obce okręty na morzu Azowskiem, lecz idzie okrętami miejscowemi do K-u. Przyczyną tego jest płytkość tej części brzegu azowskiego oraz zły gatunek pszenicy miejscowej, którą wysyła się za granicę tylko po zmieszaniu z dobrą pszenicą krymską. Szkodliwą dla handlu kerczeńskie-go jest też płytkość zatoki. Na przylądku Ak-Buruńskim wznosi się forteca Kerczeńska, uważana dawniej za niedostępną, obecnie jednak bardzo niedostateczna. — W okolicach miasta, jak i po drugiej stronie cieśniny, znajdują się wciąż liczne wykopaliska starożytne, przedstawiające posągi, wazy, ozdoby złote itp. przedmioty, sięgające paru wieków przed narodzeniem Chrystusa; są wśród nich doskonałe utwory artystów greckich najlepszych czasów i, obok swego znaczenia dla historyi sztuki greckiej, mają też wagę dla najstarszej historyi pobrzeża Czarnomorskiego. Pod tym względem największe znaczenie posiadają katakumby kerczeńskie, znajdujące się w północnem zboczu góry Mitrydates. Z kurhanów zasługują na uwagę: Złoty kurhan, Carski i Melek-Czesmeński. K. stoi na miejscu starożytnego miasta Pantikapeonu, stolicy państwa Bosforskiego (ob.).    z< N>

K. posiada kąpiele morskie i szlamowe, klimat gorący, stepowy, zmienny; kąpiele w morzu niezadowalniające, gdyż woda mało słona, a dno morskie iłowate lub kamieni-

Dr J. M.

Kerczeńska cieśnina, w Starożytności Bosfor Kimeryjski, łączy morze Czarne z Azowskiem, ma około 40-stu wiorst długości i od 15 do 3 wiorst szerokości. Przy wejściu z morza Czarnego wznosi się po stronie zachodniej latarnia morska; dalej nad cieśniną są jeszcze latarnie: Czurubaska, Kamysz-buruńska, Pawłowska i Je-nikalska. Pomiędzy 1860—70 r. cieśninę pogłębiono dragami, mimo to jednak cieśnina jest mało dostępna dla głębiej sięgających okrętów. Największa głębokość cieśniny wynosi 58 — 60 stóp. W płytkiej miejscowości naprzeciw Jenikale został wykopany kanał na przestrzeni 6 mil morskich, głęboki na 18 stóp przy zwykłym stanie

z. N.

Kerczeński półwysep—część półwyspu Krymskiego, ma mniej-więcej 2 700—3 000 wiorst Q obszaru, ograniczony jest od północy morzem Azowskiem i w części—Siwaszem (rozdzielonemi wąskim, nizinnym pasem lądu, strzałką Arbacką), od wschodu — cieśniną Kerczeńską, od południa —morzem Czarnem, na zachodzie połączony jest z Krymem wąskim przesmykiem stepowym 17 w. szerokim. Cały obszar półwyspu K. przedstawia przeważnie pozbawioną lasów nizinę; panującym utworem jest ciemna glina łupkowa środkowego trzeciorzędu, na której w północnej i wschodniej części półwyspu leżą wapienie, na

dające okolicy pewną rozmaitość i pagórkowaty charakter; niektóre wyniosłości dosięgają 50—70 sążni nad poziom morza. W większej części półwyspu glina łupkowa dostarcza soli i nafty; woda gruntowa jest tu niezdatna do picia lub przynajmniej bardzo zła. Na brak wody cierpi głównie południowo-zachodnia, nizinna część półwyspu, przylegająca do Teodozyi. Państwo zbudowało tu parę rezerwoarów dla przechowywania wody deszczowej i śniegowej; w ostatnich czasach zaczęto je budować prywatnie. W związku ze znajdującą się w gruncie naftą występują tu wulkany błotne, z których największym jest sopka Dżautepe w zachodniej części półwyspu: nigdzie jednak nafta nie występuje w takiej ilości, by można ją było eksploatować. Na półwyspie znajduje się wiele jezior słonych, które w części wysychają latem. Między staro-żytnemi zabytkami półwyspu ważne miejsce zajmuje wał Aksak-Temir-Indek; na zachód od niego znajdują się ślady walu Asandra. Wyjąwszy niewielki obszar w rogu północno-wschodnim, należący do Kercz-Jenikalskiego urzędu miejskiego, półwysep K. należy do Teodozyjskiego powiatu gubernii Tauryckiej. Na rzadkie zaludnienie składają się Tatarzy, Rossyanie i koloniści niemieccy; głównem zajęciem jest rolnictwo i hodowla bydła, na wybrzeżach zaś, zwłaszcza na Azowskiem, rybołówstwo.

wanej niegdyś przez jezioro Sog bu (ob.), które zniknęło prawie nagle.

Keremet—pod tą nazwę u Czeremisów słyną duchy, odpowiadające zresztą w pewnej tylko mierze naszym duchom pokutującym. W K-ów zamieniają się po śmierci duchy zabójców, a może nawet zamordowanych. A ponieważ dusze zmarłych obierają sobie za miejsce pobytu drzewa i pnie, przeto K. niekiedy są duchami drzew. W pow. Urżumskim w gub. Wiackiej istnieje więc K. pnia jodłowego, brzozowego i innych. Z biegiem czasu pod tę nazwą zaczęły słynąć i inne złośliwe duchy. Czeremisi dla przebłagania K-ów składają im ofiary.

Keren, miasto we wschodniej Afryce, we włoskiej kolonii Erytrea, w północnej części wyżyny Abissyńskiej, około 16°szer. płn., nad rzeką Anseba, w kraju Bogosów.—Na wschód stąd wznosi się wielka masa górska, Debra Sina, której szczyt składa się z chaotycznie nagromadzonych zwietrzałych głazów.

Kereńsk, miasto powiatowe w gubernii Pen-zeńskiej, nad rzeką Wadem; liczy 4 005 m-ców (r. 1897), z przedmieściami 13 000 m-ców; cztery cerkwie, klasztor zakonnic; handel drzewem.— Powiat Kereński leży we wschodniej części gubernii Penzeńskiej, ma 2 704.6 kilometr. Q obszaru, grunt falisty, czarnoziemny; liczy 107 463 m-ców, w tern 30 000 Meszczeraków; głównem zajęciem mieszkańców jest uprawa roli i hodowla bydła; fabryki sukna i potażu, wyrób

z. N.

Ht.

L. K.

Z. N.

Z. N.

Kerczola, wyspa, ob. Cur zol a.

Kerdassah, ob. Ker tas si.

Keresztur, miasta na Węgrzech: 1) B odro g-K., osada targowa w komitacie Bàcs-Bodrog, na połudn.-zachód od m. Kula, nad kanałem Franc. Józefa; około 5 500 m-ców (1903), wyłącznie Rusinów.—2) Nemet-K, u Niemców Deutsch-kreutz, os. targowa w kmt. szeprońskim (Oe-denburg); ok. 3 500 m-ców (1903), przeważnie Niemców; źródła szczawy alkalicznej, bogatej w kwas węglany, a znanej w obiegu pod nazwą „Rudolphsquelle”. — 3) Székely-K., miasto w kmt. Udvarhely, na Siedmiogrodzie, nad Wielkim Kokołem, połączone koleją żelazną z Szégeswarem i Szekelyi-Udvarhely (niem. Schässburg, słów. Szygiszow), kościół z r.

Kerdijk Arnold, współczesny polityk nider- oleju, landzki (* 24 maja 1846 w Rotterdamie). Uczył się w Utrechcie, został inspektorem szkolnym, porzucił szkolnictwo i objął posadę dyrektora banku oszczędności przy instytucyi poczty. W r.

1887 wybrany do Izby poselskiej występował w duchu wolnomyślności, nawet radykalnej. U-czynił wiele dla metodyki szkół ludowych; napisał bardzo wiele artykułów roztrząsających fakta i zagadnienia socyalistyczne i socyalno-polityczne.—„Meyers Konv. Lex.”.

Kerdżali, ob. Kirdżali.

Kerékgyârto Ar pad (Kerékjârto Aloizy), ur.

Kereszturi E'ranciszek (* d. 28 maja r. 1735 w Pataku pod Koszycami na Węgrzech — f w Moskwie d. 16 lutego r. 1811), chirurg i anatom. Początkowo kształcił się na chirurga w Peszcie, następnie, udawszy się do Rossyi, w 1762 wstąpił w Moskwie do szkoły chirurgicznej, szpitalnej, która mu w r. 1763 przyznała stopień chirurga młodszego, w r. 1764 chirurga, w następnym nakoniec operatora, równocześnie mianowano go prosektorem w uniwersytecie moskiewskim. W r. 1766 K. był posunięty dę

1820 r. w Jâszbereny, zrazu adwokat, a następnie od r. 1864 profesor historyi węg. przy uniwersytecie peszteńskim. Zajmował się specyal- 1458, seminaryum nauczycielskie, gimnazyum nie przeszłością swojego narodu i w tym przed- unitarystyczne, szkoła przemysłu przędzalnicze-miocie wzbogacił piśmiennictwo ojczyste niektó- go, sąd okręgowy, wyrób sit; 3 500 m-ców, Wę-remi pracami, a mianowicie: Dzieje kultury wę- grów. gierskiej (Peszt 1859—62, 2 t.; nowe wyd. poprawione i uzupełnione w 1880 r.); Podręcznik do dziejów węg. (Peszt 1866—74, 7 t.); Pamiętne dni Węgier (1882); Żywot Stefana Szó-chónyego (1883) i t. d.— „Meyer’s Konv. Lex.”;

„Ottüv Slovn. Nauć.”.

Kereli lub Beïcher-Grheul, jezioro w Turcyi azyatyckiej, w prowiucyi Konieh (Iconium); ma długości 60 kim., szerokości 15 kim.; leży na wysokości 1151 metrów. Odlewa swe wody do rzeki Kisadż, ginącej w przepaści, zajmo-

j. r. Or.

Dr J. P.

Z. N.

Hr.

Hr.

Z. N.

stopnia chirurga sztabowego; w r. 1781 został nadzwyczajnym, a w r. 1778 zwyczajnym profesorem anatomii i chirurgii; nakoniec w r. 1784, złożywszy egzamin wobec kolegium lekarskiego, moskiewskiego, osiągnął godność doktora medycyny. Z katedry ustąpił w r. 1805.—K. należał do liczby lekarzy wziętych i cenionych w Moskwie i odznaczył się działalnością pożyteczną podczas moru panującego w r. 1770 i 1771. — Drukiem ogłosił trzy mowy. miane po łacinie w latach 1778, 1783 i 1795.—Por. Richter „Gesch. der Med. in Russland” (T. III str. 354) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. III str. 457).

Keret, jezioro w powiecie Kemskim, gubernii Archangielskiej, w odległości 120 km. na pół-noco-zachód od Kemu; obszar jego powierzchni wynosi 250 kim. □. Odpływ jeziora tejże nazwy płynie 55 kim. na wschód i wpada do zatoki Kandałackiej morza Białego. Jezioro i rzeka dostarczają perłowej macicy.

Kergorlay Ludwik Floryan, hrabia de, polityk francuski (* 26 kwietnia 1769— f d. 13 czerwca 1856 w Paryżu). Będąc oficerem jazdy przed r. 1789, emigrował podczas Rewolucyi, służył przez pewien czas w armii Kondeusza, wrócił do Francyi za konsulatu, odmówił pomocy Cesarstwu i podczas Stu Dni wydał głośną broszurę przeciw Napoleonowi, za co uległ prześladowaniu. Po drugiej Restauracyi zasiadał jako deputowany z dep. Oise w Izbie, przezwanej „Introuvable”, gdzie się wyróżniał gwałtownością swych roszczeń ultra-rojalistycznych. Nie wybrany w r. 1816 znalazł się znowu w Palais-Bourbon w r. 1820 tylko dzięki prawu podwójnego głosu (double vote). Jego gorliwość legi-tymistyczna zapewniła mu w r. 1823 miejsce w Izbie parów, gdzie stale zaznaczał swe przywiązanie do dynastyi. Skazany na 6 miesięcy więzienia po Rewolucyi r. 1830 za napisanie gwałtownego protestu w „Quotidienne” i w „Gazette de France” przeciw władzy królewskiej Ludwika Filipa, brał udział w różnych spiskach przeciwko monarchii Lipcowej, którą zwalczał energicznie w dziennikach swego stronnictwa, stawał kilka razy przed sądem kryminalnym i w r. 1836 został skazany na 4 miesiące wieży oraz grzywny 2 000 fr. Pozostawił po sobie: „Des Lois existantes et du décret du 9 mai 1815” (Paryż 1815); „Du Droit de pétition” (Paryż 1819); „Réponse à un libelle calomnieux inséré contre M. de Kergorlay au Moniteur du 9 mai 1832” (1832); „Lettres à M. le ministre de la guerre, président du conseil des ministres” (1833); „Discours prononcé devant la cour d’as-sisesde la Seine, le 13 février 1834” (1834); „Fragment historique” (1842) i inne.

Kergorlay Ludwik Gabryel Cezar, hrabia de, polityk francuski (* 28 sierpnia r. 1804 w Paryżu—f 1 marca 1880 w Fosseuse [Oise]), brat młodszy poprzedzającego. Po ukończeniu szkoły politechnicznej (1824) przez pewien czas służył w artyleryi; w r. 1830 uczestniczył w wyprawie do Algieryi; po Rewolucyi Lipcowej porzucił służbę wojskową; w r. 1832 przyłożył się do wylądowania księżny de Berry w Pro-wancyi. Od tego czasu poświęcał się sprawom przemysłowym. D. 8 lutego r. 1871 wysłauy przez départ. Oise do Zgromadzenia narodowego w Bordeaux, stale głosował ze stronnictwem legitymistycznem.

Kerguelen albo Désolation, grupa wysp w południowej części oceanu Indyjskiego, między 48°39' i 49°44' szerok. płd. i 68°42' do 70°35' dług. wsch. od Gr. K. mają 3 414 klm. Q obszaru; należą do Francyi; strome wybrzeża obfitują w głębokie fjordy i dogodne przystanie, jak Christmas Harbour na wybrzeżu półuocnem i Royal Sound na południowem. Wyspy posiadają naturę wulkaniczną. Pod względem ukształtowania powierzchni kraj przedstawia przeważnie wyżynę bazaltową na 300—500 metr. wysoką. Góry (Mount-Rosa 1865 m., Mouut-Richards 1 220 m.) posiadają lodowce. Powierzchnia głęboko pożłobiona rzekami i usiana jeziorami przedstawia krajobraz malowniczy. Występuje tu węgiel kamienny. Pośród roślinności, złożonej z ziół i traw, mchów i porostów, zasługuje na uwagę Pringlea antiscorbutica, roślina krzyżowa, sięgająca na górze Mount-Crozier (991 metr.) do 700 wysokości nad pow. morza. Pod koniec października zaczyna się pora kwitnienia większej części roślin w dolinach, w styczniu linia śnieżna podnosi się na górach od 600 na 900 m., tak, iż tylko najwyższe grzbiety i szczyty są jeszcze pokryte śniegiem. Archipelag obfituje w liczne gatunki fok, oraz pingwiny, albatrosy, kormorany, fregaty i inne ptaki morskie. Ze zwierząt lądowych występują tylko owady (chrząszcze, motyle i niektóre muchy). Wyspy K. są niezamieszkane, aie w nowszych czasach Francuzi przedsięwzięli tu próby kolonizacyi. Archipelag został w roku 1772 odkryty przez Kerguelena Tremarec; w r. 1776 wylądował tu Cook, który skonstatował wyspowy charakter tego kraju. W r. 1874 znajdowały się na K. niemieckie, angielskie i amerykańskie stacye dla obserwowania przejścia Wenery przez tarczę słoneczną. W r. 1893 wyspy zostały objęte w posiadanie przez Francyę. W r. 1901 powstała tu w związku z antarktyczną wyprawą niemiecką pod kierunkiem prof. Drygalskiego, nowa stacya naukowa niemiecka.

Kerguelen Tré mare c, marynarz francuski (* 1734 — j 1787), znany jako wojownik i poszukiwacz nieznanych krajów. W r. 17 71 jako porucznik okrętu udał się na Ocean Indyjski z korwetą le Berrier, przybył do 1’Isle de France, stąd wyruszył na poszukiwania; odkrył krainy nieznane żeglarzom, którym nadał swoje nazwisko, i w imieniu króla objął je w posiadanie, za co po powrocie do Francyi w roku 1773 otrzymał rangę kapitana okrętu. W czasie dru-

1799 i 1800 r.

M. H.

Hr:

Z. N.

giej podróży uzupełnił swe pierwsze poszukiwania, lecz nie mógł oznaczyć, czy kraje odkryte tworzą grupę wysp i czy sięgają pod biegun. Po powrocie do kraju poddano powątpiewaniu jego poszukiwania, oskarżano go o rozmaite nadużycia, jak i o to, że w drodze opuścił jeden statek. Rada wojenna skazała go na więzienie w zamku Saumur (1774), skąd Ludwik XVI uwolnił go i polecił mu ogłosić wiadomość o swych poszukiwaniach. Dzieło to u-kazało się p. t. „Relations de deux voyages dans les mers australes, faits de 1770 — 1774” (Paryż 1872). Odkrycia jego później sprawdzono i przekonano się, że kraje odkryte tworzą archipelag. W czasie Rewolucyi mianowano go kontradmirałem, lecz K. nie brał udziału w służbie czynnej. Opisał także podróż swą na morze Północne aż do Islandyi, pisał o wojnie r. 1778 między Francyą a Anglią, oraz zajmował się sposobami podniesienia floty francuskiej po kieskach

M. H.

Kerhallet Karol Marya Filip, marynarz i uczony francuski (* 1809— f 1863); ukończył szkołę marynarki i w r. 1854 mianowany był kapitanem okrętu. Znany jest z prac swych naukowych, a szczególniej ze studyów nad hydrografią i geografią morską. Był współpracownikiem w biurze do wykonywania map morskich i długie lata pracował nad redakcyą przepisów żeglarskich, wydawanych dla służby morskiej. Napisał: „Considérations générales sur l’Océan Atlantique” (1851); „...sur l’Océan Indien” (1852); „Manuel de la navigation à la côte occidentale d’Afrique” (1851) i inne podręczniki, a między innemi „Guide du marin* (1863).

Kerintłlós, gnostyk, ob. Ceriuthus.

Kerjegu Franciszek Feliks Amancyusz (Aimé) Mo nj ar et, de, polityk francuski (* 22 lipca 1781 w Moncontour — f 12 stycznia 1863 w Saint-Brieuc). Był z zawodu kupcem, prowadził handel płótnem. D. 25 lutego r. 1824 départ. Côtes-du-Nord wybrał go na deputowanego przeciwko Royer-Collardowi. Wybrany ponownie w r. 1827, usunął się, po objęciu władzy przez rząd lipcowy, do życia prywatnego.— Franciszek Marya Jakób K„ syn poprzedzającego (* 1 marca r. 1809 w Moncontour — f 12 lutego r. 1882 w Paryżu), był deputowanym z dep. Finistère do Ciała Prawodawczego od r. 1860—70 i zasiadał w środku Izby. Reprezentując tenże departament w Zgromadzeniu narodowem (od 1871), został przez nie wybrany na senatora (30 stycznia 1876;. Jako członek prawicy, popierał rząd z 16 maja 1877. — Juliusz Marya August K., brat poprzedzającego (* 6 października 1816 w Moncoutour — f 23 marca 1880 w Paryżu), uczeń szkoły marynarki. Uczestniczył w kampaniach: bałtyckiej, chińskiej i kochinchińskiej i został kontradmirałem (9 września 1872). Wybrany przez dep. Côtes-du-Nord do Zgromadzenia narodowego (1875), zasiadał na skrajnej prawicy; w r. 1876 został senatorem z powyższego departamentu.— Ludwik Marya Konstanty, brat dwóch poprzedzających (* 25 czerwca 1812 w Moncon-tour — f 14 kwietnia 1880 w Brest), zajmował się rolnictwem. Jako deputowany z Brestu (20 lutego 1876), zasiadał na prawicy, popierał rząd z d. 16 maja i został wybrany ponownie d. 14 października r. 1877 jako kandydat urzędowy.

D. 6 czerwca r. 1880 zastąpił go biskup Frep-pel (ob.).—Jakób Marya Antoni, syn Franciszka Maryi (* 27 lutego r. 1846 w Trevarez-Saint-Goazec), służył w dyplomacyi. Początkowo był sekretarzem ambasady, w r. 1873 brał udział w missyi de Saint-Vallier’a do niemieckiego sztabu głównego, w r. 1875 był posłem pełnomocnym w Serbii, w r. 1877—sekretarzem w Bernie; w r. 1878 otrzymał, na własne żądanie, urlop nieograniczony. W r. 1889 reprezentował w sejmie bretońskie Quimperlé, w r. 1893 ponownie wybrany. Umiarkowany republikanin, zajmował się przeważnie sprawami do-tyczącemi marynarki i finansów; sprawozdania jego z tych dziedzin państwowości znajdowały uznanie.

Kerk (Veglia), austryacka wyspa na wybrzeżu Dalmacyi, w zatoce Quarnero morza A-dryatyckiego, około 45° szer. płn., na zachód od Cherso, oddzielona od lądu stałego kanałem della Morlacca; ma 424 kilom. Q obszaru, jest górzysta i skalista, na północy nieurodzajna; mieszkańcy zajmują się uprawą wina, oliwek, zboża, hodowlą jedwabników, bydła, owiec i kóz, rybołówstwem; znajduje się tu marmur, równy co do wartości werońskiemu. Wyspa należy do Istryi, do obwodu Loussin.—Miasto główne, Veglia, leży na wybrzeżu południowo-zachodniem; stacya dla parowców Lloyda, posiada fortecę i przystań, jest siedzibą biskupa. Mieszkańcy zajmują się handlem i rybołówstwem.

Kerka, ob. Krka.

Kerkâpoly Karol, polityk i pisarz węgierski (* r. 1824 w S. Gallen (Szentgàl), w kom. vesz-primskim — f 31 grudnia r. 1891 w Budapeszcie); kształcił się w Papie, Pożoniu (Presbur-gu) i w Halli, skąd w r. 1848 powrócił do Węgier, gdzie, mając udział w ruchach ówczesnych, służył w gwardyi narodowej. Do r. 1865 był profesorem kollegium reformowanego w Papie. Za napisanie Historyi Powszechnej mianowany członkiem akademii węg. W broszurze p. t. Ustawa Kościoła protestanckiego („Protestans egyhàzas kotmanya”) wystąpił przeciwko patentowi cesarskiemu, godzącemu na autonomię zborów protestanckich (1859). W r. 1863 wydał dwie prace z dziedziny filozofii: naukę o poznawaniu (Ismercttan) i naukę o myśli (Gondo-lattan). Wybrany w r. 1864 na posła sejmowego, zasłynął wymową, będąc stronnikiem Déaka (ob. Déak). W r. 1868 mianowany sekretarzem stanu przy ministeryum obrony krajowej, a w r.

J. F. G.

R.

Dr J. P.

1870 ministrem finansów za Andrassego. Z powodu zaciągnięcia nader uciążliwej pożyczki rotszyldowskiej (Schatzbondschuld) wywołał opo-zycyę, która była przyczyną jego dymisyi (r.

1873). Odtąd aż do śmierci wykładał nauki państwowe przy uniwersytecie peszteńskim. — „Meyer’s Kon. Lex.”; „Ottûv Slov. Nauć.”.

Kerkena, Kerkena h, Karkenach, ob. K e r k e u i.

Kerkeni, właściwiej Kerkenah, także Kerkena i Karkenach, w dwu ostatnich postaciach zarabizowana rzymska Cer ci na, — nazwa wyspozbioru w Małej Syrcie, dziś jednej z po-łud. zatok morza Śródziemnego między równoleżnikami płn. 34°35' — 34°50' i południkami wschd. Gr. 10°57' — 10°14', o 40 kim. od nadmorskiego Sfaxu w Tunetanii. Wyspozbiór, mający rozciąg ku płn.-wschodowi, składa się z czterech wysp skalistych, z których dwie większe K. także Szarki i Gerba (Gharbi); z dwu mniejszych jedna nosi nazwę Kusza; pierwsza z trzech tu wymienionych ma 25 kim. długości na 7—8 szerokości, druga—16 kim. na 6. Jest podanie, że niegdyś most łączył obie wyspy, odległe od siebie tylko o kilometr. Morze wokoło K. jest nadzwyczaj płytkie od strony lądu tunetańskiego ma jeszcze dwadzieścia kilka mtr. głęb., ale na wschodzie zaledwie 20, a od północy zalegają ławy piaszczyste, nazywane przez marynarzy K. Bank. Klimat nadzwyczaj zdrowy, niezbyt upalny. Grunt średnio-urodzajny, miejscami wszakże bardzo żyzny, wydaje palmę daktylową, halfę, żyto, jęczmień i szczep winny; palma tworzy całe lasy, i pokryte są też niemi obie większe wyspy. Nieliczni mieszkańcy, ok. 9 000 (r. 1903), są Arabami lub mieszańcami. Naleciałość stanowią kobiety skazywane w Tunetanii za prostytucyę i cudzołóztwo; osadnictwo europejskie bardzo słabe. Ludność prócz uprawy udających się roślin ma stałe zajęcie w rybołówstwie i połowie gąbek, budowie łodzi, pleceniu mat i koszów. Na całym wyspozbiorze jest tylko 9 osad wiejskich, w największej z nieb, Ramleb, na K., rezyduje władza. — W czasach rzymskich obie wyspy większe były miejscem deportacyi i wygnania. Na K. spędził zimę z r. 88—87 Maryusz.

Kerkherdere Gerard Jan, historyk i literat południowo-niderlandzki (* 1677 r. w Hulz-berg— f 1738 w Lovanium). Został profesorem w kollegium Trzech języków (des Trois-Langues) w Lovanium oraz historyografem cesarza Józefa I. Oddał się rozległym studyom nad Pismem świętem oraz historyą świecką; ale w swych licznych dziełach wykazał więcej eru-dycyi niż sądu krytycznego. Większą wartość mają jego prace filologiczne i lingwistyczne. Pisał także poezye łacińskie na wzór Owidyusza. Dzieła ważniejsze: „Grammatica latina” (Lovanium 1706); „Prodromus Danielicus, sive novi conatus historiae criticae” (t-że 1708); „Monarchia

fincyk. Powbe. llustr. Zesz, 278. T. XXXV.

Romae paganae” (t-źe 1727); „De Situ Paradisi terrestris” (t-że 1731). — O K-m: F. Nève „Mémoire historique et littéraire sur le collège des Trois-Langues à l’université de Louvain” (Mém. de l’Acad. roy. de Belgique—XXVIII, 1856). Hr.

Kerkonosze albo Kerkonoskie gór y, ob. Olbrzymie góry (Riesengebirge).

Kerkopowie, ob. Cer ko powie.

Kerkops, ob. Cerkops z Miletu.

Kerkring Teodor (* w Hamburgu w roku 1640—f tamże w r. 1693), lekarz znany jako anatom. Dzieckiem będąc dostał się do Amsterdamu, skąd prawdopodobnie rodzice jego pochodzili; tam zaopiekował się chłopcem lekarz Franciszek van den Enden, który go też później wysłał na naukę do Lejdy. Uzyskawszy tam dyplom doktorski, K. osiadł w Amsterdamie i zajął się wykonawstwem lekarskiem. Zawarłszy znajomość bliższą z anatomem Ruyschem (ob.), wspólnie z nim wiele pracował, a jak niechętni mu utrzymują, wyzyskiwał go podobno nieraz, wydając prace jego za swoje, co wszakże nie jest bynajmniej dowiedzione. — Blizko r. 1675 przeszedł na katolicyzm, a dlatego może opuścił też Amsterdam, udając się do Włoch, gdzie lat kilka spędził. W r. 1678 przybył do Hamburga jako rezydent uwierzytelniony księcia Toskańskiego i tam po latach 15-u życia dokonał. — K. był anatomem biegłym; odkrył, albo może raczej pierwszy opisał dokładnie, noszące imię jego zastawki w jelicie (Valvulae conniven-tes Ktrkringii) (ob. niżej); jemu także przypisywane bywa odkrycie naczyń naczynnych (Vasa vasorum), jako też stwierdzenie istnienia zastawek w żyłach (ob.). Położył także zasługi pewne w zakresie badań dotyczących rozwoju płodu, zwłaszcza jego układu kostnego. — Podczas pobytu swego w Amsterdamie ogłosił tamże drukiem; „Spicilegium anatomicum, con-tinens observationum anatomicarum rariorum centuriam unam, necnon osteogeniam foetuum, in qua quid cuique ossiculo singulis accedat mensibuB, quidque decedat et in eo per varia immutetur tempora, accuratissime oculis subji-citur” (1670, wyd. 2-e 1673); „Anthropologiae ichnographia, sive conformatio foetus ab ovo usque ad ossificationis principia in supplemen-tum osteogeniae foetuum” (Amsterdam 1671 i Paryż 1672); jego „Opera omnia” wyszły w Lejdzie w wydaniu 2-em i 3*em (1717 i 1727), wyd. pierwsze bibliografom nie jest znane. — K. zajmował się także chemią, badaniem wody do picia w Amsterdamie i stosowaniem bursztynu płynnego do zachowywania ciał martwych. Wydał nakoniec po łacinie księgę, której autorem miał być mnich średniowieczny, Basilius Valentinus, p. n. „Commentarius in currum triumphalem antimonii” (Amsterdam 1671 i Genewa 1671 oraz 1685).—Por.: „Biographie médicale” (T. V str. 416) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. III str. 456).

47

Dr J. P.

i uprawa wina.

M. H.

Z. N.

Kerkringa zastawki albo marszczki zbieżne (lać. Valvulae conniventes Kerkringii). Są to marszczki poprzeczne błony śluzowej jelita (ob.), najwyraźniejsze i najgęściej obok siebie stojące w dwunastnicy, w jelicie zaś czczem, a więcej jeszcze w krętem, ilość ich się zmniejsza coraz bardziej, tak, że wpobliżu okrężnicy (ob.), znikają nieomal zupełnie (por. Jelito). Nie okrążają one nigdy zupełnie całego obwodu światła cewy jelitnej, lecz zajmują najwyżej ³/ł jego; część ściany jelita odpowiadająca przyczepowi krezki (ob.) jest zawsze wolna od nich całkiem. Marszczki te powiększają bardzo znacznie powierzchnię wchłaniającą jelita. Pierwszy opisał je dokładnie T. Kerkring (ob.).

Kerkuk, starożytna C o r c u r a, urzędowo Gzehr-Zor albo Sul, miasteczko w Turcyi Azyatyckiej, w wilajecie Mosul, główne sandża-ku Szerisur albo K. (35 5000 klm. Q obszaru i 116000 m-ców), w odległości 224 kim. na północ od Bagdadu, wpobliżu źródeł Adhemu, liczy około 30 000 m-ców, przeważnie Kurdów, w jednej trzeciej chrześciańskich Chaldejczyków; mury miejskie w zwaliskach; cytadela, 3 kościoły katolickie i 3 klasztory; w jednym z meczetów pokazują słynny sarkofag Daniela. Garncarstwo, garbarstwo, wyroby bawełniane; handel

z. N.

Kerkyon, pyn Poseidona, oh. Cercyon. Kerkyra, ob. Korfu.

Kerl (Kerll) Jan Gaspar, organista i kompozytor niemiecki (* 1628 w Gaimersheim w Ba-waryi—f w Monachium 13 lutego 1693). Uczeń Valentiniego w Wiedniu, posłany do Rzymu przez Ferdynanda 111, uczył się tam u Carissi-iniego i Frescobaldiego. Od 1656—73 był maestro a oapella na dworze monachijskim. Wydał na głosy „Sanctae Cantiones”, na organy „Modulatio organica super Magnificat”. Są po nim całe dwie księgi mszy, requiem na 5 głosów, ułamki mszy, sztuki na klawichord. Jedna z mszy nosi nazwę „Missa nigra” stąd, że wszystkie jej znaki nutowe są pełno-czarne.— „Gr. Eue.” Lam.

Kerl Jerzy Henryk Bruno, metalurg niemiecki (* 1824). Po ukończeniu szkoły górniczej, a następnie w Getyndze, mianowano go w r. 1862 profesorem szkoły górniczej w Clausthal, a w r. 1870 docentem metalurgii i chemicznej technologii w Akademii górniczej w Berlinie. Napisał wiele dzieł tyczących się metalurgii: „Grundriss der Eisenhüttenkunde” (1875), „Grundriss der Eisenprobierkunst” (1875), „Handbuch der Thonwarenindustrie” (1879), „Grundriss der allgemeinen Hüttenkunde” (1879), „Fortschritte in der metallurgischen Probierkunst” (1887). Razem ze Stolmanem opracował K. Musprata „Chemie in Anwendung auf Künste u. Gewerbe”. Od r. 1859 był współredaktorem czasopisma „Berg- u Hüttenmännische Ztg.”. M- H-

Kerlérec Ludwik Billouart, marynafź i administrator francuski (* r. 1704 — f 1770). W młodym wieku wstąpił do marynarki, odznaczył się w wojnie z Anglikami (1745 — 1748) i otrzymał rangę kapitana okrętu. W r. 1752 mianowano go generalnym gubernatorem Lui-zyany, którą-to kolonię znacznie podniósł przez zaprowadzenie plantacyj: trzciny cukrowej, indy-ga, bawełny. Obwarował ją przeciw napadom Anglików; lecz wskutek tego kolonia ta została zupełnie finansowo zruinowaną, aby ją zaś podnieść, K. przedsięwziął rozmaite operacye niekorzystne dla mieszkańców, którzy oskarżyli go przed Ludwikiem XV. Ten, nie troszcząc się o tę kolonię, gdyż traktatem Paryskim odstąpił ją był Hiszpanii, odwołał K-a, który w r. 1763 powrócił do Francyi, wpadł w niełaskę pomimo swych wielkich zasług i umarł na wygnaniu.

Kermadec, wysepki wulkaniczne na oceanie Spokojuym, o 740 kim. płn. wsch. od N. Zelan-dyi, pomiędzy równoleżn. płd. 29°16'— 31°28'; wszystkiego 33 kim. □ obszaru. Większe: Curtis, Espérance, Macaulay, Sunday (Raul). Przez ostatnią z nich przechodzi południk zchd. Gr. 178°32. Na niej też najwyższe wzniesienie, 496 metr. Roślinność nowozelandzka; tylko krzaki. Zwierzostan rodzimy — szczur i nieco ptactwa. Należą od r. 1886 do Anglii, od 1887 bezpośrednio do N. Zelandyi. Gdy Anglia je obejmowała, były całkiem bezludne; w r. 1891 Sunday miała już 19 osadników, z N. Zelandyi; ale ruch osadniczy osłabł w latach następnych, gdyż spis z r. 1901 dał tylko 5 mężczyzn i 3 kobiety. Zdaje się, że niegdyś tu zatrzymywały się w drodze do wyspozbioru Tonga wędrówki z Nowej Zelandyi.

Kerman (geogr.), ob. Kir man.

Kemanszah lub Kirmanszahan (arabskie Kar mas in), miasto w perskim Kurdystanie, główne prowincyi Ardilan, na zachodnim brzegu jednego z dopływów Garnasu, na wysokości 1470 m. nad poziomem morza, zbudowane na zboczu góry, otoczone zrujnowanym murem ceglanym, liczy około 30 000 m-ców. Wyrób kobierców i broni, uprawa owoców i wina; najwięcej dochodów przynosi opium. K. znaczenie swe zawdzięcza położeniu na głównej drodze z Hama-danu do Bagdadu; odgałęzienia jej idą do Tebry-su na północ i Disfulu na południe. Godnemi uwagi są stare zwaliska w okolicy.

Kermańska dynastya, ob. Seldżucy.

Kermes (Lecanium ilicis), gatunek owadów półtęgopokrywych (Hemiptera—Homoptera), zaliczany do rodziny czerwców (Coccidae), opatrzony dwiema szczecinami odwłokowemi u (samców), ma kształt kulisty, barwę niebieskawą; spotyka się w niektórych okolicach Europy południowej na gałęziach dębu Quercus Hex i Q. coccifera. Już starożytni Rzymianie i Grecy znali użyteczność togo owadu do wyrobu farby karmazynowej. Jako suszony produkt do farby tej

K. K-ó.

M-cho.

M. H.

M-cho.

w handlu suszone owady te znane są pod nazwą „kermesu”, „alkermesu”, „ziarn kermeso-wych”, „jagód karmazynowych”, „jagód szkarłatnych”, „grana chermes”, „kerraes tinctorum”. Szczególniej w Grecyi zajmuje się wiele ludzi, głównie pasterzy i dzieci, zbieraniem tych owadów (îcptvoxôxxot) z drobnych zarośli dębowych, pokrywających nieraz znaczne przestrzenie na zboczach górskich. K. jest szczególniej na wschodzie dosé wysoko ceniony, jako barwnik do farbowania fezów i zawojów przez Greków i Turków używanych; dziś zresztą K. został w znacznej mierze wyparty przez koszenillę (Goccus cacti

L.) meksykańską; niegdyś konkurował z nim czerwiec polski (Porphyrophora polonica L.). Oprócz K-u do rodzaju zaliczają jeszcze 12 innych gatunków; najważniejsze z nich; L. racemosus Rtzb. (1 — 3 mm.) żółtawo-bronzowy z różowe-mi różkami i źółtawemi nogami, w stanie dojrzałym (samice) w maju spotyka się go na korzeniach oraz na igliwiu młodych (3—5-letnich) świerków; L. hesperidum (tarczyk pomarańczowy), 2 mm.; znana tylko samica, mająca kształt eliptycznej tarczki z dwiema białemi liniami, ułożo-nemi na obydwu stronach przedniego końca; spotyka się w oranżeryach i w mieszkaniach na dolnej stronie liści i na gałązkach drzewek mirtowych, pomarańczowych, oleandrów i t. p.; L. persicae L. (Tarczyk brzoskwiniowy) (tf 1.5 m., iP 3 — 4 mm.) szkodzi brzoskwiniom, śliwom, morwom i winorośli wysysając soki z liści i z gałązek tych drzew; L. vitis L., rzadszy od poprzedniego gatunku, składa jajeczka owinięte w biały puch wełnisty, na winorośli; L. vini L. jajeczek przytem nie przykrywa; dość rzadki— spotyka się również na winorośli.

Kermes—jeden z najdawniej znanych barwników naturalnych, miał być w użyciu na Wschodzie za czasów Mojżesza. Pliniusz, wspominając o K-e, nazywa go coccigranum; w czasach rzymskich używano K-su do przyrządzania barwnika purpurowego, przyczem nazywano go wówczas vermiculus. K., zapewne nazwa wzięta z arabskiego, stanowią wysuszone samiczki owadu Kermes ilicis, pokrewnego czerwcowi a żyjącego na dębie kermesowym (Quercus cocci-fera) oraz innych roślinach. Owad ten pojawia się czasami w tak obfitych ilościach, iż rośliny zdają się być nim zupełnie pokryte. Samiczka jest wielkości ziarnka pieprzu, po zapłodnieniu składa na doluej powierzchni ciała liczne jaja, napełnione czerwonym sokiem i wtedy dochodzi wielkości grochu. Wtedy też owady się zbiera, zalewa octem i suszy na słońcu. K. ma kolor ciemno-czerwony, zapach przyjemny, smak szczypiący, znajdował zastosowanie do farbowania na czerwono wełny i jedwabiu, proszków, tynktury i t. d.; według Lassaigne’a barwnik K-u identyczny jest z kwasem karminowym koszenilli, co jednak dokładnie nie zostało stwierdzone. K. pochodzi z Europy płd. i Azyi zach. Od czasu jak poznano koszenillę, użycie K-u znacznie się zmniejszyło; mimo to jeszcze w r. 1856 do Erancyi wwieziono więcej niż 20000 kgr. tego barwnika. Nazwy: Kermes-beeren, vermillon végétal, graines de kermès, zostały początkowo mylnie nadane owadowi Kermes ilicis, sądzono bowiem, iż są to jagody wyżej wspomnianych roślin.

Kermes w technologii—barwnik farbierski. K. jest w wodzie i spirytusie rozpuszczalny, pod działaniem kwasów staje się brunatnym, a alkaliów—karminowo-czerwonym. Najlepszego K-u dostarcza Prowancya, gorszego—Hiszpania, Włochy, Grecya, Algierya i Marokko. Materyał ten znany był już w Starożytności; wspominają o nim Mojżesz, Pliniusz; używano go jako pierwszej kąpieli farbierskiej do materyj, które miały być zabarwiane purpurą. Gdy sztuka zabarwiania tyryjskiej purpury zaginęła, był to jeden z najważniejszych artykułów wywozowych krajów południowych.—Po Wiekach Średnich, po wprowadzeniu koszenilli, utracił na wartości. Dziś u-żywauy bywa jeszcze do zabarwiania wyrobów cukierniczych, do zabarwiania wina, . likierów. We Francyi używają go do farbowania fezów tureckich, tamże wyrabianych.—K. polski, czyli Czerwiec polski, ob. Czerwiec. W Wiekach Średnich, przed wprowadzeniem koszenilli amerykańskiej, zbierany u nas w znacznej ilości, przedstawiał dosyć poważny artykuł handlu.

Kermes minerale (łac.) albo czerwony siarek antymonu. Należy rozróżniać dwa rodzaje tego preparatu antymonowego: 1) K. niezawierający tlenku antymonu (Stibium sulfuratum rubrum sine oxyde stibico) jest to czysty bezpostaciowy trój-siarek antymonu Sb₂S₃; 2) K. z domieszką tlenku antymonu (Stibium sulfuratum rubrum cum oxyde stibico albo Pulvis Garthusianorum)

Sb,Ss + Sb.₂Os.

Oba preparaty przedstawiają się pod postacią pomarańczowego proszku; różnią się zachowaniem względem kwasu winnego, rozpuszczającego tleuek antymonu. K. mineralny znajdował dawniej zastosowanie w lecznictwie.

Kermesse. Nazwa, nadawana w Belgii, Hollan-dyi i Flandryi francuskiej uroczystościom, odbywającym się w każdej gminie raz do roku, którym towarzyszą wesołe zabawy. Pierwiastkowo K. miały charakter wyłącznie religijny; było to święto patrona parafii lub rocznica poświęcenia kościoła (w kraju Wallonów dziś jeszcze, zamiast Kermesse, mówią „ducasse”, zepsute „dedicace”= poświęcenie). Podczas zabaw stan świecki rej wodził; od czasu Wieków Średnich K. stały się widownią różnego rodzaju wybryków karczemnych. W w. XVI rozpusta dosięgła zenitu, tak, iż Karol V, pod srogą karą, w roku 1531 zabronił dłuższego obchodzenia święta ponad dzień jeden; lecz edykt wzbraniający poszedł w niepamięć. W r. 1786 Józef II, stwier-

Hr.

2Sb₂S₃.Sb₂0₅

Z. w.

M. S.

dziwszy, iż K. były dla klasy rzemieślniczej źródłem znacznych wydatków, naznaczył obchód wszystkich świąt parafialnych na jeden dzień w roku. Środek ten, bardziej, niż wszystkie inne rozporządzenia, mające na celu reformę, zraził do cesarza niższe warstwy ludności; lud przywiązywał więcej wagi do swych uciech, niż do starodawnych instytucyj. Kler potrafił zręcznie skorzystać z tego niezadowolenia, i wkrótce wybuchła rewolucya brabancka (ob. Belgia T. VII str. 310). Obecnie obchód K-ów odbywa się jeszcze z wielką okazałością; organizują turnieje muzyczne, zapasy w strzelaniu i rozmaite gry i przez kilka dni gmina cała szaleje. W niektórych miastach bywają urządzane wspaniałe processye, jak np. w Antwerpii, Mons Tournai i in.

Kermesyt, minerał przypuszczalnie jedno-skośny; kryształy cienkie, igiełkowate, prawie włosiste, skupione w pęczki lub w większe masy włóknisto-promieniowej budowy. Tworzy pseu-domorfozy po błyszczu antymonowym i plagioni-cie. Łupliwość doskonała w kierunku długości igiełek. Twardość 1 do 1.6, ciężar właściwy 4.6. Wiśniowo-czerwony, z takąż samą rysą. Połysk dyamentowy, słabo przeświecający. Skład chemiczny Sb₂S₂0₃; zawiera 74.86% antymonu, 20.04 siarki i 5.0 tlenu. Uważają go za połączenie siarczku i tlenku antymonowego

(70% Sb₂S₃ i 30% Sb₈0₃). W kwasie solnym rozkładny z wydzieleniem siarkowodoru. W ługu potasowym żółtym się staje i rozpuszcza się zupełnie. Płomień dmuchawki zabarwia na zielonawo, ulatnia się i daje na węglu biały nalot. Miejsca występowania: Bräunsdorf, Przybram, Kanada, wszędzie jako produkt rozkładu antymonitu.

Kern Jan, pisarz filozoficzny niemiecki z drugiej połowy XVIII w., urodzony w Geisslingen w okolicach Ulmu w Wirtembergii w r. 1756, profesor logiki i metafizyki w mieście rodzin-nem— pozostawił wiele dzieł z zakresu filozofii, pisanych przeważnie w duchu Kanta. Najważniejsze z nich są w następujących przedmiotach: Człowiek (Norymberga 1785); O Wolności myśli, sumienia, słowa i druku (Ulm 1786); Bóg według zasad filozofii krytycznej (Ulm 1796); Nauka psychologii doświadczalnej (Przewodnik nauk.; Ulm 1797). Napisał także dzieło treści polemiczno-religijnej o katolicyzmie i protestantyzmie, rozważanych we wzajemnym do siebie stosunku (Ulm 1792). K. należał do szkoły t. zw. „eklektyków powstałych z Kanta”.

Kern Wincenty von (* w Hradcu Styryjskim d. 20 stycznia r. 1760 — f w Wiedniu d. 16 kwietnia r. 1829), znakomity chirurg wiedeński, który z cyrulika wyrobił się na profesora chirurgii.—Cyrulictwa wyuczył się K. w mieście rodzinnem i w Judenburgu, następnie zawód ten uprawiał w Salzburgu, Tryeście i w Wenecyi. Bawiąc we Włoszech wyuczył się biegle po włosku i po francusku, pracując przytem nad wykształceniem się w chirurgii, oraz w innych Dau-kach, których brak odczuwał. W r. 1783 przybył do Wiednia i otrzymał tam zajęcie w szpitalu St. Marxer Hospital; w roku następnym złożył egzamin i został magistrem chirurgii oraz położnictwa. Wskutek polecenia Leber a (ob.), wkrótce potem chory książę sasko-hildburghau-ski mianował K-a swym chirurgiem przybocznym, stanowisko to atoli zajmował on niedługo, ponieważ książę umarł. Wtedy K. puścił się w podróż po Niemczech i Francyi, zwiedzając kliniki i szpitale tamtejsze i badając ich urządzenia. W r. 1786 stanął z powrotem w Wiedniu i wstąpił do uniwersytetu, który mu w r. 1790 przyznał dyplom doktora chirurgii, poczem K. osiadł w stolicy, zajmując się wykonawstwem swej sztuki. W r. 1795 został chirurgiem zakładu dla głuchoniemych; w dwa lata później powołano go na profesora chirurgii i położnictwa do c.-k. liceum w Lublanie, gdzie wykładał lat ośm. W r. 1799 osiągnął w Wiedniu dyplom doktora medycyny. W r. 1805 przeniósł się znów do Wiednia, gdzie otrzymał katedrę chirurgii praktycznej oraz dyrekcyę kliniki chirurgicznej. Na stanowisku tern przyczynił się niemało do podniesienia i uświetnienia wydziału lekarskiego, wiedeńskiego; między innemi założył bogatą bibliotekę przy klinice swej, oraz od r. 1808 kwitnący dotąd zakład operacyjny (Ghir. Opererationsin-stitut), z którego wyszło tylu chirurgów dzielnych. W r. 1824, dla ulżenia sobie, ustąpił dobrowolnie z kliniki, wykładając nadal jeno chirurgię teoretyczną. W roku następnym otrzymał szlachectwo dziedziczne i zarazem był mianowany c.-k. rzeczywistym chirurgiem przybocznym; nakoniec w r. 1829, krótko przed śmiercią, otrzymał godność wicedyrektora wydziałów lekarskiego i weterynaryjnego w Wiedniu.—K. należy do rzędu najświetniejszych chirurgów niemieckich, a zasługi wielkie położył zwłaszcza upraszczając i ulepszając sposoby leczenia ran; za osobliwszą zaletę policzyć mu też trzeba, iż, żyjąc w czasach panowania w Niemczech syste-matów lekarskich, nieraz aż nadto fantastycznych, zawsze umiał zachować trzeźwość poglądów swych, opierających się, nie na z góry powziętych, mniej lub więcej filozoficznych poglądach, lecz jedynie na doświadczeniu zdro-wem i na spostrzeganiu sumienuem i umiejęt-nem.—K. był pisarzem płodnym i zbogacił literaturę chirurgiczną pracami bardzo cennemi; z pomiędzy nich na wyszczególnienie zasługują: „Bemerkungen über den Gebrauch der Bäder” (Lubiana 1802); „Annalen der chirurg. Klinik an der hohen Schule in Wien” (Wiedeń T. I 1807, T. II 1809); „Avis aux. chirurgiens pour les engager à accepter et d’introduire une méthode plus simple, plus naturelle et moins dispendieuse dans le pansement des blessés” (Wiedeń 1809, wyd. 2-e 1824; przekład niem. Sztutgard

636).

1815).

1810); „Ueber die Handlungsweise bei Absetzung der Glieder” (Wiedeń 1814; wyd. 2-e 1826): „Die Steinbeschwerden der Harnblase, ihre verwandten Uebel und der Blasenschnitt bei beiden

Geschlechtern” (tamże 1828, z 9 tabl.); „Ueber die Anwendung des Glüheisens bei verschiedenen Krankheiten” (tamże 1828); „Die Leistungen der chir. Klinik an der hohen Schule zu Wien vom 18 April 1805 bis dahin 1824” (zbiór nadzwyczaj cennych spostrzeżeń) i „Abhandlungen über die Verletzungen am Kopfe und die Durchbohrung der Hirnschale” (tamże 1829).— Por. „Allgem. Deutsche Biographie” (T. XV str.

Dr j. p.

Kern Wilhelm, pisarz filozoficzny z końca XVIII i pocz. XIX w., ur. r. 1760 w Lünebur-gu, profesor filozofii w Getyndze. Pod wpływem Schellinga opracował; Program filozofii (Getynga 1802); Gnoseologię (Teorya poznania; t-że 1803); Teoryę powszechnego prawa narodów (t-że 1803); Analizę transcendentalnej filozofii krytycznej (tamże 1806); Metamatematykę (tamże 1812); Systemat Metagnostyki (tamże

M. S.

Kem Jakób Konrad, mąż stanu i dyplomata szwajcarski (* 11 czerwca 1808 w Berlingen w kantonie Turgau—+ 14 kwietnia r. 1888 w Zürychu). Ukończywszy gimnazyum w Züry-chu, odbywał wyższe studya na wszechnicach w Bazylei, Berlinie, Heidelbergu i Paryżu. Z o-trzymanym w Heidelbergu stopniem doktora praw (1830) powrócił do Szwajcaryi. Współobywatele w Turgowii wprowadzili go do Wielkiej Rady Kantonalnej, oddali mu kierunek o-światy, powołali go na urząd prezesa sądu najwyższego, a wreszcie wydelegowali do ówczesnej rady związkowej (Tagsatzung). K. odznaczył się w tern zgromadzeniu energią, z jaką bronił gościnności, okazanej przez jego rodzinny kanton Ludwikowi Napoleonowi Bonapartemu po zamachu sztrasburskim (1838). Brał wówczas udział czynny i dodatni w redagowaniu praw cywilnych i karnych. Do zgromadź, powyższego należał od 1833 —1848. Odegrał ważną rolę w związku w sprawie Sonderbundu. W ostat-tniej chwili przed wojną 1847 polecono mu nakłonić związek kantonów katolickich do zgody, a po upadku Lucerny włożono nań obowiązek reprezentowania Konfederacyi w tym kantonie aż do ustalenia się nowego rządu. K. przyłożył się wielce do wypracowania konstytucyi związkowej z r. 1848. Był prezydentem Rady Narodowej, następnie Rady kantonów. Wysłany z pilną missyą do Wiednia jako poseł pełnomocny w roku 1848, był świadkiem rozruchów z d. 7 października oraz zamordowania ministra wojny Latour’a. Gdy obsadzano urzędy, utworzone przez Konstytucyę 1848 r., K-a powołano na prezydenta trybunału związkowego, a w r. 1854 na prezesa rady szkolnej Związkowej. W tym charakterze przy powstawaniu szkoły politechnicznej związkowej w Ziirychu, która nader szybko doszła do stanu kwitnącego, K. ważne wyświadczył usługi. Podczas wybuchu powstania rojalistycznego w Neuchâtel w r. 1856 K-a wysłano z missyą nadzwyczajną do Paryża w sprawie pośrednictwa Napoleona III. Wskutek tego zatargu księstwo Neuchâtel uzyskało absolutną niepodległość, a Prusy zrzekły się zupełnie swych roszczeń. K. złożył dowód wielkiej zręczności dyplomatycznej w rozwiązaniu kwestyi Neuohâtelskiej: to też w r. 1857 powołany został przez władze związkowe na przedstawiciela Szwajcaryi w Paryżu i tu przebył lat 25. D. 20 listopada r. 1882 opuścił swoje stanowisko z powodu nadwątlonego zdrowia. Do najważniejszych czynów K-a zaliczyć należy: uregulowanie, po upływie pół wieku, zatargu, dotyczącego doliny Dappes; zneutralizowanie Sa-baudyi; zabiegi, czynione w celu zapobieżenia wojnie 1870—1 r.; występowanie jego, jako najstarszego zpośród członków ciała dyplomatycznego, podczas bombardowania Paryża, które powstrzymać pragnął; wreszcie rokowania tyczące się traktatów między Francyą a Szwajcaryą. Po swem ustąpieniu z Francyi otrzymał od rządu francuskiego liczne dowody sympatyi. Ostatnie lata swego życia spędził w Ziirychu. Zostawił: „Souvenirs politiques 1838 — 1883 e (Bern 1887; przekł. niem. Frauenfeld 1887). O nim: Kesselring „Dr J. C. Kern” (Frauenfeld 1888). Hr.

Kern Karol Ferdynand (* w Eisenach d. 7 czerwca r. 1814—f w Möckern pod Lipskiem d. 9 grudnia r. 1868), pedagog i lekarz wielce zasłużony. K. początkowo przysposobił się na nauczyciela ludowego, wcześnie jednakże zajął się już z zamiłowaniem wielkiem wychowywaniem i uczeniem dzieci umysłowo upośledzonych, a z czasem stał się jedną z największych powag w tym zawodzie. Aby w kierunku tym nabrać wprawy i doświadczenia, pracował lat kilka w zakładach dla głuchoniemych w Wej-marze i Lipsku. W r. 1839 otworzył na własną rękę w Eisenach zakład wychowawczy dla głuptaków i dzieci wogóle umysłowo niedołężnych, do którego przyjmował również i głuchoniemych. W zakładzie swym, prowadzonym wzorowo, miewał też wykłady dla nauczycieli, pragnących się obeznać ze sposobami nauczania dzieci głuchoniemych lub wadami mowy dotkniętych. Zakład swój, zażywający powodzenia coraz większego, przeniósł w r. 1847 do Lipska, gdzie też zapisał się do wydziału lekarskiego i w r. 1852, po obronieniu rozprawy „De fatui-tatis cura medica et paedagogica consocianda”, dyplom doktorski osiągnął. — Tymczasem dom wychowawczy jego, noszący nazwę urzędową „Erziehungs-, Unterrichts- und Pflegeanstalt für Schwach- und Blödsinnige”, nabierał sławy coraz szerszej i głośniejszej, pomimo, że K., człowiek niezmiernie prawy i sumienny, unikał nawet cienia reklamy wszelkiej; trzeba więc było pomy-

śleć o pomieszczeniu obszerniejszem. W r. 1854 przeniósł zatem K. zakład do Gohlis pod Lipskiem, a gdy i tam wkrótce zapanowała ciasnota w r. 1859 do poblizkiego Möckern, gdzie dotąd pod zarządem syna jego kwitnie.—K. duszą całą oddany zakładowi swemu, nie miał czasu do zabawiania się piórem i, oprócz rozprawy doktorskiej, ogłosił jedną tylko pracę znakomitą o wychowywaniu dzieci umysłowo upośledzonych w „Allgem. Zeitschrift für Psychiatrie” (1855, T. XII str. 521 i nast.), do dziś należącą do najcenuiejszych w swoim rodzaju.— Por. życiorys K-a i ocenę działalności jego przez E. A. Meissnera w „Allgem. Zeitscbr. f. Psychiatre”

Dr J. P.

M. S.

Kern Jan Henryk Gaspard, oryentali-sta hollenderski (* 6 kwietnia 1833 na wyspie Jawie), otrzymał wychowanie w Hollandyi, poświęcał się studyom uniwersyteckim w Lejdzie i pod kierunkiem Webera w Berlinie, gdzie zajmował się przeważnie sanskrytologią, od 1858 do 1862 wykładał w Ateneum w Maastricht, następnie objął katedrę sanskrytu w Benares, a w r. 1865 został wezwany do objęcia katedry w Lejdzie. Przeważnie pracował w dziedzinie sanskrytu i języków malajskich, co mu jednak nie przeszkadzało prowadzić badania nad prawem salickiem i narzeczem Franków salickich, a nawet nad germanistyką. Był to umysł rozmiłowany w ścisłych naukach matematycznych, i dlatego w jego badaniach faktów historycznych i religijnych widoczny jest wpływ metodyki ścisłej nauk astronomicznych; można mu poniekąd zarzucić zbytni pociąg do systematyzowania, co jednak wcale nie zmniejsza wartości, treściwości i pewności jego badań. Oprócz swego współ-pracownictwa w układzie wielkiego petersbur-

28; 11 tomów).

(T. XXVI str. 261 i 869).

Kern Herman, zwolennik filozofii Herbarta, pedagog (* 1823 w Jüterborg — f 1891 w Bruneck w Tyrolu). Przez Drobischa i Harbenstei-na w Lipsku nakłoniony do systematu Herbarta. W r. 1846 nauczał w Pedagogium król. w Halli. W latach 1853—6 jako nauczyciel gimnazyalny w Koburgu redagował wychodzące tamże „Pädagogische Blätter”; w r. 1865 objął ster szkoły przemysłowej w Louisenstadt w Berlinie. W r. 1891 usunął się ze służby. W czasach młodzieńczych, kiedy zajmował się filozofią, o-głosił: „De Leibnitii scientia generali commenta-tio” (Halla 1847) oraz Przyczynek do usprawiedliwienia metafizyki Herbartowskiej (Koburg 1849). Głownem jego dziełem, na zasadach pedagogicznych Herbarta opartem, jest „Grundriss der Pädagogik” (Berlin 1873; wyd. 4-e 1887). W po-mienionych: „Pädagogische Blätter” pomieścił K. wiele godnych uwagi rozpraw z zakresu pedagogii. Był jednym z gorliwszych propagatorów pedagogiki Herbarta w krajach niemieckich. Przyjęła się ona w Austryi; natomiast w Niemczech dopiero powoli i z trudem zdobywała dla siebie uznanie.

skiego słownika sanskryckiego pozostawił liczne rozprawy o napisach i dziełach jawajskich (Ka-wi), zwłaszcza w czasopiśmie „Tijdschrift voor Indische taalland en volkenkuude”. Z dzieł tyczących się indologii wymienimy: wydanie astrologicznego dzieła „Brihat-Samhitâ” Barâhamiry (Kalkuta 1865), które w 1870 ukazało się w aug. tłóm.; wydanie „ Aryabhatîya” z kommentarzem Bhatadîpibâ (po ang. Lejda 1874); rozprawę „Over de jaartelling der zuidelijke Buddhisten (Amsterdam 1873); następnie „Geschiedenis van het Buddisme in Indië” (2 t. Harlem 1881—83, przetł. na niem. przez H. Jacobiego Lipsk 1882—

1884), wydanie „Jâtâkamâlâ“ (Boston 1891), wydanie i tłóm. „Wrtta sanóaya” (Lejda 1875), „Eene indische sage in jawaansch gewaad” (Amsterdam 1876). Z dzieł poświęconych innym dziedzinom filologicznym zauważymy: „De Fi-djitaal vergeleken met hare verwanten in Indonésie eu Polynesie” (tamże 1886), „Glossen in der Lex salica” (Haga 1869), „Notes on the Fran-kish words” (w wyd. „Lex. Salica”, sporządzo-nem przez Hessela, Londyn 1880) i t. d. ms-

Kem Teodor Gothart, kawaler (Ritter) historyk (* 5 maja 1836 w Bruneck w tyrolskie, Pusterthal—f 18 listop. 1873 w Veyteaux nad jez Genewskiem). Po ukończeniu gimnazyum jezuic kiego w Inspruku od r. 1855 oddawał się nau kom historycznym w Heidelbergu, Getyndze i Mo nachium jako uczeń Haussera, Waitza i Sybla W r. 1859 rozpoczął opracowywanie kronik miej skich Norymbergi dla komissyi historycznej w Mo nachium. W r. 1865 habilitował się we Frei burgu w Br.; w r. n. został nadzwyczajnym w 1871-m zwyczajnym profesorem historyi. Zda niem krytyki w 5-tomowym zbiorze kronik no rymberskich „Nürnbergische Chroniken” (Lipsk 1862—74), wydanym przez Hegela, najlepiej o-pracowanemi są wyszłe z pod recenzyi K-a, i on też najwięcej do tego zbioru dostarczył. Po śmierci już historyka wydano jego „Geschichtliche Vorträge und Aufsätze” (Tübinga 1876).

Kerner Jan Szymcn, przyrodnik niemiecki (* 26 lutego r. 1755 w Kirchheimie — f d. 13 czerwca r. 1830 w Sztutgardzie). Z prac jego, jakie na stanowisku profesora botaniki wydał, wymienić należy jako najważniejsze: „Handlungsprodukte aus dem Pflanzenreich” (Sztutgard 1781 — 86); „Abbildung aller ökonomischen Pflanzen” (t-że 1786—96; 8 tomów); „Beschreibung und Abbildung der Bäume und Gesträuche welche im Herzogtum Wirtemberg wild wachsen” (tamże 1788); „Darstellung ausländischer Bäume und Gesträuche, welche in Deutschland in Freien ausdauern” (Lipsk 1896); „Hortus sempervirens” (Sztutgard 1795—1830); „Le Raisin” (Sztutgard 1803 — 15; 12 tom.); „Les Melons” (t-że 1810); „Genera plantarum selectarum” (tamże 1811—

K. K-6.

Kerner Jerzy, entuzyastyczny zwolennik Wielkiej Rewolucyi Francuskiej, lekarz-wykonaw-

ca, brat Justyna (* 9 kwiet. r. 1770 w Lud-wigsburgu wirtemberskim — f 7 kwiet. r. 1812 w Hamburgu). Syn radcy rządowego i „oberamt-mana”; uczył się w sztutgardzkiej szkole Karola. Wkrótoe po wyjściu z niej poleciał do Paryża na re-wolucyę i przyglądał się jej w stolicy od 1791—95. Od r. 1795 był sekretarzem przy Reinbardzie K. F. (ob.), na służbie polityki francuskiej w Niemczech. Wyczuwszy wszakże monarchiczne zamysły Bonapartego, porzucił swe stanowisko i osiadł w Hamburgu od r. 1803 jako lekarz. Zawodowi swemu oddawał się z zamiłowaniem filantro-pijnem; nadszarpał też zdrowie, wstrząśnięte już zgryzotami rozczarowania co do szczęścia, jakiem Rewolucya miała obdarzyć Ludzkość, a w szczególności Niemcy. Była to natura zapalna, wybuchowa, a szczera, szlachetna. Godną ocenę jej dał brat-poeta w ujmujących swoich opowiadaniach „Bilderbuch aus meiner Knabenzeit” (ob.). Jest to główny zasób do życiorysu. O K-e nadto: Wohlwill „Georg K., ein deutsches Lebensbild” (Hamburg 1886).

Zerner Andrzej Justyn Krystyan (* w Ludwigsburgu d. 18 września roku 1786—f w Weinsbergu d. 21 lutego r. 1862), lekarz głośny jako spirytystą, oraz poeta przez ziomków swych ceniony. W r. 1804 wstąpił w Tybindze do wydziału lekarskiego i tamże w r. 1808, po obronieniu rozprawy „De functione singularura partium auris” dyplom doktorski uzyskał, poczem do r. 1810 podróżował w celach naukowych po Niemczech i Austryi, a zabawiając najdłużej w Hamburgu i Wiedniu. Powróciwszy z wycieczki przydłuższej, osiadł, by zająć się wykonawstwem lekarskiem w Dürrmenz, ale już w r. 1811 przeniósł się do Wildbadu, chcąc zostać tam lekarzem zdrojowym; w tymże roku ogłosił, prócz rozprawki „Das Wildbad im Königreich Württemberg” (Tybinga 1811; wyd. 4-e tamże 1839), pierwsze poezye swe. W roku 1812 przesiedlił się do Welzheimu, gdzie przebywał do r. 1815, w którym został w Gaildorfie lekarzem okręgowym (Oberamtsarzt), a w cztery lata później takież samo stanowisko zajął w Weinsbergu i tam już przemieszkał do śmierci, urzędował zaś do r. 1851.—K. był lekarzem niewątpliwie zdolnym i z nauką dostatecznie obeznanym, jak świadczą o tem prace jego drukiem ogłoszone, zwłaszcza zajmujące się jadem napotykanym w wędlinach; o przedmiocie tym pisał w „Tübinger Blätter” (r. 1817) i w ..Zeitschrift” Henk ego (r. 1822 i 1824), a nadto w książkach: „Neue Beobachtungen über die in Württemberg so häufig vorfallenden tödtlichen Vergiftungen durch den Genuss geräucherter Würste” (Tybinga 1821) i „Das Fettgift oder die Fettsäure und ihre Wirkungen auf den thierischen Organismus etc.” (Stuttgart i Tybinga 1822). Rozgłosu szerokiego wszakże nabrał głównie jako jeden z najwybitniejszych zwolenników spirytyzmu (ob.), którym zajmował się gorliwie, a pisał o nim wiele. Z dzieł jego do sprawy tej dotyczących przytaczamy: „Geschichte zweier Somnambulen etc.” (Karlsruhe 1824); „Die Seherin von Prevorst. Eröffnungen über das innere Leben des Menschen und über das Hineinragen einer Geisterwelt in die unsere” (Stuttgart i Tybinga 1829; wyd. 4-e 1846; przekład polski W. Mat us z e ws kie go, Warszawa 1832, 2 tomy); „Blätter aus Prevorst. Originalien und Lesefrüchte für Freunde des inneren Lebens” (12 zeszytów, 1831 —1839) i jako ciąg dalszy wydawnictwa tego „Magikoo. Archiv für Betrachtungen aus dem Gebiet der Geisterkunde und des magnetischen und magischen Lebens” (1840—1853, 5 tomów); „Geschichte Besessener neuerer Zeit” (1824; wyd. 2-e 1835); „Gesch. des Thomas Ignaz Martin, Landmannes zu Gallardon, über Frankreich und dessen Zukunft” (1835); „Eine Erscheinung aus dem Nachtgebiete der Natur” (1836); „Nachricht von dem Vorkommendes Be-sessenseyns” (1836); „Die somnambulen Tische” (1853) i „Fr. A. Mesmer der Entdecker des tliie-rischen Magnetismus” (1856). — K., skłouny do mistycyzmu, już wcześnie był poznał t. z w. „Magnetyzm zwierzęcy”, wynaleziony przez Mes-mera (ob.) i badał objawy jego z zamiłowaniem, jeszcze zanim stał się spirytystą stanowczym, do czego najwięcej przyczynił się pobyt dwuletni (r. 1828 i 1829) w domu jego Fryderyki z Wannerów Hauffowej znauej pod przezwiskiem „Jasnowidzącej z Prevorst”, historyczki, która jako medium (ob.) nie miała równej sobie w wieku XIX, a do takiego stopnia umiała oszołomić umysł K-a, że opanowała go całkiem. W kierunku tym wywierał też wpływ niemały na niego zaprzyjaźniony z nim profesor tybińgeński K. A. A. Eschenmeyer, oraz mistyk koloński J. J. Görres (ob. te wyrazy).— Czas wydania książki o „Jasnowidzącej” stanowi epokę w życiu K-a; odrazu stał się wtedy głośnym, tembardziej, że równocześnie prawie zasłynął też jako liryk wcale niepośledniej miary. Dom jego w Weinsbergu stał się celem pielgrzymek podróżnych najrozmaitszych, uczonych, poetów, mistyków, światowców zabobonnych, pań histerycznych, chorych żądających od niego uzdrowień cudownych i t. p.— Chcąc nie chcąc, wyrósł K. w czasie krótkim na wodza spirytyzmu w Niemczech i coraz więcej zagłębiał się w toni złudzeń i zabobonu, popierając i krzewiąc wiarę w duchy pokutujące, w opętanie przez dyabła, czary, jasnowidzenie i mistycyzm magiczny. O ile mu to w kołach pewnych zjednywało stronników zagorzałych, wielbiących go do przesady, o tyle śoiągało też na niego napaści przeciwników, nie zawsze zasłużone i sprawiedliwe. Napiętnowano go mianem zacofańca politycznego i religijnego, sprzymierzeńca obskurantyzmu najohydniejszego, zrobiono go nawet oszustem bezczelnym, wyzyskującym łatwowierność ubogich duchem. Bezstronność atoli, ubolewając nad zbo-

str. 232).

czeuiami zabobonnemi człowieka bądź co bądź tak zdolnego, obdarzonego przymiotami umysłu i smaku dobrego, przyznać musi, że K. działał i pisał zawsze w wierze najlepszej, że czasami mógł być sam ofiarą podstępu i oszustwa, ale że nigdy i nikogo umyślnie i świadomie otumanić nie usiłował. Nie był to w żadnym razie matacz w rodzaju Cagliostra (ob.), lub jemu podobnych, ale człowiek skłonny do mistycyzmu zabobonnego, obdarzony umjsłem poetycznym, uganiającym się za cudownością, nie umiejącym krytycznie i trzeźwo badać zjawisk spostrzeganych przez siebie i przyjmującym pozory łudzące za prawdę dowiedzioną.—Wspomnieć tu jeszcze trzeba, iż jako pisarz oddał też usługi pewne dziejom geografii oraz etnologii ojczystej swej Wirtembergii.—Por. „Allgem. Deutsche Biographie” (T. XV str. 643); J. Pagel „Gescb. der Mediein” (Berlin 1898, Cz. I, str. 327) i A. Lehman „Aberglaube und Zauberei” (Stuttgart 1898, str. 226 — 230; przełożył zduńskiego Petersen); sporo wiadomości biograficznych podaje D. F. Strauss w „Kleinere Schriften. Neue Folge” (Berlin 1866, str. 298 — 332); spis prac lekarskich K-a znajduje się w Callisena „Med. Schriftsteller-Lex.” (T. X str. 159 i T. XXIX

Dr j. p.

K. jako poeta jest zależnym od Uhlanda, z którym w Tubindze już związał się przyjaźnią. Umiał doskonale, łudząco uderzać w ton pieśni ludowej; umiał upoetyczniać życie i użycie, jak np. w śpiewanej poza granicami Szwabii „Wohlauf noch getrunken den funkelnden Wein”; dał też kilka wybitniejszych utworów z epiki romantycznej, jak: „D. reichste Fürst”, „Kaiser Rudolfs Ritt zum Grabe”, „Vogelweid” i in. W „D. Schwäbische Dichterschule” scharakteryzował poetycznie pieśń i życie Szwabii, którą sam zarówno gościnnością swoją na zameczku Weibertreue pod Weinsbergiem, jak i poezyami, ożywiał, a z której wówczas głos Uhlanda po całych Niemczech się rozlegał. Z pierwszej młodości prozą „Reiseschatten von dem Schattenspieler Lux” (1811) najwyżej są cenione. U-twór „Vier wahnsinnige Brüder”, z dreszczem przejmującemi okropnościami, począł się wśród majaczeń somnambulizmu i demonomanii. W latach 1812—3 K. wespół z Uhlandem i Schwaben! wydawał „Poetischer Almanach” i „Deutscher Dichterwald”; wiele tu pomieścił najpiękniejszych swych pieśni. Po raz pierwszy wydał utwory swe osobno w r. 1826 (wyd. 5-e jako „Lyrische Gedichte” Stuttgart 1854). Obok tego zbioru stoi drugi, „Dichtungen” (t-że 1834, wyd.

3-e t-że 1841, 2 t.), obejmujący i prozę. W starości już opisał K. powabnie swą młodość w „Bilderbuch aus meiner Knabenzeit” (Brunświk 1849, Sztutgard 1886). W późnych już latach wydał „Letzter Blütenstrauss” (1832). Napróżno żegnał się w nim z poezyą: w r. 1859 ukazał się nowy zbiór, „Winterblüten”. Wybór pism poetycznych wydano w r. 1878 w Sztutgardzie w 2-ch tomach, uzupełnionych przez dziwaczne „Kleksographien” (t-źe 1890). O nim: Nieth-hammer M. „J. Körners Jugendliebe u. mein Vaterhaus” (Stuttgart 1877); Reinhard „J. K. u. d. Kernerhaus zu Weinsberg” (wyd. 2-e Tübin-ga 1886); Rümelin „J. K.” („Allg. Ztg” 1862); Mayer K. „L. Uhland, seine Freunde u. Zeitgenossen” (Stuttg. 1867, 2 t. Są tu listy i poe-zye K-a); Du Prel „J. K. u. d. Seherin v. Pre-vorst” (Lipsk 1886); Strauss D. w „Ges’am. Schriften” t. I (Bonn 1876).

Kerner Teobald, lekarz i poeta niemiecki (* 14 czerwca 1817 w Gaildorf), syn Justyna K-a. Wydał ważny do historyi życia literackiego Wirtembergii przyczynek „D. Kernerhaus u. seine Gäste” (Sztutgard 1894). Poetyczne jego utwory: „Gedichte” (Jena 1845, Sztutg. 1852); „Prinzessin Klatschrose” (Sztutg. 1851); „Aus d. Kinderleben” (t-że 1852); „Natur u. Frieden” (wyd. 2-e Frankfurt n/M. 1861); „Tragische Erlebnisse” (Hamburg 1864). Zbiór ogólny: „Gesammelte Dichtungen” (Sztutg. 1879). K. napisał komedyę „Pastor Staber oder d. neue A-hasver” (1888).

Kerner von Marilaun Antoni (* 12 listopada 1831 w Mautern [Austrya dolna]). Studya uniwersyteckie odbywał na wydziale lekarskim w Wiedniu, poczem przez 2 lata zajmował się praktyką, aż w r. 1855 został profesorem w wyższej szkole realnej (Oberrealschule), a w r. 1858 —profesorem botaniki w wyższej szkole technicznej w Budzie. Na tern stanowisku odbywał dalekie wycieczki botaniczne, badając nieznane doówczas pod względem florystycznym okolice górskie na granicy Węgier i Siedmiogrodu, a także Bakoński Las i dorzecze Cisy. Owoce tych badań wyłożył K. w pracach swych: „Pflanzenleben der Donauländer” (Inszpruk 1863) i „Vegetationsverhältnisse des mittlern und östlichen Ungarn und Siebenbürgen” (tamże 1875). W r. 1860 K. otrzymał katedrę historyi naturalnej w uniwersytecie w Inszpruku. Odtąd oddał się on badaniom flory alpejskiej, szczególniej jej geograficznego rozsiedlenia; w tym celu założył ogród doświadczalny wśród wyżyn alpejskich i określił przeszło 1000 linij demarka-cyjnych za pomocą pomiarów barometrycznyoh. Ku podniesieniu gospodarstwa w Alpach założył odpowiednią stacyę doświadczalną. W r. 1878 otrzymał katedrę botaniki i objął dyrekcyę ogrodu botanicznego i muzeum w uniwersytecie wiedeńskim. Z prac jego szczególniej wielką wagę dla botaniki mają: „Flora der Bauerngärten in Deutschland” („Verhandlungen der Zoologisch-botanischen Gesellschaft” 1855); „Die niederösterreichischen Weiden” (Wiedeń 1860); „Studien über die obern Grenzen der Holzpflanzen in den Oesterreichischen Alpen” („Oesterr. Revue” 1863—67); „Kultur der Alpenpflanzen” (Inszpruk 1864); „Herbarium österreichischer

K. K-ć.

i Józef.

landzie.

K. K-6.

Weiden” (tamże 1863—70); „Die Alpenwirtschaft in Tirol” (Wiedeii 1868); „Der botanische Garten in Innsbruck (wyd. 2-e Inszpruk 1869); „Die Abbängikeit der Pflanzengestalt von Klima und Boden” (t-źe 1869); „Die natürlichen Floren im Gelände der Deutschen Alpen” (Jena 1870); „Die Schutzmittel des Palleus gegen die Nachteile vorzeitiger Befruchtung” (Inszpruk 1873); „Ueber die Bedeutung der Asyngamie für die Entstehung der Arten” (tamże 1874); „Die botanischen Gärten” (t-że 1874); „Geschichte der Aurikel” (Monachium 1875); „Die Schutzmittel der Blüten gegen unberufene Gäste” (Wiedeń 1876; wyd. 2-e Inszpruk 1879); „Illustriertes Pflanzenleben” (Lipsk 1887—91, 2 t.).

KerniÓW, ob. Kierniów.

Kerntopf Jan (* 1812 w Bydgoszczy — fr. 1883 w Warszawie), fabrykant fortepianów i pianin w Warszawie. Przybywszy do Warszawy w osiemnastym roku życia, wstąpił na naukę do najpoważniejszej podówczas w tem mieście fabryki fortepianów Buchholtza i Mannlinga. W kilka jednak miesięcy później K. przerwał naukę i zaciągnął się w szeregi b. wojsk polskich, z któremi odbył całą kampanię wojenną w roku 1831. Po uciszeniu się burzy politycznej młody K. powrócił do swych zajęć i w r. 1839 naukę zawodową ukończył, poczem założył fabrykę własną. Ta fabryka istniała początkowo przy ulicy Elektoralnej, następnie, od r. 1841 — 86, przy placu Krasińskich, pod firmą „Jan Kerntopf”; od 1886 przeniesiona została na ul. Miodową, do dawnego pałacu Chodkiewiczów. Pracując wytrwale nad udoskonaleniem konstrukcyi fortepianów, K. zbudował w r. 1853 pierwszy krajowy fortepian koncertowy systemu belgijskiego; w r. 1856 na wystawie, urządzonej w b. pałacu namiestnikowskim, instrumenty firmy „Kerntopf” zwróciły już na siebie powszechną uwagę. W dwa lata później wszyscy pianiści polscy grywają publicznie na fortepianach tej firmy. W r. 1862 K. buduje pierwsze w kraju pianino, a r. 1872 fortepian konstrukcyi amerykańskiej, z całą ramą metalową, agrafami, strunami krzyżowemi, z mechaniką angielską i repetycyą. Odtąd fabryka zrywa z tradycyą budowy fortepianów z mechaniką wiedeńską i trzyma się stale systemu amerykańskiego. W r. 1878 do współki wstępuje najstarszy syn K-a, Edward; od t. r. fabryka istnieje pod firmą „J. Kerntopf i Syn” i zdobywa sobie coraz większe uznanie. Pierwsze odznaczenie otrzymuje na wystawie w Moskwie (medal srebrny); następne na wystawie przemysłowo-rolniczej w Warszawie w r. 1885 (medal złoty); na wystawie, urządzonej przez warszawskie muzeum przemysłu i rolnictwa („dyplom uznania” — nagroda najwyższa); na wystawie w Paryżu r. 1889 (wielki medal złoty), wreszcie medale złote na wystawie w Niższym Nowogrodzie w r. 1896 i w Kijowie r. 1897. Po śmierci Edwarda K-a w r. 1901 na czele

BnoykL Powie, Hu*tr. Ze» 278. T. XXXY.

firmy stanęli dwaj jego młodsi bracia: Henryk

A. Pol.'

Kerolit, minerał składu H₆Mg₂Si₂0₉ (bezwodnika krzemowego 47.27⁹/₀, tlenku magnowego 31.48, wody 21.25°/₀)- Zbite masy; mniej lub więcej przeświecający, biały lub białawo-żółty, czasami czerwonawy, zielonawy, szarawy. Połysk słaby, pomiędzy tłustym a szklistym. Twardość wyżej nad 2; łatwo pryska. Odłam pła-sko-muszlowy. W dotknięciu tłustawy, do języka nie przylega. Ciężar właściwy około 2.3. Pod mikroskopem wykazuje budowę włóknistą. W płomieniu dmuchawki topi się w krawędziach na białą emalię, w kolbce daje wodę, w kwasach rozkładny. Znany w kilku miejscowościach Szląska, około jeziora Itkul i w Mary-

z. w.

Kerona, rodzaj wymoczków (Infusoria), zaliczonych do rzędu Hypołricha, do podrzędu Oxy-trichidae. Rodzaj ten, z charakterystyczną ner-kowatą budową ciała, które ku tyłowi jest nieco zaostrzone i pozbawione rzęs, tak czołowych jak i odbytowych; obejmuje jeden tylko gatunek K. polyporum Ehrbg (0.14 — 0.22 mm.), spotykany w wodzie słodkiej jako pasożyt Stułki wodnej (Hydra viridis), najczęściej razem z innym pasożytem Trichodina pedicularis.

Keroplastyka, ob. Ceroplastyka.

Kéroual lub Kéroualls Ludwika Renata, de, księżniczka Portsmouth i Aubigny (* 1649 wpobliżu Brestu—f 14 listopada 1734 w Paryżu), córka Wilhelma de Penancoet. Była panną honorową Henryki Angielskiej (Henriette d’Angl.), której towarzyszyła do Anglii podczas rokowań w Dover o przymierze. Piękność panny K. wywarła wrażenie na Karolu II, który ją mianował damą honorową królowej Katarzyny. W domu u lady Arlingtou K. została jawną metresą królewską. Gdy nieco później (paźdz. 1671) Karol II wypowiedział wojnę Hollandyi, panna K. pamiętała o tem, co zawdzięcza królowi Fran-cyi. D. 29 lipca t. r. powiła syna, Karola de Lennox, mianowanego księciem Richmondu już w roku 1673. Uzyskawszy od Karola II tytuł księżny Portsmouth, otrzymała od Ludwika XIV w r. 1674 lenno Aubigny w Berry. Z samego początku użyła swego wpływu przeciw Buckinghamowi, u którego popadła była w niełaskę. K. była bardzo źle widziana przez Anglików. Podczas ruchu przeciw papistom obie Izby wytoczyły jej proces; w r. 1679 parlament zażądał jej wydalenia. Jej zarzucano szerzenie wpływu francuskiego; królowi — rozrzutność dla niej. Roczna jej pensya wynosiła 40000 f. st., a podarki przewyższały jeszcze znacznie tę sumę. Po śmierci króla przebywała w Whitehall do r. 1688, poczem udała się do Francyi i osiadła w swej ziemi Aubigny, gdzie bywała często w kłopotach pieniężnych. W r. 1718 regent wyznaczył jej pensyę w kwocie 20 000 liwrów, a to przez pamięć na usługi oddane Francyi.—Syn panny K.,

48

Hr.

M. H.

z. N.

R.

z. z.

lee (ob.).

Kerryt, minerał, jeden z produktów rozkładu minerału chlorytu w Karolinie Północnej.

Kersaint Gwidon Franciszek de Coet-

nempren, hrabia de, marynarz francuski (* r. 1707 w siedzibie rodziny tegoż nazwiska, w miejscowości Léon w Bretanii — f znalazł śmierć w morzu 21 listopada 1759). Należał do starego rodu, którego członkowie byli jeszcze Krzyżowcami. Wstąpił do maryuarki w r. 1722. D. 21 października r. 1757 bronił się szczęśliwie wpobliżu Caïquos przeciwko okrętom angielskim, silniejszym, niż jego flotylla. Gorzej mu się wiodło podczas nieszczęsnej bitwy pod Quiberon (21 listop. 1759): statek Tez eus z, którym dowodził K., utonął, i sam on znalazł tutaj śmierć, podobnie jak cała prawie załoga. — O nim: Levot „Biographie bretonne” (1852 —57, 2 tomy).

ks. Richmond, zmarł w r. 1728.— O K.: Forne-ron „Louise de Kéroualle” (1886).

Kerpe, wyspa turecka, ob. Karpathos.

Kerpely Antoni, metalurg węgierski (* r. 1837 w Aradzie), ukończył akademię górniczą w Szczawnicy węgier. (niem. Schemnitz), w r. 1862 otrzymał stanowisko inżyniera huty żelaznej Anina w Banacie, następnie sam wybudował hutę żelazną w Ruszkbergu, której był kierownikiem. W r. 1868 mianowano go profesorem metalurgii w akademii w Szczawnicy, a w r. 1872 został radcą górniczym i otrzymał szlachectwo z tytułem «Ritter von Krassai». Napisał następujące dzieła: „Handbuch über Anlage

u. Einrichtung der Eisenhütten” (Lipsk 1873 — 84); „Ungarns Eisensteiue u. Eisenhüttenerzeug-nisse” (Wieden 1877). Od r. 1865 wydawał „Berichte u. die Fortschritte der Eisenhüttentechnik” i redagował czasopismo hutnicze węgierskie.

Kerpen, miasteczko w powiecie Bergheim-skim pruskiej regencyi Kolońskiej, niedaleko od rzeki Erft, nad rzeką Neffelbach, przy kolei żelaznej do Kolonii (21 kim.); liczy 3 240m-ców, w tern 54 ewangielików i 137 Żydów (r. 1900); kościół katolicki i ewangielicki, synagoga, wyższa szkoła miejska; wyroby pończosznicze.

Kerpicz. Wymysł pseudo-uczonych, chcących wyraz ten wywodzić od używanego przez Ros-syau wyrazu Kir picz i ze znaczenia jego „cegła” wywnioskować „budowniczy”, stąd zaś pałace jakoby przez K-ów wzniesione.

Kerrec, wieś w departam. franc. Morbihan, ob. Karnak.

Kenia Dec., Złotlin, rodzaj roślin z rodziny Różowatych (Rosaceae). Krzewy o liściach całobrzegich i kwiatach żółtych, dosyć dużych, umieszczonych na końcach gałązek.—K.japonica L. (Corchorus japonicus Thunb.,), krzew pochodzenia japońskiego, wcześnie zakwitający, nizki, z gałęźmi żywo-zielonej barwy, z liśćmi jajowato-podłużnemi, podwójnie piłkowanemi, kwiatami przeważnie pełnemi. Odmiana z kwiatami po-jedyńczemi została później wprowadzona.

Kerrinck, ob. Keerincx.

Keny, południowo-zachodnie hrabstwo w Ir-landyi, w prowincyi Munster, między uściem Shannonu, hrabstwami Limerick i Cork i oceanem Antlantyckim; ma 4 799 kilometr. Q obszaru i liczy 165 331 m-ców (1901); w r. 1881 liczba ludności wynosiła tu 201 039, w roku zaś 1841—294095. K. jest jedną z najbardziej górzystych i malowniczych okolic Irlandyi. Szczyt Mangerton na południe od miasta Killarney ma 840 metr. wysokości. Wznoszące się na zachodzie góry Macgillycuddys-Reeks, dosięgają w Carran-Tual albo Carrantuo-Hill 1040 metr. wysokości, najwyższej w Irlandyi. Prócz Shannonu ważniej szemi rzekami są: Maine, Laune i Roughty. Laune odprowadza do zatoki Dingle wodę słynnego jeziora Killarney. Znajduje się tu miedź, występują też ołów i rudy żelazne. Przemysł nierozwinięty. Miasto główne Tra-

z. N.

z. w.

Hr.

Kersaint Armand Gwidon Szymon de Coetnempren, hrabia de, marynarz i polityk francuski (* 29 lipca 1742 w Paryżu—ścięty d. 4 grudnia r. 1793 tamże), syn poprzedzającego. Wstąpiwszy w r. 1755 do marynarki, w 1757 został mianowany podporucznikiem statku za odwagę, jaką okazał przy boku swego ojca na okręcie „Intrépide” (21 paźdz.). W roku 1778 został kapitanem okrętu i kawalerem orderu św. Ludwika; w r. 1782 dowodził wyprawą do Gua-yany (Giujana) i podbił Démérary’ego, Esséqui-bona i Berbicego. Z zapałem przyjął nowe idee polityczno-społeczne Francyi i w r. 1789 ogłosił dziełko p. t. „Le Bon Sens”, gdzie napadał na przywileje szlachty i na istnienie zakonów duchownych. Gdy komitet marynarki w Zgromadzeniu konstytucyjnem zasięgał u niego rady, zdolny marynarz przedstawił (w listop. r. 1789) plan reformy marynarki, którego jednak nie przyjęto. Uczestniczył w Zgromadzeniu wybor-czem z r. 1790, które mianowało go administratorem départ. Paryża (4 stycznia r. 1791), i w takiemsamem zgromadzeniu z r. 1791, które go mianowało 4-ym deputowanym zastępczym Paryża do Zgromadzenia prawodawczego (4 paźdz. 1791). Dnia 2 kwietnia 1792 został członkiem tego ostatniego zgromadzenia na miejsce Augustyna Monneron. Odtąd K. usiłował bądź piórem, bądź słowem, narzucić rządzącym konieczność reform w marynarce, napróżno proponowanych Zgromadzeniu konstytucyjnemu. Dnia 23 lipca r. 1792 ujawnił zdradę, jakiej dopuszczała się władza wykonawcza, i wyrzekł słowo: de-tronizacya. D. 10 sierpnia t. r. głosował za de-tronizacyą Ludwika XVI. Koledzy jego włożyli nań obowiązek zawezwania obywateli do zachowywania porządku, poczem K. został mianowany jednym z 12-u komisarzy, wysłanych przez zgromadzenie do wojsk. W towarzystwie Antonelle’a

Hr.

i Peraldy’ego udał się do armii centralnej, którą dowodził La Fayette. Nagle, po zwiedzeniu obozów pod Soissons i Reims, gdzie go przyjęto z entuzyazmem, został wraz ze swymi kolegami aresztowany w Sedanie przez urząd municypalny tego miasta (14 sierpnia wieczorem). Wypuszczony na wolność (20 sierpnia), udał się w Ardeuy, poczem wrócił do Paryża i 27 sierpnia zd:.ł zgromadzeniu sprawę ze swej missyi. D. 3 września głosował za wydawaniem urzędowego „Bulletin officiel”, który pod nazwą „Bulletin de la Convention nationale” wychodził do stycznia r. 1795. Wybrany na deputowanego do Konwencyi narodowej przez départ. Seine-et-Oise 14 września r. 1792, wstąpił do komitetu dyplomatycznego, t. j. stosunków z zagranicą, a d. 18 t. m. został sekretarzem razem z Dantonem, Gensonném i Barbaroux. Zawsze zajęty obroną narodową, K. przedstawił d. 20 października 1792 projekt wyznaczenia nagród dla armii. D. 26 października napiętnował w zgromadzeniu anarchię w zarządzie Paryża. D. 3 grudnia odczytano na trybunie Izby listy znalezione w żelaznej szafie, w których znajdowało się nazwisko „Kersaint”; K. uniewinnił się na posiedzeniu dnia następnego. D. 19 grudnia domagał się uzbrojenia okrętów wojennych i odroczył wykonanie dekretu przeoiw Burbonom aż do czasu wydania wyroku na Ludwika Capeta. W końcu r. 1792 mianowany wice-admirałem, d. 1 stycznia r. 1793 złożył w imieniu komitetu dyplomatycznego ważny raport, dotyczący postępowania rządu angielskiego, i wskazał środki, jakie należy przedsięwziąć w celu pomnożenia sił morskich; w końcu zaproponował utworzenie komitetu powszechnej obrony. Zgromadzenie postanowiło natychmiast utworzyć podobny komitet, który miał się stać tak słynnym pod nazwą „Komitetu Ocalenia Publicznego” (Comité de Salut public). K. został mianowany przez komitet dyplomatyczny członkiem nowego komitetu, który, na pierwszem swem posiedzeniu (4 stycznia), jemu powierzył przewodnictwo. D. 11 stycznia K. przedstawił swój projekt dotyczący reformy marynarki; projekt ten przyjęto. Przeciwnik Komuny paryskiej, przyjaciel Żyrondy-stów, K. w procesie Ludwika XVI przemawiał żarliwie za odwołaniem się konwencyi do narodu (15 stycznia) i dalszem więzieniem króla aż do chwili uspokojenia się umysłów (16 styczn. 1793). Dnia 18 stycznia, w chwili, gdy miano odczytać wynik głosowania w kwestyi kary, jakiej miał uledz król, K. powtórnie oddał swój głos i rzekł: „Pragnę oszczędzić zbrodni mordercom, sam zdejmując z siebie nietykalność; podaję się do dymisyi, motywy zaś tego postanowienia składam na ręce przewodniczącego”. Potem nie brał już udziału w głosowaniu za odroczeniem. D. 20 stycznia odczytano na trybunie Konwencyi list K-a o dymissyę; w liście tym oświadczył, iż nie zniósłby takiego wstydu, aby

zasiadać obok ludzi splamionych krwią i być kolegą panegirystów i promotorów rzezi wrześniowej. Konwencya wezwała K-a do wytłóma-czenia się. D. 22 stycznia stanął przed zgromadzeniem i, nie mając zamiaru odwołania tego, co raz wyrzekł, powtórzył swe słowa, zwracając je wyłącznie przeciw Maratowi, poczem oddalił się, podając za powód niezdrowie. Chociaż odtąd nie brał udziału w życiu publicznem, wszelako przyjaciele postawili jego kandydaturę na ministra marynarki przeciw Monge’owi, który został wybrany (18 lutego). K. od d. 31 stycznia mieszkał w Ville-d’Avray. Dnia 9 maja zażądał paszportu, pragnąc udać się do Romilly w dep. Eure w interesie osobistym. Powróciwszy do Ville-d’Avray (30 czerwca), napisał do ministra marynarki z zapytaniem: czy zamieszczono go na etacie służby morskiej? Rada wykonawcza poleciła mu odpowiedzieć (5 lipca 1793), iż on sam przez usunięcie się ze stanowiska przedstawiciela narodu pozbawił siebie wszelkich u-rzędów, i że nie może być dopuszczony do zaszczytu służenia Rzeczypospolitej. D. 23 września 1793 komitet w Sèvres, dowiedziawszy się o obecności K-a w Ville-d’Avray, polecił go a-resztować. D. 2 października K. został osadzony w Abbaye, a 1 grudnia przeniesiony do Conciergerie. Nazajutrz postawiono go przed trybunał rewolucyjny i indagowano. D. 4 grudnia 1793, po przesłuchaniu deputowanych: Laurenta, Le Cointre’a, Dantona, Leonarda Bourdona i Fa-bre’a d’Eglantine jako świadków, Fouquier-Tin-ville wygłosił straszliwy akt oskarżenia, a trybunał skazał K-a na karę śmierci za świadome i złośliwe poniżenie godności reprezentacyi narodowej oraz usiłowanie przywrócenia władzy królewskiej we Francyi. Stracono K-a tegoż samego dnia.—Celniejsze prace polityczne i publicystyczne K-a: „Le Bon Sens” (1789); „Le Rubicon” (1789); „Considérations sur la force publique et l’institution des gardes nationales” (1789); „Institutions navales” (1789); „Lettres à Mirabeau à l’occasion de l’élection du directoire du département de Paris” (1691); „Moyens présentés à l’Assemblée nationale pour rétablir la paix et l’ordre dans les colonies” (1792). — O nim: Archiwum narodowe franc. Nü 300, N? 297; „Moniteur”; Levot P. „Biographie bretonne”; Aulard Fr. „Recueil des Actes du Comité de Salut public” (t. I—IV, 889—92); tenże „La Société des Jacobins” (1890—3, 4 t.); Charavay Stefan „Assemblée électorale de Paris en 1790 et en 1791” (Paryż 1890). — Charavay M. Et. w „Gr. Enc.” Lam.

Kersaint Gwidon Piotr de Coetnempren, hrabia de, marynarz francuski, brat poprzedzającego (* 1747 w Brest—f 1822 w Suresnes), przyjęty do marynarki w r, 1763, uczestniczył w wojnie amerykańskiej jako porucznik, później jako kapitan fregaty, a w r. 1786 został kapitanem okrętowym. W roku następnym Ludwik

Hr.

w Hollandyi.

Kersten Piotr, pisarz filozoficzny i publicysta belgijski (* 1789 w Maastricht—f r. 1865 w Leodium). Najpierw professor Ateneum w mieście rodzinnem, od r. 1821 redagował katolickiego „Courrier de la Meuse”. Przyczynił się do pogodzenia katolików z liberalnymi, a dzięki tej zgodzie wybuchła rewolucya r. 1830. Nie posuwał się jednak tak daleko w swych dążeniach jak inni; poprzestawał na odrębności administracyjnej od Hollandyi, i dlatego po przyznaniu Belgii prawa do odrębnego bytu politycznego przez Europę (20 grudnia 1830), nie zawahał się głośno powiedzieć, że gdyby był wiedział czem się rewolucya skończy, byłby złamał zawczasu swe pióro. W r. 1834 założył „Journal historique et litćraire”, miesięcznik poważny i wzięty. Walczył w nim z zasadami zarówno Bonalda jak i Lammeuais’go, a bronił przytem Idei Wrodzonych. Wybór artykułów przez siebie samego pisanych wydał p. t. „Essai sur l’activité du principe pensant, considérée daus l’institution du langage” (Paryż 1851 — 63, 3

sposobem występowania.

Kersausie Joachim Renat Teofil, Guil-lard de K. (* 1798 w Guingamp—f r. 1874).

Bił się w Hiszpanii w r. 1823 w wyprawie ks. d’Angoulôme, narzuconej Francyi przez Święte Przymierze. W tym samym roku należał już do związku węglarzy francuskich. Był komendantem w Pontivy, kiedy, d. 26 lipca 1830, u-kazały się słynne ordonanse przedrewolucyjne.

Zjednawszy swój pułk dla rewolucyi, wyruszył z nim do Paryża. Radykalizm K-a odstraszył od niego wszakże monarchicznych rewolucyoni-stów; rewolucya nietylko nie nagrodziła go za ważny zawsze w pierwszej chwili, zwłaszcza porywający żołnierzy, zapał, ale nawet już w końcu r. 1830-go pozbawiła go stopnia oficerskiego, wyrzucając temsamem z armii. Od roku

1830—4 K. żył w ciągłych procesach politycz- t.). — „Gr. Enc.” Lam. nycb, znaczną część tego czasu przepędził w więzieniu; wreszcie za należenie do Stowarzyszenia Praw Człowieka i czynne zabiegi w jego celach skazany na deportacyę—trzy lata spędził w Doul-lens i Brest. Wyzwoliła go dopiero amnestya z r. 1837; ale teraz już nie dowierzał opiece rządu nad prawami człowieka we Francji i dwa pierwsze lata wolności spędził za granicą, a następne, aż do r. 1848, na prowincyi. Dopiero po wybuchu nowej rewolucyi zjawił się w Paryżu; ale i teraz jeszcze było z nim rewolucyi za gorąco. Manifestacya 15 maja 1848 i ruchy barykadowe 13 czerwca 1849 r. zjednały mu ! niny. W r. 1863 wespół z Deckenem zwiedził

XVI wysłał go do Kochinchiny z missyą polityczną i wojenną, w widokach zajęcia tego kraju oraz wykonania układu, świeżo zawartego z cesarzem Dżya-Long. K. powrócił do Fran-cyi w chwili, gdy wybuchała Rewolucya. Nie podzielając przekonań swego brata, oświadczył się przeciw nowym ideom. W r. 1790 K. emigrował; w r. 1803 uzyskał pozwolenie powrócenia do kraju. Pierwszy konsul, który zamierzał wtedy zreformować marynarkę, przywrócił mu dawny stopień, mianował go oficerem Legii honorowej i w ciągu kilku lat powierzał mu kierunek robót obronnych nad Skaldą. K. położył tu takie zasługi, iż w r. 1811 powołano go na prefekta morskiego w Antwerpii. Tutaj był czynny do końca Cesarstwa; w r. 1815 został prefektem w dep. Meurthe. W roku następnym porzucił życie publiczne.

Kersanton, ob. Ker san ty ty.

Kersantyty, skały wybuchowe, przeważnie żyłowe, należące do grupy dyorytów mikowych. Zasadniczemi ich minerałami skałotwórczemi są biotyt i jeden z plagioklazów. Biotyt przeważa nad pozostałemi częściami. Prócz biotytu i pla-ffioklazu bywa piroksen i czasami amfibol. Budowa ich poi lirowa, masa zasadnicza zazwyczaj skrystalizowana. W porfirowych kryształach występuje przeważnie biotyt. Od dyorytów mikowych odróżniają się one przedewszyst-kiem znacznie większą ilością biotytu i żyłowym

z. w.

wyrok sądu wojskowego ad hoc w Wersalu na wywiezienie do Kajenny. Udało mu się szczęśliwie uciec przed tą sprawiedliwością ponownie za granice ojczyzny. Odtąd znika z widowni.— „Gr. Enc.” Lam.

Kersseboom Wilhelm (* w 1691 r. w Ou-dewater w Hollandyi—f 1771 w Haadze), polityk i statystyk hollenderski. W roku 1728 był pełnomocnym posłem rzplitej niderlandzkiej na kongresie w Soissons, potem został urzędnikiem w ministeryum finansów, ogłosił projekt hollen-derskiej loteryi państwowej; ostatecznie mianowano go generalnym sekretarzem poczt.—Główna jego zasługa naukowa polega na tem, że był pierwszym i wybitnym twórcą t. z w. „polityki arytmetycznej” w Hollandyi. Mając sobie zleconą rewizyę projektu renty życiowej, wpadł na myśl zbadania na tej podstawie statystyki życia swego narodu. Porównał więc liczbę urodzeń w danych granicach terrytoryalnych z liczbą wypadków śmierci i wykazał śmiertelność w różnych stopniowaniach wieku. Prócz tego w pracach K-a znajdują się bardzo cenne wskazówki o stanie finansów, podatkowości, poczt i t. p.

St. A. K.

Kersten Otto, podróżnik niemiecki, badacz Afryki Wschodniej (* 23 grudnia 1839 w Alten-burgu— j- 22 listopada 1.900 tamże). Ukończywszy wydział przyrodoznawstwa w Lipsku i Berlinie, pierwszą podróż odbył w r. 1862 z von d. Deckenem (ob.) do Afryki Wschodniej. Wraz z nim wdarł się na Kilima Ndżaro aż do 4 200 metr. n. p. m. Zdjęcia topograficzne i pomiary geodezyjne, które wówczas poczynił, aż do czasów Höhnela i Meyera (ob. M. Jan) były miarodajnemu dla mapografii olbrzyma górskiego od strony południowej, oraz ciągnącej się dalej rów-

z. w.

418) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T.

Dr J. p.

laudyi.

biów Bogenskich, Ortenburskich i Cyllejskich. Obwód K. ma 456 gmin, w których mieszka 53 237 Słowieńców na przestrzeni 868.61 kim. Do jurysdykcyi okręgu sądowego należy 16 952 m. w 139 gminach, na przestrzeni 225.19 kim.

J. F. G.

ne

Slovn.”.

Kertczair, jezioro tessalskie, zwane też Mavrolimni, ob. Nessonis.

Keruan, ob. Kair van.

Kervelegan Augustyn Bernard Franciszek Le Goazre, de, polityk francuski (* 17 września 1748 w Quimper — f 24 lutego 1825 w Foulgoet). Uzyskawszy doktorat praw w Rennes, został adwokatem przy trybunale w Quimper, później seneszalem (właściwie baillim) i merem w Quimper. Jako deputowany z miasta rodzinnego do Stanów generalnych uczestniczył w komitecie do sprzedaży dóbr narodowych. Po rozejściu się Zgromadzenia konstytucyjnego został prezydentem trybunału w Quim-

Seszele (ob.) i Maskareny, w roku zaś 1864 już sam — Madagaskar, Komory i Mafię (ob. te wyrazy). Choroba zmusiła go do powrotu. Po zamordowaniu Deckena (f 1865) zajął się wydaniem sprawozdania z podróży i część jej opowieściową sam nakreślił (wyd. Lipsk 1869— 71, 2 t.; ostatni z czterech następnych tomów, w opracowaniu różnych uczonych, ukazał się dopiero w r. 1879). Już w r. 1869 wzywał rząd niemiecki do opanowania we Wschodniej Afryce terrytoryum, na któremby powstać mogło osadnictwo niemieckie. Lata 1870 — 71 spędził K. w Jeruzalem jako sekretarz konsulatu niemieckiego, prowadząc badania starożytnicze w Palestynie. Po powrocie do Niemiec objął kierunek fabryki wyrobów chemicznych i na tem stanowisku w r. 1878 założył wespół z Jannaschem Związek centralny do geografii handlowej; w latach 1879 — 81 wydawał „Geogr. Nachrichten für Welthandel u. Volkswirthschaft”. W r. 1883 zrobił wycieczkę dla zbadania pod względem właśnie geografii handlowej krain marokańskich.

Kerstenit, minerał, selenian ołowiowy PbSe0₄. Występuje w kopalni Friedrichsglück około Hildburghausen, tworzy tam kuliste skupienia i zbite masy, koloru siarczysto-żółtego; łupliwość wyraźna w jednym kierunku.

Kerstens Jan Krystyan (* w Stade [Han-nower] d. 17 grudnia r. 1713—f w Kielu d. 13 lipca r. 1802), lekarz i chemik. Do nauk lekarskich i przyrodniczych przykładał się naprzód w Halli, następnie w Lipsku. W Halli w roku 1749 osiągnął dyplom doktora medycyny po o-bronieniu rozprawy „De spissitudine sanguinis”, poczem wrócił na nauki dalsze do Lipska i tam, złożywszy w r. 1757 uniwersytetowi rozprawę p. n. „De maturatioue ut causa perfectionis cor-porum organicorum”, został docentem prywatnym. W r. 1758 powołano K-a na profesora mineralogii i chemii do Moskwy, gdzie mu na mocy ukazu cesarzowe] Elżbiety już przedtem przyznano prawo wykonywania sztuki lekarskiej bez składania egzaminu. Z początku wykładał w Moskwie fizykę i mineralogię, później dopiero chemię; w r. 1760 powierzono mu wykłady dye-tetyki, chemii oraz lecznictwa praktycznego, pozostawiając go na wcześniej już zajętem stanowisku dyrektora gabinetu mineralogicznego; nadto nauczał jeszcze farmakologii, pełniąc przytem obowiązki ordynatora w szpitalu cesarskim. W grudniu r. 1769 uwolnił się od wszystkich tych zajęć, opuścił Rossyę na zawsze i został professorem zwyczajnym lecznictwa w Kielu, gdzie nauczał do śmierci. Oprócz rozpraw już wymienionych drukiem ogłosił tylko jeszcze dwie mowy przygodne, miane w Moskwie, i kilka innych drobiazgów, nakoniec przełożył na język niemiecki dzieła lekarskie Tissota (ob.),— Por.: Richter „Gesch. der Med. in Russland” (T. III str. 342); „Biographie méd.” (T. V str.

III str. 462).

Kersutyt, minerał, jest to ciemno-brunatno-czarna odmiana hornblendy, zawierająca 6.75% dwutlenku tytanowego i nieco dwutlenku cynowego. Występuje w skale oliwinowej na Gren-

z. w.

Kerszko, Kerczko, Krszko (Gurkfeid), miasto główne tegoż obwodu w Krainie, na prawym brzegu Sawy. Sąd, poczta, telegraf, zamek książąt Auersbergów, klasztor kapucyński, szpital, garbarnie, winnice itp. Mieszkańców w r. 1890 — 5 406, przeważnie Słowieńców. Wpobliżu, we wsi Demora, w Kerckiem polu (Kerszko po-lje), widzieć można zwaliska Noviodunum miasta rzymskiego, założonego przez Wespazya-na. Od końca XII wieku K. należało do hra

—„Nauen. Slovii.”.

Kert, dynastya, ob. Kurt.

Kertassi, miejscowość w obwodzie Aussim w egipskiej prowincyi Gizeh; ok. 7 500 m-ców, ruiny małej świątyni ładnej budowy; łomy piaskowca z napisami greckiemi z czasów cezarów rzymskich.

Kertbény, właściwie Benkert Karol Mary an, pisarz węgiersko-niemiecki, ur. r. 1824 w Wiedniu—zm. 1882 w Badapeszcie, gdzie u-czył się księgarstwa (1840), następnie wstąpił do wojska, poczem, od r. 1843, zwiedzał rozmaite miejscowości; osiedlił się ostatecznie w Berlinie. Głośnym jest ze swoich tłómaczeń poetów węgierskich, mianowicie Petófiego, Ara-niego, Vörösmartego i Jókaia. Pisał także szkice literacko-historyczne: „Silhouetten und Reliquien” (Praga 1861— 63. 2 t.); „Diskretes und Indiskretes” (Bruksella 1864); „Spiegelbilderder Erinnerung” (Lipsk 1869); „Grosse Leute, klei-Schwächen” (Berlin 1871); „Petöfis Tod” (Lipsk 1880); „Ungarns deutsche Bibliographie 1801 — 60” (dokończone przez Petnka; Peszt 1886) itd.— Meyer „Conversat.-Lexikon”; „Nauö.

j F. G.

Hr.

wra-

10 t.). — E. Hubert w „Gr. Enc.”

Hr.

Hr.

per, reprezentował dep. Finistère w Konwencyi i głosował tam za uwięzieniem Ludwika XVI. Dowiedziawszy się, iż postanowiono go areszto ■ wać (2 czerwca r. 1793)—był natenczas członkiem komisyi Dwunastu—zdążył się ocalić i został tylko wyjętym z pod prawa. Powróciwszy do Konwencyi w roku III, wybrany na członka komitetu Bezpieczeństwa Ogólnego (policyi) i poniósł ranę w czasie powstania Jakobinów w maju r. 1795, nazwanego od miesiąca Prairial. Za Dyrektoryatu wszedł do rady Starszych, następnie do rady Pięciuset, a po przewrocie państwowym 18 brumaire’a wstąpił do Ciała Prawodawczego, gdzie pozostawał do 20 marca 1815, poczem udał się do Foulgoet i piastował tutaj urząd mera aż do śmierci.

Kervyn de Lettenhove Konstanty Brunon, baron, polityk i historyk belgijski (* 1817 w Saint - Michel - lez-Bruges—f r. 1891 tamże). Wcześnie wstąpił na arenę polityczną i przyłączył się do katolików konstytucyjnych. W roku 1861 został wybrany na członka Izby deputowanych przez okrąg Eecloo i często zabierał głos w rozprawach parlamentarnych, zwłaszcza o stosunkach zewnętrznych i sprawach wychowania. Kiedy katolicy zdobyli władzę (1870), K. otrzymał tekę ministra spraw wewnętrznych w gabinecie Anethan’a. Gdy wybuchły rozruchy w Bru-kselli, gabinet musiał się usunąć. Od tej chwili K., nie przestając być członkiem Izby, zaniechał powoli polityki czynnej, aby się całkowicie oddać studyom historycznym. Oddawna już zyskał był sobie w tej dziedzinie wielki rozgłos. Już w r. 1856 Akademia Francuska uwieńczyła jego pracę p. t. „Etude sur les chroniques de Froissart”. Posiadając nadzwyczajną erudycyę, rzadką wytrwałością przetrząsając księgozbiory i archiwa głównych krajów Europy, K. wykonał nader poważną liczbę prac oryginalnych. Dwa kapitalne dzieła K-a: „Les Huguenots et les Gueux” (Brugia 1883 — 85, 6 t.) i „Marie Stuart” (Paryż 1889, 2 t.) sprawiają takie żenie, jakgdyby były napisane nie przez historyka z naszych czasów, wydającego ścisły sąd krytyczny o wypadkach i ludziach z epoki oddalonej, lecz przez człowieka współczesnego z w. XVI, który z całą siłą rzucił się w wir walk politycznej i religijnej XVI wieku.—Autor przyjmuje z radością, źle ukrywaną, i z nad-zwyczajnem zaufaniem wszelkie dowody, wszelkie pogłoski, wszelkie podejrzane doniesienia lichych dyplomatów i najpodlejszych szpiegów, byle one jeno oczerniały Wilhelma Orańskiego, Marnixa de Saiute-Aldegonde i Elżbietę Angielską lub wysławiały Filipa II i Maryę Stuart. Historyk hollenderski, Robert Fruiu, którego bezstronność jest znana, przekonawszy s ę o wartości dokumentów znalezionych przez K-a, żałuje, iż historyk nie ograniczył się na wydaniu ich bez komentarzy. Całkowity spis prac K-a znajduje się w „Notices biographiques et bibliogra-phiques de l’Académie de Belgique” (Bruksella

1887); liczy on przeszło sto numerów. Oto najważniejsze prace K-a, prócz wymienionych wyżej: „Histoire de Flandre” (Bruksella 1847—50, 6 t.; wyd. nowe w Brugii 1853, 4 t., i tamże 1874, 4 t.); „Oeuvres de G. Chastellain” (Bruksella 1863 — 66, 8 t.); „Lettres et négociations de Ph. de Commines” (tamże 1867, 21.); „Oeuvres de Jean Froissart avec les variantes des divers manuscrits” (t-źe 1867 — 77, 25 t.); „Chroniques relatives à l’histoire de la Belgique sous la domination des ducs de Bourgogne” (tamże 1870—77, 3 t.); „Relations de la Belgique et de l’Angleterre sous le règne de Philippe II” (t-że 1882 — 91 Lam.

Kery (K7)p£ę). Pod tą nazwą znane są w mitologii greckiej duchy obecne przy nagłej śmierci. Przedstawiauo je sobie jako bóstwa rodzaju żeńskiego, przebiegające przez pola walki i porywające ciała poległych (ob. Walkirye), często także w postaci upiorów, wysysających krew. U Homera zaledwie są uosobione; pojęciowo równają się geniuszom śmierci i rozciągają swą władzę nad każdym śmiertelnikiem. U Hezyoda (Teogonia, Aspis i in.) K., córki Nocy a siostry bożka Śmierci, są towarzyszkami Park. W At-tyce zajmowały ważne miejsce w religii ludu. Tragicy czynili je wykonawczyniami mściwej sprawiedliwości bóstw, mieszając często z Eryn-nyami.—Preller „Griech. Mythol.”.

Xerykeion, ob. Caduceus.

Kerym (właściwie Abd-ul K.) - basza, gen. turecki (* 1807 — f 1885) na Lesbos. Kształcił się w wojskowości w Wiedniu pod Hauslabem. Służył w Mezopotamii i Armenii. W r. 1850 został muszyrem (ob.). Podczas wojny wschodniej 1853—6 dowodził armią anatolijską; w r. 1862 pod Omerem walczył z Czarnogórzem; w latach 1867—8 stał w Tessalii na czele armii gotowej wkroczyć do Grecyi. Był potem ministrem wojskowości i min. policyi. Zasłużył się rozsądnemi reformami w wojsku i energią w ich przeprowadzaniu. Można mu przyznać zasługę zreorganizowania armii tureckiej. On pierwszy wytworzył rzeczywistą w europejskiem pojęciu rezerwę a armię regularną wzmocnił po-wszechnem powołaniem; on też wprowadził do wszystkich rodzajów broni regulamiua europejskie; jemu zawdzięcza Turcya jednostajne uzbrojenie piechoty w broń palną typu postępowego; z jego podniety założono główną szkołę wojskową i podniesiono poziom ćwiczeń w jednostkach taktycznych. Kiedy powstanie bośniackie 1875 r. przeobraziło się w roku następnym w rozpęd wojenny Serbów, nie było nikogo godniejszego na wodza: sułtan też powołał K-a z tytułem serdar (wódz naczelny). Ale późny już wiek nie nadawał się do bojów; w sztabie K-a nie było należytej sprężystości i szybkości rozporządzeń; osobisty też udział jego w boju mocno

szwankował.^ Turcy wygrali kampanię, ale nie królowej Donny Maryi d’Orléans zjednał tak jak się spodziewano. Głównym czynem K-a znanie wielkie, król mianował go swoim mala-było zwycięstwo pod Aleksinaczem i Deligradem ’ rzem nadwornym. Z innych prac jego znane są w dd. 29—31 października r. 1876. Jeszcze obrazy dekoracyjne w Alkazarze, przedstawiają-nieodpowiedniejszym okazał się K. w roku nast. ce bistoryę Psyche, w wojnie z Rossyą (czwarta wojna wschodnia ! Kessel Ferdynand, van, malarz flamandzki XIX w.); całkiem bez oporu, lub też ze złym syn Jana starszego (* r. 1648 w Antwerpii — i na rzadkich punktach dawanym odporem, po- f 1711 w Breda), podobnie jak ojciec malował zwolił on armii rossyjskiej przekroczyć Dunaj naturę martwą, ryby, ptaki i inne zwierzęta, po-i zwłaszcza zupełna bezczynność pod Zimnicą święcał się nadto i sztuce dekoracyjnej. Był w końcu czerwca 1877 r. ciężkim była K-a błędem, uczniem swojego ojca, którego też doskonale Odpokutował go sprawca dymissyą już w lipcu naśladował. Wezwany przez Jana III, przybył t. r., niełaską i wygnaniem na Lemnos, skąd do Polski. „...W pracach jego musiał mieć przeniesiono go na Rhodos i dopiero przed samą j wielkie upodobanie król Sobieski, gdy jego two-śmiercią puszczono na wolność.    <C rami cały gabinet jeden zapełnił. Z przypadku

mu u-

K. B.

Keryx, ob. Ceryks.    j ognia spłonęła ta komnata i wszystkie w niej

Kazan lik.

Kesanlik, miasto w Rumelii wschodniej, ob. \ dzieła malarza; trzeba więc było artyście, czyniąc zadość królewskiemu życzeniu, nowemi Kersch, Piz, najwyższy szczyt (3 422 metr.) dziełami poniszczone zastąpić” — pisze o nim w grupie Scaletta w Alpach Siloretta, w szwaj- Rastawiecki („Słownik malarzów polsk. i t. d.”). carskim kantonie Graubünden, na północ od W liczbie dzieł spalonych miały się znajdować przejścia Albula, na dziale wodnym między rze- Cztery części świata i Cztery żywioły, z „mno-ką Albula (Ren) i Innem (Dunaj), naprzeciw gru- gością charakterystycznych figur i zwierząt”, py Bernina; tworzy zębaty grzbiet skalisty, spa- obrazy — jak opiewają wiadomości — niezwykłej dający na zachód, południe i wschód ścianami wartości artystycznej. K., powtarzając je na gnejsowemi i łupkowemi; na zboczu północnem żądanie króla, wykonał już w formie cokolwiek

pole firnowe przechodzi w lodowiec Porcha- ; zmienionej i doskonalszej, tak, iż Jan III, wy-

bella.

nagradzając go, oprócz hojnego honoraryum ob-Keshua, plemię indyjskie w Peru, ob. Que- darzył go dyplomem szlachectwa polskiego. Po

śmierci Sobieskiego w r. 1696 K. powrócił do Kesrie, miasto tureckie, ob. Kastoria. j swojej ojczyzny i osiadł w Breda. Wybitniej-Kessel Hieronim, van, portrecista flamandz- szym momentem w jego działalności artystycz-ki i malarz natury martwej (* około r. 1580 nej jest również wykonanie fresków, jakiemi w Antwerpii—f około 1635). Był uczniem Cor- ozdobił pałac Wilhelma III, króla ang. nelisa Floris, długi czas przebywał w Niem- Kessel Mikołaj, van, malarz flamandzki, czech, pracując kolejno we Frankfurcie, Augs- bratanek Ferdynanda (* r. 1684 w Antwerpii — burgu, Sztrasburgu, gdzie malował portret ar-cyksięcia Leopolda Austryackiego; wreszcie przybył do Kolonii i pozostawał tam do r. 1620.

Następnie wrócił do ojczyzny; w r. 1622 został wpisany do cechu św. Łukasza. W obrazach Brueghela starszego, swojego teścia, malował zwierzęta. Muzeum germańskie w Norymberdze posiada jego portret zbiorowy całej rodziny, muzeum zaś kolońskie 6 portretów osób portreto-

K. B.

z. N.

chua.

K. B.

K.B.

f 1741 tamże), malował sceny chłopskie, kiermasze, sceny z życia żołnierskiego i różne inne humorystyczno-rodzajowe. Czas jakiś przebywał i pracował w Paryżu. Muzeum w Lille posiada jego Odwach, brunświckie — Znachora, galerya wiedeńska zaś dwa obrazy z małpami.

wanych pojedyńczo.

Kessel Jan, van, starszy, malarz flamandzki (* r. 1626 w Antwerpii — f 1679 tamże), syn Hieronima, uczeń Simona de Vos i Jana Brueghela młodszego. Malował głównie kwiaty, rośliny, ptaki itp. z rzadką subtelnością w wykonaniu i z wyrobionem poczuciem kolorytu. Wyjechał z kraju wraz z synem do Hiszpanii.—Por.: Immerzeel „De Levens en Werken der Holland.

K. B.

en Vlamm. Kunstschilders” itd.

Kessel Jan, van, młodszy, malarz flamandzki, syn poprzedzającego (* r. 1644 w Antwerpii —f 1708 w Madrycie). Przybywszy do Hiszpanii z ojcem osiadł tam na stale, rozwijając działalność głównie jako portrecista. Portret

K. B.

Kessel Jan, van, malarz hollenderski (* r. 1648 w Amsterdamie—f 1698). Malował krajobrazy sposobem impastowym, szeroko. Przypominają one niekiedy krajobrazy Ruisdaela, którego był uczniem. Krajobrazy zimowe udawały mu się najlepiej.

K. B.

Kessel Teodor, van, miedziorytnik i akwa-forcista hollenderski (* r. 1620), osiadł w Antwerpii r. 1645 i wykonywał tam reprodukcye z obrazów Rubensa (Krajobraz z chłopami, powracającymi z targu; Polowanie na dzika kali-dońskiego), van Dycka, Tycyana (Karol V), Guido Reni’ego i i in.

Kessels Mateusz, rzeźbiarz niderlandzki (* r. 1784 w Maastricht — f r. 1836 w Rzymie). Zawód swój rozpoczął terminowaniem u złotnika, uczył się jednak potem rysunku w Paryżu; przebywając w Petersburgu od r. 1806—14,

K. B.

Z. N.

do rzeki Zerud.

z. N.

K. K-ć.

zajmował się rzeźbą i modelowaniem w wosku i srebrze. Powtórnie przybył do Paryża, uczęszczał do pracowni Girodeta, później w Rzymie do Thorwaldsena, gdzie wykonał dwa biusty, wyobrażające Dzień i Noc, które zwróciły nań uwagę. Powodzenie jego zapewniło mu zdobycie nagrody na konkursie rzeźbiarskim Canovy za pracę p. n. Św. Sebastyan. Wykonał piękny posąg Diskobola, wiele biustów dobrych, rzeźb i płaskorzeźb treści religijnej.

Kesselsdorf, wieś w saskim powiecie Drezdeńskim, w odległości 8 kim. na zachód od Drezna, na bocznej kolei żelaznej Potschappel-Wilsdruff; liczy 889 m-ców ewangielików (roku

1900); znana z bitwy stoczonej duia 15 grudnia 1745, w której Prusacy pod dowództwem Leopolda Dessauskiego pobili Sasów pod Rutow-skim. Następstwem bitwy było ustąpienie Sasów z Drezna i zawarcie pokoju.

Kessera, Hamadael, pustynna, skalista równina w środkowej Tunetanii, w dorzeczu rzeki Maoruf, uchodzącej wpobliżu jeziora Kelbia

z. N.

Kessera, miasto w Środkowej Tunetanii, na drodze z Keruanu do El Ketu.

Kessler Karol, zoolog (* 1815 w Prusiech Wschodnich, w okolicy Królewca—f 1881 w Petersburgu). Nauki szkolne pobierał w III gim-nazyum petersburskiem; studya uniwersyteckie odbywał w Petersburgu na wydziale przyrodniczym; tu pod kierunkiem Stefana Kutorgi oddał się badaniom zoologicznym, aczkolwiek pierwsza jego rozprawa naukowa była z dziedziny czystej matematyki i za nią-to nagrodzono go medalem złotym. Po ukończeniu uniwersytetu otrzymał posadę uauczyciela w I gimnazyum petersburskiem. W r. 1840 bronił rozprawy „O nogach ptic w ot-noszenii k sistiematiczeskomu dieleniju etogo kłassa” na stopień magistra zoologii, w roku zaś 1842 otrzymał tytuł doktora za pracę „O skie-letie diatłow w otnoszenii k miestu zanimaje-momu etim rodom w kłassie ptic”. W r. 1842 otrzymał miejsce adjunkta przy katedrze zoologii uniwersytetu kijowskiego; odtąd oddał się studyom faunistycznym okolic Kijowa i urządza-niom muzeum zoologicznego, szczególniejszą u-wagę zwracając na ornitologię krajową. W roku 1847 wydał „Rukowodstwo dla opredielenija ptic kotoryja wodiatsia iii wstrieczajutsia w Jewro-piejskoj Rossii”. W tymże czasie badał przelot ptaków, napisał kilka prac ornitologicznych i gromadził zbiory ptaków. W r. 1844 mianowany profesorem nadzwyczajuym, a w 1845 — zwyczajnym. Od r. 1849 rozpoczynają się wycieczki K-a do południowych okolic Rossyi w celu badań faunistycznych. — Po śmierci Kutorgi objął po nim katedrę w uniwersytecie petersburskim, prowadząc dalsze swe studya naukowe na jeziorze Oneskiem i w jego okolicach, oraz biorąc następnie bardzo żywy udział w czynnościach naukowych petersb. Towarz. przyrodniczego jako jego członek i prezes; odbywał też liczne wycieczki zoologiczne po Rossyi, po Kaukazie i Krymie od r. 1867—80. Dzięki jego staraniom otwarto w Sewastopola stacyę zoologiczną do badań fauny morskiej. W uniwersytecie petersburskim był dziekanem wydziału przyrodniczego, a następnie rektorem (1867—73); w końcu został członkiem honorowym uniwersytetu i prywatnym profesorem nadetatowym (po dojściu do emerytury). — W ciągu swej 40-letniej pracy naukowej K. dokonał prac niepospolitej doniosłości, z początku treści ornitologicznej, a później i z dziedziny innych działów zoologii: kręgowców i bezkręgowych zwierząt. Dzięki jego ini-cyatywie zorganizowane zostały w Rossyi zjazdy przyrodników i lekarzy (od r. 1867). K. był członkiem 29-u towarzystw i instytucyj naukowych, ogłosił zaś 65 prac naukowych i 57 referatów, wygłoszonych w towarzystwach naukowych. Najważniejsze z prac jego: „Jestiestwien-naja istorija gubiernij kijewskago uczebnago o-kruga” (1850 — 56); „Zur Ichtyologie des Südwestlichen Russlands” (w «Bull, de la Soc. des Naturalistes de Moscou» 1856, T. XXIX); „Nachträge zur Ichtyologie d. s.-w. Russlands” (tamże 1857); „Putieszestwije s zoołogiczeskoju cielju k siewieruomu bieregu Czernago morja i w Krym w 1858 g.” (Kijów 1861); „Opisanije ryb, ko-toryja wstrieczajutsia w wodach S.-Pb. gub.” (w «Jestiestwienno-istoricz. izsledowanija S.-Pb. gub., proizwodimyja czlenami russ. entomolog, obszczestwa w S.-Pb.» T. I, 1864); „Matierijały k poznaniju Onieżskago oziera i Ołonieżskago kra-ja, preimuszczestwienno w zoołogiczeskom otno-szenii” (w «Priłożenije k trudam I sjezda russ. jestiestwoispyt. w S.-Pb.» 1868); „Ichtiołogiczes-kaja fauna Turkiestana” (w «Izw. Mosk. obszcz. lubitielej jestiestwozn.» 1872, T. X); „Ryby. Putieszestwije w Turkiestan Fiedczenki” (tamże 1874, T. XI); „Russkije riecznyje raki” (w «Trudy Eutomoł. obszcz.» 1876, T. VIII); „Ryby Mongolii i Strany Taugutow” (w «Mong. i Strana Tungutow» Przewalskiego, 1876, T. II); „Ryby wodiaszczyjasia i wstrieczajuszczyjasia w Arało-Kaspijsko - Pontijskoj ichtiołogiczeskoj obłasti” (w «Trudy Arało-Kasp. ekspiedicii» 1877); „Putieszestwije po Zakawkazkomu kraju w 1875 g. s zoołogiczeskoju cielju” (w «Priłoż. k VIII t. Trudów S.-Pb. obszcz. jestiestwoispyt.» 1878); „Beiträge zur Ichtyologie von Central-Asien” (w «Bull, de l’Acad. Impér. de St.-Petersbourg» 1879, t. X).

Kesslerloch. Kesslerloch i Schweizersbild leżą w kantonie Schaffhausen i należą do liczby najważniejszych stacyj archeologicznych. Pierwsza z nich, a więc K., przeszło od lat 30-u dostarcza różnych wyrobów, świadczących o działalności ręki ludzkiej w tym okresie czasu, kiedy po cofnięciu się lodów, pokrywających Europę środkową, panowały tam flora i fauna właściwe stepom i tundrom. Schweizersbild należy

do okresu wcześniejszego nieco. W obu jaskiniach zamieszkiwała rasa niskiego wzrostu—owi sławni „Pigmejczycy” przedhistoryczni, niżsi co do wzrostu niż jakakolwiek z najniższych ras obecnie istniejących. Wzrost mieszkańców jaskini Kessler-Loch archeolog Nuesch obliczył na

1.37 metrów; mieszkańcy Schweizersbildu byli jeszcze niżsi, bo dosięgali zaledwie 1.20 metrów.

ment pod projektowaną budowlę. Do wykonania robót kessonowych potrzebne są przedewszyst-kiem: kesson G, szluza powietrzna S i rury pionowe, łączące kesson ze szluzą. Wysokość kessonu, przez wzgląd na pracujących w nim ludzi, robią około 2 metr., forma zaś jego odpowiada poprzecznemu przekrojowi budowli, dla której robi się fundament, są więc K. okrągłe, wydłużone itd. Sufit kessonu, na którym podczas roboty spoczywa cały ciężar muru, robią dostatecznie mocnym, jak również i dolną krawędź kessonu czyli ostrze, w celu zabezpieczenia go od uszkodzenia przy natrafieniu na kamień lub inną przeszkodę podczas zagłębiania jak wyżej. Najczęściej K. robią z żelaza, usztywniają je

Ten lud niskorosły polował między innemi na mamuty i odznaczał się wielkiemi zdolnościami arfÿstycznemi. Wprawdzie Lindenschmidt dowiódł, iż wiele z rysunków na kościach znalezionych w Kessler-Loch są podrobione, w tej liczbie sławny Pasący się jeleń (ob. „Wielka Enc.

Ilustr.” T. IV, fig. 301); ale wiarogodność wielu innych rysunków jest niewątpliwą i świadczy o artyzmie rysunkowym karłów przedhistorycznych. — K. Merk „Der Höhlenfund im Kesslerloch bei Thayingen” (w «Mitt. antiquar. Gesell.»

■ts

XIX, Zurych 1875); J. Nuesch »Das Schweizersbild, eine Niederlassung aus palaeolitischer und neolitischer Zeit”

MSB

(w «Neue Denkschr. der allg. Schweiz.

Gesell, für die gesammten Naturwiss.»

XXXV, Bazylea 1896); „Das Schweizersbild und d. Pygmäen in Europa”

(w

mm

Zeitschr. für Ethnologie» XXVI,

1894).

L. K.

in

WÊwâM

BUS

Hi

Fig. 58. Przekrój kessonu żelaznego i filaru podczas trwania robót pod wodą.

»gaili

Fig. 59. Przekrój kessonu murowanego.

Kessony (franc, caisson) i roboty kessonowe. K-em we współczesnej technice budowlanej nazywa się szczelne pudło bez dna, używane do wykonywania przy pomocy ścieśnionego powietrza rozmaitych podwodnych robót budowlanych, najczęściej fundamentów pod filary i przyczółki mostowe, pod doki, bulwary i t. p. Zastosowanie do tych robót ścieśnionego powietrza i metody kessonowej stworzyło w budownictwie nową erę, pozwoliło prędko i w sposób zupełnie pewny, bez względu na rozmaite trudności miejscowe, wykonywać roboty, które, przed użyciem tej metody, były wprost niewykonalne. Metoda ta jest następująca (fig. 58): Do | żelaznemi kroksztynami, przymocowanemi do kessonu (7, znajdującego się pod wodą, wtła- j bocznych ścian, sufit wzmacniają silnem bełkoczą się przez rurę L ścieśnione powietrze i po- waniem, a ostrze dodatkowemi nakładkami wstrzymuje tym sposobem wodę od wejścia i kątówkami. Ponieważ kessou po skończeniu ro-do kessonu. Dzięki temu ludzie mogą się w nim boty pozostaje w murze i wchodzi w skład fun-znajdować bez przeszkody i mogą też podkopywać damentu, użycie więc grunt, usuwany następnie przez rury pionowe żelaznych K-ów powo-(Schachtröhre) do szluzy powietrznej S i z niej duje dość znaczną stra-wyrzucany nazewnątrz. Powyższa robota powo- ! tę, której się w części duje stopniowe osiadanie czyli opuszczanie się unika, używając K-ów kessonu. Równocześnie zaś na suficie kessonu z cegły łub z kamie-wznoszą mur M, podwyższany w miarę zagłę- nia, jak to pokazuje biania się w grunt. Po doprowadzeniu kessonu fig. 59. Na mocnej że-do gruntu twardego J lub do żądanej głębokości, laznej podstawie, two-wnętrze jego również wypełnia się murem lub be- rżącej ostrze, robią skie-tonem, tak, że otrzymuje się jednolity funda- piony kesson z klinkie-

49

Encyk. Powbb. Iltutr. Zobz. 279. T. XXXV.

ru lub z ciosanego kamienia na cementowej zaprawie. W górnej części K-u zamuro-wują grubą blachę z otworem, do której przymocowują część rury, łączącej kesson ze szluzą. Nad zasklepionym w ten sposób kessonem robią mur jak poprzednio. W miejscowościach obfitujących w lasy i w tanie drzewo, jak np. w A-meryce i na Syberyi, K. pod filary i przyczółki mostowe robiono z drzewa i betonu, jak to pokazuje fig. 60. Największy z drewnianych K-ów pod przyczółkiem mostu przez East-River pod New-Yorkiem miał 1 632 metry Q powierzchni i na budowę jego użyto 11 000 sześć, metr. budulcu. Szluza (fig. 61) posiada dwa otwory, A i B, zamykane odpowiednie-mi klapami. Przez otwór A i rurę C szluza łączy się z kessonem, przez o-twór zaś B komunikuje się z atmosferą. Podczas podnoszenia ziemi z K-u do szluzy, bądź w kubłach, bądź w woreczkach, otwór B jest zamknięty przez klapę, naciskaną ścieśnionem powietrzem, klapa zaś A jest otwarta. Dla u-sunięcia ziemi ze saluzy klapę A zamykają i ze szluzy wypuszczają powietrze przy pomocy kranu. Wtedy klapa B się otwiera i ziemię wyrzucają nazewnątrz, klapa zaś

pod działaniem ścieśnionego powietrza i u-ehodzeniu tegoż. Takie niespodziewane ujście powietrza pociąga za sobą niebezpieczeństwo, gdyż kesson, będąc niejako podtrzymywany przez zgęszczone powietrze, po wyjściu jego, gwałtownie osiadając, może spowodować śmierć pracujących w nim ludzi. Przy umieszczaniu szluzy nad rurami pionowerai trzeba je w miarę opuszczania się K-u i podwyższania muru nadstawiać. Wywołuje to znaczną stratę czasu i pociąga koszta. Próbowano więc szluzy urządzać w samym kessonie pod rurami pionowemi, co ułatwiało jednocześnie wydobywanie gruntu z K-u. Lecz tego wkrótce zaniechano, gdyż szluza w ten sposób umieszczona mogła być łatwo zepsutą przy niespodziewanych osiadaniach K-u, powodując duże straty i narażając robotników na utratę życia. Rury piono-

Fig. 62. Szluza powietrzna trójkoinorowa.

we (Schachtröhre) robią z żelaznej blachy, wybierając dla nich przekrój okrągły lub owalny. Wielkość przekroju powinna być dostateczna dla łatwego usuwania gruntu z K-u i swobodnego przechodzenia przez nie ludzi. K. montują na ziemi w tern miejscu, gdzie mają być opuszczane, jeżeli to miejsce nie jest pokryte wodą, w przeciwnym razie montują je na rusztowaniach i następnie na łańcuchach H, H, pokazanych na fig. 58, spuszczają na dno. Wtedy do zapełnionego wodą K-u G przymocowują rury pionowe i szluzę S i przez wtłaczanie powietrza, dostarczanego przez pompy powietrzne czyli kompresory, usuwają z niego wodę. Potem ludzie wchodzą do K-u i pracują sposobem wyżej opisanym, nazewnątrz zaś, nad sufitem, w miarę opuszczania się K-u, podwyższają mur, aby za-

—...

pESSBB&g

bbbboibie

r',' ~

Fig. 60. Przekrój kessonn drewnianego.

__A przez ciśnienie z K-u

C—--__3 szczelnie zamyka swój o-

Dla przywrócenia znów łączności z kessonem klapę B zamykają i do szluzy wpuszczają z K-u przez kran ścieśnione powietrze, poczem klapa A się otwiera, klapa zaś B jest zamknięta. Ścieśnione powietrze do K-u wprowadza się przez otwór D w rurze G.

twór.

Fig. 61.

Szluza powietrzna jednokomorowa.

Szluza ta przy swej prostocie ma dużą wadę, gdyż wprowadza przerwy przy robocie, co w zupełności daje się uniknąć przez użycie t. zw. „trój-komorowej szluzy”, przedstawionej na fig. 62. Przez dodanie dwóch bocznych komór F i Fl, pracujących na zmianę, działanie tej szluzy, t. j. podnoszenie ziemi do niej z K-u i wyrzucanie jej nazewnątrz, odbywa się bez przerwy. W ten sam sposób odbywa się przechodzenie ludzi, jako też i dostarczanie potrzebnych materyałów. Przez otwieranie się klap do wnętrza szluzy — jak to pokazano na przekrojach poziomych fig. 61 i 62 — zapobiega się przypadkowemu otwieraniu się ich

li

Z. N.

wsze wystawał po nad wodę lub nad powierzchnię ziemi. Równocześnie też podwyższa się i boki K-u cieńszą już blachą, a to w celu zabezpieczenia muru od rozerwania wskutek silnego tarcia o napierający z boków grunt. K. o-puszczają na rozmaite głębokości, rzadko jednak głębiej niż na 20—30 metr. od powierzchni wody, gdyż przy większych głębokościach praca w odpowiednio ścieśnionem powietrzu (przecho-dzącem 3 atmosfery) staje się w wysokim stopniu uciążliwą i niebezpieczną. Przyjęto w praktyce kessonowej za normę, że przy ciśnieniu wynoszącem 3| atmosfery ludzie mogą przebywać w kessonie tylko 1 godzinę na dobę, gdy przy ciśnieniu l³/₄ atm. mogą przebywać 2 razy po 4 godziny, przy mniejszych zaś ciśnieniach

R 11    JJg

i!

I'-

mm

Fig. 63.

jeszcze dłużej. Przepuszczanie ludzi przez szlu-zę odbywa się z zachowaniem wszelkich ostrożności, wyrównywanie ciśnienia nie powinno następować zbyt prędko, lecz stopniowo, powoli, co się osiąga przy kranie z dostatecznie małym otworem. Do robót kessonowych wybierają ludzi zupełnie zdrowych i zostających pod ciągłą kontrolą lekarską. Pierwszym, który zastosował ścieśnione powietrze do podwodnych robót budowlanych, był francuski inżynier Triger. Prowadząc w r. 1839 szyb dla kopalni w blizkości Loary i natrafiwszy na warstwę piasku, silnie przepuszczającą wodę, mógł on jedynie przy pomocy ścieśnionego powietrza doprowadzić tę robotę do końca. W r. 1850 angielski inżynier Hug-hes użył tego samego sposobu przy budowie mostu przez rzekę Medway. W r. 1857 inżynier Cézanne zbudował tymże sposobem most przez Cissę pod Szegedynem i w dwa lata później, t. j. w r. 1859, most przez Niemen pod Kownem dla dr. żel. Warszawsko-Petersburskiej. Fig. 63 przedstawia jego budowę. Filar wraz z fundamentem tworzyły dwie kolumny z lanego żelaza, każda zaś kolumna składała się z oddzielnych pierścieni z flanszami, łączonych w jedną całość za pomocą śrub. W dolnej części kolumny znajdował się sufit, do którego były przymocowane dwie rury pionowe S, S, łączące dolną część kolumny A czyli kesson ze szluzą powietrzną L. Przez rurę R wtłaczano powietrze. Ziemię podnoszono do szluzy i przez nią przepuszczano za pomocą dwóch kubłów. Dla łatwiejszego osiadania kolumny, obciążano ją wodą, nalaną nad sufitem. W miarę osiadania kolumny nadstawiano ją u góry coraz to no-wemi pierścieniami, aż póki kolumna nie została opuszczona do żądanej głębokości. Wtedy kesson zapełniano murem lub betonem, wypompowywano wodę z przestrzeni nad sufitem, wyciągano rury pionowe i zamurowywauo całe wnętrze kolumny. Prawie równocześnie z tym mostem był budowany w podobny sposób przez Stanisława Kierbedzia most na Wiśle pod Warszawą, zwany „Aleksandrowskim”. Sposobowi temu, jak pokazuje powyższy opis, dużo jeszcze brakowało do prostoty współczesnej metody kessonowej. Właściwym twórcą tej metody był inżynier Fleur-Saint-Denis; według projektu jego były zbudowane w roku 1859 filary mostu przez Ren, pod Kolonią, sposobem prawie niczem się nie różniącym od przyjętego obecnie. B- G-

Kestenholz, francuskie Chatenois, wieś w powiecie Schlettstadzkim, w okręgu Dolnej Alzacyi, w odległości 5 km. na północo-zachód od Schlettstadt-Markirch; liczy 2 741 m-ców, w tern 52 ewangielików (1900 r.). Kościół katolicki z wieżą (XII—XIII w.), szczątki średniowiecznych obwarowań (dwie piękne bramy gotyckie i wieża), dom gminny (XIV w.); wyrób materyj bawełnianych, wełnianych i jedwabnych, tartaki i młyny, kuźnice; znaczna uprawa wina (336 hkt. wzgórzy pokrytych winnicami). Wpo-bliżu Bad Broun ze źródłami, zawierającemi sól kuchenną, brom i jodek potasu (18°C.). W odległości 5 km. na południo-zachód od K-u leży Hochkönigsburg.

Kestner Krystyan Wilhelm (* dnia 18 czerwca r. 1694 w Kindelbrück [Turyngia]—f d. 13 maja r. 1747 w Jenie), lekarz wielce zasłużony jako bibliograf, zajmujący się też dziejami medycyny. K. był synem lekarza Mikołaja K-a. Początkowo, zanim zabrał się do nauk lekarskich, oddawał się teologii w Jenie; stamtąd udał się naprzód do Lipska, następnie do Halli, gdzie osiągnąwszy poprzednio dyplom doktora filozofii) w r. 1719 został również dokto-

Dr J. P.

Kestner.

z. N.

z. N.

z. N.

rem medycyny, poczem powrócił do Jeny, ale, nie czując w sobie powołania do wykonawstwa lekarskiego, zajął się tam wyłącznie prawie dziejami lecznictwa i bibliografią lekarską. Najgłówniejsze z dzieł jego nosi napis: „Medicini-sches Gelehrtenlexicon, darin die Leben der berühmtesten Aerzte sammt deren Schriften, sonderbarsten Entdeckungen u. merkwürdigsten Streitigkeiten aus den besten Scribenten in möglichster Kürze nach alphabetischer Ordnung beschrieben worden” (Jena 1740); jest to skarbiec prawdziwy wiadomości biograficznych i bibliograficznych, dla badacza dziejów lekarskich niezmiernie cenny. Wartość nie mniejszą posiadają również „Kurzer Begriff der Historie der medicinischen Gelahrtheit überhaupt” (Halla 1744; wyd. 2-e t-że 1748) i „Bibliotheca medica optimorum per sin-gulas medieiuae partes auctorum delectu circumscripta” (Jena 1746). Dla St ol lego „Allgemeine Geschichte der Wissenschaften” napisał „Historie der medicinischen Gelahrtheit”.—Por.: „Allgem. Deutsche Biogr.” (T. XV str. 664) i „Biogr. médicale” (T. V str. 419).

Kestner Jan Chrystyan, przyjaciel Goethego (* 1741 w Hannowerze—f 24 maja 1800 w Celle). Po studyach prawnych w Getyndze wyjechał do Wetzlaru jako sekretarz posła nadzwyczajnego Bremy przy tamtejszym sądzie Izby rzeszy, Falckego. Tu w r. 1773 ożenił się z Karoliną Buff, która w r. 1772 zwróciła była na siebie uczucia Goethego. W tymsamym roku wróciwszy do Hanuoweru, objął urząd sekretarza archiwalnego; w r. 1784 został radcą, później radcą dworu. W Cierpieniach młodego Werthera Goethe odtworzył oboje małżonków, K. wszakże nie jest podobnym do Alberta. Wnukiem jego był słynny przemysłowiec alzacki K. J. Mary an (ob.).— O nim: Herbst „Goethe in Wetzlar” (Gotha 1881); Kestner A. „Goethe u. Werther” (wyd. 2-e Stuttgart 1855); Wolff E. „Blätter aus d. Wertherkreis” (Wrocław 1894). <C

Kestner Jerzy Maryan, przemysłowiec i polityk francuski (* r. 1803—f 187-0), wnuk K-a, przyjaciela Goethego; po ojcu objął w posiadanie fabrykę wyrobów chemicznych w Thann (Al-zacya); nadzwyczaj lubiony przez swych robotników, dla których założył wiele pożytecznych in-stytucyj. Nazwisko jego było bardzo popularne w okolicach górnego Renu: wybrano go też w r. 1848 do Zgromadzenia narodowego, gdzie zajmował się sprawami handlu i kwestyi robotników. Protestował przeciw zamachowi stanu Napoleona III, za co uwięziono go, lecz wkrótce wypuszczono na wolność. W dziedzinie chemii poczynił wiele wynalazków, pomiędzy innemi wynalazł kwas paratartrykowy. ob. Scheurer-

M. H.

Keswick, miasto w angielskim hrabstwie Cumberland, położone malowniczo nad rzeką Greta, wpobliżu jeziora Derwentwater; liczy 4451 m-ców (1901 r.); biblioteka, szkoła klasyczna; wyrób

ołówków, materyj wełnianych. W kościele grób Southey’a.

Kesz (cash), angielska nazwa monety chińskiej li, ob. Chiny — miary, wagi i monety (str. 627).

Keszan, Kuskoinan, miasto w Turcyi europejskiej, w wilajacie Adryanopolskim, główne sandżaku, na północ od Gallipoli.

Keszmark (w pisowni węg. Késmark), miasto w komitacie Spiskim na Węgrzech, na prawym brzegu Popradu, u stóp Karpat, na wysokości 626 m. n. poz. morza, na linii Poprad-Felka-P o dolin kolei żel. Koszyce-Bogumin (23 km.); liczy 5 200 m-ców, przeważnie katolików-niemców (r. 1900). Wielki gotycki kościół katolicki, którego olbrzymi krzyż zalicza się do najciekawszych starożytności; piękny drewniany kościół ewan-gielicki (z XVII wieku) oraz nowy kościół ewan-gielicki, gmach urzędu miejskiego, forteca Tökö-ly’ego, luterańskie gimnazyum wyższe, szkoła tkactwa artystycznego; przędzalnie sukna i płótna i handel temiż, uprawa lnu.

Keszmark—zjazd. Zjazd w K-u między ces. i królem węg. i czeskim Zygmuntem Luxembur-skim a Jagiełłą odbył się d. 26 — 31 marca r. 1423, w czasie wojen husyckich, kiedy położenie Zygmunta było bardzo groźne i niepewne, bo nietylko wojna przeciw niemu i istniejącemu w Czechach porządkowi wrzała ciągle, ale i w Polsce miał on nieprzyjaciół w Witoldzie i Jagielle, a to wskutek wyroku wrocławskiego z r. 1420; dlatego mogło łatwo przyjść do porozumienia między Czechami a Polską i Litwą, a tymczasem w Niemczech elektorowie byli także cesarzowi niechętni, sprzymierzony zaś z nim Zakon krzyżacki, pokonany świeżo przez Polskę, musiał zawrzeć pokój nad jeziorem Mel-neńskiem w r. 1422. Aby się z tej groźnej sy-tuacyi wydobyć, Zygmunt musiał pogodzić się i odnowić dawną przyjaźń z Jagiełłą i Witoldem, i to był cel zjazdu w K-u. Z jednej strony Zygmunt pragnął zgody i zjazdu z Jagiełłą, z drugiej panowie małopolscy, niechętni polityce sprzyjającej husytom i lękający się złych Bkutków dla Korony przez wysłanie Korybuta (ob.) do Czech, oraz niechęci papieża Marcina V, złamali upór Jagiełły i skłonili go do zjazdu. Poprzedziła go konfereneya panów węgierskich i polskich w Lubiczu, w której wzięli udział ze strony polskiej arcybiskup, Mikołaj Trąba, biskupi: krakowski, Jastrzębiec, i wrocławski, Konrad, wojewodowie: poznański, Sędziwój z Ostro-roga, i krakowski, Jaśko z Tarnowa, nadto kasztelan krakowski, Krystyn z Ostrowa, i młody jeszcze Zbigniew Oleśnicki; ze strony węgierskiej—Tomasz, biskup jagierski, palatyn królestwa, i wojewoda siedmiogrodzki, Mikołaj Gara. Mimo pewnych nieporozumień ostatecznie ułożono tu zjazd obu monarchów. Witold, którego także Zygmunt pragnął ściągnąć na zjazd, wymówił się chorobą, choć niewiadomo czy istot-

„Polska

M. G-y.

Ket’, u Ostjaków Puni, rzeka na Syberyi, w gub. Jenisejskiej i Tomskiej, bierze początek niedaleko Jenisejska i uchodzi z prawej strony do Obi, przepłynąwszy 1 088 km.; K. spławna jest na przestrzeni 600 km. i stanowi część ka-

z. N.

K. B.

lO 05

nie był chory. Zygmunt i Jagiełło po dłuższych rokowaniach co do miejsca zjazdu i wydania glejtów zjechali się w końcu d. 26 marca i w 4 dni później potwierdzili traktat lubowelski z r. 1412; nadto Jagiełło zobowiązał się odwołać z Czech Korybuta i z Husytami zerwać wszelkie stosunki. Zygmunt zaś przyrzekł opuścić Krzyżaków i przez to zmusić ich do ratyfikacyi pokoju melneÓ8kiego. W ten sposób odwołał on swój wyrok wrocławski. Dla załatwienia spraw szląskich miano się zjechać ponownie we Wrocławiu. Odnowienie stosunków przyjaznych między Zygmuntem i Jagiełłą przyniosło właściwie korzyść tylko Zygmuntowi, bo Krzyżacy ratyfikacyi pokoju melneńskiego długo jeszcze się o-pierali, popierani nawet przez Witolda. Jagiełło odniósł tylko moralną korzyść, gdyż odtąd ustało oskarżanie go, że sprzyja herezyi i łączy się z heretykami. Zjazd ten i traktat powitano z niezmierną radością w Rzymie; ustała bowiem obawa unii Polski z Czechami i zwycięstwa husytyzmu, który przy poparciu Polski mógł się stać niezwyciężoną potęgą. Dlatego zjazd ten ma niemałe znaczenie dla historyi husytyzmu w Polsce i ówczesnej polityki polsko-litewskiej.—Por.: Smolka „Unia ż Czechami” (w „Szkicach historycznych” t. I); Prohaska „Ostatnie lata Witolda”; Goli „König Sigismund und Polen”; Lewicki „Ein Blick in die Politik Sigismunds” (w „Archiv f. d. österr. Gesch.” t. LXVIII); Caro „Gesch. Polens” t. III; Prohaska „W czasach husyckich” i i Czechy w czasach husyckich” itd.

Ke-SZO, miasto chińskie, ob. Hannoi.

Kesztely-Héviz, kąpiele na Węgrzech, ob. Héviz.

nału Ob’-Jenisej.

Kete-Kratji (Kratdży), ob. Ton g o, kolonia niemiecka w Afryce.

Ketel Cornelis, malarz hollenderski (* r. 1548 w Gonda — f 1616 w Amsterdamie). K. przez rok (1565) był uczniem Antoniego Mont-forta, zwanego Blocklandt, w Delft. W r. 1566 udał się do Francyi, pracował w Paryżu i w Fontainebleau, skąd w r. 1573 pojechał do Anglii. Tam cieszył się wzięciem i uznaniem dworu jako portrecista; śród wielu prac, wykonanych na gruncie angielskim, na wymienienie zasługuje portret królowej Elżbiety. W r. 1581 K. powrócił do Amsterdamu; jego portrety postaci pojedyńczych i całych grup, jak np. Kuszników, i tu jednały mu licznych zwolenników. W muzeum amsterdamskiem znajdują się jego: portret Jakóba Bas Claesz, burmistrza amsterdamskiego, i portret jego żony, Grietj Codde; Kompania Puszkarzy Kapitana Dirka Rosecrans i Zgromadzenie straży obywatelskiej. Nadto

zbiór Geversa w Amsterdamie posiada dwa bardzo piękne portrety. Dla stowarzyszenia kuszników wymalował K. Chrystusa i 12-u apostołów, w których sportretował znakomitych artystów współczesnych. Jego obrazy są wogóle rzadkie. Około r. 1599 K. zaczął malować palcami bez pomocy pędzla, później malował ua-wet nogami.

Ketłiam Jan, de, lekarz w Wenecyi zamieszkały i słynący tam w wieku XV; Niemcy, niewiadomo na jakiej podstawie, zaliczają go do Bwej narodowości, chociaż, sądząc podług brzmienia nazwiska, za Anglika raczej należałoby się go uważać, zresztą nic nie wiemy o życia jego kolejach. K. jest autorem, albo słuszniej może kompilatorem, bardzo słynnego niegdyś dzieła, które wyszło w druku już po śmierci jego p. n. „Fasciculus medicinae Joannis de Ketham, re-visus per Geor. de Monteferrato qui insuper ap-posuit titulum, auctoritates et loca plura, cum tabuli8 V lign. incis. ib. per Io. et Gregor, fra-tres de Forlivio, Accessit consilium Petri de Tussionane pro peste evitanda” (Wenecya 1491, in fol., oraz tamże wydania dalsze w latach 1495, 1500, 1513 i 1522). Całość ta składa się z szeregu rozpraw odrębnych i samodzielnych, zajmujących się moczem, upustem krwi, chirurgią, macicą i ciążą, nakoniec zarazą morową; oprócz tego część jej drugą stanowi „A-natomia Mundini”. Księga ta głównie dlatego jest do dziś-dnia ciekawa, ponieważ znajdują się w niej drzeworyty anatomiczne, najstarsze ze znanych. Niektóre z nich są kolorowane ręcznie i zawierają mnóstwo szczegółów ważnych dla dziejów odzieży i sprzętów używanych w wieku XV. Podług Daremberga (ob.) dwie niezmiernie rzadkie książki hiszpańskie, mianowicie: „Epilogo en medicina y en cirurgia convenante ala salud” (1495) i „Libro de medicina llamado Compendio de la salud humana” (1516) są przekładami lekko przerobionemi Kethamo-wego „Fasciculus”, który także w całości był przełożony na język włoski. — Por.: L. Chou-lant „Bücherkunde” (wyd. 2-e, str. 402—405); „Biogr. médicales” (T. V str. 421); Daremberg „Histoire des sciences médicale” (T. I str. 3 i „Allgem. Deutsche Biogr.” (T. XV str.

6    Dr J. p.

Kethulle Franciszek, de la, pan na Rij-hove, polityk czynny i patryota połuduiowo-niderlandzki (* około r. 1531 w Woudelgem-lez-Gand—f r. 1585 w Utrechcie). Będąc wielkim bayilim w Termonde, wystąpił na widownię polityczną w r. 1576, razem z Hembyze’m stanął na czele frakcyi autykatolickiej i rzucił się w wir walki ze straszną gwałtownością. Nie posiadał kwalifikacyi ani na męża stanu, ani na generała armii; w początkach swej karyery był chciwym i brutalnym aż do okrucieństwa. Kazał aresztować i wtrącić do więzienia znaczną liczbę panów katolickich, mimo ich nietykalności, którą

Hr.

zapewniała im godność członków Stanów generalnych; dalej, kazał powiesić bez sądu radcę Hessels’a i zwierzchnika w Viscb. W kilka miesięcy po tej ohydnej egzekucyi K., który dopuścił się był tylu gwałtów względem katolików, nagle zmienił swe postępowanie, stanął w szeregu ludzi umiarkowanych, przyczynił się do przyjęcia w Gandawie „pokoju religijnego” (Paix de Religion) w grudniu r. 1578 i odtąd walczył z zadziwiającem poświęceniem oraz rzadką wytrwałością o niepodległość narodową i wolność wyznaniową, a jednocześnie przeciw uporczywemu wyodrębnianiu się ultrakalwinistów jak i przeciwko zdradzie Niezadowolonych, Malkontentów niderlandzkich (ob). Opierał się mężnie do ostatnich chwil swego życia, mimo powodzenia Aleksandra Farnese, i umarł zrujnowany przez swą wierność dla sprawy narodowej. — O nim: Fredericq i Van der Linden w „Biographie nationale de Belgique”.

musimy więc w K-ach uznać istnienie obu wspomnianych grup. Grupy te mogą być związane z sobą bezpośrednio, lub za pośrednictwem atomów węgla. Zależnie od tego klasyfikujemy K. według następujących szeregów: a—według wzoru R.CO.COOH, ß—według wzoru R.CO.CBL₂COOH, Y—według wzoru R.CO.CH₂.CH₂.COOH, Ś — według wzoru R.CO.CH₂.CH₂.CH₂.COOH itd. Teoretycznie ilość tych szeregów jest nieograniczoną, lecz w rzeczywistości znane są tylko kwasy pierwszych czterech szeregów. Zpośród metod otrzymywania K-ów wymienić wypada dwie o-gólne dla wszystkich szeregów. Pierwsza metoda polega na utlenieniu drugorzędowych oksy-kwasów (R.CH.OH(CH₂)n.COOH) odpowiedniego szeregu, np. CH₃CH.OH.COOH—>CH₃CO.COOH, lub CH3CH.OH. CH₂COOH -► CH3CO. CH₂COOH; treść drugiej stanowi hydratacya odpowiednich ketononitrilów, które z łatwością dają się otrzymać przez działanie chlorobezwodników kwasów na cyanek potasu, np.

CH3CO.CI -f KCN = CH3CO.CN + KC1;

CH3CO.CN -f 2H₂0 = CH3CO.COOH + NH₃,

resp. CH₃CO.COO(NH₄).

D.

Fig. 64. Ketler (herb).

Ketler, herb polski. Na tarczy w polu srebr-nem—czerwony hak do zawieszenia kotła nad ogniskiem. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pomiędzy dwoma piórami bażanciemi, złotem i czerwonem, mała tarcza, na której w polu srebrnem taki sam hak, jak na tarczy dużej. Używany przez rodzinę westfalską Ketlerów, której gałąź przeniosła się w XV stuleciu do lufłant i Kurlaudyi. Tu w XVI w. jedna linia otrzymała godność książąt kurlandzkich—ta wygasła. Inne linie: baronowska i hrabiowska istnieją po dziś-dzień.—Kuropatnicki; Małachowski; Bobrowicz; Ostrowski; „Balitisches Wappenbuch”; Siebmauher III, 11, 3.

Ketonokwasy, związki organiczne, posiadające dwoistą funkcyę: ketonową i kwasową. Ponieważ sumę właściwości ketonowych wiążemy

I

z obecnością karbonylowej grupy C=:0, kwasowy zaś charakter związku organicznego czynimy zależnym od obecności w nim grupy —COOH,

W pierwszej metodzie posługujemy się w charakterze produktu wyjściowego związkiem, posiadającym już grupę COOH, przekształcamy natomiast grupę CH.OH na CO, w drugiej zaś, mając w wyjściowym produkcie już gotową grupę CO, tworzymy z grupy CN karboksyl (COOH). Kwasy ketonowe są związkami mało stałymi i, będąc w stanie wolnym, podlegają zazwyczaj (szczególnie przy ogrzewaniu) rozkładowi. Ze względu na obecność w cząsteczce grupy ketonowej i karboksylowej K. odtwarzają wszelkie reakeye zarówno ketonowe (oksymy, semikarba-zony, hydrazony itd.), jako i kwasowe (sole, estry, chlorobezwodniki itd.). Najprostszym kwasem szeregu a jest kwas pirowinny, który powstaje podczas suchej destylacyi kw. winnego COOH.CH.OH.CH.OH.COOH z KHS0₄. Reak-cyę należy tłómaczyć początkowym rozkładem kwasu winnego na C0₂ i kwas glicerynowy CH₂OH.CH.OH.COOH,

który następnie traci cząsteczkę wody i przechodzi w kw. pirowinny:

CH₂|ÖlH.C|ü]0j4C00H—H₈0-fCH₃.C0.C00H.

Tłómaczenie tej reakcyi pozostaje w zupełnej zgodności ze znaną reakcyą przejścia kw. glicerynowego przy ogrzewaniu z KHS0₄ w kwas pirowinny. Kw. pirowinny można też otrzymać syntetycznie przez działanie cyanku srebra AgCN na chlorek acetylu:

CH₃C0.Cl-FAgCN=AgCl-l-CH3.00.CN—►CH3.CO.COOH

Kwas ten posiada zapach kw. octowego, jest ciałem stałem, topi się przy 13°, a już przy

150° rozpada się na C0₂ i aldehyd octowy Ciekawym jest wpływ grupy CO na stopień mocy kwasu, mierzonej przez stałą dysocyacyi: dla kwasu CH₃CH₂COOH K = 0.00134, dla kwasu CHjCO.COOH K = 0.56. Jako przykład K-u szeregu ß przytoczyć należy kwas acetooctowy CH₃CO.CH₂COOH, którego ester etylowy posiada pierwszorzędne znaczenie ze względu na różnorodne syntezy, wykonane za jego pomocą. Sam kwas jest hygroskopijnym syropem, o tyle nie stałym, że już przy słabem ogrzewaniu rozpada się na aceton CH₈CO.CH₃ i C0₂. Natomiast ester etylowy tegoż kwasu jest związkiem względnie stałym o punkcie wrzenia 181°, łatwo otrzymuje się za pomocą reakcyi Claisen’a przez działanie sodu metalicznego na ester octowy, który musi posiadać przynajmniej ślady spirytusu etylowego, gdyż w przeciwnym wypadku reakcya nie zachodzi. Przebieg reakcyi tłómaczy się przez następujące wzory:

J) CH3*C_ oc₂h₅

— ONa

4- Na.OCLH, = CH...C - OC₂H5 1    25    3    — OCjH₅

— ONa    _n

2) CH₃.C - OCsHj -j- CHpiC Zoc»H₅ = CH₃.C.ONa : CH.COOC₂H₅

QCÆ___U “ ⁵

ciała względem chlorku benzoylu; przy tej reakcyi powstaje benzoyloacetooctowy ester, który przy ogrzewaniu z wodą rozpada się na ben-

Powstały związek sodowy o charakterze enolo-wym przeistacza się w formę ketonową CH₃CO.CHNa.COOC₂H₅, jak to jest widocznem z zachowania się tego zoyloaceton, C0₂ i C₂H₅OH:

OH

ch₃.co.ch.

COOC₂H₅ = CH₃CO.CH₂CO.C₆H₅ -f C0₂ -1- C₂H₅OH.

co c₆h₅

Inne znów badania wykazują zdolność acetoocto- powiadające trzem możliwym wzorom estru ace-wego estru istnienia w postaci enolowej. Schiff tooctowego: jednemu ketonowemu i dwóm ste-otrzymał trzy benzylidenoanilinowe pochodne, od- reoizomerycznym enolowym:

1) CH₃CO.CH₂COOH

2) CH₃ —C—OH

3) CH₃-C—OH

H—C—COOH

COOH—C—H.

Stanowisko estru acetooctowego w dziedzinie syntezowania związków organicznych nabiera należytej wagi, jeżeli zwrócimy uwagę na dwie jego własności: 1) Ester acetooctowy rozpada się łatwo w dwóch kierunkach zależnie od środowiska, w jakiem jest prowadzona reakcya, a więc w obecności kwasu otrzymujemy CH₃CO.CH₃, C0₂ i C₂H₅OH, a w obecności ługu: CH₃.COOH, CH₃COOH i C₂H₅OH; 2) ester acetooctowy posiada zdolność wymiany wodoru w grupie CH₂ na sód, a następnie

na przeróżne rodniki organiczne; początkowo przy działaniu sodu na ester zostaje zastąpiony przez Na tylko jeden wodór, a utworzona sodowa pochodna łatwo wymienia z haloidkami organicznych rodników Na na całe grupy atomów, poczerń w otrzymanym związku możua tym samym sposobem drugi wodór zastąpić rodnikiem organicznym. Zestawienie tych dwu właściwości estru acetooctowego prowadzi do następującego schematu syntez:

I. CH₃CO.CH.R.COOC₂H₅

II. CH₃CO.CR₁.R₂.COOC₂H₅

yr CH₃.CO.CH₂.R -j- C0₂4-C₂H₅.0H w kwaśnem środowisku

N CHj.COOH -J- CH₂.R.COOH-}-C₂H₅.OH w alkalicznem środowisku

f CH₃CO.CH.RrR₂ -j- C0₂-j-C₂H₅0H w kwaśnem środowisku

\ CH₃COOH -j- CH.Rj.R₂.COOH-f-C₂H₅OH w alkalicznem środowisku.

K. szeregu y mogą być otrzymane z estru ace- kwasów tłuszczowych według wzoru: tooctowego i a-haloidowych pochodnych estrów

CH.R.Cl.COOEt+CH₃.CO CH.Na.COOEt = NaCl-{-COOEt.CH.R.CH.CO.CH₃-* OCOH.CH.R.CH₂CO.CH₃

COOEt.

Kwas ten topi Bię przy 13°, wre przy 275°, u-legając rozkładowi.

Ketony, ob. Aceton.

Ketrz, miasto na Szląsku, ob. Kätscher.

Ketta albo P ri n z e ns t e i n: 1) miasto angielskie na Wybrzeżu Niewolniczem w Wyższej Gwinei, w odległości 45 km. na północo-wschód od przylądku St. Paul. — 2) K., miasto w Afryce t-że.

z. N.

Tą drogą może być otrzymany kw. łewulinowy CH₃.CO.CH₂.CB₂.COOH, jeżeli do reakcyi użyjemy estru kw. monocblorooctowego i sodowej pochodnej acetooctowego estru. Kwas ten powstaje także przy gotowaniu heksoz ze stężonym kw. solnym. Kwas łewulinowy topi się przy 33°, wre przy 245°, rozkładając się częściowo, wskutek czego powstaje nienasycony lakton:

CH₃—Cz=CH-CH₂

co

Tworzenie się podobnych laktonów jest wogóle charakterystycznem dla kwasów ketonowych szeregu Y- Kwasy ketonowe 8 nie posiadają cech wybitnych, różnych od cech kwasów innych szeregów. Jako przykład 8 K-u przytoczyć można najprostszy heksanonowy CH₃C0.CH₂.CH₂.C0₂H, który można otrzymać z estru kwasu acetoglu-tarowego:

COOEt. CH.CH₂.CH₂.COOEt

CO.CH₃.

Pr. Zn.

Z. N.

Kétta, Quetta, Kveda, forteca angielska w północno-wschodnim Beludżystanie, na kolei żelaznej z Szikarfurn nad Indusem do Kandaharu, broniąca przejścia Bolan, na drodze z Afganistanu do Indyi.

Ketteler, książęta kurlandzcy, ob. Kettler.

Ketteler Wilhelm Emmanuel, von, biskup moguncki (* d. 25 grudnia r. 1811 w Mo-nasterze w Westfalii — f 13 lipca r. 1877 w Berghausen w Bawaryi Górnej). Pochodził z rodziny baronowskiej, żyjącej religijnie; urodził się z ojca, Fryderyka, i matki, Klementyny, K-ów. Od młodych lat odznaczał się zdolnościami i żywością usposobienia. Chętnie też młodzieniec oddawał się myśliwstwu i rozrywkom, połączonym z niebezpieczeństwem życia. Po przygotowaniu odpowiedniem oddauy został do szkoły katedralnej w Monasterze, a następnie pod wyłączne kierownictwo jezuitom w Brieg, w Szwaj-caryi. Potem w Tybindze poświęcał się studyom prawnym, które w dalszym ciągu prowadził w Berlinie. W 23-m r. ż. zaciągnął się do służby rządowej, lecz wkrótce, wskutek nielegalnego postąpienia rządu pruskiego z arcybiskupem Dro-ste-Vischering’em, porzucił tę służbę (r. 1838) i, po głębszym namyśle, wszedł do stanu duchownego. Dwa lata zostawał jeszcze na stu-dyach teologicznych w Monachium, poczem został wyświęcony na kapłana w rodzinnem swem mieście w r. 1844. Wkrótce potem otrzymał probostwo w Bockum, w Westfalii, a następnie w Hopsten, na granicy Hannoweru. Tutaj pozyskał sobie wkrótce otoczenie, tak, iż okrąg wyborczy teklenburski wybrał go na deputowanego do zgromadzenia narodowego we Frankfurcie. Ten zaszczyt zwrócił nań oczy władzy duchownej, która w r. 1849 powierzyła mu probostwo przy kościele św. Jadwigi w Berlinie. Wreszcie r. 1850 K. został wybrany przez kapitułę i przedstawiony w liczbie trzech kandydatów na biskupstwo mogunckie, a Pius IX ten wybór zatwierdził. D. 25 lipca t. r. K. objął zarząd dye-cezyi. Odrazu uwikłał się w spór z państwem o fakultet teologiczny w Giessen, na który u-częszczać zabronił. Rząd hesko-darmsztadzki ustąpił w r. 1854 i 6. Po ustanowieniu Ces. Niemieckiego K. został posłem na sejm z Tauberbischofs-heim. Od r. 1872 wytrwale walczył przeciwko pętaniu Kościoła. Daremnie zabiegał o wprowadzenie do konstytucyi praw zasadniczych, które przypominały na niejednym punkcie rewolucyjne Prawa Człowieka. We wszelkich stosunkach odznaczał się pobożnością i gorliwością w rozszerzaniu zdrowych zasad wiary; zakładał szkoły i in-stytucye dobroczynne, reformował semiuaryum, sprowadzał zakonników, budował szpitale i przytułki dla kalek, paralityków i starców i wszystkie te zakłady obsadzał zakonnikami lub zakonnicami, poświęconemi miłosierdziu chrześciań-skiemu. Do liczby takich domów należą: przytułek dla dziewcząt w Neustadt (r. 1856), dla chłopców w Dieburgu (1864), Stowarzyszenie rzemieślników i Stowarzyszenie pomocy Maryi w Moguncyi itp. W kwestyach religijnych bardzo często zabierał głos.—Na soborze watykańskim znalazł się w liczbie tych biskupów, którzy utrzymywali, że ogłoszenie dogmatu o nieomylności papieża jest nie na czasie, i o-puścił sobór; wkrótce jednak, głębiej się zastanowiwszy, jeszcze przed ogłoszeniem dogmatu oświadczył się za nim, dnia 20 sierpnia 1870 r. ogłosił postanowienia soboru i odtąd bardzo gorliwie nad wykonywaniem ich czuwał. Pisma jego przeważnie miały na celu wyjaśnienie dogmatów, obronę wiary, zbicie zarzutów czynionych Kościołowi katolickiemu, lub rozwiązanie kwestyj będących na czasie. Jest ich bardzo wiele, a wszystkie odznaczają się ścisłością i logiką. Słynie sześć jego kazań, wypowiedzianych w Moguncyi r. 1848, które wyszły p. t. „Die grossen socialen Fragen der Gegenwart”. Inne, mniejsze lub większe rozprawy, mają na celu obronę jezuitów przeciwko tym, którzy się oburzali na biskupa za ich sprowadzenie do Mo-guucyi. Głośnem jest zpośród tych dziełko „Zur Charakterisirung der Jesuiten und ihrer Gegner”. Poruszył też K. kilka pytań prawnych, dotyczą-

Ks. w. B.

Z. N.

cych stosunku państwa do Kościoła. Słynnemjest dziełko, napisane z powodu zerwania konkordatów ze Stolicą Apost. przez Badenię, Wirtembergię Hessyę i Nassau „Soll die Kirche allein rechtlos sein?”. Poruszał kwestye dotyczące całego społeczeństwa, jak np. „Kann ein gläubiger Christi Freimaurer sein?”, albo też „Liberalismus, Socialismus und Christenthum”, które były tłóma-czone na język francuski przez ks. Belet. Wreszcie oprócz odpowiedzi i mniejszych traktacików na temat soboru watykańskiego, napisał słynne dziełko, kilka wydań liczące „Das allgemeine Concil und seine Bedeutung für unsere Zeit”, które na język polski przełożył ks. Władysław Knapiński (Warszawa 1870).—Często też w mowach i odezwach pasterskioh rozwijał kwestye społeczne i ostrzegał wiernych o błędach.

Ketteler Klemens, baron, dyplomata niemiecki (* 1853 w Potsdamie—f d. 18 czerwca 1900 w Pekinie). Z wojska przeszedł do dy-plomacyi; użyty odrazu w Chinach w r. 1883 odznaczył się jako dragoman w Kantonie uśmierzeniem rozruchów ludowych przeciwko kupcom europejskim. Poseł Brandt ściągnął go do Pekinu na sekretarza legacyi. W r. 1893 przeniesiony do Washingtonu, stamtąd do Mexyku, wreszcie w lipcu 1899 r. do Pekinu na miejsce Heykinga. Gdy w r. 1900, po wybuchu t. zw. „buntu Boxerôw”, skierowanego przeciwko dworowi i cudzoziemcom, powstanie zawitało do Pekinu, K. przestrzegł o blizkiem niebezpieczeństwie, i rzeczywiście w sześć dni po zabiciu sekretarza poselstwa japońskiego (d. 12 czerwca) sam padł ofiarą ruchu ludowego na ulicach Pekinu. Dla pomszczenia-to jego śmierci cesarz nowo-niemiecki Wilhelm II (ob.), wysyłając wespół z całą Europą wojska swoje na kampanię pomsty, zalecił im tak przykładną srogość dla nieprzyjaciela, aby późne jeszcze pokolenia ją zapamiętały.

Kettering, miasto fabryczne w angielskiem hrabstwie Northampton, na kolei Londyn-Derby, nad lewym dopływem Nenu, liczy 28 653 m-ców (1901 r.); przędzalnie wełny, fabryki żelazne i wyrób obuwia.

Kettler Gotard, ostatni hermistrz krzyżac-ko-infłanckiego zakonu, noszącego nazwę Domus Teutonicorum per Livoniam, dla odróżnienia go od pruskich Krzyżaków; po ostatecznem rozwiązaniu tego Zakonu, pierwszy książę udzielny utworzonej z biskupstwa kurońskiego Kurlandyi (* w r. 1518 w Westfalii—f d. 17 maja r. 1587 w Mitawie). Ród K-ów, Kettelerów, znany był w Westfalii już od XIII stulecia. K. był z kolei dziewiątem dzieckiem Gotarda K-a, dziedzica dóbr Meirich, Hovestedt i Neu-Assen, urodzonym z jedynej jego małżonki, Małgorzaty de Bronkhorst-Batenburg. O młodości i wychowaniu Gotarda braknie wszelkich wiadomości; wiadomo tylko, że już w roku 1538, a więc w 20-ym r. ź., przybył do Inflant i wstąpił do pomienio-

Enoykl. Powie. Iluatr, Zen. 27*. T. XXXV,

nego zakonu. W roku 1553 wysłany został do Niemiec w interesach zakonu, w którym zajmował podrzędny urząd brata szafarza, atoli wywiązywał się z niego nader zręcznie. Na widownię polityczną występuje już w r. 1554. W tym czasie wyniesiono go na zaszczytny urząd komtura dyneburskiego (ob. Dyneburg). Odtąd należy Gotard stale do zwolenników potężnej wówczas Polski i nie omija żadnej sposobności, ażeby się wynieść jak najwyżej za pomocą stronnictwa Inflantczyków, trzymającego z Polską. Kiedy w r. 1556, w porze zapust, uzbrajał się Zakon Inflancki na wojnę, wydaną arcybiskupowi ryskiemu, udał się Gotard do Niemiec na werbunek żołnierza. Natychmiast po jego wyjeździe z kraju stronnictwo antypolskie obrało swego naczelnika, komtura felińskiego, Wilhelma Fürstenberga na koadjutora hermistrza inflanckiego, Henryka Galena, a gdy ten wiekowy dygnitarz zakonu przeniósł się do wieczności, w maju r. 1557, wspomniane stronnictwo antypolskie przeprowadziło wybór Fürstenberga na hermistrza. Usunąć Fürstenberga z tego najwyższego w zakonie stanowiska i zająć jego miejsce—taki jest odtąd cel wszystkich zabiegów ambitnego Gotarda.— Ugoda poswolska, zniewa-

Fig. 65.

Współczesna podobizna Gotarda Kettlera, przez Towarzystwo Hist. Inflanckie uznana za autentyczną.

łająca hermistrza do szczerej zgody z Polską i do zaczepno-odpornego przymierza z królem Zygmuntem Augustem przeciw Moskwie, przypadała wyśmienicie do idei i daleko sięgających projektów ambitnego komtura dyneburskiego; niepodobna też przypisywać samemu tylko przypadkowi tego, że przebiegły sekretarz prywatny Gotarda, słynny w dziejach Inflant, Salomon Henning, znajdował się właśnie w Poswolu (d. 5 września r. 1557) przy zawieraniu znanej w dziejach Polski a donośnej w swych skutkach ugody. Akt ten bowiem był niewątpliwie naj-jawuiejszem zwycięstwem stronnictwa polskiego w Inflantach, dalszem zaś, nierównie jeszcze znaczniejszem, było narzucenie K-a na koadjutora hermistrzowego w lipcu r. 1558, w chwili właśnie gdy wybuchała wojna z carem Iwanem Groźnym. Wielką część szlachty rycerskiej, przeważnie w Kuronii, widzimy do interesów K-a przez jego osobiste zabiegi przykutą, a wszelkie ciosy, jakie odtąd na nieszczęsne Inflanty bezustannie spadają, obracają się wyłącznie na korzyść Gotarda. To też Fürstenberg, pomimo całej swej oględności i niezaprzeczonego męstwa, narażony był na ustawiczne porażki i klęski, a wewnętrzna demoralizacya ówczes-

50

nych znękanych Inflant, której tak trafne i tak charakterystyczne obrazy podaje historyk Karol Schirren, tudzież niesforność ówczesnych komtu-rów i innych władców zakonu, pomiędzy którymi najmniejszej nie było jedności,— uniemo-żebniały skuteczną obronę od najazdu. Tymczasem jednak na hermistrza zwalano całą winę niepowodzeń, na czele zaś niechętnych stał zawsze K. ze swojem stronnictwem. Coraz jawniej wyłaniają się dzisiaj z pomroki dziejów właściwe zamiary przewrotnego K-a. Już w lutym r. 1559 widzimy go spełniającego de facto urząd hermistrzowski a Fürstenberga zniewolonego do przestawania na czczym tytule „starego hermistrza”. Całkowite usunięcie jego od rządów staje się odtąd już tylko kwestyą czasu. Po zawarciu d. 31 sierpnia r. 1559 w Wilnie pod egidą K-a ugody, w której Zygmunt ĄuguBt zobowiązuje się do obrony związkowego państwa inflanckiego, pod warunkiem odstąpienia mu na własność części ziem inflanckich nad średnim biegiem Dźwiny położonych, zdał Für-' stenberg całkowicie rządy kraju na swego koadjutora, ponieważ ten upewniał go, że król polski tylko pod tym warunkiem pośpieszy z nieodzowną pomocą. W kwietniu roku następnego ułożył K. i przedstawił komturom inflanckim, na zgromadzeniu tajemnem plan całkowitej sekularyzacyi zakonu, sięgający o wiele dalej niż zamysły Zygmunta Augusta. Plan teu ukrywał on starannie przed mieszkańcami znękanych najazdem Inflant; idąc bowiem w ślady Albrechta Pruskiego, chciał zostać panem nie-tylko Kuronii, ale Iuflant całych, które według jego planu miały stać się lenniczem państwem Rzpltej Polskiej. Na to jednak król polski nie zgodził się i, jeśli dotąd K. był mistrzem w zręcznie prowadzonej intrydze, to od tej chwili, pomimo jego woli, kierunek jej wyślizguje się z. rąk jego i przechodzi w nierównie zręczniejsze ręce królewskie. Pomoc wojsk polskich nie przybywa, pada północna część krajów inflanckich, sam Felin nawet, którego obroną kierował wiekowy Fürstenberg, nie doczekał wyglądanej oddawna odsieczy i wpadł w moc w. ks. moskiewskiego; sam Fürstenberg uprowadzony do Moskwy, a odstraszona temi wypadkami Estonia w tymże roku 1561 dobrowolnie poddaje się Szwecyi. W tej właśnie chwili krytycznej wystąpił król Zygmunt August z zupełnie już jawnem żądaniem, aby za obiecaną pomoc jego poddała się mu całkowicie pozostała część dawnych krain inflanckich. Olbrzymi materyał archiwalny, przez profesora Karola Schirrena nagromadzony i ogłoszony, a także nowo-odna-leziona kronika Rennego, tudzież korrespondencya niemieckiego landmistrza w Mergentheimie, zbyt jawnie świadczą przeciw polityce ketlerowskiej. Dosięga K-a zarzut niebezzasadny, że skutkiem jego dwulicowości i samolubstwa dawne związkowe państwo Inflanckie na trzy oddzielne części rozszarpane zostało, z których następnie każda zniewoloną była kroczyć inną drogą przez wiek cały. Dnia 28 listopada r. 1561 oddali hermistrz Gotard i arcybiskup ryski Wilhelm Inflanty pod opiekę króla Zygmunta Augusta, który, po długo ciągnących się układach, wcielił je do Rzpltej roku 1562, jako terrytoryalnie odrębne księstwo, z jakDajdoskonalszą w prawach i prerogatywach koekwacyą, ostatniemu zaś ber-mistrzowi inflanckiemu K-i na prawie lennem wieczyście oddał Kurlandyę, która zaczęła teraz mieć osobne swe dzieje. Dnia 5-go marca roku 1562 w Rydze, w sali kapitulnej zamku, przysiągł królowi polskiemu na wierność nowo-wy-niesiony książę kurlandzki Gotard, a za nim też przysięgę wiernopoddańczą wykonały i Inflanty. K. złożył krzyż zakonny, pieczęć hermistrzowską i habit inflancko - krzyżacki, a przywdziawszy szkarłatny płaszcz panującego księcia, przyjmował uroczyście hołd od kurlandzkiego rycerstwa. Faktyczne, a raczej formalne, rozwiązanie inflancko-krzyżackiego zakonu nastąpiło dopiero w 10 dni później, d. 15-go marca r. 1562. Jakkolwiek Gotard złożył w ręce pełnomocnika królewskiego, kanclerza w. lit., Mikołaja Radziwiłła, przysięgę na wierność Rzpltej, wszelako należało wpierw usunąć niejedną trudność, zanim nowoutworzone lennicze państewko Polski terrytoryalnie dało się odgraniczyć. Rozwiązana w Rydze w dniu 15 marca roku 1562 reszta inflancko-krzyżackiego Zakonu nie zgadzała się bezwzględnie na plany Kettlera: wytworzyło się nawet stronnictwo, które, za współdziałaniem przebywającego w Mergentheimie landmistrza Zakonu Niemiecko-Krzyżackiego, odmawiało uporczywie zatwierdzenia wszelkich kroków, które był przedsięwziął ostatni hermistrz w celu rozwiązania miejscowego zakonu. A lubo te protesty były daremne, wójt wszakże zamku Sonebur-skiego odstąpił ziemie do zamku należące, nie K-i, ale duńskiemu księciu Magnusowi. Z kom-turem dobleńskim, Thisem von der Recke, uwikłał się K. w długotrwałe zatargi (ob. art. Dobie na). Kiedy rzucono na niego pewne podejrzenia wobec samego króla, już na sejmie w Ko-kenhuzie w r. 1566 musiał złożyć w wierne ręce Jana Hieronima Chodkiewicza, cały zarząd namiestnictwa inflanckiego. Chodkiewicz niebawem przeprowadził nietylko sekularyzacyę ar-cybiskupstwa ryskiego, ale i unię całego księstwa Inflanckiego z Wielkiem Księstwem Li-tewskiem (na sejmie Grodzieńskim z r. 1566). Unia ta następnie (w dniu 3 sierpnia r. 1569 na sejmie w Lublinie) przy ostatecznem połączeniu Polski i Litwy, przez akt inkorporacyi Kurlandyi mocniej jeszcze zaciśnioną została. Ponieważ król całkowicie uwolnił K-a od admini-stracyi Iuflant, mógł on zatem poświęcić się wyłącznie rządom własnego państewka. Pierwszy ten książę kurlandzki rządami swemi zasłużył sobie na najlepszą pamięć. Ożeniwszy się w roku 1566 z siostrą ryskiego koadjutora arcybiskupiego Krzysztofa, Anną, księżniczką me-klemburską, osiadł w Mitawie, nie przenosząc tam atoli stolicy swego księstwa, którą przez czas dłuższy była jeszcze Goldynga. Stanowisko jego jako pierwszego księcia kurlandzkiego było niełatwe. Szlachta rycerska w Kurlandyi, widząc się w posiadaniu cennych prerogatyw niezwykłych, wobec których książę lenny był bezsilnym—pozostawała ze swym władcą w nieustannych zatargach i waśniach. Cechuje szlachtę kurlandzką ta sama butność, skłonność do samowoli i nierządu, ta sama wyłączność stanowa, która była od wieków wybitną cechą szlachty polskiej, ta sama niechęć do ulegania człowiekowi, który wyszedł z jej łona i, świeżo posiadłszy tytuł i godność księcia kurlandzkiego, nie mógł odrazu zjednać sobie między podwładnymi powagi, a liczył wśród nich bardzo wielu niechętnych i zawistnych. Na składane przezeń sejmy krajowe z początku rycerstwo kurlaudzkie albo wcale nie zjeżdżało się, albo opuszczało zgromadzenie samowolnie, albo, jeśli wytrwało do końca, słuchało upomnień nowo-kreowanego księcia z dumnem lekceważeniem, puszczając mimo uszu rady najzbawienuiejsze. W takiem położeniu odrodzenie zepsutego i rozkołata-nego długą anarchią społeczeństwa, do czego dążył K., było niezmiernie trudnem. Widząc wszystkie stany dotknięte ciemnotą i brakiem religii, uważał on za rzecz najpilniejszą rozszerzać w kraju oświatę i wiarę, ażeby w ten sposób wysuszyć źródło powszechnej demoralizacyi, Pole religii i oświaty leżało podówczas w Kurlandyi niemal odłogiem. Całe księstwo posiadało tylko cztery kościoły, dziewięć drewnianych kapliczek i trzy małe liche szkółki, a w różnych warstwach nie brakło ludzi dorosłych, którzy nie byli chrzczeni i nie mieli pojęcia o naj-pierwszych zasadach chrześciaństwa. K. zalecił podjęcie wizytacyi kościołów kurlandzkiemu su-perintendentowi Stefanowi Biilowowi. W ciągu tej czynności poczynił Billów tak bolesne doświadczenia, że po powrocie złożył godność su-perintendenta. Sam Gotard atoli nie poddał się zwątpieniu; nie szczędząc trudu ni kosztu, zmierzał ku celowi pewnym i stanowczym krokiem. Najłatwiejszą stosunkowo, chociaż kosztowną rzeczą było odbudowanie lub wzniesienie na nowo odpowiedniej liczby kościołów. Zbudował ich książę siedemdziesiąt; wszystkim zaś mieszkańcom zalecił ścisłe wypełnianie przepisów wy-zuania augsburskiego pod grozą surowych kar. Postanowiwszy ich umoralnić wbrew ich woli, drogą przymusu, osobliwie nad ludem rozciągnął prawdziwie drakońską władzę. Zuiewalając tak żelazną ręką do panującego w kraju wyznania, nie ustrzegł jednak K. swej gorliwości w syste-matycznem rozkrzewiauiu protestantyzmu od podejrzeń, gdyż sam — o ile wiadomo badaczom przeszłości kurlandzkiej—pozostał katolikiem aż do śmierci. „Der lutherischen Lehre war er, obgleich ein förmlicher Uebertritt nicht bekannt, zugethan” piszą o nim protestanccy biografowie jego. W Niemczech nie wierzono w czystość jego luterańskich przekonań z powodu, że córkę swą, Annę, wydał w r. 1586 za katolika, księcia Alberta Radziwiłła, a księżniczka przyjęła następnie wyznanie męża i była gorliwą katoliczką. W jak niezwykłym stopniu posiadał Gotard sztukę rządzenia, widać stąd, że, aczkolwiek pierwszy ze swego rodu śród opłakanych stosunków powszechnego rozprzężenia stanął jako książę na czele anormalnie rozwijającego się społeczeństwa,—umiał sobie jednak dać radę ze szlachtą wyuzdaną w anarchicznych wybrykach, ogrodzoną prerogatywami jak murem chińskim; u-miał, bez wywołania zamieszek, swawolę jej do pewnego stopnia ukrócić, własną powagę utrzymać i pod względem moralnym na ogólny stan kraju oddziaływać powoli, lecz skutecznie. Stosunki prawne w świeżo-utworzonem księstwie nie zostały nigdy sformułowane prawidłowo, jak tego wymagają dzisiejsze pojęcia prawno-poli-tyczne. Wprawdzie przywilejem z r. 1570 (pri-vilegium Godhardinum) przyrzekł K. nadać krajowi statut oparty na ustawach dawniejszych ziem zakonu, zdaje się atoli, że ta praca ugrzęzła w rękach kanclerza Michała Brunnowa, któremu książę powierzył był wygotowanie projektu. Krótko przedtem ogłosił Gotard ordynacyę kancelaryjną i procesową, która miała być przedstawioną Królowi Polskiemu do zatwierdzenia, ale i do tego nie przyszło. Tak więc, jedyną niemal normą, określającą wzajemny stosunek ludności do księcia i do Polski, był przywilej Zygmunta Augusta („Vol. legum” II), zredagowany śród naglących okoliczności z pośpiechem i dlatego z wielu względów niedostateczny. Wydane z biegiem czasu objaśniające i uzupełniające go komentarze i dodatki, musiały w głównych punktach odpowiadać wymaganiom stanu rycerskiego, który, podobnie jak w Polsce, zdobywał sobie wytrwale i systematycznie coraz-to nowe swobody, rozszerzając granice i zakres już osiągniętych. Stał się on odrazu panem sytua-cyi, wymógłszy na Gotardzie to ważne ustępstwo, że gdyby książę nie uwzględnił jego żądań, wypowiedzianych na sejmach kurlandzkich, co dwa lata zwoływanych, służyć będzie szlachcie rycerskiej prawo udawania się z zażaleniem do Króla Polskiego, w celu rozprawienia się ze swym władcą przed forum lennego pana. — Podobnież od sądów starościńskich szła apelacya do nadwornego książęcego trybunału, od niego zaś we wszystkich sprawach, przewyższających 600 złotych lub tyczących się honoru i czci, do królewskich sądów relacyjnych. Wyjątek od tej reguły stanowiły sprawy karne, w kraju samym ostatecznie rozstrzygaue. W skład rządu wchodzili t. zw. „najwyżsi radcy” (consiliarii supremi), a mianowicie: kanclerz, landhofmistrz, nadbur-

grabia i marszałek krajowy, których książę kur- zdrowia już w trzecim roku życia swego prze-landzki winien był powoływać do swego boku wieziony został do Berlina, gdzie nim wyłącz-zpośród krajowej dawno osiedlonej szlachty rycerskiej, i dodani im do pomocy dwaj „asesorowie”, również, o ile możności, bene nati et pos-sessionati, a tylko w razie zupełnej niemożności— ludzie miejskiego stanu. Najwyżsi radcy, którym w porze małoletności księcia przypadała opieka nad nim i samodzielne rządy nad krajem, doszli z czasem do wielkiego znaczenia i wpływu. Książę stawał się dopiero wtedy prawnie panującym, gdy, jako wasal, otrzymał od króla i Rzpltej inwestyturę, po którą powinien był udać się osobiście do Króla Polskiego. Tej nieodzownej formalności (z powodów od siebie niezależnych) nie mógł dopełnić Gotard za życia Zygmunta Augusta. Inwestytura dostała się mu dopiero z rąk króla Stefana Batorego w dniu 4 sierpnia r. 1579, w obozie królewskim pod Dzisuą. Ponieważ z przyjęciem lenna było połączone uroczyste zatwierdzenie wszystkich praw domu książęcego, przeto zaledwie od d. 4 sierpnia r. 1579 liczyć wypada ustalenie dyna-styi Kettlerów na książęcym tronie kurlandzkim.

nie opiekowała się Ludwika, elektorowa brandenburska. Tam też do 10-go r. ż. się wychowywał, młodociane zaś studya odbywał pod okiem ojca w Mitawie. Po ukończeniu ich (1676 r.) pozostawał stale na dworze elektora, otrzymując od ojca sute utrzymanie, które mu jednak na hulaszcze życie nie wystarczało. W tym czasie ustawicznych kłopotów pieniężnych staje się książę Aleksander przedmiotem kombinacyi politycznej. Księżniczka Ludwika Karolina Radziwiłłówna, córka księcia Bogusława, namiestnika pruskiego, a ostatniego przedstawiciela protestanckiej gałęzi Radziwiłłów, stosownie do woli ojca mogła oddać swą rękę tylko protestantowi. Mimo to, jako bogata spadkobierczyni rozległych dóbr na Litwie, otoczona była całym legionem konkurentów z katolickiej linii Radziwiłłów, a nawet sam król Jan III pragnął ją widzieć swoją synową. Tymczasem protestanci polscy zauważyli, że najwłaściwszym małżonkiem dla jedynaczki księcia Bogusława byłby niewątpliwie książę Aleksander K., a to nietylko z powodu sąsiadowania Kurlandyi z rozległemi posiadłościami radziwiłłowskiemi w Litwie północnej, ale i dlatego, iż jako syn panującego księcia kurlandzkiego miał indygeuat polski, wiłłówna wyBzła istotnie za protestanta; nie był nim wprawdzie książę Aleksander, ale brat jego cioteczny, Ludwik, margrabia brandenburski. Na żądanie ojca miał się teraz książę Aleksander poświęcić studyom uniwersyteckim, do których zrazu wielką objawiał ochotę; atoli rozmaite okoliczności, a zwłaszcza ciągłe kłopoty pieniężne i większy pociąg do wojaczki niżeli do nauki złożyły się na to, iż ostatecznie oddał się całkowicie karyerze wojskowej mimo woli ojca, z którym też stosunek jego coraz bardziej rozluźniał się, tak, iż młody książę do Kurlandyi zgoła już nie przyjeżdżał. Dopiero po śmierci księcia Jakóba w roku 1683 zjawił się w Mitawie dla dochodzenia praw do spadku. Uregulowawszy swoje Btosunki majątkowe, został pułkownikiem wojsk elektora brandenburskiego. Ponieważ „wielkiemu elektorowi” nie mało chodziło o usunięcie niezadowolenia, jakie na dworze polskim panowało z powodu małżeństwa z Radziwiłłówną, która na małżonkę dla syna królewskiego oddawna była upatrzoną,—przeto wysłał na wiosnę r. 1684 do Warszawy siostrza-nów swoich, książąt kurlandzkich Ferdynanda i Aleksandra, dla powinszowania bohaterskiemu obrońcy chrześciaństwa szczęśliwie dokonanej odsieczy wiedeńskiej, i równocześnie dostawił Sobieskiemu kontyngens z 2 000 rajtarów złożony jako zasiłek wojsk polskich przeciw niewiernym Turkom. W liczbie rajtarów byli obaj książęta kurlaudzcy wraz ze swemi pułkami. A lubo ówczesna kampania turecka żadnego nie osiągnęła skutku, wojska brandenburskie wszakże jaknajpięk-

Radzi-

Jeden z najważniejszych warunków stosunku lennego, t. j. kwestyę zbrojnej pomocy, określono w ten sposób, że księstwo Kurlandzkie i Semi-galskie na przypadek wojny dostarczy Polsce trzystu jeźdźców, z których trzecia część przypada na samego księcia. W późniejszych atoli czasach wyznaczono jednego jeźdźca z 20-u włók, co ogólną liczbę podniosło do czterystu jazdy. Pierwszy władca Kurlandyi panował nad nią przez 26 lat (f 17 maja r. 1587), zaprawdę zbyt krótko, aby mógł zapewnić krajowi warunki prawidłowego w przyszłości rozwoju. — Źródła i literaturę obacz u E. Winkelmana w jego „Bibliotheca Livoniae historica” (Berlin 1878).

Wyczerpującej historyi Kurlandyi dotąd nie posiadamy. Najcenniejszem, a przynajmniej najsumienniej opracowanem, dziełem jest Ziegen-liorna „Staatsrecht der Herzogthiimer Kurland und Semgallen* (Królewiec 1772). Najnowszą literaturę monograficzną znaleźć można w wydawanych corocznie przez A. Poelchaua zeszycikach p. t. „Jahresberichte der livländischeu Geschichtslitteratur”. Autor niniejszego artykułu opracował większą całość, opartą na studyach archiwalnych p. t. „Zarysy z dziejów krain daw-

nych inflanckich”.

G. M.

Kettler Aleksander, książę, najmłodszy syn księcia Jakóba (ob.) i jego żony księżny Ludwiki Karoliny (* 18 października 1658 r.— t 6 sierpnia 1686 r.). Urodzony w czasie słynnej katastrofy genialnego ojca, przyszedł na świat o jednem tylko ramieniu i niebawem wraz z rodzicami uprowadzony został do Iwangrodu pod Narwą, skąd po dwu latach, dzięki opiece króla Jana Kazimierza i Rzpltej, na mocy pokoju oliwskiego wraz z rodzicami odzyskał wolność i powrócił do Mitawy. Z powodu słabowitego

kich”).

z. N.

VII, 14.

z. w.

z. w.

C = CH

CH —

N H, = N

■i

niejsze od Jana III otrzymały świadectwo. W parę lat później, gdy Sobieski, Rzplta wenecka i cesarz niemiecki przeciw Turkom na nowo oręż podnieśli, przyłączył elektor brandenburski do wojsk cesarskich 8 200 Brandenburczyków, w ich liczbie także i batalion księcia Aleksandra, który na czele swych dzielnych hufców poległ na Węgrzech przeciw Turkom, przy szturmie Budy d. 6 sierpnia 1686 r.—(Z pracy Gustawa Manteuffla

p. t. „Zarysy z dziejów krain dawnych inflanc

cy. M.

Kettowitz, ob. Chociebuż.

Kettwig, miasto w powiecie Esseńskim, pruskiej regencyi Diisseldorfskiej, nad rzeką Rubr, przy kolei żelaznej Essen-K.-Diisseldorf i Essen-K.-Mülheim; liczy 6 228 m-ców, w tern 1993 katolików i 24 żydów (1900 r.); szkoła zimowa gospodarstwa wiejskiego, szpital, dom sierot; przędzalnie wełny, wyrób sukna itd.

Ketuba, hebrajski akt ślubny. Słowo to pochodzi od pierwiastka ktb:= pisać, czyli, że K. oznacza rzecz pisaną (conscriptio, aoYYPafP^)-Treść tego aktu to wyszczególnienie obowiązków, które bierze na siebie mąż względem swojej żony, a mianowicie: poważać ją i utrzymać „wedle zwyczaju mężów żydowskich—jak brzmi odnośny ustęp K-y,— którzy pracują dla swoich żon, poważają je, utrzymują i zaopatrują ich potrzeby”; zapewnić jej, jeśli ją poślubił jako pannę, 200 zuz (t. j. 200 denarów srebrnych), a jeśli jako wdowę lub rozwódkę — 100 zuz. Suma ta, za którą mąż odpowiadał całym swoim majątkiem, była tylko minimalną, a zwykle wynosiła kilkakrotnie więcej. Wypłacalną stała się ona po śmierci męża lub po rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód. Akt ten podpisywany był przez dwóch świadków i odczytywany po ukończeniu właściwej ceremonii poślubienia.—Według jednego z podań talmudycznyeh instytucya K-y została utworzoną przez Szymona ben Szetacha, przewodniczącego w Synbedryonie i brata królo-wy makkabej8kiej Aleksandry (panowała 76— 67 przed Chr.); według innego zaś podania istniała instytucya ta oddawna, a Szymon zarządził tylko, by mąż odpowiadał za powyższą sumę całym swoim majątkiem. Wzmiankę o K. znajdujemy także w apokryficznej księdze Tobiasza

Dr s. p.

Ketygit, minerał. W kopalni Daniel koło Schueeberga nowotwór zupełnie zbliżony do kobaltowego kwiatu; jest to mieszanina izomorfo-wa wodnego arsenianu cynkowego i odpowiedniego arsenianu kobaltowego w stosunku jak 3:1. A zatem wzór;

3 Zn₃(As0₄)₂. Co₃(As0₄)₂.32H₂0.

Tworzy cienkie, rozmaitych barw, od białej do brzoskwiniowo-czerwonej, powłoki, budowy blasz-kowatej. Osobniki z postaci i łupliwości zupełnie odpowiadają erytrynowi.

Ketyngit, minerał, odmiana rodonitu, zawierająca pokaźne ilości wapnia i cynku. Franklin-Furnace, New-Jersey.

Ketyny—zasady organiczne o ogólnym wzorze Cn H2n - 4 N.j. Powstawanie ketyn, inaczej zwanych pirazynami lub piazynami, po raz pierwszy zauważono przy redukcyi izonitrozo-ketonów. Gutknecht otrzymał w 1879 r. w la-boratoryum Wiktora Meyera pierwszą zasadę z tego szeregu, redukując izonitrozometyloetylo-keton. Wkrótce potem W. Meyer i Treadwell wskazali, iż wspomniana wyżej reakcya jest o-gólną, chociaż budowa powstających zasad, którym nadano ogólną nazwę ketyn, pozostała nieznaną lub błędnie tłómaczoną. Dopiero w r. 1888 udało się W. Meyerowi wykryć ich budowę. Dowiódł on wspólnie z Braunem, iż przy izonitrozoacetofenonie powstaje początkowo ami-noacetofenon, który następnie ulega kondensacyi. Powstawanie więc ketyn odbywa się w sposób następujący:

CO — CH₂

N + 2HaO+H

ce₂ —co

Wobec tego, iż najprostsza z tego rodzaju zasad powstanie z aminoaldehydu, W. Meyer nadał im też nazwę aldyn, gdy jednocześnie Merz zaproponował nazwę pirazyn, która-to nazwa została ogólnie przyjętą.—Badania Wolffa i Gabriela, wspólnie z Pinkusem, wykazały, iż wydajność powyższej reakcyi znacznie można powiększyć, dodając do ogrzewanego alkalicznego roztworu aminoaldehydu, albo też ketonu, małe ilości środków utleniających, np. HgCl₂, CuS0₄. W ten sposób można otrzymać ciało macierzyste tego szeregu zasad — pirazynę (ob.) właściwą, o składzie C₄H₄NS. Współcześnie z syntezą pierwszej K-y otrzymano też zasady o takimsamym składzie z olejków fuzlowych melasu. Schröt-ter wyosobnił w r. 1879 dwie zasady o prawdopodobnym składzie C₈H₁₂N₂ i C₁₀H₁₆N₂, Cokolwiek wcześniej podobneż ciała zostały otrzymane syntetycznie na drodze, która rzuca światło na przyczynę ich powstawania w olejku fuzlowym; Tan-ret, mianowicie, 1885 r. zauważył, iż w temper. 100° z cukru trzcinowego i amoniaku powstają ciała natury zasadowej, o ogólnym składzie CnH2n-4N₂; ciała te nazwał wspomniany badacz „glukozynami”. Tożsamości „glukozyu” z kety-nami dowiódł Stöbr w 1896 r. — Co do swych własności, ketyny nader są zbliżone do zasad pirydynowych. Są to płyny wrzące bez rozkładu, przyczem niższe wyrazy tego szeregu

C₄H₄N.;.

05 O

możliwe są trzy dwupodstawione ketyny; wśród jedno-, trój- i czteropochodnych izomeryi być nie może. — K. wprowadzone w znaczniejszych ilościach do organizmu mogą wywołać paraliż.

Wbg.

D.

K. B.

łatwo mieszają się z wodą; lecz wraz ze wzrostem ciężaru cząsteczkowego zmniejsza się rozpuszczalność w wodzie. W alkalicznych roztworach są nierozpuszczalne: to też można je strącać z wodnych roztworów za pomocą ługów. Z wodą ketyny łatwo dają, pięknie nieraz krystalizujące, hydraty; stąd też hygroskopijne własności ketyn. K. posiadają właściwy tym związkom zapach narkotyczny, przypominający zapach wyższych wyrazów szeregu pirydynowego, muiej jednak przenikliwy. Własności zasadowe ich są słabsze niż u zasad pirydynowych, — wstąpienie więc drugiego atomu azotu do cząsteczki znacznie obniża zasadowość. K. łączą się z jedną cząsteczką kwasu; wyjątkowo jedynie w solach platynowych oraz w pikrynianach trój- i cztero-metylopochodnych występują jako dwukwasowe. Pikryniany szczególnie wyróżniają się swą nieznaczną rozpuszczalnością w wodzie, oraz zdolnością krystalizacyjną. Zachowanie się ketyn względem wodoru in statu nascendi jest takież same jak w szeregu pirydynowym: traktowane sodem w roztworze alkoholowym przyłączają sześć atomów wodoru, dając ilościowo piperazyny. Analogia zaś z innemi związkami z szeregu benzolowego występuje przy utlenianiu bocznych łańcuchów, oraz przy odszczepianiu grupy karboksylowej. Dwumetyloketyna daje przy traktowaniu nadmanganianem potasu kwas ketyno-dwukarbonowy, który przy ogrzewaniu przechodzi w ketynę:

C.H^CH^N, — C,H,(CO,H),N,

Co do izomeryi wśród pochodnych ketyny właściwej, to, jak wskazuje schemat:

CH 3= CH

4 N-

CH =

M-cho.

Keuchenius Robert, filolog hollenderski (* 1636 w Arnhem — f tamże 1673 r.). Przez kilka lat pełnił obowiązki nauczyciela wymowy i historyi w Amsterdamie, następnie opuścił Hol-landyę i przemieszkiwał kolejno w Palatynacie i Francyi; Ludwik XIV wyznaczył mu gratyfika-cyę (300 liwrów) za jego poemat p. t. „Gallia triumphans” (Amsterdam 1663, 8-0; następ, wydanie Paryż 1670, 4-o). K. ogłosił liczne uczone kommentarze do łacińskich klasyków; na szczególną uwagę zasługuje sporządzone przezeń wydanie Korneliusza Neposa (Lejda 1658, 8-o).—„Gr. Enc.” Lam.

Kendel, herb polski. Na tarczy w polu srebr-nem—nad pasem zielonym, w dolnej części tarczy wpoprzek położonym—sześć czarnych, ku dołowi zaokrąglonych klinów czy też zębów, po trzy z każdej strony. Nad hełmem czapka czarna z białym wyłogiem i dwoma uszami oślemi. Labry czarne, podbite srebrem. Używany przez

//

I»

Fig. 66. Keudel, herb.

rodzinę niemiecką von Keudell, której jedna gałąź osiadła w Prusiech Zachodnich, później zaś na Litwie, gdzie dotąd kwitnie. — Siebmacher III, 2, 247; Borkowski; Ostrowski.

Keudell Robert, polityk niemiecki (* 1824 w Królewcu). Pochodził z rodu heskiego, osiadłego w XVII w. w Prusach Wsch. W r. 1845 ukończył nauki uniwersyteckie jako prawnik. Wszedłszy do służby, w r. 1858 dostał się do regencyi wrocławskiej, w 1862 mianowany radcą regencyjnym. W r. 1863 Bismarck wziął go do siebie do min. spr. zagr., w r. już następnym zrobił radcą referującym, w r. 1870 tajnym radcą legacyjnym. W r. 1871 K. jest już posłem w Konstantynopolu, w r. 1873 w Rzymie, od r. 1876 jako ambasador, aż do r. 1887. W r. tym, uwolniony, zamieszkał w dobrach swoich w Pomeranii. Sejm pruski i sejm niemiecki wybierały go na posła.

Keulen Cornelis Jansens, van, malarz hollenderski (* w Londynie), pracował tam za życia Karola I. Po śmierci tego panującego opuścił Anglię i przeniósł się do Haagi, gdzie w r. 1647 malował dla ratusza portrety burmistrzów i ławników. Portrety jego posiadają niezbyt bogaty i cokolwiek blady koloryt, lecz obok tego odznaczają się subteluem poczuciem natury. Prace jego reprodukowali; C. van Dalen, Mattham i inni sztycharze. K. umarł w 1656 roku.

Keulen, matematyk, ob. Ce ul en.

Kevelaer, miasteczko w powiecie Geldern, w pruskiej regencyi Diisseldorfskiej, na granicy hollenderskiej, niedaleko od Niers, przy kolei żelaznej Kolonia-Cleve; liczy 6175 m-ców (r. 1900); wyrób obuwia i utensyliów kościelnych. Od r. 1642 znajduje się w K. obraz Matki Bo-

z. N.

1865.

Z. N.

skich.

m. h.

str. 239).

skiej, który ściąga rocznie przeszło 300000 pielgrzymów.

Kew, wieś w angielskiem hrabstwie Surrey, w odległości 8 kim. na zachód od Londynu, połączona z nim trzema kolejami źelaznemi i linią parowców, nad Tamizą; liczy ok. 2 500 m-ców; ma obserwatoryum astronomiczne i najbogatszy na świecie ogród botaniczny. Ogród ten, stanowiący pierwotnie własność prywatną, przeszedł w r. 1730 drogą kupna do korony, w r. 1738 stał się instytucyą narodową; dzisiejsze znaczenie swe zawdzięcza słynnemu botanikowi, Wilhelmowi Hooker (ob.), który w roku 1840 mianowany został jego dyrektorem. Obszar o-grodu, wynoszący za Jerzego III tylko 2 ha, wzrósł w r. 1875 do 110 ha. Pięknym zwłaszcza jest pawilon palmowy, długi na 110 i wysoki na 20 m., oraz ogród zimowy, otwarty w r.

z. N.

Kexel O 1 o f, pisarz szwedzki (* w r. 1748 w Kolmarze — f 1796 w Sztokholmie). Zaczął od tłómaczeń, potem założył ostro przeciw rządowi prowadzony tygodnik „Hatten” (Kapelusz). Przed sprawiedliwością rządową schronił się za granicę (1770—3). Po powrocie został reżyserem teatru królewskiego; od 1781 — 9 wyda wał almanach teatralny. Pisał komedye, satyry, utwory lekkie, piosenki. Największem jego utworem jest powieść historyczna „Zalame-ski”. Założył stowarzyszenie do dziś-dnia istniejące z godłem „W chomącie”. Wesoły, dowcipny, uszczypliwy, w literaturze szwedzkiej należy do szkoły Bellmana (ob.); ścisła przyjaźń łączyła go z Ha 11 ma nem.

Kexholm, fińskie Kaki sa lm i: 1) miasto powiatowe w gub. Wyborskiej, na wyspie uścio-wego ramienia Wuoksy do jeziora Ładoga; liczy 1 325 m-ców (1898 r.); cerkiew, kościół ewangielicki i stare budowle forteczne, dawniej więzienie, obecnie dom dla obłąkanych. — 2) Powiat we wschodniej części gubernii Wyborskiej, na północno-zachodniem wybrzeżu jeziora Ładogi; ma 2 751.4 km. Q obszaru (w tem 536.5 km. □ jezior) z 34114 m-cami; uprawa roli i rybołówstwo.

Key Wilhelm, malarz flamandzki (* w Breda w r. 1520 — f w Antwerpii 1568 r.). Był uczniem Lamberta Lombarda w Leodyum, a kolegą Frań sa Florisa. Następnie stale mieszkał w Antwerpii, malując obrazy historyczne i przedewszystkiem portrety. W Brukselli namalował portret kardynała Granvelli, znajdujący się obecnie w muzeum antwerpskiem; malował również księcia Alby, umarł jednak podczas tej pracy. Jak wieść niesie, książę w czasie pozowania naradzał się ze swymi doradcami nad straceniem księcia d’Egmont, co na K-a wywarło wrażenie tak silne, że się rozchorował i u-marł tego samego dnia, kiedy Egmont i Horn zostali straceni. Twierdzą również, że K. umarł z samego przerażenia, w jakie wprawiał go widok Alby. Dla ratusza w Antwerpii K. wykonał wielki obraz, który spłonął w pożarze r. 1576, przedstawiający wszystkich wyższych urzędników magistratu. Wogóle niewiele pozostało po tym malarzu obrazów: jego Złożenie do grobu znajduje się w galeryi Six w Amsterdamie. portret G. Mostaerta w Wiedniu, w Antwerpii portrety fundatorów kaplicy majstrów rymar-

K. B.

Key Livien de, architekt z Niderlandów hiszpańskich (* 1560 —f 1627); był architektem miasta Harlem, gdzie wzniósł Jorisdokl i wiele innych budowli, pomiędzy któremi zasługuje na uwagę dzwonnica kościoła ś. Anny.

Key Karol Aston (* w Londynie pod koniec wieku XVIII — f tamże d. 23 sierpnia r. 1849), chirurg znakomity. Był synem lekarza londyńskiego Tomasza K-a, który go od roku 1810 zaczął wdrażać w naukę lekarską, następnie wszedł jako student do kollegium chirurgicznego (Royal College of Surgeons), od roku zaś 1815 był uczniem słynnego A. Coopera (ob.), z którym się później przez małżeństwo spowinowacił. W r. 1821 kollegium chirurgiczne przyjęło go w poczet członków swych i wtedy od razu z powodzeniem zaczął się zajmować wykonawstwem chirurgii w stolicy, oraz, jako pomocnik Coopera, rozpoczął wykłady anatomii w szpitalu ś. Tomasza. W r. 1823 wybrano K-a na chirurga (Assistant Surgeon) w Guy’s Hospital, powierzając mu razem z Morganem (ob.) wykład chirurgii klinicznej w tymże szpitalu. W r. 1833 posunięto go na chirurga starszego (Senior Surgeon), a w r. 1845 obrany był członkiem zarządu kollegium chirurgicznego (Council R. C. S.), oraz został chirurgiem przybocznym księcia Alberta, małżonka królowej Wikt ory i.—K., ceniony jako chirurg nadzwyczaj biegły i zręczny, wsławił się osobliwie jako o-perator przepuklin (ob.) i zaprowadził w sposobie operowania ich pewne zmiany i ulepszenia, które opisał w książce „A memoir on the advantages and practicability of the stricture in strangulated hernia on the outside of the sac etc.” (Londyn 1833, z 3 tabl.). Oprócz tego o-głosił już wcześniej książkę o usuwaniu kamieni moczowych z pęcherza (Londyn 1824) i wiele spostrzeżeń chirurgicznych ciekawych, bądź w wydawnictwach peryodycznych, bądź też w o-głaszanych od r. 1836 „Guy’s Hospital Reports”, do których redakcyi należał do śmierci. — Por. „The Lancet” (r. 1849, półrocze 2-e, str. 300 i 411). Spis prac K-a podaje Cal lis en w „Med. Schriftsteller-Lex. ” (T. X str. 174 i T. XXIX

Dr j. p.

Key Karol Fryderyk Emil, polityk szwedzki (* 1822 w Smaland—f 1892). Wykształciwszy się w naukach prawno-państwowych, osiadł na roli i zbliżywszy się do ludu, wziął jego sprawę w obronę; wybrany do Landsthingu z Kal-marlaenu wespół z Possem i Ivarssonem zało-

żył w sejmie stronnictwo ziemian i od r. 1867—83 z wielką energią bronił interesów agrarnych ludu wiejskiego. Po upadku Possego jako ministra usunął się z życia politycznego i został naczelnikiem poczty w Helsingborgu. Napisał historyę dziennikarstwa szwedzkiego „Försök tili svenska tidningspressens historia”. Wydajał też broszury agitacyjne. Jako jeden z najpopularniejszych ludzi w Szwecyi, znany był pod przezwiskiem „Broder svensk”.

Key Ellen, córka Kar. Fryd. K-a, pisała rzeczy wyższej wartości o kobietach sławnych w Szwecyi i o pisarzach współczesnych. Zasłużyła się odczytami w pałacu robotniczym w Sztokholmie.    a

467).

Key Ernest Axel Henryk (* d. 25 października r. 1832 we Flisby [Smâland]—f w końcu grudnia roku 1901 w Śztokholmie), lekarz szwedzki, histolog znakomity. Od r. 1845 przykładał się w Lundzie do nauk lekarskich; w r. 1857 został licencyatem, a w r. 1862 doktorem medycyny. W latach 1858 i 1859 służył jako chirurg młodszy w szpitalu sztokholmskim Serafini erlaz ar e th; opuściwszy stanowisko to, r. 1860 spędził w Bonnie, gdzie pod przewodnictwem M. Sohultzego (ob.) pracował nad histologią; rok następuy strawił w Berlinie, u-częszczając na wykłady Vir chowa (ob.) oraz zajmując się pod okiem jego anatomią patologiczną. Powróciwszy do kraju, oraz osiągnąwszy dyplom doktorski w r. 1862, był mianowany profesorem anatomii patologicznej w Karolińskim Instytucie sztokholmskim i katedrę tę zajmował do śmierci. W tymże roku objął re-dakcyę naczelną wydawnictwa poważnego „Nor-diskt Mediciuskt Arkiv” i wiele prac swych w nim drukował, pisywał też niekiedy po niemiecku dla „Archiv” Virchowa. Imię jego rozsławiły szczególnie w świecie uczonym dwie prace histologiczne, mianowicie: „Om smakner-vernas äudningsätt i grodtungan” (Lund 1861; po niem. w „Archiv” Reicherta i Du Bois-Reymonda r. 1861) i dzieło pomnikowe, napisane wspólnie z G. Retziusem (ob.), a wydane wspaniale kosztem króla szwedzkiego po niemiecku p. n. „Studien in der Anatomie des Nervensystems und des Bindegewebes’ (Sztokholm 1875 i 76, 2 tomy in fol. z miedziorytami wybornemi), uwieńczoue przez Akademię umiejętności w Paryżu nagrodą Monthyona. — Od r. 1882 zasiadał K. jako poseł miasta Sztokholmu w sejmie szwedzkim; należał do stronnictwa liberalnego i zajmował się żywo sprawami wykształcenia i wychowania publicznego. — Por.: „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. III str.

Dr j. p.

Key Jan (Caius), ob. Kaye.

Keyks, ob. Ceiks.

Keylhau Eberhardt, malarz duński (* r. 1624 w Helsingör — f r. 1687 w Rzymie); był uczniem Rembrandta. Powaga kultury artystycz-

nej włoskiej, która nęciła większość malarzy północnych do Włoch, i jego też tam pociągnęła. Dążąc do Rzymu, po drodze zatrzymywał się w różnych miastach. Trzy miesiące przebył w Moguncyi i namalował dla kościoła kapucynów Wniebowzięcie Matki Boskiej. W Wene-cyi wszedł w stosunki z hr. Savorgnano, który zamówił u niego szereg znaczny prac; w Wene-cyi też otrzymał przydomek Monsu Bernar-do, pod którym później był znany. W Rawennie wreszcie wykonał portret królowy szwedzkiej Krystyny. Przybywszy do Rzymu, zachorował ciężko; będąc luteraninem, pod wpływem choroby i otoczenia przeszedł na katolicyzm. Oprócz portretów i obrazów religijnych malował także historyczne i rodzajowe, jak np. Służąca zapalająca świecę, Służąca czyszcząca sałatę, Św. Dominik w ekstazie, itp.    K- B

Keys (z ang. „ląd przybrzeżny”), właściwie Florida-K., także Cayes (u Franc.), wyspo-zbiór koralowy na płd. i płd.-zach. od półwyspu Florydy, pomiędzy Florida-Bay, którą od płd. ogranicza, i Florida-Straits, sięgającemi aż do Kuby i Małych Bahama. Zarysowany łukowato, ma 350 kim. rozciągłości równoleżnikowej zach. (81°47'—85°16'), na 140 południkowej półu. (24°33'—25°45'). Osobliwa budowa powierzchni dała wyspozbiorowi od północy podwodny wał koralowy, którego najwyższe wyskoki, nadzwyczaj niebezpieczne, na mapach morskich od zachodu na wschód oznaczone są kolejnemi literami od A — O. Poza tym wałem ciągnie się pomiędzy Florida-Bay a K. od 8 — 10 kim. szeroka, na 9 — 12 metr. głęboka, droga wodna. Niektóre z K. dotykają prawie samego lądu Florydy. Wszystkie są bardzo wązkie i nizkie a długie. Szerokość wymierzona na 300—3 000, wysokość najwyższa na 5 metr. Morze pomiędzy wyspami jest bardzo płytkie. K. mają klimat jednostajny, bardzo gorący: w lecie -{-28°C., w zimie -{-21C.; opadów atmosf. 1 metr. na rok. Rosną na K.: wawrzyn, kokos, palmy, sosny, dęby zawsze zielone; w wodach żyją żółwie i gąbki; ze zwierząt lądowych rodzimych szczury i nietoperze. Prawdopodobnie do wytworzenia wyspozbioru wraz z pasem jego północnym niezależnie od siły żywej korala przyczynia się ustawicznie i golf-stream, silnie skręcający z zachodu na półn.-wschód około Florydy. Główne wyspy: 1) Key-W est, z miastem tejże nazwy (ob.), jak się zdaje urobionej z hiszp. Cayo Hue s o (wyspa kości) na upamiętnienie licznych skieletów ludzkich, które tu Hiszpanie znaleźli;

2) Virginia i Biscayne bardzo blizko lądu— południowe ostrze drugiej z nich stanowi przylądek Florydy; 3) Elliot; 4) Long-Key albo K. Largo, długa na 25 kim.; 5) grupa Vac-cas z Cap Sabie na zchd od Florydy; 6) gr. Pine Islands (Sugar Loaf, Kręg West i in.); 7) gr. Marquesas; 8) gr. Tortugas (Garden z Fort Jefferson, Loggerhead i in.). Pod wzglę-

M. H.

K. B.

Keyser Jakób Rudolf, historyk norweski (* 1803 w Chrystyanii — f 1864 r. tamże). Po ukończeniu uniwersytetu w mieście rodzin-nem otrzymawszy z r. 1825 stypendyum, przez dwa lata studyował język staro-nordyjski na Islan-dyi. Gdy wrócił, dano mu docenturę, następnie lektorat, wreszcie katedrę w uniwersytecie; wykładał z niej historyę. Sejm zlecił mu wydanie praw norweskich; praoy tej dokonał K. wespół z Munchem: „Norges gamie Love” (Chryst. 1846—9, 3 t.). Wysoką wartość ma jego mitologia skandynawska p. t. „Nordmaendenes Re-

K. B.

Keyserling Herman Karol, baron, później hrabia, rzeczywisty radca tajny, dyplomata rossyjski (* 1697 w Blieden w Kur-landyi —f 30 września r. 1764 w Warszawie). Kształcił się początkowo w Gdańsku, później w Królewcu i w innych niemieckich uniwersytetach, gdzie nabył dość różnostronnego wykształcenia w zakresie filozofii, prawa i filologii; studyował też matematykę, a lubił się popisywać znajmością łaciny i lekkiej literatury klasycznej. Z erudycyą i usposobieniem flegma-tyeznem łączył przebiegłość, ohciwość i sporą dozę wyuzdania moralnego. Początkową swą karyerę służbową zawdzięczał protekcyi księcia Birena, wypłacającego mu się za poparcie doznane niegdyś od jego rodziny. Dzięki jemu po powrocie z podróży za granicę został szambe-

dem politycznym K. należą do St. Zjedn., do Florydy, jako część hrabstwa Monroe.

Keyser Henryk, architekt i rzeźbiarz hol-lenderski (* 1567—f 1621 r.); wybudował i o-zdobił w Amsterdamie wiele budynków po większej części przy współudziale Dankerta de Ry— pomiędzy innemi zasługują na uwagę: dwór i giełda Indyj wschodnich, arsenał, port w Haarlem, pałac Mikołaja Sohier (dzisiejsza szkoła handlowa). Z początku trzymał się on stylu hollender-skiego, później ściśle klasycznego. Jego-to dziełem jest fasada kościoła w Hoorn, magistrat w Delft, pomnik narodowy książąt orańskich w kościele w temże mieście, i wiele innych budowli, które opublikowane są w dziele „Archi-tectura moderna” (Amsterdam 1631). Syn jego Piotr był architektem i rzeźbiarzem miasta Amsterdamu; jest on domniemanym autorem pomników: admirała Trompa w starym kościele w Delft, i Ludwika Wilhelma Nassauskiego w Leuwarden.

Keyser Teodor (Tomasz) de, malarz hol-lenderski (* około 1596 r. w Amsterdamie— + 1667). Szczegóły z życia tego wielkiego malarza nie są znane; poprzedził on kilku latami Rembrandta i niewątpliwie musiał wywrzeć na niego wpływ. K. był synem lub wnukiem Henryka, budowniczego, uczniem zaś przypuszczalnie był Cornelisa van der Voort (ob.). Od r. 1619 do 1667 pracował w Amsterdamie; kilka obrazów jego stawia go w rzędzie najznakomitszych malarzy hollenderskich. Główny utwór jego, wyobrażający burmistrzów amsterdamskich, oczekujących na Maryę de Medicis w r. 1638, znajduje się w muzeum w Haadze. Snyder-h o e f zrobił z tego obrazu doskonałą repro-dukcyę rytowniczą. Muzeum amsterdamskie posiada jego Wykład anatomii dra Sebastyana de Vrij (1619), Zgromadzenie straży obywatelskiej, oraz wiele innych portretów; w muzeum w Berlinie znajduje się sportretowana Grupa rodzinna, w Pinakoteoe monachijskiej — o-braz przedstawiający Kobietę, której młody człowiek coś opowiada; w instytucie staedelskim we Frankfurcie — Portret eleganckiego człowieka młodego z dwoma chartami. Nadto portrety K-a znajdują się w muzeach w Gotha, Darmsta-dzie, Ermitażu i w galeryi Liechtensteina w Wiedniu.

ligionsforfatening i Hedendommen” (t-że 1847); wyżej może jeszcze stoi historya religii w katolickiej już Norwegii „Den norske Kirkes Historie under Katolicismen” (t-że 1856—8, 2 t.). Po skonie K-a Rygh wydał jego: pisma pośmiertne, „Efterladte skrifter” (1866—7, 2 t.) z ważną rozprawą o początku Normannów («Om Nord-maendeues Herkomst»); „Norges Historie” (1866 —70, 2 t.), dzieje Norwegii do r. 1687-go; o-raz zbiór rozpraw róźnemi czasy ogłaszanych. <C Keyser Nic aise de, malarz belgijski (* w r. 1813 w Sandvliet pod Antwerpią—f 1887 t-że), jako chłopiec młody musiał zabezpieczać byt swój pasaniem bydła. Wykształcenie artystyczne odebrał w Akademii antwerpskiej pod kierunkiem Jakobsa i van Brée. Otrzymawszy w r. 1845 tytuł członka Akademii belgijskiej, w 10 lat później został mianowany dyrektorem akademii Sztuk. Pięk. w Antwerpii. Już pierwszy jego obraz — Ukrzyżowanie Chrystusa — zwrócił na niego uwagę. Sławę jego utrwaliła Bitwa pod Courtrai (Journée des éperons), znajdująca się obecnie w muzeum w Courtrai. U-twór ten odznacza się doskonałem ujęciem rzeczy, dobrym rysunkiem i efektownym kolorytem. W trzy lata potem K. wykonał „Bitwę pod Worringen” (Bruksella, Nowe muzeum). Śród innych obrazów na wyszczególnienie zasługują: Karol V oswabadza niewolników chrześciańskich w Tunisie (Antwerpia, muzeum); Kolumb opuszcza z synem Barcelonę wyśmiany przez swoich współobywateli (Amsterdam, muzeum Fodor), Giaur (podług Byrona) i Śmierć Maryi Medici — w ga-léryi narodowej w Berlinie. K. początkowo hołdował kierunkowi narodowemu; wzorował się na dawnych wielkich mistrzach niderlandzkich, wo-statnich latach uległ jednak wpływom szkoły francuskiej i wpadł w sentymentalność. W tym czasie wykonał między innemi Rzeź betleem-ską (Gandawa) i portrety króla Leopolda I i królowej Ludwiki, znajdujące się w senacie belgijskim. Na uwagę zasługują również jego deko-racye klatki schodowej w muzeum antwerp-skiem.

61

Enoyk. Powbb. Ilaafar. Ze»*. 279. T. XXXV.

za

lanem Anny Iwanówny, wówczas księżny kur-landzkiej (1720). Ze swej strony K. wywdzięczył się protektorowi w 10 lat potem, wyjednywaj ąc na szlachcie kurlandzkiej przyjęcie Birena do swego grona, o czem zawiadamiał Annę Iwanównę, gdy przybywał w delegacyi w celu złożenia jej powinszowań z powodu wstąpienia na tron rossyjski (1730). Otrzymał wtedy nominacyę na vice-prezydenta „Justic. kolegium” do spraw estońskich i inflanckich, a w r. 1733 został prezydentem petersburskiej Akademii nauk. Zaledwie zdążył wybawić Akademię z kłopotów finansowych, gdy w tym samym jeszcze roku, w randze rzeczywistego radcy stanu, w charakterze rossyjskiego ministra pełnomocnego, wysłano go do Warszawy z missyą pozyskania stronników świeżo wybranemu na króla polskiego Augustowi III i utrzymania go na tronie przeciwko Leszczyńskiemu. Po podpisaniu abdy-kacyi przez Stanisława Leszczyńskiego (1736) K. otrzymał od Augusta III polski order Orła Białego, od swego zaś dworu rangę rzeczywistego radcy tajnego. W następnym roku czynił zabiegi, ażeby August III dał wybranemu przez szlachtę kurlandzką Birenowi dyplom, potwierdzający nadanie mu księstwa. W r. 1738, posłując w Dreźnie, zaproponował gabinetowi saskiemu współudział w ujęciu powracającego z Konstantynopola pełnomocnika szwedzkiego, Malcolma Sinclaira (ob.), który też w następnym roku został pozbawiony nietylko papierów, ale i życia, przez oficerów rossyjskich na terrytoryum saskiem. Opłacany oddawna przez sprzymierzony z Rossyą dwór wiedeński, a także przez Anglię, dał się teraz przekupić Brühlo -wi (ob.), który przez niego trafił do Birena, rozpoczynając w ten sposób akcyę w celu zwalenia uznanej i gwarantowanej aż dwukrotnie przez Augusta Iii-go sankcyi pragmatycznej Karola VI (ob.), co też umówione zostało następnie przez sekretne deklaracye o-sobiste Anny Iwanówny i Augusta III w lutym i marcu r. 1739. Po śmierci Anny i upadku regenta Birena K., już w styczniu r. 1741, został odwołany z Drezna, Münnich (ob.) bowiem nie uznał tajnej umowy sasko-rossyjskiej i przypisywał jej zawarcie sprawkom K-a, któremu gardłem za to pogroził. Doczekawszy się jednak jeszcze w Dreźnie upadku Miinnioha (marzec 1741), K. pozostał tam i następnie ujął w swe ręce rokowania sasko-austryackie, wywołane wtargnięciem na Szląsk Fryderyka II. Wkrótce zdołał je rozszerzyć do projektu koa-licyi z udziałem Rossyi i Anglii w celu rozbioru Prus. Narady, które się odbywały w jego mieszkaniu, doprowadził już w kwietniu r. 1741 do ugody sasko-austryackiej przeciwko Fryderykowi II. Odtąd snuł dalej plany wrogie Prusom, dopóki w końcu, po krótkim pobycie w Ra-tysbonie (1744) przy sejmie Rzeszy, gdzie podczas obioru Franciszka I zdołał pozyskać przy-

znanie tytułu cesarskiego panującym w Rossyi, oraz po pobycie w Polsce, gdzie razem z nowym posłem, marszałkiem Bestużewem, asystował sejmowi grodzieńskiemu r. 1744; w r. 1747 na wiosnę przeniesiony do Berlina, nie dał się ostatecznie ująć Fryderykowi II. Odtąd zakwitła między nimi najzupełniejsza zgoda i dobre porozumienie. W Berlinie K. pozostawał do wiosny r. 1749, poczem znów został odwołany i posłany do Polski, gdzie miał paraliżować dążenia reformatorskie do zniesienia liberum veto, uprzedzając przy tern swój dwór o zamysłach saskich względem obsadzenia wakującego księstwa Kur-landzkiego. Proponował zatem, ażeby powrócić Birena z wygnania, lecz na odpowiednią pro-pozycyę Bestużewa Elżbieta Piotrówna zgodzić się nie chciała. W r. 1752 zastąpił miejsce

M. P. Bestużewa-Rjumina przy dworze wiedeńskim. Skazany tam zrazu na pewną bezczynność, pędził życie, podobno, wśród mętów społecznych przedmieścia, choć baczne miał oko na sprawy Rzpltej i na zamysły wiedeńskie co do kandydata do tronu polskiego po Auguście III, o czem uprzedzając swój dwór, kładł nacisk na potrzebę utrzymania w Polsce wpływów rossyj-skich. W r. 1755 leczył się u wód mineralnych; po powrocie do Wiednia brał czynniejszy, choć wciąż drugorzędny, udział w układach pomiędzy Austryą a Rossyą, nabierając coraz więcej zniechęcenia do Austryi. Mianowany przez Piotra III nadzwyczajnym posłem pełnomocnym w Warszawie, przed objęciem nowego stanowiska musiał się udać do Petersburga, dokąd przybył już po przewrocie lipcowym r. 1762, rządów Katarzyny II. Przez rok pobytu w Petersburgu zbliżył Bię do Panina i należał do najbardziej wpływowych doradców imperatorowej w sprawach polityki zewnętrznej, a zwłaszcza w kurlandzkich. Był też przeciwnikiem polityki austryackiej Bestużewa i jemu-to przypisywał poseł austryacki, hr. Mercy, niedojście do skutku umowy wznawiającej zerwane za Piotra III przymierze z Austryą. Jako poseł nadzwyczajny w Warszawie, któremu rezydent Rzyszczew-ski miał we wszystkiem podlegać, otrzymał 15 000 rubli rocznej pensyi. Z instrukcyą podpisaną d. 20 sierpnia r. 1762, dopiero w październiku udał się w drogę. Zatrzymawszy się w Rydze i w Królewcu w początkach grudnia stanął w Warszawie. Instrukcyą o 12-u punktach, którą przywoził, a której się wyparł przed wybadującym go agentem dyplomatycznym księcia Karola, Aloem, nie wspominała nic o powziętych już przez Katarzynę planach osadzenia po śmierci Augusta III na tronie polskim Stanisława Augusta; zalecała tylko K-owi zbliżyć się do Czartoryskich, „sondować” panów polskich co do ich planów na wypadek bezkrólewia, starać się o przywrócenie tronu książęcego Birenowi, żądać przyznania tytułu cesarskiego, wziąć w opiekę dyzunitów, zwłaszcza na Biało-

J. B.

J. B,

rusi, dopominać się ścisłego zachowania i wykonania niektórych warunków traktatu r. 1686, omówionych w instrukcyi, poruszała też sprawę uregulowania granic i sprawę zbiegów rossyj-skich. Oczekiwany z niecierpliwością przez Czartoryskich, poróżnionych z dworem, w kilka dni po swem przybyciu otrzymał od nich dwa me-moryały, przeznaczone dla Katarzyny, w których prosili o pomoc pieniężną i zbrojną w celu zawiązania konfederacyi. W raporcie do Katarzyny K., przesyłając memoryały, zwracał uwagę na potrzebę zbliżenia się z Fryderykiem II, co Katarzyna uznała, byleby król pruski postawił pierwszy krok ku współdziałaniu. W odpowiedzi na to K. mógł się pochwalić, że jadąc do Warszawy, w Królewcu już był napomknął o tern Domhardowi, i że następnie przez Korfa dał był do zrozumienia Fryderykowi, iż we własnym interesie powinien się zwrócić do Petersburga o zawarcie ścisłego przymierza z Rossyą. Tymczasem w styczniu r. 1763 August III niebezpiecznie zachorował. Wtedy K. otrzymał od Katarzyny reskrypt o powziętem przez nią postanowieniu w razie śmierci króla popierać kandydaturę Stanisława Poniatowskiego albo Adama Czartoryskiego za pomocą wojska i pieniędzy. Memoryały Czartoryskich, złożone w marcu z projektem detronizacyi króla, poseł zaopatrzył w przychylne wogóle projektowi Czartoryskich objaśnienie, wypowiadając przytem mniemanie swoje o nierychłej prawdopodobnie śmierci Augusta. Po krótkiem jednak wahaniu się ze strony Katarzyny II otrzymał odpowiedź, że imperatorowa zgadza się na konfederacyę, ale dopiero po śmierci króla. Wkrótce spostrzegł K., że zadaleko się posuwa w swem całkowitem popieraniu planów „Familii”, że te sympatye mogą go narazić w Petersburgu; zaproponował nawet, że podejmie się wymódz na Czartoryskich deklaracyę względem zaniechania reformy rządu Rzpltej. Przewidywania K-a co do długiego jeszcze życia Augusta III nie sprawdziły się. Dnia 5 października r. 1763 nastało bezkrólewie. K. natychmiast po przybyciu prymasa Łubieńskiego nadzwyczaj zręcznie wziął się do niego, aby go odciągnąć od partyi saskiej, i odrazu też przekupił Mło-dziejowskiego, zgodnie z instrukcyami z Petersburga. Z chwilą jednak śmierci Augusta K. stracił zaufanie Katarzyny. W trzy dni po o-trzymaniu wiadomości o zgonie króla Katarzyna poleciła K-owi postępować zgodnie z poprzednie-mi instrukcyami jedynie co do celów zasadniczych, przedsięwziąć jednak oględniejsze środki i nie dopuszczać reform. Katarzyna pisywała odtąd do niego rzadziej, zazwyczaj krótko i nie tak otwarcie jak dawniej, podejrzewano go bowiem nie bez podstawy, że nad miarę jest oddany Czartoryskim i kandydaturze księcia Adama. Wkrótce też K., stary i niedomagający, doczekał się rzekomo pomocnika, a właściwie dozorcy i zastępcy, w osobie młodego księcia Rep-

ni na (ob.), spowinowaconego z Paninem. Sekretna nowa instrukcya dla obydwu (17 list. r. 1763) zalecała już kategorycznie kandydaturę Stanisława Poniatowskiego z wyłączeniem Czartoryskiego. Popierać ją miano zbrojnie, gdyby tego zaszła potrzeba. Dnia 21 grudnia przybył Repnin do Warszawy. K. miał pomagać mu radami i wskazówkami, zapoznać go ze sprzyjającymi Rossyi magnatami, okazywać mu najzupełniejsze zaufanie, dozwalając mu stosownie do jego życzenia odczytywać korrespondencye, przejrzeć archiwum ministeryalne, a wszelkie relacye, przesyłane do Potersburga, miały być podpisywane łącznie przez nich obydwóch. Odtąd schorzały K. zeszedł na drugi plan obok energicznego Repnina, który też w bezkrólewiu główną odegrał rolę. K. nie doczekał uroczystości koronacyjnych i zmarł w trzy tygodnie po elekcyi Poniatowskiego w d. 30 września r. 1764.—K-owi przypisują autorstwo broszury drukowanej w Warszawie r. 1736 p. t. „Brevis et succincta enar-ratio jurium Curlandiae et Semigalliae circa e-lectionem novi principia”. W r. 1748 w „Mémoires de l’académie Royale des sciences de Berlin” K. wydrukował „Recherches sur l’abrogation du droit d’élire un Roi des Romains faussement imputée à l’Empereur Henri VI”. W rękopisie pozostawił: „Historia critica comitiorum regni Poloniae generalium a Piasti principatu usque ad electionem Vladislai Jagellonis”. — Artykuł Czeczulina w wyd. „Rosskij Biogr. Sło-war” podług akt senackich o służbie K-a; Ban-tysz-Kamenskij „Słowar dostopam. liudiej rus. zemli” III; Rulhière „Histoire de l’anarchie de Pologne” t. II, ks. V i VI; Sołowjew „Istorja Rob8Ü” t. XXI — XXVI; Schmitt „Dzieje panowania Stanisława Augusta” t. I; Askenazy S. „Dwa stulecia” („Fryderyk II i August III”; Warszawa 1901); tenże „Die letzte polnische Königswahl” (Getynga 1894); tenże „Materyały i Notatki: Rozmowa z Keyserlingiem” („Bibl. Warsz*” 1895, t. III str. 343 i nast.); „Sbornik Russk. Ist. Obszcz.” t. V, 134 — 136; XCII, XLVI, XLVIII, LI (podług indeksu).

Keyserling Dietrich, hr. generał rossyj-ski, kanclerz Kurlandyi, brat przyrodni Hermana Karola (ob.) (* 1713 r. w Kurlandyi — f w Mitawie 1793). Służył początkowo w kance-laryi Hermana K-a, później jednak wstąpił (r. 1735) do wojska rossyjskiego i w czasie wojny z Turcyą został generał-adjutantem i marszałkiem. W r. 1737 otrzymał dowództwo i szefostwo azowskiego pułku dragonów, w następnym jednak roku wystąpił z wojska. W 1759 mianowany kanclerzem Kurlandyi, ustąpił z tego stanowiska z chwilą powrotu Ernesta Bi-r e n a (ob.); odtąd mieszkał w Mitawie. W roku 1786 otrzymał tytuł hrabiego.— „Sprawocznyj Encikłopediczeskij Słowar” t. VI.

Keyserling Henryk Chrystyan, hr., syn Hermana K-a (ob.) (* w r. 1727 w Leuten

J. B.

G. M.

s. P.

Z. N.

Kezde-Vasarhely, miasto w węgierskim komitacie Haromszek, przy kolei żelaznej Kron-

w Kurlandyi — f r. 1787 w Królewcu). Otrzymał pod kierunkiem ojca staranne wychowanie domowe, a następnie (od r. 1741) kształcił się w Lipsku i Halli; w Lipsku został zaliczony do gwardyi polskiej. W r. 1746—9 podróżował po Europie, w 1750 został szambelanem dworu saskiego. R. 1752 był przedstawicielem Saksonii w Ratysbonie, poczem przeniesiony do Wiednia. W roku 1762 przeszedł do służby rossyjskiej i w randze rzeczywistego radcy tajnego towarzyszył ojcu podczas jego ostatniej missyi polskiej, jako radca poselstwa rossyjskiego. Po śmierci ojca złożył Katarzynie II memoryał o działalności Repnina i, naraziwszy się przez to cesarzowej, musiał się podać do dymissyi. Odtąd przebywał stale w Królewcu. Pozostawił kilka broszur politycznych w sprawach polskich i kurlandzkich, m. in.: „Remarques d’un Courlandais sur le mémoire donné relativement aux affaires de Courlande (à Varsovie) 1763”; „Remarques d’un geutilhomme prussien sur celles d’un geutilhomme polonais à l’occasion de la prise en possession de la Prusse polonaise”.— Napiersky „Allgemeines Schriftsteller- und Gelehrten - Lexicon der Provinzen Liv- Est- und Kurland” II, 430 — 431, 426; „Russkij biogr. słowar” t. II, 604—5.

Keyserling Aleksander, hrabia, dr filoz., znany przyrodnik, jeden z najdzielniejszych rektorów byłego uniwersytetu w Dorpacie (* 15 sierpnia 1815 r. w Kabillen w Kurlandyi — f w Rajkull w Estonii 1891). Studya przyrodnicze odbywał w Berlinie; po ich ukończeniu przyłączył się do wyprawy barona Aleksandra Meyen-dorffa, mającej na celu badanie Rossyi europejskiej. Następnie odbywał podróż po środkowych i południowych ziemiach Cesarstwa Rossyjskiego, wspólnie z uczonymi podróżnikami Murchi-sonem i de Verneuil’em. Owocem tych podróży było znane powszechnie dzieło: „Russia and the Ural” (Londyn 1845). W r. 1843 puścił się w podróż po Rossyi północnej, wspólnie z Pawłem Kruseusternem. Opis tej naukowej podróży podaje dzieło p. t. „Wissenschaftliche Beobachtungen auf einer Reise in das Petschoraland im Jahre 1843” (Petersburg 1846), kreślone przeważnie ręką dra Aleks. hr. K-a, który po roku 1847 usunął się na wieś do swej posiadłości Rajkull, w gubernii Estońskiej, gdzie już w r. 1857 obrany został przez miejscowe rycerstwo na marszałka gubernialnego. W r. 1862 otrzymał nominacyę na kuratora dorpackiego okręgu naukowego, skutkiem czego przeniósł się z całą rodziną do Dorpatu, gdzie przebywał aż do końca r. 1870. K. szczególną opieką otoczył gimnazya klasyczne i podniósł je znacznie. Za jego staraniem prawo kooptacyj i autonomię ciała uniwersyteckiego nietylko całkowicie przywrócono, lecz nawet rozszerzono. Były uuiwersy-tet niemiecki, dorpacki, był jedynym (w obrębie całego Cesarstwa Rossyjskiego), o którego autonomii prawno-sądowej jest mowa w kodeksie praw Rossyi. Przytem za kuratorstwa K-a etat uniwersytecki i pensye profesorskie doznały znacznego podwyższenia, uciążliwe mundury zostały zniesione, a publiczne noszenie oznak i barw korporacyj studenckich ostatecznie dozwolone. Gdy jednak, około roku 1870, zawiały w mini-steryum oświecenia nowe prądy, dążące do zrównania praw wszystkich bez wyjątku szkół wyższych w obrębie całego Cesarstwa, a K. nie chciał w pracach pod tern hasłem podejmowanych uczestniczyć, podanie się w tymże roku do dymisyi zakończyło jego zawód służbowy. Odtąd K. przebywał aż do śmierci w pomienio-nych dobrach Rajkull. W ostatnim dziesiątku lat swego czynnego żywota został członkiem honorowym petersburskiej Akademii Nauk, a nieco pierwej ochmistrzem dworu cesarsko-rossyj-skiego.

Keyssner Hugon, prawnik niemiecki współczesny, członek sądu apellacyjnego w Berlinie (Kammergericht), dr. prawa honoris causa uniwersytetu tamże, współwydawca „Zeitschrift für das gesammte Handelsrecht” (od r. 1878, t. j. od tomu XXIII) [* 17 października 1827 roku w Berlinie]. Późniejsze prace: „Liquidation der offenen Handelsgesellschaft” (1866); „Geschichte des preussischen Papiergeldes” (1868); Komentarz do kodeksu handlowego niemieckiego (bardzo cenny; 1872,1878); „Aktiengesellschaft und Kommanditgesellschaft” (1873). Przełożył nową ustawę wekslową rossyjską wspólnie z K. Neubecker’em („D. russische Wechselordnung vom 27 Mai [9 Juni] 1902”, Sztutgard 1903). W piśmie zbiorowem dla R. Kocha (ob.) ogłosił rozprawę „Der Quittungsträger” (B. 1903). Wiele wrzawy wywołała jego niewielka, ale nader ciekawa, rozprawka „Das Recht am eignen Bilde” (1899), której założenie starał się następnie rozwinąć w czasopiśmie „Das Recht” 1901 r., wreszcie w „Verhandlungen d. XXVI deutschen Juristentages” (1902, tom I).— (Por. „Gazeta Sądowa” 1903, str. 613 i nast. „Nowe dziedziny prawa prywatnego”).

Key West, miasto na wyspie tejże nazwy, na południe od półu.-amerykańskiego stanu Floryda, główne hrabstwa Monroe, jednej z wysp Koralowych zw. Florida Keys (ob. Keys); liczy 17 114 m-ców (1900 r.), posiada dobrą przystań i jest najlepszym kluczem do zatoki Meksykańskiej. Fortyfikacye tutejsze zostały świeżo odbudowane. Główną gałęzią przemysłu jest wyrób cygar. K. prowadzi również znaczną żeglugę i utrzymuje flotę rybacką (gąbki, szyldkrety, ryby). Klimat przepyszny; temperatura średnia w zimie 14°C. Skutkiem tego K. jest miejscem pobytu osób wątłego zdrowia. Regularna komunikacya parowcami z Habaną, Tampą, Baltimore i New-Yor-kiem.

Historyi kościelnej.

Jakóba Hrepy Arcybiskupa Halickiego” (Lwów 1798) i „Wiadomość o krzewieniu Wiary św. w Mołdawii i Wołoszczyźnie” (Lwów 1774). 0-statnie to dziełko jest bardzo gruntownie opracowane, a stąd stanowi poważny przyczynek do

Ks w. B.

sztad-K.; liczy 4 700 m-ców, ewangielików i katolików, Węgrów (1890); posiada piękny kościół ewangielicki, klasztor franciszkanów, katolickie gimnazyum niższe, zakład wychowawczy dla o-sieroconych dziewcząt, szpital, stacyę ratunkową; zakłady tkackie, gorzelnie, handel.

Kêzmârszky Teodor (* r. 1842 w Podzamczu na Spiżu), zasłużony położnik węgierski, prawdopodobnie z pochodzenia Słowak, jeno zma-diaryzowany. Wykształcenie lekarskie otrzymał w uniwersytecie peszteńskim, który mu też w r. 1862 przyznał dyplom doktora medycyny i chirurgii, oraz magistra położnictwa. Następnie półtora roku był w Peszcie assystentem szpitalnym, poczem dwa lata spędził w celach kształcenia się w położnictwie w Wiedniu, Pradze, Berlinie, Londynie i Paryżu. Powróciwszy do Węgier, od r. 1869 do 1872 pełnił w uniwersytecie peszteńskim obowiązki assystenta przy katedrze położnictwa. W r. 1873 został docentem i wtedy zaraz powierzono mu zastępczo wykłady położnictwa i chorób niewieścich, po trzech latach mianowano go profesorem nadzwyczajnym, nakoniec w r. 1879 zwyczajnym, oraz dyrektorem kliniki przez niego samego urządzonej.— K. przyczynił się niezmiernie do rozwoju i postępu nauczania położnictwa w Peszcie przez odpowiednie urządzenie kliniki, oraz ustanowienie kursów odrębnych dla akuszerek, które aż do jego czasu słuchały wykładów wspólnych ze studentami. Zasiada też K., jako członek stały, w Radzie lekarskiej Królestwa Węgierskiego. Będąc pisarzem pilnym, ogłosił mnóstwo prac zawodowych po węgiersku i po niemiecku w wydawnictwach peryodycznych różnych, wydał również podręcznik położnictwa dla akuszerek w dwu pomieniouych językach, jako też „Klinische Mitteilungen aus der 1-en geburtshilflich-gynäkologischen Universitätsklinik in Budapest” (Sztutgard 1884).—Por.: „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte”

Dr j. p.

z. N.

T. III str. 468.

Keżmark, ob. Keszmark.

KębłÓW, Kgbłowo (niemieckie Kie bel), miasto w powiecie Babimojskim, w pruskiej regen-cyi Poznańskiej, nad rzeką Obrą, na północym skraju błot Oberskich; liczy 1 529 m-ców, w tern 80 ewangielików (1900); kościół katolicki, kil-koklasowa szkoła elementarna. Mieszkańcy zajmują się głównie rolnictwem; płaszczyzna okoliczna ma naprzemian grunt torfiasty, piaszczy-

z. N.

sty lub żyzny, glinkowaty.

Kędzierski Barnaba, franciszkanin (* przed 1750 r. — f 1803). W młodym wieku wstąpił do zakonu franciszkanów we Lwowie i wkrótce

Kędzierski Apoloniusz, malarz (* w r. 1861 w Suchedniowie). Odbierał wykształcenie gimnazyalne w Radomiu, zaznaczając się już wówczas zdolnościami do rysunków i szczegól-nem umiłowaniem tego przedmiotu. Zaliczony przez nauczyciela gimnazyalnego, malarza Pin-kę, do grupy uczniów najzdolniejszych, których prace z końcem roku wysyłane były do akademii petersburskiej, w klasie czwartej otrzymał już list pochwalny od akademii. W ostatnich latach pobytu w gimnazyum los zetknął go z Józefem Brandtem. Pod wpływem tej znajomości postanowił poświęcić się studyom dalszym na drodze artystycznej. Naukę szkolną przeplatał pracą samodzielną, dostarczając rysunków do ilustra-cyj warszawskich; oprócz tego próbował sił w malowaniu i wystawił kilka obrazów pod pseudonimem (Gorysz), Gerson bowiem, kierownik ówczesny szkoły, przeciwny był wystawianiu prac u-czniowskich. W r. 1885 K. wyjechał do Monachium. Złożony egzamin i przedstawiony o-braz Pokątny Doradca otworzyły mu wstęp do akademii, do szkoły Gyzisa. Studya akademickie zajęły cztery lata. Ciesząc się stale życzliwością, poparciem i pomocą Brandta i korzystając z jego gościnności, K. corocznie spędzał czas wakacyjny w Orońsku, gdzie razem z Maryanem Zarembskim w otoczeniu dobranem przechodzili niejako szkołę kultury artystycznej. Po ukończeniu studyów K. przez rok pozostał w kraju i wówczas wykonał pierwszy swój wybitniejszy obraz p. t. Astronom Wiejski, przeznaczony na Salon. Praca ta, odtworzona w swoim czasie w „Tyg. Ul.”, doznała odznaczenia na konkursie Tow. Zachęty nagrodą 3-ą, a na wystawie w Chicago medalem, skąd nabyto ją do muzeum w Saint Louis. Następnie K. przebywa jeszcze rok w Monachium, spędza chwile wolne w kółku artystów młodszych jak: W. Tetmajer, M. Zarembski, L. Delaveaux i in., w którem coraz głośniej mówiono o wyrobieniu polskiej odrębności narodowej w sztuce przez zwracanie się wyłącznie do życia ludu naszego. Ideami temi owiany K. powraca do kraju z Zarembskim i we dwóch osiadają na wsi w opustoszałym dworze. K. istotnie oparł całą działalność swoją na motywach ludowych i krajobrazie polskim. Jednym z takich motywów byli Rybacy, których opracowy-zasłynął jako kaznodzieja. Dzięki temu zyskał wał w najrozmaitszych odmianach kompozyeyj-wziętość, która go doprowadziła do godności pro- nych. Jego Przesiewanie było na wystawie lwow-wincyała. Wydał „Kazania różne na święta ca- skiej w r. 1894 odznaczone medelem srebrnym, łego roku” (Lwów 17 72, 4 tomy, 2 wydania), na wystawie zaś powszechnej w Paryżu (1900 Kazania te nie wielkiej są wartości, gdyż, jak r.)—bronzowym. Do najlepszych obrazów K-go wszystkie inne tego okresu, makaronizmami za- należy również Kret, przedstawiający ogrodnika, rażone. Z zakresu historyi wydał: „Życie bł. czatującego na kreta. Z ostatnich prac należy

wymienić pastel Chmura, oraz wystawiony obecnie również pastel Sosna. Ścisłe stosunki z Brandtem odbiły się zrazu bardzo silnie na działalności K-go, z biegiem czasu jednak wyzwalał się on z nich coraz bardziej, świadomie dążąc do samodzielności. Poważne traktowanie rzeczy, nieuchylanie się przed trudnościami,—przeciwnie, zawziętość w pokonywaniu ich, choćby kosztem kilkakrotnego przerabiania obrazu, dążenie do wypowiadania kształtu jasno, zarówno pod względem rysunku, jak koloru i światła—są cechami artystycznej pracy K-go. Odpowiadając zadaniom tym często z powodzeniem, K. zajął jedno z poważniejszych stanowisk w szeregu współczesnych malarzy polskich. Od kilku lat K. zajmuje się również sztuką dekoracyjną. Obok wielu prao drobniejszych dziełem jego jest zaprojektowanie całkowitego urządzenia mleczarni Udziałowej w Warszawie i znajdujące się tamże dekoracye malarskie. Od lat 10-u K. stale mieszka w Warszawie. W r. 1903 został powtórnie wybrany na członka Komitetu Tow. Zachęty.

Kędziornik, Meliphaga, rodzaj ptaka, zaliczony do rzędu śpiewających (Oscines), do rodziny Meliphagidae; gatunek M. auricoma Sw. Grzbiet ma szaro-zielonawy, dolną zaś stronę zielonawo-żółtą, szyję czarną, koniec ogona biały, czoło i policzki żółte, dokoła dzioba i oczu— czarne pręgi, na czubku zaś głowy długi, żółty pióropusz. Zamieszkuje Australię.

Kędziorski Mateusz, malarz polski z wieku XVII. Przed r. 1669 malował kościół w Lubieniu.

K. B.

kiem obronnym; dopiero w r. 1661 Jan Kazimierz nadał przywilej na założenie miasta staroście wieluńskiemu; miasto wzrosło dośó znacznie przez handel ze Szląskiem. — Powiat K-ski ma 457.85 kim. □ z 34 593 m-cami (1900 r.); grunt bagnisty i bogaty w łąki, nieurodzajny; mieszkańcy zajmują się rolnictwem, hodo-bydła i owiec. Handel zbożem, bydłem, drzewem.— Pietsch „B. z. Gesch. d. St. K.” (Kępno 1891). Kępski, herb, ob. Kempski, z K§py Jan, biskup poznański (1335), twórca wielu pieśni religijnych ku czci Najświętszej

Maryi Panny i świętych patronów.— „Encyklop.

S. Fł.

Kęsicki, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem—dwie krokwie srebrne, tworzące znak nakształt litery W; nad niemi kółko srebrne. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, na trzech piórach strusich białych pięciolistaa róża czerwona. Odmiana herbu Iłgowski (ob.), powstała prawdopodobnie w XVI stuleciu, a używana przez podlaską rodzinę Kęsickich. — Niesiecki; Borkowski; Ostrowski.

Kość.”.

Ja

K. K-ć.

K. B.

z. N.

D.

"7

•Wl

Kępa, niewielka wyspa na rzece, jeziorze lub bagnie, porosła roślinnością. Geneza K-y może być bardzo rozmaita: odcięcie części wybrzeża przez prąd rzeczny, oblanie dokoła części wy-nioślejszej kraju przy podniesieniu się poziomu wody, wynurzenie się wynioślejszej części dna przy obniżeniu się poziomu wody, nagromadzenie się w jednem płytszem miejscu płynących

z. N.

Fig. 67. Kęsicki, herb.

D.

kłód drzewnych itd.

Kępno (Kempen), miasto powiatowe w pruskiej regencyi Poznańskiej, nad Samicą, dopływem Prosny, w odległości 159 kim. od Poznania, na wysokości 172 m. nad poziomem morza, przy kolei żelaznej Poznań-Kluczbork i odnodze kolei Wrocławsko-Warszawskiej; siedlisko land-rata, sądu okręgowego; liczy 5 718 mieszkańców (1900 r.), w tem 1 571 ewangielików i 1059 żydów; kościół katolicki, kościół protestancki, synagoga, towarzystwo agronomiczne polskie i niemieckie, progimnazyum, wyższa szkoła żeńska, kilka szkół elementarnych. Mieszkańcy zajmują się rolnictwem, hodowlą bydła i owiec, młynarstwem, gorzelnictwem, kuśnierstwem, wyrobem obuwia, mydła. Fabryki tabaki i cygar, fabryka drutów z drzewa do wyrabiania zapałek, fabryka papy, asfaltu, cementu z drzewa, fabryka octu, młyn parowy, tartak, browar. Handel końmi. — K. był przez parę wieków tylko żarn-

mi

Fig. 68.

Kęsowski, herb.

Kęsowski, Kęszowski, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem—róża srebrna. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, na ogonie pawim takaż róża. Herb rodziny niemieckiej von Bauzendorff, przybyłej w XIII stuleciu do Prus i tam osiadłej na Kęszowie, skąd zczasem pisać się zaczęli Kęszowskimi. — Paprocki; Niesiecki; Kuropatnicki; Borkowski.

Kęsztort, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem strzała srebrna żeleźcem do góry, bez opierzenia, w środku przekrzyżowana z podporą, nieco odchyloną wprawo, pod lewem ramieniem krzyża; po obu jej stronach po jednej sześciopromiennej gwieździe srebrnej. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwie trąby myśliwskie czarne. Odmiana herbu Lis (ob.), powstała w połowie XVI w., używana przez żmudzką

rodzinę Kęsztortów, jednego mieckiego też ducha; matka, rodowita niemka, podobno pochodzenia z Giey- własny swój narodowy charakter w dziecię swe sztorami. — Kojałowicz (ry- wszczepić pragnęła. Ale instynkt jakiś czuwał sunek klejnotu nieco bała- nad dorastającym młodzieńcem. Polska mowa mutny); Niesiecki; Małachow- służby domowej, polskie otoczenie w mieście ski; notaty ś. p. Jakóba Giey- dziecku może już dały pierwszą bezwiedną podnietę do wskrzeszenia w sobie tej polskości, która już w rodzinie jego była zamarła. Tymczasem śmierć ojca, skazująca ośmioletnie dziecko na sieroctwo, zgotowała gorsze jeszcze od poprzednich warunki dla narodowego ocknienia się. Matka oddała je do Potsdamu, do Domu Sierocego dla dzieci wojskowych. Po czterech latach K. wyszedł stąd podkształcony do nauk gimnazyalnych, ale głębiej może jeszcze zniemczały; w r. 1853, oddany do gimnazyum w Ra-stemborku w dawnej Ziemi Barckiej, tu dopiero w zwarciu ramion i serc mazurskich rozdmuchał w sobie to płomię, nad którego zgaszeniem pracowała rodzina i ochrona. Na ławach szkolnych nietylko rozgrzał się od ludzi, ale i zapłonął dia książki polskiej, a kształcąc się w mowie, w wysławianiu języka, podnosił się też w świadomości, wżywał coraz mocniej w tę wielką całość, z której koleje rodowe wytrąciły były jego ojca. Kiedy w r. 1859 wstępował do uniwersytetu w Królewcu, nie był już niemcem ani z mowy swojej, ani z przeświadczeń, poczuć i dążeń. Obrawszy dla studyów swoich kierunek historyczny, nabywał wiedzę rzeteluie, nauczył się pracować jako historyk, a gdy kończył uniwersytet, miał już w sobie dojrzały zamiar oddania się dziejom ojczystym i stwierdził go też później w samym wyborze tematu do rozprawy doktoryzacyjnej: była nim pierwsza wojna Chrobrego z Niemcami (ob. niżej Bibliogr. 57). Odtąd nigdy z pola badań nad dziejami Polski na chwilę nawet nie schodził, chyba tylko pomocniczo, gdy tego wymagał sam przedmiot główny, lub przypadkowo, gdy w poszukiwaniach nad dziejami Polski napotkał jakiś przedmiot obcy. Całą ową rozdzierającą epopeję dzieciństwa i wieku młodocianego w walce z gwałtownie właczanem niemiectwem odbija w sobie książka po niem. wydrukowana w r. 1885 w Królewcu (Bibliogr. pod koniec). Na uniwersytecie (1859—62) K., podobny w tern do innego uczonego historyka, swego towarzysza pracy we Lwowie, Ksawerego Liskiego, nie zachował się obojętnie wobec ówczesnych haseł życia: przerwał studya i rzucił się w wir wypadków, dopóki go z niego nie wydobyli Prusacy i nie wtrącili do więzienia w Kłodzku (Glatz) na krańcach Górnego Szląska. Uwolniony w r. 1865, chwycił za pióro dziennikarskie, ale je szybko złożył; wróciwszy na uniwersytet po stopień doktorski, otrzymał go w r. 1866 w Królewcu, ale bez prawa do służby rządowej. Może to było dla niego i szczęściem; może jako urzędnik byłby w znojach zawodu nauczycielskiego w jakiejś małej mieścinie osłabił w sobie spraw-

!A

sztora.

D.

Kęszyccy, herbu Nałęcz, ród polski. Stara i można rodzina, gałąź Szamotulskich, z których Marcin, w r. 1490 dziedzic na Kęszycach, stale zwać się począł Kęszyckim. Wnuk jego, Jakób, mąż wielkiej nauki i wymowy, poseł na sejmy, jeden z przywódców demokratycznego szlacheckiego stronnictwa w W.-Polsce, należał do tych niewielu, którzy podczas bezkrólewia w r. 1573 usilnie pracowali nad przeprowadzeniem elekcyi Piasta; gdy zaś się to nie udało, poważnie wpłynął na współziemian, aby obrali królem Henryka Walezego. Syn Jakóba, Seweryn, sekretarz i ulubieniec królewicza Jana Kazimierza i jego towarzysz w podróżach po Europie, później starosta Obornicki, chlubnie odznaczył się podczas wojny szwedzkiej przy oblężeniu Torunia i w wyprawie do Pomeranii szwedzkiej. Jest on założycielem dwóch linij Kęszyckich, obecnie istniejących w Poznańskiem i Galicyi. Z linii poznańskiej Ksawery, poseł na sejmy, marszałek trybunału koronnego 1783 r., kasztelan gnieźnieński 1781, kaliski 1782, a wojewoda gnieźnieński 1786, stronnik Stanisława Augusta, lecz w zgubnych dla kraju intrygach dworu króla niebiorący udziału, miał sobie ofiarowany w r. 1789 tytuł hrabiowski pruski, którego przyjęcia kategorycznie odmówił. Z linii galicyjskiej Franciszek, gorliwy stronnik Czartoryskich, czynny brał udział w ich politycznych działaniach. Syn jego, Marcin, dzielny wojownik w r. 1792 i 1794, chlubnie odznaczył się w obronie Warszawy, za co ozdobiony został przez Kościuszkę pierścieniem honorowym. Wnuk jego, Marcin, otrzymał w r. 1875 od papieża Piusa IX tytuł hrabiowski rzymski i tegoż roku pozwolenie używania tego tytułu w państwie Austryac-kiem.— Akta poznańskie i sieradzkie; „Vol. Le-gum”; Borkowski; Kosiński; Żychliński.

Kętrzyński Wojciech Jan, historyk współczesny, jeden z najznakomitszych uczonych polskich (* 1838 r. w Ełku [Leo, niem. Lyck] na Mazurach pruskich, na pograniczu Król. Polskiego, mieszkający stale we Lwowie). Lata pacholęce miał żałosne: przyszedł na świat w rodzinie zupełnie już zniemczonej, wzrastał i wychowywał się na zupełnego niemca. Ród wyszedł był z krwi polskiej, z Prus Zachodnich, ale ojciec zapomniał już swego pochodzenia i z nazwiskiem niemieckiem Winkler łączył nieświadomie nie-

Fig. 69. Kęsztort, herb.

D.

ność naukową, a niewątpliwie już utraciłby najważniejszy dla historyka warunek rozwoju i pracy głębokiej a zbożnej — dostęp do zbiorów archiwalnych. Po dwuleciu, na które przypada nauczycielstwo domowe, K. dostał się odrazu na stanowisko bibliotekarza, i to w Kórniku; niedługo je wszakże, wskutek bliżej nieznanych okoliczności, zajmował. Krótkim również był pobyt na bibliotekarstwie w Wałyczu, w południowej Ziemi Chełmińskiej. Na ten czas nieustalonego jeszcze losu przypada, z rozkoszą syna po-wróconego matce dokonany, przekład niemiecki „Pieśni o Ziemi naszej” (1870), jakby na ostatnie Niemcom pożegnanie. W tym czasie również powstały pierwsze po rozprawie doktory-zacyjnej prace historyczne; z nich „D. Lygier”, wywalczająca prawa przedwiekowe Słowian do Elby, Odry i Wisły, z Szafarzyka wyrosła, pokazała umysł wprawdzie rwący się przedwcześnie do rozsadzania skał, ale przytem nawskroś historyzmem przejęty, zapowiadający nawet badanie pierwszych początków Słowian i Polaków jako specyalnośó przyszłego zawodu. Odrazu też dał się K. poznać jako badacz archiwalny i zarazem publicysta-etnograf; w drugim tym zakresie obrał sobie za przedmiot badania i opisu swoją krainę rodzinną („O Mazurach” 1870). W r. 1873 przyjechał K. do Lwowa dobrze już zalecony przez swe prace. Bez trudu został sekretarzem w Ossolineum i w oddziale naukowym pracował razem ze Stanisławem Smolką pod Liskiem. W r. 1874 otrzymał już urząd kustosza, a we dwa lata później, po śmierci Bielowskiego, dyrektora, i na stanowisku tern widzimy go w początku r. 1904. Poprzednika swojego uczcił poważnym a ciepłym życiorysem („Aten.” warsz. 1877 IV). Wszedłszy do ówczesnego grona lwowskiego Akademii w dziale historyi, zostawione przez Bielowskiego materyały do trzeciego tomu „Monumentów”, wspólnie z Liskiem ostatecznie zredagował i owocami własnego też trudu badawczego pomnożył. Z tomem czwartym zaczyna się przebijać, w Bibliografii odrazu uderzająca, pracowitość i ciągnie się bez przerwy przez trzy tomy następne (1878—93). Wydawnictwo pierwszej części „Kodeksu Tynieckiego”, przypadające na sam początek działiftlnośchhistoryka (1875), późniejsze wydawnictwa poza „Monumentami”, zawiadomienia posyłane do zbiorów niemieckich, współpracow-nictwo usilne, a w tym charakterze 10-letnie, w „Przewodniku nauk. i literackim” lwowskim, gdzie spotkać można nawet „Kronikę literacką”, pisaną przez K-ego, obowiązki wreszcie dyrektora rozległej naukowej instytucyi — wszystko to, dzięki wielkfej energii męskiego wieku, zostawiało jeszcze dość czasu na prace bardzo poważne, jeśli nie czysto - źródłowe, to źródłom historycznym zawsze wierne, a indywidualizujące się z samego przedmiotu swego zwolna w trzy specyalności: początków Słowian i Polski pierwotnej, Kościoła polskiego w życiu jego we-wnętrznem i wreszcie rzeczy pruskich w najroz-leglejszem zakresie, zarówno dziejowym jak współczesnym. W tym ostatnim zwłaszcza dziale K. wszystkie zużytkowane zdobycze swoje naukowe, całą swą naukową żądzę tworzenia wzmocnił jeszcze poczuciem genetycznej swej przynależności do Prus, a przeświadczenie uczonego o prawie jakby pierworodztwa, które narodowość polska i litewska miały za sobą wobec Niemców — przynosiło zadowolenie człowiekowi, który całego siebie zawdzięczał wyzwoleniu się swemu z niemiectwa. Nikt u nas tak nie zasilił literatury historyczno-politycznej o obu pro-wincyach pruskich jak K. Kapitalne jego dzieła „O nazwach miejscowych” i „O ludności polskiej” przez długie lata jeszcze będą dawały posilną strawę szukającym prawdy bądź faktów, bądź stanów w pewnych epokach; a do tego wszystkiego, czego pragmatycznie na niwie dziejowej pruskiej K. dokonał, przybywają jeszcze obszerne „Prussica” w „Monumentach”. Niespożytą zasługą K-ego pozostanie prawie że ustalenie już granic południowych polskości od Niemców wzdłuż całego Pomorza; geograficzne i etnograficzne jego wywody są niewzruszonemi. W wielkim sporze o początek Polski, o budowę jej fundamentalną, o twórczą zasadę dziejów pierwotnych, tkwiącą w samem już ustosunkowaniu się wewnętrznych czynników etnograficznych i politycznych — w tym wielkim boju, rozpoczętym w tomie XIV „Rozpraw i sprawozdań wydziału hi8t.-filoz. Akademii Umiejętności” (1888), K. nie uczestniczył; ale na siedem lat przedtem w re-cenzyi z „Mieszka Starego” zaznaczył swój punkt widzenia przeciwko Smolce i Bobrzyńskiemu, windykując dla włościaństwa polskiego pod prawem polskiem położenie lepsze niż dla zostającego pod prawem niemieckiem kmiecia w wieku XIII. Wogóle wszelkie syntezy, poglądy ogólne w działalności K-ego mało zajmują miejsca, a jeżeli się znajdą, są zawsze jakby tylko summami faktów samodzielnie wydobytych z pomników. Na stronę też faktyczną dziejów, na nowo-wykryte wypadki, stany i stosunki wewnętrznego życia społeczeństwa pada cała waga nietylko samej pracy K-ego, ale, co ważniejsza, jej owoców. Obszerny pamiętnik Jana z Komorowa, Katalog biskupów, wreszcie w nowych wydaniach obie „Vitae Scti Stauislai”—wzbogacają znakomicie wiedzę rzeczy kościelnych. W całości swojej rozważana, działalność K-ego da się sprowadzić do spełnianych sumiennie, z bystrością i stałością krytyczną zadań historyka - badacza i odkrywcy; to, co w tym zakresie zdziałał, pozostanie już trwałym nabytkiem dziejopisarstwa polskiego. K. jest od r. 1887 członkiem czynnym Akademii Um. W r. 1893 należał do 9-u różnych ciał naukowych.

Bibliografia prac K-ego. A) Wydania n auli o w e: a) w „Monumenta Poloniae historien”: a) Vitae et Miracula sanctorum:

1) V. et m. polon, patronum, Adalberti et Sta-

1892, 53 str., 1 knlb.); :ae, ducissae Crac.” (IV;

I;

nislai“ (T. IV; Lwów 1883, 238 str., 1 karta nieliczb. Żywot Św. Stanisława major i minor);

2) „Brunonis Vita quinque fratrum“ (VI; t-że 1892, 48 str.); 3) „M. venerabilis fratr. Pran-dotae, episcopi Crac.” (IV; t-że 1884, 64 str.);

4) „De pincerna ducis Poloniae a morte liberato. Mors et mirac. beati Verneri, ep. Ploc. Trans-latio S. Floriani. Miracula beatae Hedvigis, reg. Pol.” (IV; t-że 1884, 27 str.); 5) „M. Scti Joan-nis Cantii” (VI;

6) „V. et. m. S. t-że 1884, 84 str.); 7) „V. Sctae Salomeae reg. Halicensis, auctore Stanislao Franciseano” (IV; t-że 1884, 30 str.). b) Gatalogi episcoporum seriesgue abbatum: 8) „Cat.... Cracoviensium“ (T. III; Lwów 1877,    64 str.); 9) „ ...Vladisla-

viensium“ (VI; t-że 1884, 16 str.); 10) „...Vrati-8laviensium“ (IV, VI; t-że 1892, 59 str., 1 knlb.);

11) „ Sériés abb. coenobii Byszoviensis seu Co-ronoviensis Cisterc.“ (V). c) Libri mortuorum et suffragia: 12) „L. m. monasterii Andreo-viensis ordinis Cisterciensis“ (T. V; Lwów 1887, 39 str.); 13) „...Landensis ord. Cisterciensis” (V; tamże 1886, 36 str.); 14) „...Leopolieu-sis S. Dominici” (V; t-że 1886, 27 str.); 15) „Excerpta ex libro mortuorum mon. Mogilensis ord. Cisterc.” (V; .t-że 1887, 10 str.); 16) „L.

m. mon. beat. Mariae de Oliva“ (V; t-że 1886, 38 str.); 17) „....Lubinensis ord. Scti Bened.” (V);    18) „...Strzelnensis ord. Praemonstraten-

sisu (V; tamże 1887, 51 str.); 19) „...S. Vin-centii ord. Praemon.“ (V; t-że 1887, 54 str.); 20) „Suffr. mon. Mogilnensis ord. Scti Bened.” (V). d) Varia: 21) „Memoriale ord. fratr. mi-norum a fr. Joanne de Komorovo” (V str. 1 — 418); 22) „Prussica“ (T. IV; Lwów 1883, str. 13 —124); 23) „Annales, notae, varia” (V 861 — 1012; tamże 1888, 154 str.); 24) „Ann. mon. Trebnicensis” (IV); 25) „Fontes Ölivenses” (VI 257—382; t-że 1891, 126 str., 1 knlb.); 26) „Cra-covita Nicolaus. Chronicou monasterii Claratum-bensis ord. Cisterc.“ (VI; Lwów 1892); 27— 30) J. Długossi: „De incorpor. Masoviae”, „Ar-ticuli Vladislao régi Pol. a ducibus Mas. traditi 1426 et 1428 an.” (VI), „Excerpta... e fontibus incertis” (IV), „Vitae ep. Ploc.” (VI);    31) „De

persecutione Judaeorum Vratisl. an. 1453” (IV); 32) „Castellani eecL Ploc.” (V); 33) „Calendar. Ploc.“ (V); 34) „Varia e codicibus Vratislavien-sibus” (VI); 35) Dopełnienia do T. III str. 793 — 805, ważne, ß) Poza „Monumentami”:

36)    „Codex diplomaticus monast. Tynecensis“ (tytuł i po polsku; Lwów 1875-6. Dwie części; K. wydał cz. I, od r. 1105 — 1399; drugą, do r. 1506, opracował i wydał Stanisław Smolka; XLI, XXIX, 561, LXIX str., 3 knlb., 4-o. Rec. Pie-kosińskiego „Przegl. kryt.” 1876, str. 404—21);

37)    „Trzydzieści dokumentów katedry Płockiej z r. 1230 —1317“ („Sprawozdanie z czyn. Zakł. naród. im. Ossol. za r 1888”; Lwów t. r.);

Bncykl. Powie, lluatr. Ze». 979. T. XXXV.

„Conciones” Stan. Górskiego pode Lwowem (Roczn. T. P. N. P.; „Arch. Kom. histor.” Kraków 1877); 39) „Pamiętnik Zbigniewa Ossolińskiego, wojew. Sandomierskiego, f 1628” (Lwów 1879); 40) „Regestr poboru podwoynego d. 25 Juny 1648 r. w Malborku na seymiku generalnym Ziem Pruskich...” (Poznań 1871); 41) „Pamiętnik Jerzego Kalksteina o rew. w Polszczę 1794 r.” („Tyg. Wielkopolski” 1873; Poznań t. r.; wydanie i wstęp).

B) Prace samoistne: a) Wieki Średnie: a) Dyplomatyka: 1) „Einige Bemerkungen über d. ältesten poln. Urkunden” („Zeitschrift d. Vereins für Geschichte u. Alterthumskunde Schlesiens” XXII Wrocław 1888); 2) „Stu-dya nad dokum. XII w.“ („Rozprawy wydz. historyczno - filozof. Akad. Um. w Krak.” XXVI; Kraków 1891, 122 str., 16 tablic. Z powodu tych „ Study ów” Krzyżanowskiego Stan. „Początki dyplomatyki polskiej” [„Kwart, histor.” 1892, osobno Lwów 1892]); 3) „O początku dyplomatyki polskiej” („Kw. histor.” 1893; Lwów 1893, str. 16—49);    4) „O podrobionym przywileju

Idziego kardynała z r. 1105” („Przewodnik nauk. i literacki” 1874; Lwów t. r.); 5) „O przywileju kard. Idziego” (toż czasop. 1889, str. 316—30, 400—19); 6) „O przywileju Jana, areb. Gnieźn.” (toż czasop. 1890, str. 865—73); 7) „Dokument ks. Konrada Mazowieckiego z r. 1203” (toż cz. 1887; str. 289—98, 385—94; 8) „Eine unechte Trebnitzer Urkunde vom Jahr 1262” („Zeits. d. Ver. für Gesch. u. Alt. Schlesiens“ XXIV 375—60); 9) „O tak zwanej Tablicy Paschalnej Lubińskiej” („Ateneum” warsz. 1887, T. I str. 347 — 59); 10) „Podrobione dyplomata Tynieckie” („Przew. n. i lit.” 1874; Lwów 1874. Por. wyżej A 36);    11) „Die ältesten preussischen

Urkunden, von Perlbach” (rec. K-go w „Alt-preuss. Monatschrift” X, Królewiec 1873). b) Roczniki i kroniki: 12) „Kilka uwag nad rocznikiem Ś-to Krzyzkim” („Prz. n. i lit.” 1883, str. 85—96);    13) rec. K-go z Warmskiego „D.

grosspolnische Chronik” („Przew. n. i lit.” 1880, z. III); 14) „O Kronice wielkopolskiej” („Rozpr. wyd. hist.-filoz. Ak. Um. w Kr.” XXXIII; Kraków 1896, 54 str.); 15) „Godysław Pasek” („Przew. n. i lit.” 1878, str. 461 — 74);    16)

„O roczniku małopolskim, przyczynek do annalistyki polskiej XIII i XIV/w.” („Rocznik Tow. Przyj. Nauk Poznań.”; Poznań 1878, 42 str.); 17) „Kronika Oliwśka i/Exordium ord. Cruci-ferorum” („Przew. n. i lit.” 1890, str. 289 — 97, 385—94; 499—510);    18) rec. K-go z Woj

ciechowskiego T. „O rocznikach polskich X — XV w.” w „Pamiętniku Ak. Urn. w Krak. wydz. filolog, i hist.-filozoficzn.” IV Kraków 1880 („Prz. n. i lit.” 1882, z. IX); 19) „O rocznikach polskich” („Rozpr. wydz. bist. - filozof. Ak. Urn. w Kr.” XXXIV str. 164 — 354; Kraków 1896, 196 str., 1 knlb.); 20) „O kronice węgiersko-

52

polskiej Vita Scti Stephani, regis Ungariae, unga-ro-polona” (w tymże zbiorze i tomie; Krak. 1897).

c) Słowiańszczyzna zachodnia i Polska pierwotna:

21) „D. Lygier. Ein Beitrag z. Urgeschichte d. Slaven und Germanen” (Poznań 1868);    22)

„O Słowianach mieszkających niegdyś między Renem, Łabą, Salą a czeską granicą” („Rozpr. wydz. hist.-filoz. Ak. Um. w Kr.” XL; Kraków 1899, 142 str., 7 kart geogr.); 23) „Klaudyusza Ptolemeusza Germania Wielka i Sarmacya nadwiślańska” (tenże zbiór XLI; Kraków 1901, 43 str., 2 mapy); 24) „Volcae Tectosages a Włach, Włoch” (tenże zb. XLII; Kraków 1901); 25) „Co wiedzą o Słowianach pierwsi ich dziejopisarze Prokopiusz i Jordanes?” („Rozprawy wydz. hist.-filoz. Ak. Urn. w Kr.” XLIII 1902 str. 181—99; Kraków 1902); 26) „Swewowie a Szwabowie” (tenże zbiór i tom, str. 300—75, 3 mapy; Kraków t. r.);    27) „Granice Polski w X wieku”

(„Rozprawy wydziału histor.-filozof. Akad. Um. w Kr.” XXX; Kraków 1894, 32 str., mapa); 28) „O pierwotnym ustroju w Polsce” z powodu Smolki „Mieszko Stary” („Aten.” 1881, II 463 —77).—Por. niżej y 58. d) Kościół polski, święci, biskupstwa:    29) „O organizacyi Kościo

ła w Polsce do połowy w. XII” („Przew. n. i lit.” 1891, str. 467 — 74, 561 — 9, 758 — 62, 842—8);    30) „Hat d. heilige Adalbert seinen

Tod im Culmerlande gefunden?”; 31) „Najdawniejsze żywoty św. Wojciecha i ich autorowie” („Rozpr. wydz. hist.-filoz. Ak. Urn. w Krak.” XXXVII str. 89—129; Kraków 1899, 41 str.); 32) „Ueber eine Handschrift des Canaparius” („Altpr. Msft” VII, Król. 1871); 33) „Jan Kanaparyusz, zakon, włoski, czy Gaudenty, arcyb. Gnieźnieński, autorem najdawniejszego życior. Św. Wojciecha” („Przew. n. i lit.” 1884); 34) „Biskupstwa i klasztory polskie z X i XI w.” („Przegląd powszechny” 1889, zesz. IX str. 609 — 27, z. X 15—27); 35) „Założenie i wyposażenie biskupstwa Płockiego” („Przew. n. i lit.” 1886, str. 385—92, 481—8; Lwów 1886); 36) „Założenie biskupstwa Płockiego” („Przeg. powsz.” 1890, z. IX str. 363 — 71); 37) „Die Kataloge d. Breslauer Bischöfe” („Zeits. d. Ver. f. G. u. Alt. Schlesiens” XXVIII, Wrocław 1894);    38)

Do historyi Kościoła polskiego należą jeszcze poniżej wymienione: pod ß 53 recenzya i pod y 70 rozprawa badawcza.— ß) Ziemie polskie pod panowaniem krzyżackiem, polskiem i pruski em: 39) „Prusy a Polska przed przybyciem Krzyżaków” („Przew. n. i lit.” 1881, z. III, IV); 40) „Nazwy miejscowe polskie Prus Zachodnich, Wschód, i Pomorza wraz z przezwiskami niemieckiemi” (tytuł i po niem.; Lwów 1879, 20, 236, LXXX1V str. i 3 karty nieliczb. Rec. Callier Ed. „Ateneum” 1880, III); 41) „D. Culmerland u. d. Südgrenze v. Pomesanien” („Altpr. Msft” XXII, Królewiec 1886);    42)

„O narodowości polskiej w Pr. Zach. od czasów krzyżackich...” („Pamięt. wydz. filol. i hist.-

filoz”. I; Kraków 1874);    43) „O ludności pol

skiej w Pr. niegdyś krzyżackich” („Bibl. Ossol. Materyały” VII, VIII, Lwów 1882, XXIII, 653 str. 8-o, 3 mapy. Rec.: „Bibl. Warsz.” 1882 III; Prohaska Ant. „Ateneum” warsz. 1883 II); 44) „O Mazurach: Zbiór pieśni gminnych ludu mazurskiego w Pr. Wsch.” („Tyg. Wielk.” 1872; Poznań t. r.); 45) „O Mazurach i piśmie „Przyjaciel ludu” łecki („Przew. n. i lit.” 1879 i 1880); 46) „Udział Polaków i innych narodów w kolo-niz. Mazowsza pruskiego” („Przew. n. i lit.” 1881, str. 526—43); 47) „Ueber d. Verleihung Pomerellens an d. Herzog Przemysław v. Gross-Polen [w roku] 1282” („Altpr. Msft”. XIV, Kró-lew. 1878); 48) „O powołaniu Krzyżaków przez księcia Konrada” („Rozpr. wydz. hist.-filoz. Ak. Urn. w Kr.” XLV; Kraków 1903, 106 str., mapa); 49) Rec. K-go o Ewalda „D. Eroberung Preusseus...” („Przew. n. i lit.” 1874; „Przegl. krytyczny” 1874—5, str. 457); 50) „Urkundenbuch; Handveste von Wysoka in Westpreussen 1352” („Altpr. Msft” VII; Królewiec 1870); öl) Rec. K-go o Webera „Preussen vor 500 Jahren” („Przew. n. i lit.” 1879); 52) „O Bażyńskich” („R*czn. T. Przyj. Nauk Poznań.” X str. 113 — 31; Poznań 1878);    53) Rec. K-go

o Sieniawskiego „Biskupstwo Warmińskie” („Prz. n. i lit.” 1878, str. 1136 — 48; toż „Aten.” warsz. 1879, II 370—83); 54) „Marcin Kromer o indygenacie pruskim; przycz. do kwestyi narodowości Mik. Kopernika” („Przew. n. i lit.” 1880, str. 167 — 74. Por. niżej y 65,66);    55)

„Przydomki szlachty pomorskiej” („Roczn. Tow. nauk w Toruniu” IX, 1882, str. 150 — 65).—y) Varia nauk o w o - h i s t ory cz ne i literackie: 56) Rec. K-go o Sadowskiego „Drogi handlowe...” („Przew. n. i lit.” 1878); 57) „De bello a Boieslao Magno cum Henrico rege Ger-maniae gęsto an. 1002 — 5” (Królewiec 1866); 58) „Przyczynki do historyi Piastowiczów i Polski Piastowskiej” („Rozpr. wydz. hist.-filoz. Ak. Urn. w Kr.” XXXVII; Kraków 1898, 39 str.); 59) Rec. K-go o Łęgowskiego „Konrad von Wallenrod” („Przew. n. i lit.” 1880);    60) „Bitwa pod

Grunwaldem” („Niwa” warsz. 1879); 61) „Króla Aleksandra Zbiór Statutów przełóż, na jęz. polski w r. 1501” („Przew. n. i lit.” 1883); 62) Rec. K-go o Dunina „Dawne mazow. prawo” (toż czasop. 1881); 63) „O nieznanej epopei z XV w., odczyt na walnem zgrom. Zakł. nar. im. Oss.” (Sprawozd. za r. 1887; Lwów t. r.; Reo. „Ateneum” 1888);    64) „O dwóch niezna

nych historykach polskich: I. Andrzej Drążyń-ski, opat Trzemeszeński, r. 1504 — 22; II. ks. Stanisław, opat Oliwski, r. 1330—56” („Przew.

n. i lit.” 1886); 65) „Mik. Kopernik” („Przew.

n. i lit.” 1882. Por. wyżej ß 54); 66) Rec. K-go o „N. Coppernicus ueber d. Kreisbewegungen” („Przew. n. i lit.” 1880); 67) „O Stan. Górskim, kanon. Płockim i Krakowskim, i jego dziełach” („Roczn. Tow. Prz. Nauk Pozn.”; Poznań 1871.

Toż „Stan. Górski.. u. seine Werke” (w „Altpr.

1091” (r. 1900, XIV). W roczniku 1903 roku ostra recenzya K-go z rozpraw Krotoskiego i Bu-czysa o Św. Stanisławie wywołała żywą bardzo nakartach „Kwartalnika” polemikę. W tym samym roczniku ogłosił K. z archiwum watykańskiego list Kościuszki do Litty z darowaniem życia Skarszewskiemu, oraz podziękowanie nun-cyuszowe. Najważniejszą dotychczasową (styczeń 1904 r.) pracą K-go jest dokonane wespół z prof. lwowskim Finklem, a przy udziale współredaktora niniejszej „Encyklopedyi”, Kochanowskiego, wydanie kroniki Galla p. t. „Gallus anonymus. Ghronicon. Kecensuerunt...” (Lwów 1899, XIX, 1 nlb., 123 str. 8-o). Zdaniem historyków jest to pierwsza edycya dobra, ukazująca Galla w najpełniejszej i najpoprawniej-szej postaci, a norm do niej niezbędnych dostarczył głównie kodeks zamojski w Warszawie. Wydanie to tworzy tom I „Fontes rerum polouicarum in usum scholarum”, które mają ciągnąć się całem pasmem jako podręczniki przy nauce łaciny. Nowego „Galla” złożyło Towarzystwo Historyczne lwowskie w upominku Uniwersytetowi Jagiellońskiemu na 500-letni jubileusz 1900 r. K. jest współpracownikiem naszej

Msft” VII, 1871); 68) „Stan. Górski...” („Przegląd. powsz.” 1890 z. VII str. 1—25); 69) „Doktor Paterek” („Spr. i Rozpr. Wydz. filolog. Ak.

Urn. w Krak.”); 70) „Czy Aaron był arcb. Krakowskim?” („Przewodnik nauk. i liter.” 1877);

71) „Zbigniew Ossoliński....” („Aten.” warsz.

1879. Toż w „Sprawozd. z czyn. Zakł. nar. im. Oss. za r. 1878”);    72) „O Jabłonowskich

herbu Pruss III” („P. n. i 1.” 1877); 73) „Gazeta polska z pocz. XVIII w.” („Przew. n. i lit.”

1880);    74) „Czartowiec a Hartowiec” („Album

koła lit. we Lwowie dla Zagrzebia” Lwów 1881);

75) „Ein ungedruckter Brief Melanchtons” (Altpr.

Msft VII, 1871);    76) „Petersburg w r. 1720

według opisu Polaka” (kalend, petersb. „Gwiazda” 1882).—3) Prace bibliograficzne: 77)

„Katalog rękopisów Bibliot. Zakł. nar. im. Oss.”

(tytuł i po łac.; Lwów 1881 — 90, 3 t. 8-o';

78) „O paryskim rękopisie Pulkawy” („Roczn.

T. Przyj. Nauk Pozn.” V; Poznań 1869);    79)

„Ueber einige d. Provinz Posen betreffende Handschriften d. Bibi. d. Fürsten Czartoryski in Paris”

Kęty, miasto w Galicyi, w powiecie Bialskim, na prawym brzegu Soły (dopływ Wisły), na wysokości 277 m. nad powierzchnią morza, przy kolei żelaznej Bielsko-Kalwarya; siedziba sądu powiatowego; liczy 5 479 m-ców, głównie Polaków (1900 r.); kościół parafialny, kościół św. Jana Kantego z r. 1648 i klasztor reformatów z r. 1700; apteka, szpital, szkoła męska i żeńska; fabryki płótna, sukna, przędzalnie wełny, wyrób wozów, garbarnie i pracownie garncarskie. K. są miejscem urodzenia Św. Jana Kantego, któremu miasto wybudowało w r. 1851 kamienny posąg na rynku.

Kh. Dwie te litery wiązane z sobą w trans-skrypcyi lub transliteracyi zachodnio-europejskiej, najczęściej na początku wyrazów z języków wschodnich, a w części i nazw afrykańskich, są prawie zawsze symbolami brzmienia eh, rzadko k, jak w arab. khazna, jak w Khanpour, khan-pur, ang. Ca wnp ore, C a w n p u r = kounpeur (franc, eu), a wreszcie Ü w Khutu, Khasi, Khairpur i in., napotykanych w terminologii geograficznej Tybetu, Kaszmiru i krain północ-no-hindustańskich. Wyrazy pierwszej kategoryi, najliczniejsze, w większości swej w niniejszej Encyklopedyi znajdują się pod literami Gh w mniejszości pod H (Han, Hit ty ci) i K (Kaled, Kalif), a niepodane na tych miejscach następują poniżej pod Kh. Tu również szukać należy wyrazów, w których początkowe Kh ma wartość fonetyczną k albo kh.

Khachna (w transs. fran.z=„Kaszna”), liczne

(„Altrpr. Msft” IX, 1872); 80) Biblioteka Wiktora hr. Baworowskiego we Lwowie” („Teka konserwatorska”; Lwów 1892, 11 str.); 81) „Spis Encyklopedyi. rękopisów odnoszących się do rzeczy polskich w bibliot. gdańskich” („Spraw, z czyn. Zakł. nar. im. Oss. za r. 1895”). — Prace pomniejsze K-go, tu niewymienione, drukowały jeszcze, prócz czasopism powyższych: „Przegl. bibliogr.-archeol.”,

z. N.

„Encyklop. wychowawcza” (Gizewijusz), „Przegl. literacki”, „Dzień. Poznański”, „Gaz. Toruńska” i in. Książka ściągająoa się do autobiografii ma tyt. „Aus dem Liederbuch eines Germanisirten 1854 — 62 als Mpt gedruckt” („Koenigsberg in Pr. Verlag d. Verfassers, Lemberg 1885”). Dokładna bibliografia po 25-u latach pracy wyszła p. t. „Pisma K-go 1865 — 1890” (Lwów 1890,

S.

19 str.). Przekład „Pieśni o Ziemi naszej” ma tyt. „D. Lied von unserem Lande v. Viucenz Pol” (Poznań 1870).

Kętrzyński Stanisław, syn Wojciecha, młody badacz i pisärz historyczny polski. Po u-kończeniu nauk uniwersyteckich w Galicyi odbył w r. 1900 podróż naukową do Rzymu. Dotychczas oddaje się głównie dziejom średniowiecznym. Prace jego zamieszcza Akademia Umiejętności w swoich „Rozprawach wydziału hist.-filozoficznego”, a Towarzystwo historyczne lwowskie w „Kwart. hist.*. Pierwszy z tych zbiorów obejmuje za lata 1898—1903, T. XXXVII do XLVI: „Gall-anonym i jego kronika”; „Kazim.

Odnowiciel”; „Najdawn. dzieje klaszt. Cystersów w Szczyrzycu”; „O paliuszu bpów polskich XI w.”;

K.

„O zaginionym żywocie Św. Wojciecha”; „Ze stu-dyów nad Gerwazym z Tilbury”. W drugim zbiorze mieszczą się, poczynając od r. 1897 (XI): Przegląd liter. hist. powszechnej, recenzye i sprawozda- plemię arabskie w Algieryi, zamieszkujące wscho-nia, oraz krytyczna notatka „O wrzekomej wy- dnią Mitidża oraz okalające ją wzgórza na połud.-prawie Włodzisława Hermana na Szczecin r. wsch. (Bu-Zegza, Bu-Sima), obydwa brzegi Ha-

Hr.

Hr.

Z. N.

Hr.

mizy i wyższej Buduo. Zajmowało dawniej przestrzeń 60000 hekt. i liczyło 25 000 głów z górą. Dzisiaj plemię to podzielone jest na różne gminy samoistne. Na terrytoryum zajmowanem przez plemię K. powstały także ogniska europejskie, jak Arbatache, Saint-Pierre, Saint-Paul, Arba, Rivet i in.

Khadzicz (K a d z i c z) Jovan (Jan), literat serbski, znany także pod pseudonimem Sve-dicz Miłosz (* 20 września 1799 w Zomborze [Węgry] —f 5 maja 1869 w Nowym Sadzie [Węgry]). Otrzymawszy stopień doktora praw w Peszcie (1826), pełnił rozmaite funkcye urzędowe na Węgrzech. Powołany do Serbii w r. 1837 przez ks. Miłosza, brał udział w redakcyi serbskiego kodeksu cywilnego, który został ogłoszony w r. 1845. Od r. 1847 do 1854 był urzędnikiem auBtryackim. Główne prace jego literackie są: zbiór oryginalnych pieśni serbskich, ogłoszony w r. 1885, oraz drugi zbiór tychże pieśni, wydany w r. 1858, nie licząc przekładów z łaciny i z niemieckiego. Redagował, prócz tego, od roku 1839 do 1861, liczne przeglądy. W r. 1826 założył w Peszcie stowarzyszenie literackie pod nazwą „Srpska Matica” (Ul serbski), któremu wiele zawdzięcza rozwój narodowości serbskiej. K. znany jest jeszcze z opo-zycyi, zresztą bezskutecznej, z jaką wystąpił przeciw reformie języka serbskiego, proponowanej przez Karadzicza.

Khaibar, przełęcz w górach Indo-Perskich, ob. Chai ber.

Khairabad lub Kh y rab ad (Chairabad), miasta: 1) w Indyach angielskich, w prowincyi północ.-zachod., odległe o 8 kim. na południo-wsch. od Sitapur, w dawnem królestwie Audh; ma 16 000 mieszkańców, 40 meczetów, 30 świątyń hinduskich. — 2) Na prawym brzegu rzeki Indus, wprost Attoku (Pendżab).—3) W Turkiestanie afgańskim, o 45 kim. na północ od Maime-ne, nad rz. Nari.

Khairpur („Khairpur”), państwo lenne w Indyach angielskich, w prowincyi Sindh, prezydenturze Bombajskiej, rozciąga się na przestrzeni 15 800 km. □ na wschód od dolnego biegu Indusu; stan kultury słaby. Miasto główne tejże nazwy, siedlisko radży, leży nad kanałem Merwah, na wschód od Indusu. Zakłady tkackie i farbiernie materyj bawełnianych.

Khakani („chakani”), poeta perski (* r. 1106 w Gendżeh [obecnie Elizabetpol na Kaukazie] — f około r. 1190 w Tebriz). Właściwie nazywał się Afzal eddin Hak ai ki. K. jest to przezwisko, które otrzymał od swego nauczyciela poezyi. Ojciec jego, Ali, był stolarzem, matka zaś — niewolnicą pochodzenia greckiego. Po śmierci rodziców zaopiekował się nim wuj, Mirza Kafi. Po jego śmierci (1130) K. zaślubił córkę poety Abul-Ula, który był pierwszym jego nauczycielem i na którego pisał nieco później satyry. K. żył na dworze królów szerwendz-kich Kaukazu; nie przeszkodziło mu to jednakże odbyć kilka podróży, przyozem zwiedził po kolei Persyę, właściwy Chorasan i Arabię. Wróciwszy do ojczyzny, około r. 1160, wpadł w niełaskę, i sułtan Achistan kazał go uwięzić w warownym zamku Szabrau wpobliżu Baku, gdzie K. przesiedział lat kilka. Straciwszy żonę i jedynego syna, K. pisał elegie, w których o-powiada o swem nieszczęściu. Biograf jego tak się o nim wyraża: „K. należy do najznakomitszych przedstawicieli Parnasu irańskiego. Jako współczesny bohaterom pierwszych Wojen Krzyżowych, zostawił nam obraz dokładny wielu scen z życia wewnętrznego swej epoki, którego śladów daremnie-by szukano w kronikach współczesnych”.— „Gr. Enc.” Lam.

Khalga, miasto, ob. Kał g an.

Khalifat (instytucye). W tym artykule uzupełniamy wiadomości podane o rozwoju dziejowym Arabów w art. Arabia, Islam, Kalifat, krótkim obrazem instytucyj państwowych które rozwijały się z biegiem czasu na ziemiach uległych władzy Chalifa. Pierwszy okres cha-lifatu, najsławniejszy a najkrótszy, był zarazem najpiękniejszym w Islamizmie. Władza najwyższa, nadawana drogą wyboru, a nie prawem dzie-dzicznem, należała w zasadzie do narodu. Cha-lif, z woli swych współobywateli zajmujący stanowisko, które dawało mu władzę świecką i władzę duchowną, był w rzeczywistości tylko primus inter pares. Abu Bekr, Omar, Othman i Ali, podlegając prawu ogólnemu, posiadając tylko władzę opartą na Koranie lub Sunnie (zwyczaj, tradycya), sprawiają wrażenie patryar-chów z czasów biblijnych lub urzędników ludowych starożytnego Rzymu. W owej epoce tytuł chalifa mieścił w sobie władzę kapłana (imam), króla (ma lik) i sędziego (qadi, „ka-dy”). Gdy państwo rozszerzyło swe granice, Chalif widział się zmuszonym wysyłać do pro-wincyi specyalnych urzędników (liczba mnoga Um mal, pojed. a mil), jako przedstawicieli władz. — Na dochody państwa^ wpływające do skarbu publicznego (beit el-mal) składały się: dziesięcina czyli podatek ubogich (zakat), obowiązujący wszystkich muzułmanów; piąta część łupów, zwana chums, a pobierana od zdobyczy wojennej; podatek gruntowy (charadż=: haracz), który płacili tylko nie-muzułmauie (rai-j a); podatek osobisty czyli pogłówne (d ż y z y a). Zamożni chrześcianie i Żydzi płacili pogłówne-go 4 denary rocznie, biedni—2 denary. Oprócz tych podatków ludy podbite musiały składać daniny w naturze, przeznaczane na utrzymanie wojsk muzułmańskich. Podatek gruntowy był zastosowany do urodzajności ziem posiadanych przez ludy podbite.—Dziesięcina dotyczyła trzech rodzajów posiadłości ziemskich: 1) ziem jałowych, doprowadzonych do kultury przez muzułmanów; 2) ziem, których właściciele przyjęli islamizm ' dobrowolnie, niezmuszeni do tego siłą orę-

ża; 3) ziem, zabranych niewiernym i posiada- | otyłością. — Chalif jest obecny na nabożeństwie nych tytułem zdobyczy. —Do prowadzenia ra- I w meczecie, siedząc w głębi mak sury (jakby chunków z sum, niekiedy bardzo poważnych, któ- loża zakratowana). Zamach Charydżytów re powstawały z podatków, już Chalif Omar zmuszony był utworzyć specyalne biuro, którego or-ganizacyę zapożyczył od Persów i które zachowało nazwę perską „diwan”. Termin ten oznaczał następnie wszelkie czynności administracyjne i z arabskiego przeszedł do języków nowo-łacińskieh (dogana, aduana, douane). Arabowie tak mało posiadali doświadczenia w sprawach administracyi, iż zarząd d iwa nu powierzali Persom, Grekom i Koptom.— Chalif zarządzał, jak umiał, funduszami państwowemi, przeznaczając je na potrzeby wojenne, na roboty publiczne, na utrzymanie biednych, wreszcie na rodzaj emerytury, do której ściśle prawo służyło w zasadzie każdemu prawdziwie wierzącemu i której ustalenie i podział równomierny sięga jeszcze czasów Omara. Tak. naprzykład, ulubiona żona proroka, Aisza, otrzymywała zapis coroczny, w rodzaju listy cywilnej, w kwocie 12 000 dirhemów; inne żony Mahometa otrzymywały tylko 10 000 dir. Haszy mitom czyli członkom rodziny proroka, przeznaczano taką samą summę. Mohadżyryoi i Ans ar y ci, czyli pierwsi mieszkańcy Mekki i Medyuy, którzy przyjęli islamizm, otrzymywali 5 000 dir. rocznie.—

(ob. Kharydżyci) wymierzony właśnie przeciwko Moauii nasuwa na myśl zachowanie pewnych ostrożności, a więc Chalif otacza się eskortą, korpusem gwardyi (s z ort a) która bezustannie czuwa nad jego osobą. Następcy Moauii niemniej mają zamiłowanie w przepychu i ceremoniach.— Moauija pierwszy urządził kancela-ryę, gdzie wszelkie akta, pochodzące od rządu centralnego, były wciągane do regestrów, tak, iż podrabianie lub zaprzeczanie autentyczności stawało się niemożliwem. Kancelarya ta nosiła nazwę „diwan el-achtam” (biuro pieczęci). Tenże Chalif zaprowadził kommunikacyę pocztową, wzorując się na Persach. Na przestrzeni pomiędzy miastami stołecznemi prowincyi a stolicą państwa pootwierano stacye z rozstawionemi końmi lub wielbłądami. Poczta ta otrzymała nazwę „baryd” (wyraz pochodzenia perskiego, syryjskie pered, łac. veredus, niera, pferd). Abd el-Malik ulepszył i rozszerzył instytucyę pocztową, przeznaczając ją nietylko wyłącznie dla gońców rządowych, lecz także dla użytku podróżujących.—Chalif ten jest twórcą arabskiego systematu monetarnego; on pierwszy kazał bić monetę złotą i srebrną z napisami wyłącznie arab8kiemi, i na niej sam przedstawiany jest bardzo grubą robotą z tyarą na głowie, z mieczem u boku (696).—Abd el-Malik zaprowadził wyłącznie język arabski w redagowaniu aktów urzędowych, zamiast perskiego, koptyjskiego i greckiego; wreszcie utworzył sąd kassacyj-ny (nad har el-madhalim), gdzie rozpatrywano wyroki, wydane przez kadiego, a zaskarżone przez strony. Posiedzenia tej izby odbywały się pod osobistem przewodnictwem chalifa aż do r. 870, kiedy go zastąpił umyślny sędzia.—Za czasów Harun er-Raszyda państwo jest już zorganizowane, podstawy jego zarządu ustalone na kilka wieków. Chalifowie nie rezydują jużwMe-dynie ani w Damaszku, lecz w obrębie samego Iraku, o kilka mil od Ktesifonu, dawnej stolicy perskiej, ponieważ panowanie przechodzi do ludów Chorasanu, Persyi i Chaldei. Rewolucya z r. 750 jest ich dziełem, a z tego wielce doniosłego faktu umiały one skorzystać. Bagdad, „miasto zbawienia”, liczące 800 000 mieszkańców, staje się kochanką świata. Chalifowie wyrastają na władców absolutnych, despotycznych; poddani boją się ich, a czczą ich aż do ubóstwienia. Otaczają się cudzoziemcami, przeważuie Persami, i niewiele już sobie robią z Arabów. Abbasydzi, naśladując dawnych królów perskich, składają ciężar spraw w ręce pierwszych ministrów, zwanych „wezyrami” (od wazara — nosić ciężar). — Wysocy ci funkcyonaryusze jedni oglądają się na —chalifa, inni znowu rządzą absolutnie. PierwBi spełniają tylko rozkazy panującego; drudzy zastępują go i korzystają z peł

Emerytura dla reszty muzułmanów wynosiła 4 000 do 300 dir. Ciekawe jest to, iż w tej rzeczy-póspolitej, nawskroś demokratycznej, od samego początku istniała klasa uprzywilejowanych. Pierwsze te instytucye polityczne, za pomocą których rządziło się społeczeństwo muzułmańskie, będące dziełem przeważnie Omara, ogółem pozostały w stanie zarodkowym. Opierały się one na pierwotnych przepisach, zebranych przez proroka i przechowanych w kodeksie religijnym, cywilnym i wojskowym, który on przekazał swemu narodowi, tj. w Koranie.—Kiedy ustaliła się dynastya, następująca po K-cie „świetnym”, mechanizm państwa przekształca się na coraz bardziej złożony; władza gubernatorów pro-wincyi, w miarę rozszerzania się granic posiadłości arabskich, staje się rozleglejszą; przybierają oni sobie zastępców (makib), których sami mają prawo mianować. Natomiast nie spełniają już czynności kadiego i imama, które są powierzone specyalnym urzędnikom, mianowanym przez samego Chalifa. Najważniejsze in-nowacye są dziełem chalifów Moauii i Abd el-Malika. Naprzód, systemat rządu jest zupełnie przekształcony: z elekcyjnego i ludowego zmienia się w r. 661 na dziedziczny i absolutny. Moauija naśladuje etykietę władców cudzoziemskich, i głównie królów sassanidzkich.

Wznosi dla siebie wspaniały pałac w Damaszku; ma przy swoim boku szambelanów (hadżyb); udziela posłuchań, siedząc na tronie; uważa wszelako za obowiązek uzyskać na to upoważnienie narodu, uzasadniając żądanie swe nadzwyczajną

Hr.

ka.

nej jego władzy, nie mogą wszelako, w teoryi przynajmniej, naznaczać następcy panującego. Odpowiedzialni są tylko przed chalifem. Insty-tucya wezyratu była jedną z przyczyn, upadku K-u iife Wschodzie, ponieważ Abbasydzi odwykli powoli od rządzenia państwem i utracili cały wpływ bezpośredni na poddanych.—Chalif otrzymuje władzę na mocy wolnego wyboru większości muzułmanów; lecz od chwili, kiedy mu złożono przysięgę na wierność (be i a), staje się on panem absolutnym swych poddanych, rozciągając na wszystkich prawo życia i śmierci. Obowiązki władcy względem państwa są analogiczne z obowiązkami dobrego ojca względem rodziny; poddani zaś winni mu posłuszeństwo i pomoc. Jeżeli chalif zaniedbuje swe obowiązki, rewolucja staje się prawną. Co się tyczy władzy duchownej, to chalif jest najwyższym sędzią w sprawach dogmatu. Od jego wyroku nie wolno odwoływać do trybunału inkwizycyi, u-tworzonego za rządów El-Mamuna przeciw postępom wolnej myśli, przeciw kommunizmowi i deizmowi. — Zarządców prowincyj mianuje chalif lub wezyr, i im też wyłącznie zdają oni sprawę ze swej działalności; każdy z nich jest u siebie wasalem chalifa, który w podobnym charakterze, przy zbliżonej zależności, mianuje dowódców wojska. Podczas wojny ci dowódcy mają bardzo rozległą władzę: mogą zawierać traktaty, wymierzać sprawiedliwość i dzielić łupy; sami nadają stopnie wojskowe. Aryf ma pod sobą 10 ludzi, chalifa—50, nagib—100, kaid (qâid) emir—10 000. Armia składa się z ochotników nieregularnych i oddziałów regularnych, będących na żołdzie państwa. Podczas wojny miejscowej wodzów mianują zarządcy prowincyj; oni też w rzeczywistości zawiadują siłą zbrojną jako też i finansami; oni przeznaczają dochody, płyuące z podatków, przedewszystkiem na potrzeby miejscowe, a dopiero nadmiar odsyłają panującemu. Systemat ten wzbudzał podejrzenie władzy centralnej, lecz zbyt był korzystnym dla podwładnych, aby go było można wzruszyć bez narażenia się na niebezpieczeństwo. Zadawalano się często zmianą zarządców prowincyj, aby ich nie dopuścić do wywalczenia sobie niepodległości. — Sprawiedliwość wymierzają k a di o wie, godność głównych sędziów, czyli kadi 1-kudat, zniesiono. Kadi ma dodanych sobie następujących urzędników: notaryuszów (s z a h i d), pisarzów (a m i n) i zastępców (n a i b).— Dla czuwania nad podejrzaną działalnością Ali-dów, będących już teraz wrogami rządu, a także dla dozoru nad członkami rodziny panującej, chalif lub jego przedstawiciele naznaczają w rozmaitych prowincyach agentów policyi tajnej, których obowiązkiem⁻ jest, między iunerni, prowadzić regestr narodzin i zgonów wśród potomków Proroka. Ci właśnie, tj. Alidzi i Abbasydzi, tworzą s z 1 a c h t ę muzułmańską.— Wykształcenia wyższego udzielali w meczetach

głównych (d ż a m i) ulemowie (u 1 a m a); w roku 1009 N izam el-Mulk, wezyr Malik-Szaha założył uniwersytet (madrasa) w Niszapur, a w r. 1019—w Bagdadzie. Wykształceuie średnie pobierano wpobliżu meczetów w masdżydach, a naukę początkową w kuttabach—Za panowania Abbasydów instytucye administracyjne są już bardzo skomplikowane. Sprowadzić je można do następujących: di w an el-ihtisab—zarząd wag i miar, obejmujący między inuemi, dozór nad targami i nad porządkiem ulic i dróg, oraz policyą, czuwającą nad obyczajami; diwan el-baryd — zarząd poczt i stacyj; diwan er-rasail—biuro korespondencyjne; diwan el-achtam—ministeryum pieczęci, gdzie uskuteczniały się wysyłanie i odbiór papierów urzędowych; diwan et-tauki—biuro regestrowania papierów i pieczęci panującego; diwan el-faradż— ministeryum skarbu; diwan z i mam en-nafa-kat—biuro wydatków; diwan ez-zimam—izba rachunkowa; diwan ed-deia—zarząd dóbr pań-stwowyoh, biuro katastru; diwan el-dżund— ministeryum wojny; divan el-mauali ual-gil-man—zarząd wyzwoleńców i niewolników chalifa.—(Ravaisse w „Gr. Enc.” Lam.).

Khalil („chalil”) Sidi, najsłynniejszy prawnik muzułmański, wyznający doktrynę malekicką (f 1374). Był synem Iszaga ben Muzy; miał przydomek El-Dżondi, ponieważ należał do armii; mieszkał w Kairze, gdzie uczył prawa i spełniał obowiązki wojskowe. Data jego śmierci nie jest pewna; ogólnie kładą ją na rok 1374. K. wydał doskonały komentarz Ibn El-Hadźeba, lecz praca, którą zdobył nieśmiertelność u plemion muzułmańskich Afryki, nosiła tytuł „Mokh-tazar”, co znaczy „Krótki zbiór”. W dziele tern K. zebrał wszystkie przepisy prawodawcze obrządku malekickiego. Wielki swój rozgłos zawdzięcza ów kodeks temu, iż zawiera wszystkie przepisy z zakresu prawa religijnego oraz cywilnego i że można bardzo łatwo nauczyć się go na pamięć. Podobno K. nie zdążył przed zgonem dokończyć swego kodeksu i dzieło to zostało uzupełnione przez jego uczniów przy pomocy notatek, jakie pozostały po mistrzu. Towarzystwo azyatyckie w Paryżu ogłosiło tekst arabski „Mokhtazar’u” p. t. „Précis de jurisprudence musulmane suivant le rite malékite” (Paryż 1855). Przekład tego dzieła podał dr Perron w „Exploration scientifique de l’Algérie” (Paryż 1848—52, X—XV i 1 tom tablic). Nowy przekład prawa cywilnego wydał łącznie z tekstem arabskim N. Seignette p. t. „Code musulman par Khalil” (Konstantyna 1878). Hr.

Kham („kam”), prowiucya we wschód. Tybecie, przeważnie górzysta, pokrajana gęsto wąwozami, zroszona obficie górnym biegiem Dżarlingu i in-nemi rzekami. Mieszkańcami są koczowuicy prawie niezależni, zespoleni w małe państew-

z. N.

1883).

Hr.

Khambat, miasto w Indyach Wschodnich, ob. C a m b ay.

Khamti („kamti”), Kampti, lud, należący do szczepu 8zańskiego (ob.) i zamieszkujący górne porzecze rz. Irawaddi oraz sąsiednie okolice Assa-mu. Z wyglądu zewnętrznego przypominają Chińczyków, ale mają cerę ciemniejszą. Są oni pokojowi, zabiegliwi, odznaczają się zręcznością w handlu i słyną jako dobrzy rzemieślnicy. W r. 1780 wtargnęli do Assamu, w r. 1839 powstali przeciw Anglikom, ale w r. 1843 poddali się pod ich władzę. — Por.: Daltou „Ethnology of Bengal” (Kalkutta 1872); Lepper „The Singpo and Kampti country” (w „Proc. As. Soc. Bengal”

L. K.

Khandesz, ob. Kandesz.

Khanedani („chanedani-”) -al-Osman, order turecki, utworzony w roku 1893 przez sułtana, który przeznaczył go dla siebie samego, dla członków rodziny cesarskiej, dla panujących innych krajów i członków ich rodzin, wreszcie i dla wysokich dygnitarzy ottomańskich. Oznaka ta ma być noszona na szyi na złotym łańcuchu, którego każde ogniwo, pokryte białą emalią, nosi wyobrażenie korony z gwiazdą i półksiężycem. Inny order, podobny do powyższego, tej samej nazwy, lecz mniejszych rozmiarów i o wielu klasach, przeznaczony jest dla urzędników oraz osób, które zaznaczyły swe przywiązanie dla sułtana. Oznaka ta bywa noszona na szyi, na wstędze dwubarwnej.

Khanpour, Khanpur, ang. Cawnpore, Cawn-pur („Kounpeur” z franc, eu): 1) stolica okręgu K. w dywizyi Al 1 ahabad, w północnym Hiu-dustanie, na równ. półn. 26°28', na połud. wsch. 80°24' Gr., na prawym brzegu Gangesu, nad kanałem wschodnim tej rzeki, o 1 000 kim. na zach.-półn. od Kalkuty. Mieszk. wraz z garnizonem ang. ok. 200000 (1903), (ok. 150 000 Hindów, głównie brahmaaistów, 4/000 mahom., przeszło 3 000 chrześcian-Europejczyków). Z K-u wychodzi kolej żel. do Audh, a przecina go takaż kolej do Allahabadu. Piękne ogrody, Memorial Gardens, na miejscu, gdzie w powstaniu r. 1857 setki Anglików powrzucano do studni. Kościół na pamiątkę bohaterskiej obrony warowni i bohaterskiej śmierci załogi pod Wheelerem (ob.), wraz z nim po poddaniu się d. 26 maja t. r. w d. 15 i 16 cz. wymordowanej. Padli też wówczas pod nożami Hindów i wszyscy Anglicy mieszkający w mieście, nie oszczędzono nawet drobnych dzieci; ocaleli tylko Thomson i Delafosse. Wspaniały pomnik z białego marmuru uzupełnia Anglikom symbole tych dni strasznych, które w K-e zgotowała dzielność Nany-Sahiba (ob.). Nazajutrz dopiero po rzezi gen. Havelock stanął pod miastem i odrazu je zdobył, a zdobywszy krwawy wziął odwet — Na lewym brzegu rzeki warowne stanowiska wojska angielskiego. Wielkie magazyny wojskowe. Ludność przemysłowa słynie z doskonałych wyrobów skórzanych i jubilerskich, prowadzi też o-żywiony handel zbożem i wyrobami europejskie-mi, indyjskiemi i chińskiemi. 2) Okrąg (district) K., pomiędzy Gangesem a Dżamną, 6 138 klm. Q i ok. 1300000 mieszk. (1903); wielce urodzajna równina w gruncie alluwialnym. — Trevelyan „Cawnpore” (wyd. 4-e Londyn 1886).

Khardżełl („chardżeh”), Uah -el-Kh., błędnie na niektórych mapach Khargheh („Chargeh”), oaza egipska w pustym Libijskiej, zwana także Wielką Oazą lub Oazą Teb (miasta), zajmuje zagłębie w dokładnem oznaczeniu leżące między 24°35' i 25°55' szer. półn., od 160 do 180 klm. na zach. od Nilu; ma 120 kim. długości z północy na południe, 50—75 rpetr. głębokości pod krawędzią płaskowzgórza. Gdzieniegdzie spotyka się grupy drzew daktylowych około studzien. Oaza ta liczy 6—7 000 m-ców, z których 3 500 przypada na miasto K. i 1 100 na Be rys, na połud. Miasto K, dawne Ibis; piękna świątynia Ammona, zbudowana za Daryu-sza. — Bibi.: Rohlf „Erforschung der Libyschen Wüste” i „Drei Monate in der Libyschen Wüste” (Kassel 1875); Schweinfurt „Notice sur la Grande Oasis” (w „Bull. Soc. de géogr. de Paris” czerwiec 1874).—„Gr. Enc.” Lam.

KharydŻyci, Khawâridj pisowni ang.-fran-cuskiej („chauarydż”), w znacz, „odchodzący, odpadli, heretycy”, sekta muzułmańska, która pojawiła się śród plemion dolnego Eufratu, między Kufą i Bassorą, podczas sporu Alego z Moauiją o chalifat, sporu rozstrzygniętego na korzyść Moauii. Niektórzy ze stronników Alego odstąpili byli swego wodza i zbuntowali się przeciw niemu. Bezprawia wszelkiego rodzaju, jakich się dopuszczali względem tych, którzy nie podzielali ich poglądów i dążeń, zniewoliły Alego do wytępienia ich orężem, gdy usiłowania zgody okazały się daremuemi. W Nahrawan (na północ od Bagdadu), gdzie zgrupowali się około Abd Allah ibn Wahba, bito i mordowano ich okrutnie (658 po Chr.). Mała tylko cząstka ich o-calała. W przeciwieństwie do Szyitów K. twierdzili, iż byłoby lepiej, gdyby nie było panującego (imam); jeżeliby jednak okazał się potrzebnym, to byłoby rzeczą obojętną, czy jest on ko-reiszytą czy nabatejczykiem, człowiekiem wolnym czy też niewolnikiem, byle jeno był sprawiedliwym i przestrzegał przepisów religijnych. Według K-ów, sprawcą wszelkiego dobra i wszelkiego zła jest Bóg. Moralność ich była nadzwyczaj surową, a prawowierność nader ścisłą. Silnie przywiązani do słów Koranu i Sunny, ciężki grzech stawiali narówni z niedowiarstwem, twierdząc, iż grzesznik nie jest już mumin (wierzący). Jeżeli panujący popełni ciężki błąd i tern obrazi przepisy religijne, wtedy staje się niewiernym i powinien być złożonym z tronu i strąconym. K. głosili równość i braterstwo i byli zwolennikami rządu demokratycznego, z przedstawicielem władzy wybieralnym. Mimo srogich

mu” Egiptu, Mehemed-Alemu (ob.), po długoletniej walce jego z Turcyą, a pod wpływem dyplomacyi, przez Abdul-Medżyda, sułtana tureckiego. W języku Europy przetłómaczono go na „wice-król”. Tak określony tytuł K-a nie zadowolnił dawnego namiestnika (wali): nie u-żywał go też wcale. Dopiero syn zaczął się nazywać chedywem (ob. Izmael-basza), otrzymawszy nowe nadanie.

prześladowań, sekta nie przestawała się krzewić. Ali został zamordowany przez Khńrydżytę Ibn Moldźama (661 po Chr.). W ciągu lat kilku K. zachowywali się spokojnie; nie mogąc wszelako dłużej znosić gwałtów, jakich się dopuszczano względem nich, powstali powtórnie w prowincyi El-Ahwâz pod dowództwem Nafi ibn Al-Azraka. Mohalleb ibn Abi-Sofra, wysłany przeciw zbuntowanym, przez długi czas pokonać ich nie mógł; dopiero po zawziętej wojnie, trwającej lat 19, za panowania ostatnich Omaijadów, udało mu się ich zmódz. Od tej chwili historya K-ów nie przedstawia żadnego momentu wybitnego. K. dzielili się na kilka odłamów: Haruryci, pochodzący a miasta Ha-rura; A z raki ci — towarzysze Nafi ibn Al-Azraka; Ibadyci, nazwani tak od imienia Abd Allâh ibn Ibâda; który za rządów Me-ruana (744—49) wygłaszał swe zasady w Omanie; nauka jego panuje tam do dziś-dnia, podobnie jak w Tunetanii i Algieryi (Dżeryd, Mzab). Zdaje się, że sekta Uahabitów, która się pojawiła w Arabii około r. 1750 (po Chr.), jest odrodzouą sektą K-ów, gdyż w zasadach swoich wiele ma z nią punktów stycznych. — Bibl.: Brunnow „Die Charidschiten” (Leyda 1884). Hr.

Kheider, Le („Cheider”), miejscowowość w Al-gieryi, w prowincyi Orańskiej, przy kolei żelaznej z Arzen nad morzem do Ain Sefra i na pół-noeo-wscliodniem wybrzeżu jeziora (szott) Szęrgi. Do r. 1881 był to tylko przystanek zdrojowy, zupełnie pusty. Od tego czasu powstała tu stan-nica batalionu algierskiego, obóz obwałowany, reduta, Btacya drogi żel. i telegrafu. Około r. 1896 rozpoczęła się kolonizacya. Doprowadzenie całkowitej drogi Wysokich Płaskowzgórzy, jak Francuzi nazywają powyższą linię, przecinającą K., aż do oazy Figig, na granicy marokańskiej, wywoła dalszy wzrost tej miejscowości.

Khelat, Ob. Kelat.

Khereddin Barbarossa (Chaireddin B.), ob. Barbarossa.

Khas, język Gorkhów, ob. Gorkha.

Khasi („khasi”) and Jaintia Hills, okrąg w prowincyi Assam w Indyach Wschodnich; ma 15 646 klm. Q obszaru i liczy 197 904 m-ców. Przeważnie ludy pierwotne, poza tern 7 144 chrze-ścian, 4 567 Hindów i 820 mahometan. Góry tejże nazwy stanowią dział wodny między dorzeczem Bramaputry i Surmy; na zachodzie góry

z. N.

Garo stanowią granicę.

Khartum, ob. Chartum.

Khatmandu, miasto, ob. Chatmandu. Khatsi („khatsi”), kraina w Azyi środkowej, obejmuje uajpustynniejsze części zachodniej wyżyny tybetańskiej, na północo-zachód od Lhas-

z. N.

sy.

stwo napowrót ściśle złączył z Turcyą i oddał pod zwierzchnią władzę sułtana. Następnie K. zajął się reformami wewnętrznemi, starał się uporządkować administracyę i wymiar sprawiedliwości. Poglądy swoje na te sprawy wypowiedział we francuskiej książce p. t. „Réformes nécessaires aux Etats musulmans” (Paryż 1858). Poróżniwszzy się z bejem, otrzymał 20 lipca r.

Khereddin, Chaireddin-basza, turecki mąż stanu (* ok. r. 1820 na Kaukazie — f 30 stycz. r. 1890 w Konstantynopolu). Pochodził z rodziny czerkie8kiej. Jako małe dziecko zaprzedany w niewolę, dostał się jednemu z wyższych urzędników w Tunetanii. Ten dał mu świetne wykształcenie i następnie obdarzył go wolnością. K. wstąpił do wojska, został adjutantem Ach-meda-beja i jako towarzysz jego przybył w r. 1846 do Paryża. W latach 1852—55 był przedstawicielem beja w Tunetanii przy dworze Napoleona III w Paryżu, gdzie przyswoił sobie język francuski i kulturę europejską. Został wkrótce ministrem marynarki, później prezydentem rady najwyższej w Tunisie. W r. 1862 był przewodniczącym komissyi międzynarodowej, która miała uporządkować finansowe sprawy Tune-Khaznadar lub Khaznadji („kaznadar, kaz- tanii; w r. 1863 otrzymał nominacyę na pierw-nadży”). Oba te wyrazy, pierwszy z końcówką szego ministra. Przyczynił się do wydania fer-perską, drugi z turecką, pochodzą od arabskiego manu z 23 października r. 1871, który bejów Khazna (skarb) i znaczą „skarbnik”. Urzędnik, noszący tę nazwę w Tunetanii i Algieryi (przed podbojem), był czemś w rodzaju ministra skarbu. Obowiązkiem jego było gromadzenie w swych kasach rozmaitych dochodów rządowych i sprawdzanie rozchodów przez dostarczanie wszelkich potrzebnych finansów. Ważna ta czynność zapewniała pełniącemu ją wielki wpływ

netanii. — „Gr. Enc.” Lam.

Khediv, K h e d i v e, właściwiej K h i d i v (w wymawianiu kh—ch), u nas błędnie kędy w, oznacza po persku „władzcę, rozkazodawcę, ksiąźę-cia”, w każdym razie samodzielnego pana. Taki jest od r. 1845 urzędowy tytuł nadany „wale-

Hr.

na prowadzenie spraw państwa. — Formy Khaz- 1877 dymissyę. Po krótkim pobycie w Paryżu, nadźy używano w Algieryi, Kbaznadar — w Tu- powołany w r. 1878 przez sułtana do Konstantynopola, został doradcą i pomocnikiem przy zamierzonych reformach państwowych, zwłaszcza w sprawach skarbowości. Dla skuteczniejszej działalności w tym zakresie sułtan zamianował go w. wezyrem (4 grudnia r. 1878). Wszelkie atoli usiłowania K-a w celu wprowadzenia ładu

lir-i.

6, 9 t. folio; wyd.

do skarbowości tureckiej przez systematyczność i oszczędność, oraz zabiegi ustanowienia prawidłowej administracyi i właściwego wymiaru sprawiedliwości rozbiły się o zepsucie wyższej biu-rokracyi tureckiej i o opór wszechwładnego ministra wojny, Osman a-baszy (ob.). Kiedy wreszcie' wciąż wahający się sułtan w lipcu r. 1879 odrzucił wypracowany przez K-a plan reform, poważnie pojmujący swe zadanie człowiek ?kł się swego stanowiska.

Khevenhüller, ród czeski, pochodzący, według podań, z nad Renu, osiadły od XI wieku w Karyntyi. Gniazdem pierwotnem K-ów miało być Kevenhüll, w Wyższej Frankonii. Już pod r. 1080 wspominany jest Ryszard K.; z pewnością wszakże istnienie rodu w Korutanach daje się stwierdzić dopiero w drugiej połowie w. XIV. W roku 1418 Jan i Wilhelm K-owie walczyli w Styryi z Turkami, drugi z nich poległ pod Radgoną. Wnuk Jana, zwanego V hrabią tego imienia, Augustyn (f 1519), wielki podkomorzy Maksymiliana I, ożeniony z Reginą Veis-priacher, jest protoplastą wszystkich dzisiejszych K-ów. Z sześciu jego synów Krzysztof^ 1557) założył starszą linię franke n-burską, osiadłą w Austryi Wyższej, Zygmunt (f 1552) — starszą linię wysoko-ostrowicką (Hochosterwitzer L.) w Korutanach, a pierworodni w niej noszą już tytuł książąt z Meczów (Metsch). Z potomstwa Krzysztofa w drugiem pokoleniu wyrosła gałąź rnł o d-szej linii frankenburskiej w osobie Franciszka Krzysztofa (* 1589—f 1650); z potomstwa Zygmunta — młodsza wysoko-ostrowicka w osobie Jana Józefa (*1706 —f 1776). Frankenburscy K-e wygaśli zupełnie po mieczu w r. 1884 na hr. Hugonie K-e (* 1817). Konar korutański wy so ko-ostrowicki w młodszej odnowie rozpostarł się na Austryę Niższą (wschodnią) i Czechy; w Austryi siedzieli K. na Ladendorfie wpobliżu Wiednia; w Czechach — na Komornym Hradku. W. r. 1673 otrzymali w osobie Ehre n r e i c h a K-a godność hrabiów rakuskich, a za jego syna, Zygmunta Fryderyka, tytuł hrabiów Rzeszy Niemieckiej w grupie szwabskiej (1725). Syn tak utytułowanego, Jan Józef, założyciel młodszej linii ostrowickiej, do nazwiska swego przybrał w r. 1751 nazwisko swej żony Metsch, dawniej już przez konar frankenburski przyswojone. W r. 1763 Marya Teresa nadała mu godność księcia Rzeszy, a w r. 1775 dziedziczne ochmistrzostwo dworu w Austryi unter-Enns. Małżeństwo wyposażyło go było w dobra czeskie K-ów. Od XVII w. ci korutańscy Khevenhüllerowie sprawowali w Habsburgii wysokie urzędy. Żyją oni do dziś-dnia; pierworodni są książętami Metsch, młodsi hrabiami K.; głową ich rodu jest ks. Jan Franciszek, syn Ryszarda (f 1877), urodź, w roku 1839, magnat węgierski, człon, dziedz. austr. Izby Panów, kaw. Zł. Runa, ożeniony z Ediną Clam-

Wielka Une. Powsz. Ilustr. Zesz ?,79. T. XXXV.

Gallas, bezpotomny; dwaj jego bracia i trzej stryjowie przedłużyli istnienie rodu. Najwybitniejszymi przedstawicielami K-ów są: 1) Bartłomiej (Bartlmä) (* r. 1539 w Villach — f 16 sierpnia 1613), drugi syn Krzysztofa, ze starszej jeszcze linii wysoko-ostrowickiej i hrabianki Mansdorf. W r. 1549 już był w Padwie na nauce. Po śmierci ojca od 18-go r. ż. podróżował po Francyi, Hiszpanii, Włoszech i Palestynie; bił się z Turkami i dopiero w r. 1565 wrócił do domu. Z licznego bardzo potomstwa, jakie mu dały trzy żony, trzech tylko synów go przeżyło. Żarliwy protestant, umacniał wyznanie swoje w Karyntyi i do stałości w wierze napominał swych synów. Pomnożył znacznie majątek rodowy. Zostawił po sobie dziennik podróży i „Ermahnung“, mowę-roz-prawę religijną, z apologią protestantyzmu. 2) Franciszek Krzysztof, syn poprzedź. (* 21 lutego 1588 w Celowcu [Klagenfurt] — j 13 czerwca 1650 w Baden pod Wiedniem), założycieli linii młodszej frankenburskiej. Po skończeniu nauk akademickich wyjechał w podróż do Włoch, Francyi, Niderlandów i Anglii. Nie usłuchał ojca: przeszedł na katolicyzm. Po powrocie w r. 1609 na dworze habsburskim wielkiej zażywał wziętości i stał się ulubieńcem wszechpotężnego ministra ces. Macieja, Khlesla (ob.). Już w r. 1616 otrzymał wielkie poselstwo do Hiszpanii; wywiązał się zaś z niego dobrze, gdyż zjednał Filipa III dla Austryi. Pozostawszy na stanowisku, w roku

1631    przywiózł narzeczoną Ferdynandowi III i już nie wrócił do Madrytu. Dostawał coraz-to nowe posłannictwa dyplomatyczne; przez 4 lata sprawował t. zw. generalat na pograniczu chorwacko-windyjskiem. Napisał ważne dla histoyi „Annales Ferdinandei“ pod tytułem łacińskim w tekście niemieckim, opowiadające dzieje Ferdynanda II od urodzenia do skonu (wyd. 1-e, sięgające tylko do roku 1622, Ra-tysbona i Wiedeń 1640

2-e, zupełne, Lipsk 1716 — 26, 12 t. Liczne w tern dziele szczegóły o Lisowężykach). Ożeniony z Barbarą von Teufel. —3) Jan, brat młodszy poprzedzającego (* r. 1597 w Celowcu — f r. 1632). Równie jak ojciec i brat zamiłowany w podróżach, zwiedził Francyę, Włochy, Anglię, Niderlandy. Po ojcu odziedziczył dobra . linii frankenburskiej w Karyntyi. Wytrwał w protestantyzmie wespół z bratem swym rodzonym, Bernardem; ale w ciężkich na protestantów czasach w roku 1629 wy wędrował na obczyznę w towarzystwie swego brata przyrodniego, P a w ł a, i razem z nim wstąpił do wojska szwedzkiego (1631). Gustawowi Adolfowi obaj przyszli z pomocą pieniężną. W r.

1632    obaj walczyli pod Donauwörth, pod Augsburgiem i Ingolstadtem. Jan umarł z rany; pogrzebiony w Norymberdze. Wdowa i trzej synowie wskutek konfiskaty majątków, nałożonej na nich jako na protestantów, cierpieli

53

ża

deń 1865).

i- K.

ma-

na

niedostatek. Nie pomogły nic zastrzeżenia traktatu westfalskiego: ta gałąź rodu nigdy już majątków swoich nie odzyskała. 4) Ludwik Andrzej, wnuk Franciszka Krzysztofa, hrabia (* 11 listopada 1683 — f 26 stycz. 1774), katolik. W r. 1716 jako pułkownik dragonów walczył pod Eugeniuszem Sabaudzkim pod Petro warażdy nem i Belgradem, po pokoju poża-rewackim został komendantem w Osieku (Es-seg). Posunąwszy się przez sam czas w godnościach wojskowych, w roku 1734, po Mer-cym, objął dowództwo naczelne we Włoszech. W r. 1736 został feldmarszałkiem, radcą tajnym i generałem komenderującym w Sławonii. W wojnie rossyjsko-tureckiej, w którą dała się wciągnąć i Austrya, dowodził pod Secken-dorffem jazdą, roku 1737 wziął Niż (Nisz, Nissa), osaczył Widdyn, a w odwrocie w 4 tysiące natarł na 28 tysięcy Turków za Timokiem pod Radojawaćem. Mianowany komendantem Wiednia w. r. 1741, gdy wybuchła wojna o su-kcessyę tronu austryackiego, z pomocą ludności przyprowadził stolicę do stanu obronnego, a po odstąpieniu Bawarów do Czech w zimie r. 1741 — 2 zdobył Linz i Passawę, oczyścił całe arcyksięstwo z nieprzyjaciela i wtargnął do Bawaryi. Opuścić ją musiał w r. 1742, ale w następnym już walczył szczęśliwie przeciwko Maillebois i zajął ponownie kraje bawarskie, a zajęcie to wzmocnił układem d. 27 czerwca r. 1743 w Niederschönfeld. Pod koniec roku widać go już nad Renem przy Karolu Lotaryńskim, do którego się przedarł. Nie udało mu się atoli przejść Renu, a niepowodzenie to wykoleiło go już nazawsze z wojskowości. Zostały po nim: „Instructionen für Kavallerie und Infanterie“; „Reglement und Ordnung d. kaiserl. Infant.“ (Wiedeń 1737); „Kurzer Begriff aller milit. Operationen“ (t-że 1756); „Aus d. Hofleben Maria Theresias“ (wyd. 2-e Wiedeń 1859. Jest to opracowanie części dziennika K-a z lat 1752 — 5,' 1758 — 9 i 1764—7 przez A. Wolfa).—Jeden z K-ów na początku roku 1904 objął ambasadę austryacką w Paryżu. - O wszystkich K-ach, prócz autobio-grafij powyższych: Czerwenka „Die K.“ (Wiedeń 1867); Stülz „Jugend- u. Wanderjahre d. Graf. Fr. Chr. v. K.“ („Archiv f. Kunde oester. Geschichtsquellen“ 1850); Thürheim „Feldmarschall Ludwig Andreas Graf v. K.-Frankenburg“ (t-że 1878).

Khimara, ob. Cer au ni a.

Khitan, ob. Kitano wie.

Khlesl, także Kiesel, albo Klesi, Mel-c h i o r, kardynał austryacki, mąż stanu (*w Wiedniu— f tamże 48 września r. 1630). Był synem piekarza, protestanta; w 16-m roku życia, nawrócony przez jezuitów na wiarę katolicką, wstąpił do ich konwiktu jako alumn papieski. Ukończywszy studya w Ingolstadzie, został księdzem, proboszczem kościoła katedralnego w Wie

dniu (r. 1579), wkrótce kanclerzem uniwersytetu, a po roku i oficyałem biskupim w Pasawie. W r. 1588 zarządzał biskupstwem Neustadt, a z zarządem tym w r. 1598 połączył pełną już władzę biskupią na Wiedeń. Z wielką gorliwością i energią dążył do podniesienia kotoli-cyzmu w Austryi, podówczas opadłego z sił. W r. 1599 wszedł na służbę do arcyksięcia Macieja, jako jego kanclerz, i najważniejszemi sprawami kierował z samodzielnością nieograniczonego pana. Jako głowa stronnictwa katolickiego doprowadził do skutku związek arcy-książąt przeciwko cesarzowi Rudolfowi (1609). Nowy cesarz po śmierci Rudolfa (1612), Maciej, dał K-i nominacyę na kanclerza państwa, a w roku 1615 papież zrobił go kardynałem. Kiedy w r. 1618 powstała kwestya: czy ustąpić Czechom, czy też odważyć się na wojnę?—a K. doradzał ustępstwa, naraził się tern obu arcyksią-żętom, Ferdynandowi i Maksymilianowi, którzy go też (20 czerwca 1618) pojmali i uwięzili w tyrolskim zamku Ambras. K. przebył tam parę lat, dopóki w r. 1522 kury a papieska nie pozwała go przed swój sąd, jako kardynała Kościoła rzymskiego. W Rzymie został uniewinnionym, również i Ferdynand II uznał go niewinnego (1623). W r. 1627 K. powrócił do ojczyzny. Liczne jego listy ogłosił Hammer-Purgstall (Wiedeń 1847 — 51,    4 tomy). —

O nim: Kerschbaumer „Kardinal Kiesel” (Wie-

Br-i

Khmer (Krnerzy, właściwiej Chmerzy), dawny lud panujący w Kambodży i w północnych dzielnicach Syamu, dzisiaj zmieszany z innymi Kambodżyjczykami. Przypuszczają, iż powstał ze zmieszania się Malajów z Kujami, z silną domieszką krwi hinduskiej, przynajmniej śród warstw wyższych. W każdym razie wpływy cywilizacyi hinduskiej silnie oddziałały na K-ów. O tern świadczą wątki rzeźby hinduskiej na pomnikach sztuki architektonicznej K-ów, w których powtarza się bardzo często kwiat lotusu. Również posągi Wisznu i Siwy stwierdzają to samo. K-wie pozostawili po sobie liczne pomniki budowlane, a więc pałace, wieże zbudowane w formie schodów i t. d. Najważniejsze z nich znajdują się w Anghoz (wpobliżu Siemiach) i pochodzą z wieków VI—XV po Chr.

Khnopff F erdynand, współczesny larz i rzeźbiarz belgijski (* r. 1858 w Grem-bergen pod Bruksellą). Kształcił się początkowo jako prawnik, wkrótce jednak przerzucił się na drogę artystyczną i został uczniem malarza belgijskiego Me 11 ery, później francuza J. Lefebvre. Najsilniej oddziałali niego G. Moreau, A. Stevens i Burne-Jones; prerafaelizm zwłaszcza ostatniego odbił się w jego pracach. Powróciwszy ze stu-dyów paryskich do Brukselli, K. rozwinął obfitą w wyniki działalność, malując portrety, obrazy mitologiczne, symboliczne, krajobrazy,

K. li.

(Kalkutta 1842).

oraz rzeźbiąc. Charakterystyczne są jego głowy kobiece, których wierzchów (części nad czołem, z włosami) każe się domyślać za ramą, pragnąc tą drogą skoncentrować całą siłę wyrazu w oczach i ustach. W głowach rzeźbionych czaszkę obcina pod linią prostą; najwybitniejszą zpośród nich jest głowa Sy-billi 'z zamkniętemi oczyma. Śród obrazów do najlepszych należą: Samotność, Ofiara, Oczekiwanie i «I lock my door upon myself» (znajdujący się w nowej Pinakotece monachijskiej); największy jednak wdzięk posiadają jego krajobrazy, do których motywy czerpał z belgijskich Ardennów. Pewny, a jednocześnie subtelny, rysunek jego stanowi zaletę, która łagodzi niemiłe wrażenie przesady barokowego niekiedy ujęcia rzeczy i zbytniej mistycz-ności w pomyśle artystycznym.

Khon&owie („kondowie“), a także Kan-dowie, lud należący do dradywijskiej rodziny lingwistycznej, liczący około 600 000 głów. Jeden jego odłam, znany pod nazwą Maliah, przebywa w państewku Kod, należącem do Oryssy; drugi, słynący jako B e n i a h, zamieszkuje okrąg Gumsurski w rezydencyi Ma-draskiej. K-owie umieli zachować swoją niezależność kulturalną od wpływów cywilizacyi hinduskiej i znajdują się poza obrębem ustroju kastowego. Rdzeń K-ów hołduje wciąż jeszcze trądycyom prastarym i jedynymi przedstawicielami hinduizmu są pomiędzy nimi członkowie niższych kast, zamieszkujący tam wT charakterze rzemieślników. K. posiadają wszystkie wady i zalety niezależnych barbarzyńców: są wierni, gościnni, ale mściwi; cenią swobodę nade wszystko — i znane są wypadki, gdy, wzięci do niewoli przez Anglików, odmawiali przyjęcia jadła i umierali z głodu. „Duch niezależności osobistej i przywiązania, do osób raczej niż instytucyi, jest tam silnie rozwinięty. Khond jest przywiązany, nie do plemienia lub wioski, ale do seniora rodziny“. Kraj K-ów jest górzysty, dziki, pokryty gęstemi lasami, dzikość zaś jego przyczyniła się bardzo do utrzymania przez ten lud swej niezależności. Wioski, złożone z 20 — 80 chat, leżą wśród lasów, nieraz w położeniu nader ma-lowniczem. Myśliwstwo odgrywa jeszcze znaczną rolę, ale istnieje już dość rozwinięte rolnictwo, polegające na karczowaniu nowin z pomocą ognia, gdy stare pola wyjałowieją. Z uprawą roli wiążą się coroczne obchody na cześć „Macierzy-Ziemi“ (Turi Pennu), mające na celu przebłaganie tego bóstwa i wyjednanie obfitych plonów. Ofiary te muszą pochodzić z obcych plemion; K. kupują je, niekiedy porywają, niekiedy też wychowują, gdy która z poprzednich ofiar pozostawiła potomstwo. Z osobą przeznaczoną na ofiarę obchodzą się dobrze, dając jej nietylko swobodę, ale nawet nieograniczone prawo swawoli i otaczając ją honorami. Podczas obchodu krwawego zabijają naprzód wieprza, we krwi jego zanurzają ofiarę, następnie duszą ją pomiędzy deskami bambusowymi, poczem rozcinają na kawałki. Każdy ojciec rodziny dostaje taki kawałek do zakopania na swojem polu, „ażeby dzieci rosły pełne zdrowia, plony i trzody były obfite, choroby nie srożyły się“. Rząd angielski wpadł na ślad tych obchodów dopiero w r. 1835 i zaczął je tępić; ale istniały one jeszcze w r. 1860, a może i dłużej, w tajemnicy. - Istnieje kilka narzeczy, a te znówr rozpadają się na drobniejsze grupy. Zwyczaj wymaga, ażeby Khond żenił się w swem plemieniu, ale w innej grupie; rodzina pana młodego płaci rodzinie panny młodej wynagrodzenie odpowiednie, poczem pan młody porywa narzeczoną. Dziewczę przed zamążpójściem korzysta ze znacznej swobody, ale każde wykroczenie po zawarciu związku małżeńskiego jest surowo karane. Córki są usunięte od dziedziczenia; istnieje zwyczaj zabijania niemowląt płci żeńskiej. Ustrój rodowy; na czele stoi senior, bardzo poważany. Rzuca się w oczy uroda mężczyzn i brzydota kobiet, co upoważnia do wniosku, że wśród jakiejś ludności pierwotnej osiadły gromady wychodźców-mężczyzn. — Por.: Risley: „The Tribes and castes of Bengal“ (Kalkutta 1892); J. Campbell „Wild Tribes of Khon-distan“ (Londyn 1892); Macplierson „Report upon the Klionds of Ganjam and Cuttack“

L. K

Khorassan („chorasan“), Choro z an, pro-wincya perska, ob. C h o r a z a n.

Khorsabad („chorsabad“, mniej właściwie „korsabad“), nowsza nazwa wioski, położonej wpobliżu dawnej stolicy Sarg ona (ob.), króla asyryjskiego o 25 kim. na półn.-wrsch. od Mosulu w wilajecie Mosulskim posiadłości tureckich w Azyi (Mezopotamia). Jest to wyraz perski, który oznacza „miasto (pod wezwaniem) niedźwiedzi “,lub w innej formie, Khurustabad, — „miasto (p. w.) szakali“. Niewiadomo przy jakiej sposobności i kiedy wyraz ten powstał, dlaczego i kiedy zastąpił pierwotną nazwę Dur-Sarkin, D.-S a r i u k i n, a także D.-S a r k a j u n. Y akut w swym wielkim arabskim słowmiku geograficznym poświęca spory artykuł wyrazom Khurustabad i Sar’un, widząc w drugim z nich starożytną nazwę grodu, założonego przez dawnych królów Assyryi. — Miasto Sargona jest fundacyi nowszej; początek jego sięga r. 711 przed Chr.; jest ono dziełem jednego człowieka i jednej woli. Założyciel ostatniej dynastyi assy-ryjskiej, po usunięciu poprzednich królów, przywiązany ślepo do tradycyi swych przodków, pragnął założyć nowe miasto, któreby było go-dnem jego czynów. Opuścił więc Kalah, dzisiejsze Tell Nimrud, nad Tygrem, na południe od Niniwy, gdzie mieszkał przez 10 lat, i postanowił osiąść na równinie północ.-wschodniej, o 40 kim, od Niniwy, Tutaj zbudował

Po-

wspaniałą siedzibę, którą nazwał swem imieniem, pragnąc je w ten sposób uwiecznić; lecz to marzenie jego nie miało się urzeczywistnić. Wkrótce po wzniesieniu miasta Sennacheryb, praktyczniejszy od swego ojca, postanowił odbudować pałac Kujundżyk, w samej Niniwie, splądrowany podczas pierwszego zburzenia stolicy. Wszyscy następcy Sennacheryba przekładali wybrzeże Tygru nad wewnętrzne części kraju, i żadnego śladu po ostatnich królach as-syryjskicli nie pozostało w „Zamku Sargona“, który, po wielkim, ale chwilowym tylko, blasku prawie zupełnie opustoszał. W 300 lat później Ksenofon, idąc na czele swych 10 000 Greków, napotkał miasto M e s p i 1 a, dawną stolicę, zupełnie opuszczoną, która geograficznie, jak się zdaje, odpowiada „Zamkowi Sargona“.—Właśnie dzięki losowi, jaki spotkał gród assyryjski, ocalały zwaliska K-u i stały się przedmiotem jednego z wielkich odkryć XIX stulecia, mianowicie dały nam poznać cywilizacyę assyryjską. Oto w K-dzie Paweł Emil Botta w r. 1843 odkrył, a w latach następnych uporządkował, to, co z Niniwy i Babilonu uczyniło Pompeje naszego wieku. Odczytał napisy klinowe i odsłonił historyę, przedtem prawie zupełnie przekręcaną, a więc w rzeczywistości nieznaną. Poszukiwania, przerwane przez Bottę w r. 1846, podjął nanowo w r. 1852 Wiktor Place. Usiłowania tych dwóch ludzi doprowadziły do najdokładniejszego uporządkowania pałacu w K-e; dzięki im nauka zyskała znaczną ilość nowych danych do do historyi Assyryi.—W wykonaniu swego dzieła Sargon trzymał się idei, które uważać można za nowoczesne. Czas odbudowania jego miasta schodzi się ze wznowieniem 1805-letniego okresu księżycowego, przypadłem na rok 712 przed Chr. Nie był to sam tylko pałac czy zamek królewski, lecz całe miasto, opasane murem prawie kwadratowym i tworzące prostokąt, którego boki wynosiły 6 000 i 6 370 piędzi lub pół-łok-ci, czyli 1 645 i 1 750 metrów, co tworzyło powierzchnię 2 878 750 m. □ • Na tej przestrze-strzeni, dorównywającej prawie 3 kim. □, wznosiły się budynki, rozciągały się pola uprawne, mające dostarczać ludności pożywienia w razie oblężenia. 24 740 piędzi obwodu oznaczało kabalistyczne imię Sargona, na co on sam wskazuje: pomnożył liczbę 20 (Sar) przez liczbę lat księżycowyc niewyrównanych, tworzących „peryod Feniksa“ (653), a liczbę 40 (Kin) przez liczbę lat zawartych w piątej części wielkiego peryodu egipskiego, Sothisowym zwanego (1460:5 = 292), i z dodania obu iloczynów otrzymał liczbę, która miała stanowić długość obwodu miasta:

20.653 — 13 060 40.292 = 11 680

24 740

Tymczasem, według tekstu, powierzchnia zajmowana przez miasto miała wynosić 16 26iy₃ prętów, lub 32 523²/₃ lasek □. Boki inuru, opasującego miasto były zwrócone, nie wprost w cztery strony świata, lecz na półn.-zach. i północo-wschód, poł.-wschód i poł.-zach. Na półn.-zach. i półn.-wsch. wychodziły mniejsze boki, liczące 6 000 piędzi, na połud.-wschód i połud.-zach.— większe, mające 6 370 piędzi długości. Przyczyną tej nieproporcyonalności, cechującej wszystkie budowle assyryjskie i perskie, było mniemanie, jakoby kwadraty prawidłowe sprowadzały nieszczęście. Każdy bok był zaopatrzony w 2 bramy monumentalne, poświęcone ośmiu rozmaitym bóstwom. Jedną z tych bram doprowadził do porządku Place; była ona zbudowana w kształcie łuku, którego całą powierzchnię zdobiły piękne niebieskie i białe rozety. Osiem olbrzymieli lwów bronzowych spoczywało na bramach, lecz nie znaleziono już nawet śladów tych pomników. Na przestrzeni 6 790 mtr., czyli na całej długości muru, wznosiły się w pewnych odstępacli baszty; mur ten, przedstawiający nieprzerwany szaniec, zachował się na całej swej długości. Wielki ten obszar nie zdołał się zapełnić, jak tego pragnął założyciel. Przepyszny pałac, zbudowany przezeń, wznosił się pośrodku muru w stronie półn.-zach. wychodząc poza jego obręb. Być może, iż główną fasadę pałacu osłaniał mur już nieistniejący, wierzchnia, jaką zajmował zamek Sargona, wynosiła 9 hekt. 60 arów, czyli 10 wielkich miar; tworzył on w podstawie nieprawidłowy ośmiokąt. W części wyższej, wystającej poza obręb muru, znajdowało się wejście, składające się z 20 sal, których ściany pokryte były ozdobami snycer-skiemi i płaskorzeźbami. Bardzo grube mury zbudowane były z gliny ubitej. Przy drzwiach, prowadzących do sal, w których odbywały się wielkie ceremonie królewskie, wznosiły się byki marmurowe. Fryzy ponad płaskorzeźbami pokryte były napisami klinowemi, które opowiadały o czynach Sargona, a dziś dają nam możność poznania historyi rządów tego monarchy. Napisy te ciągnęły się przez całą długość sal i były podzielone na kolumny niejednakowej szerokości; ilość wierszy była rozmaita, lecz zawsze stała dla jednej sali. Zwiedzający wchodził przez jedne drzwi, zwracał się na lewo i zaczynał odczytywać napisy, które musiał śledzić po wszystkich zakątkach sali, posuwając się wciąż na prawo, dopóki nie obszedł sali wokoło, aż wreszcie koniec tekstu znajdował u tych samych drzwi, przez które był wszedł, i to nawprost początku. Płaskorzeźby, któremi ozdobione były ściany sal, przedstawiają króla jako sędziego, wojownika i zdobywcę, czyli całą jego działalność; wyobrażają one bitwy z ich zmiennym losem, walki w rzekach, szturmy fortec, zabór miast i podział łupów, wymierzanie kar, często okrutnych, powstańcom i wrogom. Styl tych rzeźb prosty, poważny i poprawny: wykonane były w epoce najwyższego rozwoju sztuki assy-ryjskiej. Posągi lwów i byków mają twarze

Ciekawe są

sto, które nazwałem „Dur-Sarkin“. Wewnątrz jego wzniosłem świątynie bóstwom Ea, Ninip, Anu i Samas; co do rzeźb, poświęconych wielkim bóstwom, Ea, który strzeże wszystkich budowli, kazał je wykonać, a naród wzniósł ołtarze“.

Ur.

ludzkie; bohaterowie imponują i są przedstawieni naturalnie; szczegóły wykonane starannie, bez przesady, jaką widać już wT rzeźbach następców Sargona.— Za tą częścią pałacu znajdowało się właściwe mieszkanie króla, jego żon, dzieci i służby, składające się z 200 przeszło komnat, które Place na rysunku uporządkował. W pałacu mieścił się także harem, i prawdopodobnie tam, gdzie Place znalazł fresk długości 5 mtr., wówczas dobrze jeszcze zachowany. W jednej z komnat natrafiono na kasę marmurową, której pokrywa opatrzona była napisem. Wewnątrz znaleziono 0 tabliczek: złotą, srebrną, bronzową, magnezytową (węglan magnezyi podług Berthe-lota), ołowianą i bazaltową, które zawierały napisy, dotyczące założenia miasta, pałacu i świątyń. Architektura tej części pałacu odznacza się wielką prostotą; jedynie słupy o kątach wklęsłych urozmaicają nieco jednostajność ścian. Kilka wielkich dziedzińców zgromadzało zapewne wewnątrz mieszkańców tych miejsc. Budowle otoczone były ogrodami.—Na zachód od pałacu wznosiła się wielka baszta piętrowa, prawdopodobnie do obserwowania gwiazd. Kwadratowa podstawa, na mocnym fundamencie, ma 43 metry czyli 80 łokci assyryjskich w obwodzie. Według napisów Sargon wzniósł wiele świątyń na cześć głównych bóstw; nie napotkano jednak ani śladu po nich, chyba że niektóre części pałacu przeznaczone były na praktyki religijne. W każdym razie Place znalazł posągi bogów; może są to właśnie miejsca, które niegdyś należały do świątyń. Uczucie religijne panuje we wszystkiem; ceremonie były bardzo liczne. Jedna z nich, przestrzegana od czasu założenia miasta, polegała na tern, iż lud, aby zażegnać urok, rzucał przeróżne klejnoty w drobny piasek, na którym stały olbrzymie posągi byków. Znaleziono pokłady tego piasku dopiero po usunięciu owych kolosów marmurowych, a w nim napotkano cylindry, pieczęcie, klejnoty srebrne i złote; główną uwagę zwraca krwawnik, pięknie wygładzony, zawierający imię fenickie Abd-Baal. Dało to odkrycie cenną wskazówkę dla oznaczenia epoki napisów fenickich. Dotąd nie zdołano jeszcze zbadać olbrzymiego obszaru, objętego okopami (wokoło muru). uwagi Sargona, zawarte w napisach, szczególnie wyryte na beczułkach glinianych, których 17 znalazł Place w jednym zakątku osobistego mieszkania królewskiego. W sierpniu r. 1885 znaczna ilość wykopalisk francuskich utonęła w Ty-grze; podobny los spotkał wtedy i większość owych beczułek glinianych. Oto przekład tekstu, wyrytego na złocie, a zachowanego w Luwrze: „Pałac Sargona, podlegającego rozkazom Bela, namiestnika Assura, króla potężnego, króla legionów, króla Assyryi, który panował od wschodu do zachodu w czterech stronach świata. On ustanowił satrapów w kraju“. — „Pewnego czasu zbudowałem dla własnej przyjemności, w kraju sąsiadującym z górami, wpobliżu Niniwy, mia

„Zbudowałem sale z kości słoniowej, z drzewa sandałowego, hebanu, cedru, ta-maryszku, z drzewa sosnowego, cyprysowego i pistacyowego“. — „Zbudowałem schody kręte wewnątrz wejść i umieściłem w wyższej ich części belki sosnowe i cyprysowe“. —„Na tabliczkach złotych, srebrnych, bronzowych, ołowianych, magnezytowych, marmurowych i bazaltowych wypisałem sławę mego imienia i umieściłem je w fundamentach“. — „Kto psuje dzieła mych rąk, kto ogałaca mój skarbiec, niech As-sur, wielki pan, zniszczy w tym kraju jego imię i ród jego“. Wezwanie, tutaj bardzo zwięźle wyrażone, jest szerzej rozwinięte w innych dokumentach. Zagrożenie t) m, co zniweczą dzieło Sargona, nie miało skutku. Syn Sennacheryba osiadł na stałe w Niniwie, i miasto Sargona opustoszało. Zasłużyło ono na lepszy los, ponieważ stanowi pierwszy przykład twórczości osobistej, indywidualnej; wykonane według nowych zasad, podobnie jak w tym samym czasie medyjska Ekbatana, i jak inne, późniejsze (Konstantynopol, Petersburg). Odkrycie pałacu i miasta Sargona dało początek nowej nauce, Assy-ryologii. (Według Juliusza Opperta w „Gr. Enc.“ Lam.).—Por. (co do pomników) 1.1. III— IV nin. „Encykl.“ str. 664 tabl.; 1.1. V—VI str. 242.—Bibliografia: Botta „Monuments de Ninive découverts et décrits par... mesurés et dessinés par E. Flandin“ (Paryż 1847 — 50, 5 t.); Place „Ninive et l’Assyrie“ (Paryż 1866 — 9, 3 tomy); Oppert J. „Les inscript, assyr. des Sargonides“ (Paryż 1862); „Grande inscription du palais de K.“ (Paryż 1864, dod. t-że 1866; wspólnie z uczniem O-a, Menantem); tenże „Les inscrip. de Dour Sarkayan“ (t-że 1870).

Khosroes I ( „chosroes“ ), arm. Khorow, zwany „Wielkim“ (ivezerg), król armeński, syn W ar gh as z a lub Wagharsza, po którym wstąpił na tron w r. 198 po Chr. (podług historyka Czamicza — w r. 214). Warghasz zginął w bitwie z Hunnami i Alanami niedaleko Kaukazu; K. pokonał te ludy i obwarował wąwozy Dżor i Derbend w celu zabezpieczenia Armenii od ich napadów. W r. 226 A r d e-szyr Babekan dał początek dynastyi Sassani-dów w Persyi. Wszyscy królowie (malka) Par-towie z rodu zostali przezeń koleją wymordowani, poczem Ardeszyr nadał sobie tytuł „króla królów“ (malkan malka). Chosroes dał schronienie książętom z dynastyi Arsacydów, zebrał nawet wojsko, aby pomścić ostatniego władcę z pomienionej dynastyi, Art ab an a VI; usiłował jednocześnie podnieść Baktryanę, której gubernatorowie pochodzili z rodu Arsacydów, lecz daremnie. Posiłkowany przez Rzymian, który za Alexandra Sewera dosięgli już byli

brzegów Eufratu, zamierzał obalić Ardeszyra, lecz połączone wojska rzymskie i armeńskie doznały klęski, a K-a zabił nieco później (w r. 239) w Chalchal (na północ od Araksu) jego krewniak Anag, któremu K. dał u siebie przytułek i który został sprzedany królowi perskiemu. Armeńczycy, oburzeni tą zdradą, zamordowali Anaga i wyrżnęli całą jego rodzinę, prócz dwóch jego synów, z których jeden znany jest później jako Grzegorz Illuminator.

swego imienia w K-ie; miało to oznaczać, iż czuje się on zupełnie wolnym od wszelkiej zależności wassala. Niekiedy monarcha dodaje swoje imię do imienia władcy duchownego, któremu w ten sposób przypisuje protektorat nominalny, odmawiając mu władzy rzeczywistej. Prawo bicia monety i wymieniania swego imienia w K-ie uważano zawsze w krajach muzułmańskich za główne atrybuty władzy panującego.

Enc.“ Lam.

„Gr.

Hr.

KłlOU („cliou“) w geografii Chin, w transli-teracyi kartograficznej, na końcu nazw równoznaczne z pojęciem końca, uścia rzeki, bramy wąwozu, a nawet i miejscowości w punkcie końcowym położonej.

Khovarismi („chovarysmi“), transskrypcyi zachód. - europejskiej, oh. M u h a mmed be n Mus a Al Ch w ary smi.

Khroscice (Clirościce), niem. Krostwitz, wieś i największa parafia na Łużycach Górnych, w królestwie Saskiem, z ludnością katolicką, rodzimą serbo-łużycką. W r. 1884 na 538 mieszk. było tylko 15 Niemców. Łużyca-nie odznaczają się dobrym duchem narodowym. Osad jest 85, z tych 20 dworskich. Wieś bardzo zamożna i oświecona. W parafii K. było w tym roku 3 730 osadników, w tej liczbie 217 Niemców, z których 79 władało mową łużycką. Do parafii należą 32 wsie katolickie, a nadto katolicy z 8-u przeważnie ewangielickich W kościele parafialnym i w pięknym filialnym w Baczoniu nabożeństwo odprawia się tylko po łużycku, ale w kościele klasztornym w poblizkiej Maryjnej Gwieździe modlą się wierni tylko po niemiecku, chociaż uczęszcza do niego i ludność rdzenna. Niemieckie także lub już-zniemczałe są Panczyce. Parafia K. ma cztery szkoły: w samych K-cli o dwu nauczycielach, w trzech wsiach: Czornecie, Worklecie i Kuków — o jednym.— „Ottiiv SI. Naue“.

Kłmimir, ob. Krumirowie.

Khuen-Hedérvary Karol, hrabia, współczesny polityk węgierski (* 23 maja 1849 r. w Gräfenburgu na Szląsku Górnym). Pochodzi z rodu tyrolskiego; urodził się jako K.; dopiero w r. 1874 cesarz austryacki pozwolił mu przybrać do tego nazwiska jeszcze drugie, H., od miejscowości w żupie jaworzyńskiej (komitat Rabski), gniazda Hedérvarych-Vicsayôw. K. uczył się w Pięciu-Kościołach, uniwersytet skończył w Zagrzebiu. Zawód polityczny rozpoczął po r. 1860 w zarządzie komitetu Veröcz w Chorwacyi. Wybrany do sejmu Zagrzebskiego, jako delegat dostał się do węgierskiego. Zasiadł w nim już wprost z Węgier w r. 1875, ponownie w 1878-m. Okazane zdolności, a więcej może jeszcze plecy, które miał w rządzie, szybko, bo już w r. 1882, wyniosły go na stanowisko nadżupana komit. Rabskiego. Tu okazał wiele energii administracyjnej podczas wylewów

lir.

Wojsko perskie wkroczyło do Armenii; Tiry dat j (Dertad), syn K-a, wtedy jeszcze dziecko, został wysłany do Rzymu. Armenia pozostawała bez prawego władcy od r. 239 do 259, kiedy na tron wstąpił Tiry dat.

Khosroes II (arm. Kota c), zwany Małym, król armeński (314-325), syn Tirydatall Wielkiego. Przez cały czas swego panowania bronił się przeciw napadom Hunnów, Masagetów i Alanów, którzy, podżegani przez króla perskiego, kilkakrotnie opanowywali Armenię.

Hr.

Sanesan, dowódca Hunnów, którego Mojżesz z Choreny nazywa Sanadrug, zwyciężony,padł ofiarą mordu, a barbarzyńcy powrócili na Kaukaz. Następcą Chosroesa II był jego syn Dirai! II.

Khosroes III, król armeński (387 — 415).

Od czasu podziału między Rzymem i Persyą (387) Ars z ag IV, król armeński od r. 383, zarządzał częścią zachodnią królestwa pod protektoratem Konstantynopola, Sapor III zaś tę część, które jemu przypadła w udziale, powierzył K-owi, pochodzącemu z linii pobocznej Arsacydów, i wydał za niego swą siostrę Z e r-wando elit. Wkrótce, gdy K. począł ujawniać zamiar niepodległości, Sapor kazał go złożyć z tronu i wysłał jako więźnia do zamku Ubli, w Suzyanie, gdzie K. przebył 22 lata (392 —

Hr.

414). Wypuszczony na wolność, wrócił do Armenii i wtedy objął władzę po Wramszapuhu, który zajmował jego miejsce od r. 392. Chos-roes III umarł w r. 415; następcą jego był S z a p u li, syn J e s d e g a ( e ) r d a I, z dynastyi Sassanidów.

Khotba („cliotba“), rodzaj nauki, wygłaszanej co piątek w większych meczetach po skończeniu wielkich modłów. Pierwiastkowo chalif sam w krótkiem wezwaniu prosił niebios o błogosławieństwo dla siebie i dla proroka.

Zwyczaj ten utrzymał się, choć z pewną zmianą: panujący, który w początkach uważał swych poddanych za równych sobie, teraz już zajmował miejsce na najwyższym stopniu kazalnicy w celu wygłoszenia swego wezwania; później często nie wygłaszał K-y sam, lecz wyręczał się zastępcą, nazywanym cliatib.

Było przyjęte wymawiać w K-ie tylko imię duchownego władcy islamu, i najczęściej trzymano się tego przepisu. W wielu wypadkach jednak przekraczano to prawo zwyczajowe: każdy niezawisły panujący muzułmański uważał się za Dunaju. Przy stosunkach z arystokracyą, do upoważnionego do wymieniania własnego tylko której sam należał, przy wielkiej uległości dla

zo-

Kolomana Tiszy jako jeden z żarliwych ma-djaronów wysforował się w rok zaledwie po nominacyi powyższej na stanowisko bana chorwackiego. Gdy w r. 1883 wybuchły w Zagrzebiu rozruchy o napisy węgierskie na urzędach fiskusa, a ban Pejacevics trzymał z Chorwatami, d. 24 sierpnia usunięto go, zastąpiwszy rządy cywilne wojskowemi gen. Rahinber-ga, a po „przywróceniu porządku“ d. 1 grudnia zamianowano K.-H-go banem. Chociaż chorwat z pierwiastkowego swego inkolatu, był on od samego początku z urzędowego powołania węgrem: cała działalność i wszystkie wpływy, jakie przez adininistracyę na skład sejmu i na sam sejm wywierał, zbiegały się — w hasłach polityki węgierskiej, zwolna do duchowego wynarodowienia Chorwatów zmierzającej. K.-H. zasłużył się Węgrom wytworzeniem stronnictwa oportunistów w sejmie zagrzebskim i stale skntecznemi zabiegami o to, aby delegacya sejmowa (z 40 posłów) do Pesztu okazywała się w większości swej przychylną dla Węgier. Pierwsze już dążenia w tym kierunku przez pierwsze siedem lat takie przyniosły owoce, że je cesarz austryacki, jako król węgierski, w roku 1891 orderem Złotego Runa wynagrodził. Udało się wreszcie sprężystemu a zręcznemu zarządcy oba stronnictwa narodowe, umiarkowane i radykalne, obezwładnić i wytworzyć stan, w jakim w r. 1903 znajdowała się Chorwacya, pozbawiona rzeczywistych przedstawicieli praw swoich, potrzeb i żądań. Jako administrator w oderwaniu od polityki K.-H. umiał rządzić, dbał o poprawność zarządu i czystość służbową urzędników, zreorganizował wiele urzędów przestarzałych, pobudzając sejm do odpowiednich zmian prawodawczych; popierał naukę; oświaty narodowej chorwackiej nie tamował, nawet o szkoły ludowe chorwackie szczerze zabiegał. Oddany zarządowi kraju, który mu pod władzę oddano, pamiętał jednak o utrzymaniu węzłów nietylko urzędniczych z Węgrami. Jako wirylny Członek Izby Magnatów w r. 1892 odznaczył się popieraniem praw po-lityczno-kościelnych. Zupełne zaufanie, jakiem cieszył się za Tiszy, okazywali mu i jego następcy u steru rządu; ale rządzące stronnictwo liberalne czekało na większe jeszcze zasługi i dwukrotnie, w r. 1894 i 5, w wybuchłych przesileniach gabinetowych odrzucało kandydaturę K.-H-go na prezesa ministrów. Pod koniec roku 1895 zaniosło się nawet na ’ to, że szybko wgórę wybujały człowiek utraci nawet dotychczasowy swój urząd. Gdy d. 14 września t. r. cesarz Fr. Józef przyjechał do Zagrzebia na otwarcie teatru narodowego, między Chorwatami a Węgrami przyszło do bójek, stał się rozruch na ulicach i mimo obecność króla węgierskiego spalono publicznie węgierską chorągiew. W sejmie podniosły się krzyki. Nie zażegnał icli Banffy, prezes rządu, zapowiedzią surowej kary, ani nawet samym jej

wymiarem na studentów uniwersytetu zagrzeb-skiego, dotkniętych relegacyą. Jeszcze w grudniu kipiało i tylko energia większości d. 9 t. m. uchroniła rząd od nagany. Wzruszyło się stanowisko bana, ale ban na stanowisku pozostał. W rok później, w styczniu 1897 r., umiał sobie nowe łaski zjednać. Rozruchy na tle socya-listycznem w Aninie i Reszycy z żołnierską surowością, kosztem 11 ofiar zabitych i przeszło stu ranionych, uśmierzył. Odtąd madja-ronizm K.-H-go zaczyna się przejawiać i w zarządzie kraju. Gdy minister chorwacki w Peszcie, Josipovich, z powodu niekonstytucyjności projektowanych praw w końcu r. 1898 składał swój urząd, ban chorwacki nie myślał się z nim solidaryzować i w lutym 1899 r. doczekał się utwierdzenia na stanowisku przez nowy gabinet Szella. W tym ostatnim okresie rządów K.-H-go najważniejszemi wypadkami były rozruchy: raz w d. 1 września 1902 r. w Zagrzebiu, gdy wyzwani przez Serbów Chorwaci rzucili się na sklepy i mieszkania serbskie i srodze je splądrowali, przy dość łagod-nem zachowywaniu się wojska; drugi raz, o wiele poważniejsze, w maju 1903 r. Tym razem wzburzenie z Zagrzebia ogarnęło znaczną część kraju. Stronnictwa radykalne, narodowe i socyalistyczne poprowadziły lud. Poszło znowu, jak w r. 1883, o napisy na urzędach, tym razem na kolejach. Pozrywano herby, bezczeszczono godła władzy węgierskiej. Ruch szybko się rozszerzył na prowincyę i tam w rzeczywistej dopiero wybuchnął sile, wtedy, kiedy już w samej stolicy kraju pozawieszano tablice w dwóch językach. Lud rzucał się na komory, stannice wojskowe, urzędy gminne i municypalne, napadał na dworce kolejowe, a nawet na same drogi żelazne. Energia bana miała wdzięczne dla siebie pole; trzeba jednak przyznać, że, wezwany do Pesztu, K. nie wahał się odpowiedzialnością za pobudki do rozruchów obciążyć stanu ex-lex, panującego na Węgrzech wskutek oporu sejmu, stale odmawiającego rządowi środków do rządzenia. Zaniedbał wszakże ban samemu sobie również przypisać winę zasadniczego tłumienia w Chorwacyi dążności narodowo-politycznych, przeciwko którym ostatecznie rozruchy były tylko protestem w formie dla ludu najpodatniej-szej. Poskramianie, zlecone władzy wojskowej, było srogiem; około dwóch tysięcy osób wtrącono do aresztów i więzień, setki dostały się pod sądy cywilne i wojskowe; kilkanaście wyroków na śmierć wykonano doraźnie, nie stawiając nawet drogi łaski. Współczucie dla Chorwatów sięgnęło wówczas nawet do Lwowa, a przygotowany manifest miał wzruszyć Europę. W środku czerwca było już spokojnie w Chorwacyi; ale wtedy właśnie na Węgrzech wrzało o komendę węgierską w wojsku i o inne ustępstwa w wojskowości. Szell upadł, teka jego porzucona czekała na następcę. K.-H., oka-

Z. U.

A. de Bode „Travels in Luristan and Arabi-stan“ (Londyn 1845, 2 t.).

Khyber-pass, ob. Chajber.

Kiachta, Kjachta, miasto handlowe w Sy-beryi, w obwodzie Zabajkalskim, w powiecie Troickosawskim, bardzo blisko granicy chińskiej, w odległości 200 m. od chińskiego miejsca składowego, nazywanego przez Rossyan Maimaczyn; leży na wysokości 703 m. nad poziomem morza, na jednej z wysokich gór, otaczających suchą i ubogą w lasy równinę, między dwoma szeregami wzgórzy, nad rzeką K. K. stanowi przedmieście Troickosawskie; liczy 5000 m-ców, posiada cerkiew, gimnazyum realne, progimnazyum żeńskie, filię rossyjskiego Towarzystwa Geograficznego z muzeum i bibljoteką. Od układu Ner-czyńskiego z Chinami, to jest od r. 1689, K. stała się ogniskiem handlu chińsko-rossyjskiego i wsławiła się przez tak zw. „herbatę karawanową“, która stąd została wprowadzona do Europy. Znaczenie jej wszakże od r. 1860 upadło. W r. 1898 przywieziono do K-y towarów chińskich i mongolskich za 21 milionów rubli, z tego za 19.69 milionów rubli herbaty; wywieziono zaś za 953 437 rubli.

Z. K.

zawszy w świeżej przeprawie sprężystą rękę, wydał się już teraz i większości sejmowej i królowi godnym kandydatem. Po ugodzie z Pr. Kossuthem, przewodnikiem stronnictw niezawisłości, po przyrzeczeniach od króla w ostatnich dniach czerwca utworzył gabinet; ale już 30 t. m. nawet programatu rządowego w Izbie wygłosić nie zdołał. Borykał się przez lipiec, w pierwszej zaś połowie sierpnia miał uwolnienie w zasadzie. Odtąd pośredniczył tylko w układach z ludźmi, którzy-by królowi istotny stan rzeczy objaśnić, lub nawet z pomocą przyjść mogli. Prowadził jeszcze zarząd państwa, ale już tylko dla niezbędnej ciągłości, bez politycznego znaczenia. Podczas układów z Apponyim, Csakym, Stefanem Tiszą, Wekerlem, Lukacsem, na krótko zaświtała myśl utrzymania nadal K.-H-go; rychło wszakże wyrzekł się jej Pr. Józef i po niesłychanych znojach zaledwie w końcu października 1903 r. zjednał sobie Tiszę, syna Kolomana. Nowy gabinet złożywszy przysięgę d. 3 listopada 1903 r., w pocz. stycz. 1904 r. jeszcze się trzymał. K.-H., po utracie i urzędu bana i stanowiska prezesa ministrów, zamieszkał w swych dobrach na Węgrzech.    s-

Khulm, rzeka w Afganistanie, ob. Chu lm.

Khutu („kutu“), kraina w Niemieckiej Afryce Wschodniej, na południo-zachód od Usaramo, na południe od obwodu kolonialnego Kisaki; przedstawia kotlinę górską, szeroko-otwartą na wschód. Nieustanna zmiana gorących wiatrów nadbrzeżnych i zimnych górskich powleka kraj ten oponą mgły i obdarza go tak nadzwyczajną wilgotnością, że występuje tu najbujniejsza roślinność; z drugiej strony jednak miejscowości niższe są bardzo niezdrowe z powodu zarazków febrycznych. W Kisaki znajduje się stacya wojsk kolonialnych. K. produkuje głównie tytoń i kauczuk. Mieszkańcy, Dakutu, mają bardzo słabą budowę ciała i zamieszkują nędzne szałasy.

Khuzistan („chuzistan“) lub Arabist an (ob.), prowincya płd.-zach. Persyi, nad Zatoką Perską, odpowiadająca dawnej Śusianie; zajmuje 100 000 kim. [3 K. graniczy na wschodzie z Farsistanem i Irak-Adżemi, na półn. z Luristanem, na zach. z Irak-Arabi (Turcya), na połud. z morzem. Półn.-wschód jest górzysty, połud.-zachód zajmuje nizka równiną rzeki Szat-el-Arab. Pomiędzy obu temi częściami ciągnie się pasmo wzgórzy, bardzo urodzajnych. Główne rzeki: Kercha i Karun, wpadające do Szat-el-Arabu; po nich Dżer-rahi-Kurdistan Rud i Tab-Zolire. Ludność gór stanowią Lurowie, równiny zamieszkują Arabowie. Pierwsi dzielą się na gromady: F eil i, Bachtyary, K u g g h e 1 u i Mammasenni, Arabowie zaś na dwie: Beni-Lam i Czab. Główne miasta: stolica Szuszter, dalej I) i z f u 1, Ali waz, Beibehan, Mo hämmere.—Bibl.: Layard „Description of the prov. of Khuzistan“ (w Bul. tow. geogr. w Londynie, 1846, XVI);

lir.

Z. N.

Kia-Kiang, także K.-Czang, rzeka w Chinach, w prow. Kiang-Si. Płynie z południa na północ; wpada do jeziora Pojang (ob.); z prawej strony bierze w siebie rz. Mei-Kiang i Tong-Kiang, z lewej: Czang, Lui-Czui, Czo-Kiang Sieu-ho. W całkowitym prawie swym biegu jest spławną; daje też ważną drogę z doliny Jang-tse-Kiangu na półn.-wschód.

Kia - Kiang, miasto w Chinach, w prowincyi Kiangsi, na południo-połuduio-zachód od Nan-Czangu, nad rzeką Kang-Kiang.

Kia-King, u Anglików Chi a Ch’ing („czyja czyng“), cesarz chiński (1796 — 1820), piąty z dynastyi mandżurskiej Tsing. Ojciec jego, Ki en-long, abdykował w r. 1796 (8 lut.) na rzecz syna i do śmierci (1799) nie przestawał udzielać mu swych rad. Panowanie K-a nie należy do świetnych; oddany pijaństwu, nie czynił on nic, coby mogło podnieść urok jego państwa na zewnątrz; nie umiał też silnie ugruntować swej władzy, ani pozyskać serc swych poddanych. Był zamiłowanym myśliwym i corok urządzał wielkie polowania dworskie. Od roku 1805 do 1809 wybrzeża morza Chińskiego, zwłaszcza przy uściach rzek P u - k i e n, Koang-t o n g i C z e - k i a n g, były pustoszone przez rozbójników morskich, którzy zapędzali się aż do Tonkinu; na czele ich stali: sławny Tsai-Kien, który nadał sobie tytuł „króla sztuki wojennej“

( Wei-u-wang), i C z u-p e n, który siebie nazywał „królem południa mórz“ (Hai-nan-wany). Władzom chińskim udało się wreszcie z wielką trudnością poskromić tych rozbójników. W roku 1803 rzucono się na cesarza w samym Pekinie, na ulicy. W r. 1813 trzy prowincye: Czy-li, Ho-nan i Szan-tung ogarnął spisek przeciwko cesarzowi, podobno z podniety tajnego związku,

Hr.

z. N.

Z.N.

Z. N.

Hr.

znanego pod godłem Białej Lilii (Pdien-kiao). Szesnastego dnia 9-go miesiąca spiskowcy podstępem dostali się do wnętrza pałacu. K. za-wdzięczył życie swe drugiemu swemu synowi, M i e n-n i n g o w i, który panował później pod imieniem T ao-Koang, a teraz w niebezpieczeństwie stanął na czele eunuchów i straży, wiernej jeszcze cesarzowi, i zdołał odeprzeć napastników. Ponowny napad w Pekinie wykonano w r. 1814 podczas pobytu cesarza w Mukdenie dla oddania czci przodkom. Naprowincyi tłumienie ruchu szło dosyć wolno; dopiero w roku następnym (1815) udało się generałowi Jan g-P a n g pokonać ostatnich rewo-lucyonistów. W r. 1816 rząd angielski wysłał do Chin lorda Amhersta, który miał powinszować cesarzowi ukończenia rozruchów i wytłóina-czyć mu pobudki interweucyi angielskiej w Nepalu; cesarz posła nie przyjął, ponieważ nie chciał się on poddać poniżającemu ceremoniałowi (kot au), jaki mu narzucono. K. umarł 2-go września 1820 r. — (xiles Herbert A. „A Chinese biographical dictionary “    ( Londyn - Szang - hai

1898); „Gr. Enc.“ Lam.

Kiama, miasto w Afryce we francuskim Sudanie zachód, w dawnem państwie Borgu, na zachód od środkowego Nigru; leży na drogach karawanowych i prowadzi znaczny handel.

Kiama, miasto portowe na wschodniem wybrzeżu Australii, w prowineyi Nowej Południowej Walii, na południe od Sydneyu, przy kolei żelaznej z Sydneyu do Huskissonu. Handel.

Kiamari, port miasta Kar a czy (ob.).

Kiang na końcu nazw geograficznych chińskich jest określnikiem rzeki, wielkiego potoku.

Kiang-Czau, Kiung-Czau albo -Czeu z dodatkiem F u (gród), miasto główne na chińskiej wyspie Hai-nan (oh.), w półn. jej rogu, o 12 kim. od kanału Hainan, na lewym brzegu Ta-Kiangu; opasane murem na 12 mtr. wysokim; ok. 45 000 mszk., niewielu Europejczyków. O 15 kim. na połud.-wsch. port Hoi-han (Hai-ken), już w traktacie Tientsińskim 1858 r. zawarowany dla handlu europejskiego, ale dopiero w r. 1876 rzeczywiście otwarty, a niebardzo dogodny z powodu mielizn i wichrów. Pomimo to w końcu XX w. ruch hau-dlowy dosięgał 300 000 ton rocznie, wartości 2.2 mil. tael ów (oh.) haikuańskieh. Wywożono trzodę chlewną, ptactwo, jaja, owoce, Sezam, tytoń, cukier i t. d.

Kiang-Ning, miasto w Chinach, ob. Nan-king.

Kiangri, miasto w Azyi Mn., ob. Kjangri.

Kiang-si, prowincya w południowo-wschod-dnich Chinach, ograniczona od południa przez Kwang-Tung, od zachodu przez Hu-nan, od północy przez Hu-pe i Ngan-hwei, od wschodu przez Cze-kiang i Fu-kien i oblana od płn. przez Jang-tse; liczy 20 500 000 m-ców (1894r.) na 179 500 km. F]. Prowincya K. jest górzysta, ale, dzięki dostatecznej ilości wody, urodzajna. Kzeką główną jest Kan-kiang, który, jak wszystkie rzeki tutejsze, uchodzi do wielkiego jez. Po-jang-hu. Miasto główne Nan-czang liczy około 100 000 m-ców; ważnym jest też Sza u-c z o u i słynna królewska fabryka porcelany King-te-czen. Dalej należą do K. porty Kiu-kiang i Wu-hiie. Naj ważniej szemi produktami są: herbata w najlepszym gatunku, ryż, jedwab', bawełna, indygo i trzcina cukrowa.

Kiang-SU, prowincya we wschodnich Chinach, mająca 99 300 km. (F obszaru, ograniczona od północy prowincyą Szantung, od wschodu morzem Żółtem, od południa prowincyą Cze-kiang, od zachodu prowincyami Ngan-hwei i Ho-nan. K. ma grunt płaski, obficie nawodniony i przeważnie urodzajny. Prowincyę przecina kanał Cesarski. Siedliskiem namiestnika Liang-Kiangu (ob.) jest Nan-king, gubernatora K-u—miasto S u-c z o u. Zpośród miast na uwagę zasługują porty: Szang-hai, S u-c z o u, Nan-king i Czin-kiang, oraz J an g-czo u, liczący jakoby 360000 m-ców. Prowincya K. miała przed powstaniem Taipingów jakoby około 40 milionów m-ców, w r. zaś 1894 naliczono tylko 18 300 000. Dawniej w prowineyi tej znajdowało się uście rzeki Hoang-h o.

Kiao-czau, ob. Kiau-czou.

Kiao-czeu, miasto w Chinach, w prowineyi Szantung, w zatoce morza Żółtego, pod 36°14'20'' szer. pn. Przystań.

Kia-Se-Tao, C hia-ssu-tao (,,czja-su-t.‘‘), generał chiński, zohydzony przez historyę za swe nikczemne postępowanie (f 1276 po Chr.). Pochodził z Cze-kiangu. Nieokrzesany chłopiec, dzięki tylko siostrze swej, nałożnicy ces. Li-Tsunga z dyn. Sung, zawdzięczał wyniesienie na stanowisko generała. W r. 1258 wysłany do Hupe, przeciw Mongołom porozumiał się z nimi potajemnie; Chiny miały płacić roczny haracz i uznać się za państwo lenne Mongołów; jednocześnie zaś K. utwierdził cesarza w przekonaniu, że odniósł zupełne zwycięstwo. Gdy Mongołowie w r. 1259 przysłali po daninę, K. umiał stosunek umowny ukryć przed cesarzem. Następca Li-Tsunga, Tu-Tsung (4255 — 75), taką nadał mu władzę i urok, że sam na jego powitania odpowiadał ukłonami. Niegodziwy ów układ wyszedł na jaw dopiero za cesarza Kong-Tsonga (1275 — 76) w chwili, gdy wielka klęska, jaką zadali mu Mongołowie w r. 1275 wpobli-żu U-hu, w rok później nazawsze zmiatała cesarza i jego dynastyę. Po klęsce K. ratował się ucieczką. Nieprzyjaciele jego dopominali się śmierci, ale ostatni Song skazał go tylko na wygnanie. To oburzyło uczciwych: zmówili się, aby niegodziwca stracić. Wysłani wykonawcy zamiaru doścignęli K-a w świątyni pod Czang-Czu w Fu-kien i zabili. Inne podanie każe mu zażyć pierwej truciznę. — Giles ,,Chinese Diet.“; „Gr. Enc.“ Lam.

Kiau-CZOU (-czau), miasto w okręgu Lai-czou, prow. chińskiej Szan-tung, w odległości 10 km. od zatoki tejże nazwy, a 36 — od wejścia do niej. Z powodu zamordowania dwóch missyonarzy

Z. N.

na

ry-

L. K.

Dr S. P.

niemieckich w Szan-tungu eskadra niemiecka wylądowała tu w r. 1897 i zajęła cały obszar bez walki. Dnia 6 marca 1898 r. zawarły Niemcy z Chinami traktat, na mocy którego cała zatoka, dalej—znaczne smugi lądu, leżące na południe i północ od wejścia do zatoki, oraz wyspy, położone w jej wnętrzu, z prawem zwierzchnictwa zostały wydzierżawione ces. niemieckiemu na 99 lat. Obszar dzierżawiony obejmuje bez zatoki przeszło 500 km. liczy około 84 000 ni-ców (1898 r.); okolony jest rozległym pasem neutralnym, na którym Chiny tylko za zgodą Niemiec mogą cokolwiek przedsiębrać. Zarząd obszaru dzierżawionego zostaje w rękach urzędu marynarki państwowej niemieckiej. Zatoka Kiau-czou ma klimat zdrowy; w żyznej części kraju za zatoką (Hinterland) uprawa jarzyn, przemysł, wyroby wyplatane ze słomy, bogate pokłady węgla kamiennego. Przedmiotami wywozu są: bób, orzechy ziemne i włoskie, skóry itd. Obszar jest połączony z resztą świata przez prawidłową, sub-wencyonowaną żeglugę parową i niemieckie telegrafy podwodne do Czy-fu i T sing-1 au. Miasto K. jest punktem wyjścia otwartej w roku 1901 kolei żelaznej do Tsing-tau, długiej na 74 km. Kolej żelazna, prowadząca od wybrzeża przez K. do wnętrza, była w lecie 1902 r. ukończona do Wei-hien (184 km.).

Kibitka oznacza wóz szczególnej konstrukcyi, używany powszechnie do wożenia ciężarów w Ros-syi środkowej, w pojedyńczym zaprzęgu. Odznacza się tern szczególniej, że część oparta na osi, służąca za podstawę dla przodu wozu, czyli poduszka, jest bardzo wysoka, tak, że przód wozu jest wyniesiony w górę ponad zad konia, wskutek czego ten ma większą część ciężaru nad sobą; punkt zaczepienia siły pociągowej u obu przednich osi przy krótkich hołoblach znajduje się pod ciężarem, poniżej jego środka ciężkości, co pociąg znacznie ułatwia. K. przyjąć może znaczny ładunek, ponieważ zwierzcliu jest znacznie rozszerzoną, a więc bardzo pakowną; wadę konstrukcyi stanowią nadmiernie wydłużone piasty u kół, w my lnem mniemaniu, że tarcie posuwiste długiej osi zmniejsza ciężar gniotący z gó-

St lir«'.

Kibitkową danina, pod taką nazwą słynie danina, pobierana przez rząd rossyjski od koczowników - pasterzy w Azyi środkowej, oraz od Kałmuków w gub. Stawropolskiej i Astrachańskiej. Nazwa jej stąd pochodzi, iż jednostką opodatkowaną jest kibitka (z arabskiego Kub-bet~namiot), t. j. ruchome mieszkanie koczownika lub tam, gdzie nie istnieje, jurta, sakla, ziemianka itd. Danina k. bywa dwojaka: jedna pobierana przez państwo, druga na potrzeby miejscowe życia publicznego. Gubernator rozdziela ją pomiędzy ułusy, dalszy zaś podział w ułu-sach pomiędzy auły lub chaty uskuteczniają zebrania opodatkowanych. Spis kibitek bywa dokonywany co trzy lata i służy za podstawę opodatkowania. Danina ta została po raz pierwszy | wprowadzona w r. 1824 u Kirgizów orenbur-skicli: wynosiła 1.50 rb. z kibitki, w r. 1868 zaś rozszerzona na Kirgizów akmolińskich, se-mipałatyńskich, semirjeczeńskich, uralskich i tur-gajskich, którzy przedtem uiszczali jassak, oraz podniesiona do rb. 3, w r. 1887—4 rb. z kibitki. Nadto Kirgizów w r. 1891 obłożono jeszcze daniną na potrzeby miejscowe w ilości 1.50 z kibitki. W kraju Zakaspijskim koczownicy płacą (od r. 1894) 4 rb. daniny kibitkowej na potrzeby państwowe, 2 rb. na miejscowe, od kibitki. Ludność koczującą Turkiestanu obłożono, na mocy ustawy 12 czerwca 1886 roku, daniną kibitkową w ilości 4 rb. Kałmucy gub. Astrachańskiej i Stawropolskiej płacą od r. 1892 daniny kibitkowej 6 rb. od kibitki na państwo. W roku 1893 wraz z niedoborami ściągnięto 3 149 088 rb. daniny podatkowej.

Kibitnik, ob. Gracillaria.

Kibla, słowo arabskie, oznaczające kierunek, w którym Mahometanie zwracają swoją twarz podczas modlitwy, bądźto publicznej, bądź też prywatnej, a zwracają ją w kierunku Mekki. Jak głosi podanie, Mahomet, będąc jeszcze w Mekce, zwracał twarz w kierunku Kaaby (ob.); wyemigrowawszy do Medyny, przeznaczył jako K-ę Jerozolimę, a dopiero po 16-miesięcznym pobycie w Medynie ustalił ostatecznie jako K-ę święty gród Mekki i umieścił ten przepis w Koranie (Sura II, wiersze 136 —145). Obranie początkowo Jerozolimy jako K-y miało na celu przypodobanie się Żydom, którzy również zwracają twarz podczas modlitwy w kierunku tego miasta; po przekonaniu się jednak ze strony Mahometa, że żadne ustępstwa, uczynione Żydom, nie zdołają ich nakłonić do tego, by go uznali za proroka, ustalona została jako miejsce K-y Mekka. Teologowie mahometańscy starają się dowieść, że chwilowe uznanie Jerozolimy jako K-y było tylko aktem wypróbowania wiary i że prawdziwą K-ą była zawsze Mekka.

Kibo, najwyższy wierzchołek Kilima-Ndżaro (ob.).

Kibris, turecka nazwa wyspy Cypru (ob.).

Kibyra, w Starożytności miasto główne w Kabał i i (ob.), ziemi ludu o swoistej nazwie Kupp lii, w żyznem zagłębiu zach.-półn. Mil y ad y herodotowej, w Azyi Mniejszej, na południu. Za Strabona wraz z całą krainą było stekiem czterech narodowości milyadzkich: autochtonów Pisydów ; Semitów nadmorskich, Solymów; Aryjskich Frygów i wreszcie Lidów. Za wojny Rzymu z Antyochem W. państwo zogniskowane w K-e występuje już jako de-spocya. Miasto musiało już wtedy mieć liczną ludność, jak i cały kraj był przy żyzności swojej gęsto zaludnionym (wystawiał 32 000 wojowników). Od K-y całemu państewku nadawano nazwę Kibyrotis. Wraz z trzema poblizkiemi: Balburą, Bubonem iOinoan-dą (Oenanda) K. tworzyła jeszcze w I w. przed Chr. czworogród (tetrapolis), mając w rzeszy

dwa głosy. Już po Chr. trzęsienie ziemi nawiedziło gród przewodni. Odbudowany za Ty-beryusza, w r. 43 dostał się on pod zarząd frygij-ski, gdy trzy inne grody przyłączono do Licyi. Odtąd K. była siedliskiem władzy sądowej rzymskiej i odbywały się w niej conventus juridici. Kwitnącego jej stanu dowodzą ruiny wielkiego teatru o 35-u wokół biegnących rzędach siedzeń dla widzów. Za cesarstwa By-zantyjskiego należała K. do t h e m a t u (ob.) T r a-k e s i o n, była stolicą biskupa. W Wiekach Średnich zburzyło ją nowe trzęsienie ziemi, zostawiając tylko dziś jeszcze w okolicy tureckiego C h o r-zumu widoczne zwaliska.

Dr .J 1>.

kii.

Dr J. D

Wszystko, co po dawnem życiu zostało, rozpoznawali, począwszy od r. 1836: Danieli, C h. Fellows, F orbes, Schönborn, S p att.—Kieperts „Lehrb.d. alten Geographie“ (Berlin 1878).

Kichanie (łaciń. Stemutatio s. sternuta-mentum), objaw znany powszechnie; jest to odruch kurczowy mięśni oddechowych, zwłaszcza przepony (ob.), powstający zwykle wskutek podrażnienia nerwów czucia, kończących się w błonie śluzowej nosa (por. N o s). Podrażnienie to, przedostawszy się szybko do mózgu, udziela się stamtąd nerwom ruchowym mięśni'oddechowych (por. Oddychanie) i wywołuje wtedy K., odbywające się w sposób następujący: rozpoczyna się zawsze od wdechu głębokiego, podczas którego często bardzo głowa mimowolnie pochylona bywa ku tyłowi, po chwilce krótkiej następuje wydech krótki, wybuchowy, bardzo silny, przyczein powietrze z płuc wypchnięte bywa z hukiem pewnym, albo przez sam nos, albo też równocześnie i przez usta, zwłaszcza wtedy, jeżeli nos jest zapchany. Powietrze, wydobywając się naze-wnątrz, z siłą taką porywa też zwykle ze sobą śluz nagromadzony w nosie lub plwocinę z ust; równocześnie głowa pochyla się ku przodowi mniej lub więcej. Kichnięcie bywa albo jednorazowe (najczęściej), albo też czasem powtarza się raz po raz kilkakrotnie, co zależy od podrażnienia mniejszego lub większego błony śluzowej nosa.—Powodem najzwyklejszym K-a, pomijając wpływy przypadkowe, jest nieżyt (ob.) nosa, ale wywołać je może w każdej chwili podrażnienie jakiekolwiek, bądź mechaniczne, bądź chemiczne; u bardzo wielu ludzi światło jaskrawe, padające nagle na oczy, tak samo K. wywołać może. Powstaje też czasami z przyczyn wewnętrznych, nerwowo - mózgowych, nie-dających się określić bliżej, mianowicie u histery-czek (por. Hi ster y a), dostających czasem ni stąd, ni zowąd napadów K-a kurczowego, powtarzającego się bez przerwy po kilka do kilkudziesięciu razy; stan taki, bardzo przykry i męczący, nazywany bywa Kichawicą (niern. Nieskrampf). — Życzenie pomyślności lub zdrowia dobrego osobie kichającej jest zwyczajem prastarym, rozpowszechnionym nieomal po całej kuli ziemskiej, jak tego dowiódł Ty lor („Anfänge der

! Kultur”, przekład z ang. Lipsk 1873). Dziś wszakże obyczaj ten wychodzi coraz więcej z użycia, przynajmniej w Europie, gdzie tylko jeszcze staruszkowie i lud prosty o nim pamiętają.—Skąd się mógł wziąć zwyczaj tak dawny i tak rozpowszechniony szeroko, powiedzieć na pewne nie sposób. Zdanie, że zaczęto sobie zdrowia życzyć po kichnięciu, jakoby podczas moru jakiegoś, panującego niewiadomo gdzie i kiedy, a mającego się tern odznaczać, że objawem pierwszym zdrowia powracającego było K., jest wymysłem czczym. Prędzej przypuścić wolno, iż wstrząśnienie owo, przychodzące niespodzianie, a zwykle tak silne, że mu się oprzeć niepodobna, uchodzić mogło za powstające pod wpływem bezpośrednim bóstwa lub ducha jakiego, że było wróżbą (omen), której nadać było można obrót pomyślny, wypowiadając życzenie jakie stosowne. To jest jeszcze najprawdopodobniejsze, a znajduje też poparcie w Odyssei (pieśń XVII, w. 541), gdzie wyraźnie wymienione jest jako znak pomyślny.

Kichawce, albo leki na kichanie (Me-dicamenta ptarmica s. errhina s. sternutatoria), są to środki pobudzające do kichania (ob.), dawniej często, obecnie już rzadko kiedy, w lecznictwie przepisywane, ale mające wciąż jeszcze zwolenników licznych, nietylko wśród ludu, ale nawet u ogółu wykształceńszego i oś-wieceńszego, i dlatego też stosowane bywają nieraz przeciwko bólom i zawrotom głowy, oraz by usunąć zapchanie nosa dotkniętego nieżytem (ob.); ale w razie tym raczej są szkodliwe niż pomocne, gdyż drażnią tylko więcej jeszcze błonę śluzową już i tak podrażnioną.— Do K-ów ludowych należą: taba-k a, ziele krwawnik (Achillea atrata, mille folium i vulgare), ożanka kocia (Teuer/, urn Mar urn), majeranek ( Origanum Majorant), oraz proszki rozmaite, zawierające najczęściej ciernie mik (Helleborus). Lekarze dziś już rzeczy tych przepisywać nie zwy-Wywołanie kichania może stać się zbawiennem w razie śmierci pozornej, np. u topielców, zaczadzonych, uduszonych, nazbyt głęboko uśpionych chloroformem i t. p., ponieważ sprawia wstrząśnienie całego ustroju, a działa szczególnie ożywczo na oddech; w razach takich nie stosuje się jednak nigdy K-ów jakichkolwiek, lecz drażni się mechanicznie błonę śluzową nosa za pomocą piórka, lub czegoś podobnego, albo też wprowadza się do nozdrzy kawałki waty napojone amoniakiem gryzącym (Liquor Ammonii eaustici), który drażni bardzo silnie błonę śluzową i wywołuje prędko kichnięcie.

Kichawica, oh. Kichanie.

Kichawiec (Achillea Ptarmica), ob. Krwa w-n i k.

Kiciński Pius, szef gabinetu Stanisława Augusta, poseł na sejm czteroletni (* 5 maja

bo w moment nadejścia kresy, gdy mię mocno pilnowano, musiałem uciec niby-to na spacer, żeby uniknąć pokazania listu pańskiego in extenso jak do mnie przyszedł”. Projekt kupna pałacu dla ambasadora znalazł i u K-go poparcie. Zdaniem jego, „gdyby potrzeba było z parę tysięcy czerwonych złotych na ochludzenie tego domu wewnątrz i powierz-• chu, tedy zastąpić ten wydatek” z kasy króla „byłoby prezentem politycznym dla ambasadora, tak nam dziś potrzebnego i usłużnego”. Na sejm czteroletni K. został obrany posłem z ziemi Liwskiej, z instrukcyą wystąpienia przeciw-ko „pobocznej influencyi do trybunałów i sądów“.

1752 w Sławkowie — f 23 kwietnia 1828 roku w Warszawie), syn Michała i Franciszki z Rylskich. Po otrzymaniu starannego wychowania domowego i ukończeniu szkół w Krakowie, zalecony przez Mokronowskiego, marszałka, i Cieciszowskiego, sekretarza sejmowego, świadków jego pracy w kancelaryi sejmowej, przyjęty (1776) do gabinetu królewskiego, używany był jako sekretarz przy Ogrodzkim, ówczesnym „rządcy gabinetu”. Trudnił się wtedy sporządzaniem minut listów ceremonialnych łacińskich do obcych dworów, tłó-maczeniem i układaniem not w języku francuskim. W r. 1778 sporządził dyaryusz sejmu t. r., przeznaczony dla informacyi ministrów polskich przy dworach zagranicznych. Po śmierci Ogrodzkiego, który był zarazem regentem kancelaryi królewskiej i sekretarzem departamentu interesów cudzoziemskich, nastąpił rozdział tych funkcyj między Mniszcha i Cieciszowskiego. Drugi z nich objął wyłącznie zarząd kancelaryi, K. zaś pracował nadal pod jego zwierzchnictwem jako sekretarz (od 19 maja 1780 r.). Podczas sejmu 1782 r. z rozkazu królewskiego pełnił obowiązki sekretarza sejmowego i przygotował do druku dyaryusz tego sejmu. W grudniu tegoż roku ożenił się z Franciszką Cieciszowską, podkomorzanką liwską; prosił króla o umieszczenie go w Zamku; ponieważ jednak w tym względzie zaszły pewne trudności, więc otrzymał tylko podwyższenie pensyi o 40 ezfer. zł. miesięcznie, którą pobierał odtąd aż do powstania Kościuszki w wysokości 14 630 złp. rocznie. W r. 1784 został „pierwszym sekretarzem królewskim“, posłował na sejm grodzieński, a od r. 1785 król tytułuje j go szefem gabinetu. Pracował też K. po-daw- j nemu w kamerze, choć prosił króla o uwolnienie go od tych obowiązków. W pierwszym roku szefostwa złożył królowi obszerny raport o pracach gabinetowych i uwagi względem osób pracujących w gabinecie, proponując pewne zmiany w jego urządzeniu i rozszerzenie jego działalności. W czasie zjazdu kaniowskiego (1787) K., posiadający już wielkie zaufanie króla, pozostał w Warszawie celem utrzymywania korrespondencyi z królem przez rozstawione kresy z pułku ułańskiego. Listy, przychodzące do Warszawy pod adresem króla, miał rozkaz odpieczętowywać, oryginały zatrzymywać, a wyciągi z nich posyłać do Kaniowa. Tak samo miał postępować z listami królewskiemi, których treść miał kommunikować księciu - prymasowi. Stąd powstała obszerna korrespondencya między królem i K-m, zachowana w Muzeum książąt Czartoryskich w Krakowie, ogłoszona w wyjątkach przez Kalinkę. Listy królewskie przeznaczone były w całości dla prymasa, kommunikowanie ich innym osobom niezawsze było pożądane, i K. nieraz musiał używać wybiegów, ażeby zręcznie ukryć niektóre ustępy nawet przed najbliższą rodziną

Stanisława Augusta. „Odbierzesz W. K. M. dziś razem od księcia expodkomorzego (Kazimierza Poniatowskiego) i skargę na mnie i usprawiedliwienie — pisze do króla dnia 15-go maja 1787 r.

Wystąpił wdęc z odpowiednim głosem

W*

i®

taft

Fig. 70. Kiciński Pius.

i wnioskiem w dniu 5 czerwca 1789 r. Z całą gwałtownością wr świetnej mowie uderzył na „instąncye ustne i listowne, które krzywdzą sędziów, strony, samych protektorów i całą publiczność“, i domagał się rozpatrzenia wniosku jak „zabezpieczyć od influencyi i gwałtów obrady te, na których sędziów obieramy, aby można mieć zawsze na tych urzędach osoby godne i od obywatelstwa powszechnie żądane“, i jak „upewnić zupełną dla sędziów niepodległość, tylko Bogu i prawu“. W dalszych latach obrad sejmowych, oprócz świetnej, jędrnej, dobitnej i śmiałej wymowy, która go postawiła w rzędzie pierwszorzędnych mówców sejmu czteroletniego, ujawnił K. gruntowne wykształcenie, oraz nieugiętość i prawość charakteru. Nieraz głosował wbrew zdaniu króla, a gdy mu to Stanisław August wymawiał, odpowiadał: „trzymam się instrukcyi i przekonania me-

go, i, qua poseł, innego prawidła mieć nie mogę. prawa o urządzeniu królewszczyzn przez sprze-We wszystkich innych rzeczach wiernie powolnym będę W. K. Mci, ale, jeżeli miałbym być przynaglony o wolność zdania mego poselskiego, gotów jestem prędzej zostać oddalonym z blizkich usług W. K. Mci“. Wbrew zdaniu króla wypowiedział się (6 września 1790) też w dyskusyi nad wnioskiem o nierozdzielności krajów Rzeczypospolitej z powodu projektów zamiany Gdańska i Torunia. Przypominając bolesne czasy 1772 r. i upatrując trwające w tym samym kierunku tendencye ościenne, dopominał się w imię sprawiedliwości i godności zawarowania prawem kardynalnem „bezpieczeństwa całości pozostałej reszty krajów Rzeczypospolitej“. W kilka dni potem ( 13-go września) jego głosowi, pełnemu siły i ognia i graniczącej z sarkazmem ironii, zwróconej przeciwko możno władcom, a ujmującej drobną szlachtę, bronił prerogatyw tronu w rozdawnictwie wakansów. K. zniweczył całkowicie wrażenie wywołane mową Sew. Potockiego i sprowadził jednomyślną uchwałę: że „stany sejmujące... szalunek krzeseł senatorskich i ministe-ryów podług paktów konwentów królowi... aż do jego śmierci przywracają“. Mowę tę, pomimo prośby króla, aby nie była drukowaną,

daż starostw (d. 10 paźdź. i 12 grud. 1791 roku). W końcu, 27 stycznia 1792, z całą mocą ironii a nawet sarkazmu uderzył raz jeszcze na anarchię panów, obrońców Potockiego i Rzewuskiego, z powodu zbliżającego się terminu trzymiesięcznego, wyznaczonego obu tym buntownikom do powrotu i wykonania przysięgi na konstytucyę. Dnia 1 lipca 1792 r. K. złożył królowi prośbę o pozwolenie wyjazdu z żoną i dziećmi. Król wtedy wymógł na nim, że zostawi rodzinę w Warszawie pod jego opieką, a w każdym razie sam wstrzyma się z wyjazdem do czasu powrotu kuryera z Petersburga. Przed przystąpieniem jednak króla do konfe-deracyi targowickiej K. już wyjechał (19 lipca), nie porzucając wszakże ostatecznie swego stanowiska szefa gabinetu. O miejscu swego pobytu miał zawiadamiać króla i być gotowym do powrotu na jego wezwanie. Chciał się wtedy zrzec nadanej mu niedawno kasztelanii Połanieckiej, król atoli prośby tej nie przyjął. K. przebywał odtąd blizko przez rok w Szumlańszczyźnie w domu Deszertów, lecz, pomimo przyjaźni, jakiej od nich doznawał, skarżył się na smutek, zwiększony złym stanem zdrowia i „biedą teraźniejszą“. W początkach 1793 r., wezwany przez króla, zgodził się na powrót do Warszawy, ofiarując królowi swą pracę, ale pod warunkiem, że zachowa zupełnie charakter prywatny, bo „publiczną osobą“ w tych zmienionych warunkach być już nie może. W roku 1794 schronił się do Galicyi. W roku 1797, zrujnowany majątkowo wskutek upadku Prota Potockiego, zwracał się do Stanisława Augusta, bawiącego w Petersburgu, z prośbą o pomoc. Dopiero w roku 1817 powrócił do służby publicznej; mianowany senatorem-kasztelanein Królestwa Polskiego, zasiadał w Sądzie Najwyższej Ins^ancyi, bądź z kolei, w Senacie losem oznaczanej, bądź w zastępstwie innych senatorów, na kadencyę własną zjechać niemogących. Na tern stanowisku zmarł w Warszawie, pozostawiwszy po sobie, jak twierdzi Wójcicki, „wielkie zbiory notât, pamiętników i papierów, gromadzonych przez cały ciąg życia“.

„Cmentarz Powązkowski“ (Warszawa 1856, t. II str. 188); St. Dołęga-Cieszkowski „Senatorowie i dygnitarze Ks. Warsz. i Król. Kongr.“ (Warszawa 1896); Kalinka „Sejm Czeroletni“ księga V (Kraków 1896); tenże „Ostatnie lata panowania St. Augusta“ (korrespondencya króla z K-m, 1787 r.); Wł. Smoleński „Ostatni Rok Sejmu Wielkiego“. Mowy K-ego ogłoszone drukiem w Warszawie: 5 czerwca 1789, 1, 6 i 13 września 1790 r., 17 i 21 lutego, 24 marca, 3 maja, 10 paźdź., 12 grudnia 1791 r., 27 stycznia 1792 r. (b. m. i r.). Papiery po K-im—w jednej z większych bibliotek prywatnych.

Kiciński Bruno (* 1796 — f 1844), syn

K. wydał w osobnej broszurze, tłómacząc się przed królem, że prośby uwzględnić nie mógł.

Również dzięki jego wymowie w d. 17 i 21 marca 1791 r. zniesiono wadliwy, krępujący porządek sejmowania, narzucony w r. 1768. „Nie widzę“

— rzekł—„dla Rzeczypospolitej większego niebezpieczeństwa, nfe upatruję pewniejszej zguby, jak w zachowaniu tej nieszczęśliwej formy sejmowania, którą nam rok 1768 przepisał.

Rozumiecież, że się na co przyda skasowanie gwarancyi, otoczenie granic stutysięcznem wojskiem, sam nawet alians z królem pruskim?...

K. Wł. Wójcicki

J. B.

Bóg wszechmocny, który chciał mnie dziś mieć narzędziem, abym wam tę prawdę ze śmiałością, godną Polaka i posła, jasno wystawił, natchnie zapewne wszystkich sejmujących tym samym duchem, byście do reszty zrzucili to jarzmo, które was dotąd w nieczynności trzyma“. O mowie tej król tak się odzywał: „Pan Bóg natchnął, że nad wszelkie spodziewanie odrazu, bez deliberacyi ani sprzeciwiania, ugodzono podany od K-go projekt“. Z odwagą występował (d. 24 marca 1791 r.) jako członek deputacyi do poprawy rządu przeciwko obowiązującym instrukcyoin sejmikowym, dowodząc, że poseł od chwili, gdy dowiódł prawności swego wyboru, przestaje być posłem od części kraju: jest reprezentantem całego narodu, a jedynem jego prawidłem — szczęśliwość publiczna. Bolesnym obrazem przeszłości i przestrogami na przyszłość rozbrzmiewał głos jego w dniu 3 maja 1791 r., kiedy nawoływał sejm do przyjęcia ustawy rządowej. Gruntownością wywodów, opartych na dokładnem zapoznaniu się wielce zasłużonego Piusa K-go (ob.), publi-z projektem Ossowskiego, wywalczał przyjęcie cysta, tłómacz utworów poetyckich w różnych

za-

ny.

z której rozta-z. N,

lir.

r. Chm.

językach; urodził się w Galicyi, kształcił się naprzód w Theresianum w Wiedniu, a potem u pijarów w Warszawie. Wiele skorzystał pod względem umysłowym, obcując z krewnym swoim, znakomitym później historykiem, Joachimem Lelewelem. Pierwszą jego, młodzieńczą jeszcze, pracą był przekład „Batrachomyomachii“, przypisywanej Homerowi, wydany we Lwowie 1815 roku. Osiedla się zaraz potem K. w Warszawie i rozpoczyna bardzo ruchliwą działalność publicystyczną, mając własną drukarnię. Zazwyczaj zakładał jakieś pismo, wydawał czas jakiś, a potem odstępował komu innemu. W r. 1816 ogłaszał „Pamiętnik zagraniczny, naukowy, historyczny i polityczny“, ale go urwał na pierwszym kwartale. W roku 1817 zaczął wydawać „Tygodnik Warszawski“ (do spółki z Józefem Bryk-czyńskim), zamieniony następnie na „Tygodnik polski i zagraniczny“, organ młodych literatów, który od roku 1820 przybrał miano „Wanda“ i wychodził do końca r. 1822 pod spółredakcyą Ksawerego Godebskiego. W roku 1819 K. założył „Gazetę codzienną, narodową i obcą“ (wraz z Teodorem Morawskim), jako organ oppozycyi parlamentarnej, gdy zaś ją musiał zwinąć, wyda-wał dalszy jej ciąg w formie książkowej p. t. „Kronika“ (11 zeszytów); następnie założył znów pismo peryodyczne p. t. „Orzeł biały“ (r. 1819 i 1820, razem 9 tomików). Od r. 1821 wydawał pisemko brukowe, istniejące do dziś-dnia (oczywiście w kształcie i duchu zmienionym) p. t. „Kuryer Warszawski“, lecz je niebawem odstąpił aktorowi Dmuszewskiemu, który potrafił gazetkę rozpowszechnić. Wreszcie w r. 1822 K. wskrzesił wydawnictwo „Pamiętnika zagranicznego“, ale zamknął je w środku roku na JV« 24. Ożeniwszy się, osiadł na wsi, oddał się gospodarstwu, ale zajęć literackich nie porzucił. Mianowicie dokończył dawniej rozpoczętego przekładu „Przemian“ Owidyusza i wydał go wraz z tekstem oryginalnym obok i obfitemi objaśnieniami w Warszawie r. 1825—6 w trzech tomach. Było to u nas trzecie zrzędu tłómaczenie tego poematu, błyszczącego fantazyą, jak żaden inny utwór łaciński, do czytania łatwe, zrozumiałe, wierszem gładkim, choć nieco wodnistym dokonane. Z innych przekładów Kicińskiego warto zanotować: „Maryę Stuart“ Schillera, „Wybór poezyj“ Wiktora Hugo i „Antologię grecką“. Oryginalnie utworzył poemat w dwu pieśniach p. t. „Kobiety“ i kilkanaście pieśni okolicznościowych, mianowicie w r. 1831. Przed śmiercią, która nastąpiła w Ojrzeniu, w Płockiem, zdążył jeszcze ogłosić w 8-iu tomikach, ładnie wydanych, swoje „Poezye, częścią przekładane, częścią oryginalne“ (Warszawa 1840—43). Jako poeta oryginalny nie ma K. znaczenia, lecz jako publicysta i tłómacz położył niewątpliwe ważne sługi w piśmiennictwie naszem. Językiem wła-dał swobodnie i poprawnie; wiersz jego nie ma wprawdzie siły, ale jest potoczysty i dźwięcz-

J\ Chm.

Kicka Natalia, z domu Bisping, wdowa po Ludwiku K-m, generale wojsk polskich (ob.) (* 1801 r. w Wilnie—f 1888 w Warszawie). Według „Enc. Org.“ mniejszej, nowego wydania, ma być autorką pism: „Pamiętniki historyczne z rozmaitych zbiorów“, „Jaszczów pod względem archeologicznym“ i „Groby megalityczne w Żurawicach“. Dwie ostatnie prace mogły być umieszczone w odpowiednim zbiorze; tytułu „Pamiętników“ Estreicher wcale nie podaje, prawdopodobnie zatem spoczywają w rę-kopiśmie. Według czasopism współczesnych śmierci K. niezależnie od nich zostawiła pamiętniki z własnych wrażeń i przygód. Była to kobieta światła, nawet wykształcona; popierała literaturę i sztukę, zgromadzała u siebie towarzystwo żyjąco umysłowo, zbierała obrazy i ryciny i rzetelnej wartości zbiór ich po sobie zostawiła.

Kickelhahn (G i c k e 1 h a h n), jedna z najwyższych gór (861 m.) w Lesie Turyngeńskim, w wielkiem księstwie Sasko-Weimarskiem, na południo-zachód od Ilmenau; na szczycie zbudowana wieża, wysoka na 24 m cza się piękny widok.

Kickham Karol Józef, publicysta irlandzki (* 1826 w Mullinahone—f 21 sierpnia 1882 pod Dublinem). Czynny i gorliwy, jawnie działający jako rewolucyonista, członek najwyższej rady wykonawczej Ligi Narodowej, współpracow-niki pisma „Irish People“, aresztowany w Du-bline 11 listopada 1865 r. i skazany na 14 lat ciężkich robót. Jego przyjaciele, polityczni zaliczyli go do liczby męczenników. Zostały po niin: „Poems Sketches and narratives illustrative of Irish life“ (1870); „Sally Cavanagh“ (1869), no-wella, napisana w więzieniu; „The Homes of Tipperary“ (1879); „For the Old Land“ (1886) i inne.

Kicki Wojciech (w. XVI-XVII), publicysta, rodem z Rusi; mieszkał w Gródku Rędzi-chowym, skąd podpisał przemowę wierszowaną do ważnej broszury swojej p. t. „Dyalog o obronie Ukrainy i Pobudka z przestrogą dla zapobieżenia inkursyom tatarskim“ (Dobromil 1615). Występują tu „persony“: Szlachcic, Ukraina, Żołnierz, Satyr. Ukraina przemawia wierszem, narzekając na swmją niedolę. Satyr robi uwagę, że powmdem jest rozpustny żołnierz, zbytki i nierząd. W epilogu (wierszowanym) usprawiedliwia się autor miłością ojczyzny, że „śmiał przymó-wić panom braciom“. Druga broszura K-go jest treści teologiczno-kościelnej: „Zwierciadło Imć Panom tak duchownym, jako i świeckim, w greckiej wierze będącym, ze strony kalendarza, także o zwierzchności papieskiej, nowm wydane“ (Kraków 1630).-Por.: Maciejowskiego „Piśmiennictwa polskie“ t. III, 608 i Jochera „Obraz“ III, 558.

Kicki Ludwik, generał polski (* 1790 r. — f 26 maja 1831 r.), syn Onufrego, koniuszego króla Stanisławm Augusta i późniejszego

J. 13.

seiiatora-wojewody za Księstwa Warszawskie- cryptogamique des Flandres“ (Gandawa 1867, go. Wychowywał się w Warszawie pod okiem 2 tomy), ojca. Służbę wojskową rozpoczął w r. 1807, wkrótce został adjutantem Aleks. Rożnieckie-go. W r. 1809 odznaczył się pod Raszynem i pod Sandomierzem; mianowany następnie pułkownikiem sztabu geueralnego, otrzymał krzyż virtuti militari i został adjutantem ks. Józefa Poniatowskiego. W r. 1812 okazał niepospolite męstwo pod Smoleńskiem, Moskwą i nad Berezyną. W bitwie pod Lipskiem ciężko ranny spadł z konia i dostał się do niewoli. Po utworzeniu Królestwa Kongresowego wszedł do armii polskiej w stopniu podpułkownika strzelców konnych gwardyi, jako pułkownik. Przez czas jakiś był adjutantem W. Ks. Konstantego, rokiem życia został wicekrólem Se-czu-en’u, a

wkrótce potem, w r. 1830—1, wicekrólem Czy-li. W r. 1841 zjechał się przy ujściu rzeki Pei-ho z admirałem Elliotem, który przybył z żądaniem wynagrodzenia szkód, jakie wyrządziły kupcom angielskim władze Kantonu. Aby K. mógł swobodniej prowadzić układy z pełnomocnikami obcymi, cesarz zamianował go wicekrólem obu prowincyj Kuang, na miejsce Lin-Tso-Siu. W początkach roku 1842 K. zawarł układ, na podstawie którego Chiny odstępowały wyspę Hong-Kong Anglii, płaciły jej zaraz 6 milionów dolarów; handel wreszcie miał się rozpocząć zaraz w Kantonie. Ustępstwa te wydały się dworowi pekińskiemu wygórowanemi, a nie przewidywał on, iż w kilka miesięcy później zmuszonym będzie przyjąć warunki jeszcze uciążliwsze. K-a zdegradowano i okutego w kajdany wysłano do stolicy. W roku 1843 wrócił do łaski i został mianowany dowódcą garnizonu w Jehol. Od tego czasu K. nie grał już żadnej roli politycznej. — „Gr. Enc.“ Lam.

Kiczka, herb polski, ob. Kie tli cz I. Kidanowie, ob. Ki tanowie.

Kidaris, czapka królów perskich, ob. C i -

z. z.

z. N.

f około 1531). Wstą-

Od roku jednak 1820 stosunek jego do naczelnego wodza stopniowo ulegał nadwerężeniu, aż wreszcie K. wyszedł ze służby czynnej. Do powstania listopadowego przystąpił zaraz w pierwszej chwili wybuchu i otrzymał pułk 5-y strzelców konnych w 2-ej dywizyi gen. Tomickiego. On-to namawiał pułk .Szembeka, stojącego w Błoniu, aby, nie czekając na powrót dowódcy, połączył się z resztą wojsk polskich w Warszawie. Wraz z podpułkownikiem Chrzanowskim starał się skłonić Chłopickiego do zajęcia Modlina, na co ten zgodził się dopiero wtedy, gdy W. Ks. Konstanty postanowił opuścić Królestwo. Delegowany wraz z Władysławem Zamoyskim do objęcia twierdzy modlińskiej, K. zajął ją bez wystrzału, wymógłszy na pułkowniku polskim, dowodzącym załogą polsko-rossyjską Modlina, wydanie twierdzy. K., w pierwszych dniach lutego (1831) na przedstawienie rządu narodowego mianowany generałem dywizyi, objął dowództwo lewego brzegu Wisły. D. 25 lutego w bitwie grochowskiej, prowadząc do boju brygadę jazdy, rozbił rossyjski pułk kirasyerów. Odznaczył się walecznością pod Dembem Wielkiem (dnia 31 marca), pod Iganiami (dnia 10 kwietnia); w końcu poległ od kuli armatniej w morderczej bitwie pod Ostrołęką (dnia 26-go maja 1831 roku) po dzielnem kilkakrotnem, choć bez-skutecznem, atakowaniu całą brygadą ułanów piechoty rossyjskiej. -Józef Straszewicz „Polacy i Polki, uczestnicy rewolucyi 1830/1 r.“ (wyd. włoskie) t. II str. 285 — 290; S. Borzykowski „Historya Powstania Listopadowego“ t. I, II, III; Mierosławski; Puzyrewski; Callier.

Kickx Jan, botanik belgijski (* w r. 1775 w Brukselli — f w r. 1831); był profesorem botaniki w uniwersytecie brukselskim i członkiem akademii belgijskiej. Badał florę belgijską i wydał w tej kwestyi dzieło „Flora Bru-xellensis“ (Brukselła 1812). — Syn jego, Jan, (* 1803 — f 1864), był także prof. botaniki w Brukselli, a później w Gandawie. Zasłużył się nauce pracami nad roślinami skrytopłciowe-mi belgijskiemi i wydaniem dzieł: „Recherches pour servir à la flore cryptogamique des Flandres“ (Bruksella 1841 — 55, 5 t.) i „Flore

z. z.

Kickxia BL, Tasiemcza, rodzaj roślin z rodziny Toinowatych (Apocijnaceae) obejmuje drzewa wysokie z liśćmi pojedyńczemi, naprzemian-ległemi, kwiatami zielonkawemi lub żółtawemi; owoc—torebka, nasiona cienkie, wrzecionowate, opatrzone puszystemi włoskami. Gatunek K. ar-borea BI. rośnie na Jawie, K. af/icana Benth. w zachodniej Afryce, K. elastica Preuss (ofan-tum) w połudn. Kamerunie. To ostatnie drzewo dostarcza soku mlecznego, z którego wyrabiają wyborowy kauczuk. W ostatnich czasach założono plantacye sztuczne tego drzewa.

Ki-Czan, mąż stanu chiński. Przed 40-ym

Il r.

daris.

Kidderminster, miasto w angielskiem hrabstwie Worcester, przy kolei żelaznej Stafford-Worcester, nad rzeką Stour, niedaleko od uścia jej do Severnu; liczy 24 692 mieszkańców (1901 r.); szkoła klasyczna, ateneum, katedra gotycka z pomnikami, sala zgromadzeń i słynny wyrób kobierców; warsztaty tkackie wełniane.

Kidderminster lub Kedermyster Ryszard, historyk i teolog angielski (* 1460 w hrabstwie Gloucester piwszy do zakonu Benedyktynów, został profesorem w kolegium Gloucester w Oxfordzie, następnie opatem klasztoru w Winchcombe (1487). W r. 1512 Henryk VIII wysłał go, jako posiadającego wielki dar wymowy, na sobór laterański, zwołany przez papieża Juliusza IL K. brał udział w sporach religijnych Anglii; w r. 1515 wygłosił w Kościele św. Pawła w Londynie mowę, która miała wielki rozgłos. Pozostawił: „Tractatus contra doctrinam M. Lutheri“ (1521);

jaknaj większych nakładach, choćby kosztem innych wydziałów służby państwowej. Śmierć przecięła to nowe pasmo energii. Umierał podczas wybuchającego powstania w Satsumie. -— De la Mazelière „Essai sur l’histoire du Japon“ (Paryż 1899); Lanman C. „The leading men of Japan“ (Boston 1886); Black J. R. Young Japan; Yokohama and Yeddo“ (Jokohama 1880—1, 2 t.).    *

„A Compendium of the Rule of St. Benedikt“. Księgozbiór Bodleya w Oxfordzie posiada ważny rękopis K-a, zawierający życiorys św. Patryka oraz historyę klasztoru w Winchcombe. Hr-Kiddusz, nazwa modlitwy hebrajskiej, recytowanej w wieczory sobotnie i świąteczne. Słowo to pochodzi od pierwiastka kddsz = „święcić“ oznacza więc święcenie. Treść tej modlitwy to uwydatnienie jak ważną jest sobota lub święto i na jaką pamiątkę zostały ustanowione, przyczem inna jest formuła dla soboty, a inna dla świąt. Bywa ona zwykle recytowana nad kielichem wina; z początku odmawiano ją tylko w domu, przy stole, przed rozpoczęciem uczty sobotniej, ewentualnie świątecznej, potem zaś rozpowszechnił się zwyczaj recytowania jej i w synagodze pod koniec modlitwy wieczornej. Zwyczaj ten ustalił się atoli tylko w rytuale Żydów niemiecko - polskich, ale nie wschodnio - hiszpańskich.

Kidren, Kîdron, potok i dolina w Palestynie, ob. Ce dr on.

z. N.

Kidwelly, miasto w angielskiem hrabstwie Wallii, na południe od Caermarthen, przy uściu rzeki Gwendraeth do zatoki Caermarthen. Przystań. Handel cyną i żelazem.

Kie, niezamieszczone pod tą zgłoską, zwłaszcza nazwiska i nazwy skandynawskie, znajdują się pod Kje.

Kieca, ob. Kiecza.

Dr. S. F.

lenie ordynarniejszych dywanów wschodnich

f 27 maja 1877 r.

r Kiecza, kie ca. Według A. Muchlińskiego Zido Takajoszy (-yoshi), japoński patryo- („Zródłosłownik“) wyraz pochodzenia tureckie-ta-polityk (* 1830 r. w Higo w prow. Czoszyu go (kecze), używany niegdyś u nas na okreś-[Nagato] na Nipponie

Kiedrich, wieś w pruskiej regencyi Wiesba-deńskiej, w powiecie Rheingau. Młyny, uprawa

Z.N.

Kiejdany, łac. Cajodunum, miasto nad Nie-wiażą w pow. Kowieńskim, w gub. tejże nazwy, w dyecezyi Telszewskiej, dawniej w księstwie Żmudzkiem, o 48 wiorst od Kowna na północ, przy drodze żelaz. Libawo-Romneńskiej, pomiędzy Koszedarami a Radziwilliszkami. Ludność katolicka, prawosławna i protestancka obu głównych wyznań. Każde wyznanie ma w K-cli swoją parafię, katolickie i jaśwoińską, sięgającą w obręb K-n. Wiernych w parafiach katolickich jest przeszło 6 000, w prawosławnej przeszło 500, w ewang.-augs-burskiej i ewangielicko-reformowanej — 2 000. Mieszkańców wszystkich w r. 1897 naliczono 9120. Kościoły katolickie dwa: św. Jerzego z XV w., parafialny, murowany na wysokiem wzgórzu, i św. Józefa, filialny, drewniany, z r. 1704; nadto kaplica cmentarna Czapskich z r. 1845. Cerkwie dwie; murowany zbór ewan-gielicki z r. 1626, składnej budowy, z grobami Radziwiłłów (w r. 1657 pochowano w nich Janusza R-a). Ludność przemysłowa i handlowa; Żydzi nieliczni.

W końcu XIV w. powstała w miejscowości dzisiejszych K-n osada rybacka, nazwana Kei-d an gen, Kai dangen od miejscowości inflanckiej, z której wyszedł był założyciel. Przed Grunwaldem jeszcze Krzyżacy wznieśli tu koś-

w Kioto). Ze szlacheckiego rodu (samurai), był zwłaszcza tatarskich, der, kołder i t. p. Znają synem lekarza. Młodość miał — jak mówi hi- go również i „Vol. Legum“ w XVII w. jako storyk Japonii—cygańską. Włóczył się po kra- nazwę wyrobów pilśniowych, wprowadzonych do ju, szukając ludzi i losu, cierpiał biedę, opę- kraju. Podobny wyraz kie ca, kiecka jest dzał się jej, roznosząc listy i posyłki, obsługując od powyższego niezależnym i należy do czy-dżyhryksze; zrazu w Jeddo, potem w Osace stego słownictwa polskiego, trzymał szkołę białej broni; wróciwszy wreszcie do miasta rodzinnego, został żołnierzem, z żołnierza oficerem w wojsku swej pro win- wina. cyi. Pierwszą szkołę w rzeczy publicznej dał mu zatarg Japonii ze Stanami Zjednocz. (1854).

dwię, kiejdańską

K. mają zajmujące dzieje.

Przy niepospolitych zdolnościach, w czasach przygotowującego się przewrotu, którego potrzebę wyznawał a rzeczywistość przeczuwał, K. szybko zyskał rozgłos i wpływ, wyrobił sobie otoczenie własne, i stał się czynną już siłą przy strącaniu szogunatu (1867 — 8). Posiadłszy zaufanie młodego reformatora, wszedł do jego rady tajnej i tak był sprawie jego oddanym, że nazywano go „głową i piórem rewo-lucyi“. W r. 1872 — 3 uczestniczył w wielkiem poselstwie do Ameryki i Europy. W r. 1873 został ministrem bez teki (sang/) i wkrótce stał się jednym z najbardziej wpływowych członków gabinetu. Huber w swej „Reise um d. Welt“ uważa go za indywidualność wyższej miary, a, zestawiając z Okubą (ob.), nazywa jednym z dwu wielkich geniuszów rewolucyi japońskiej—jej pisarzem i mówcą. Zapalony do postępu, pełen wiary w człowieka i w tłum, kochający ojczyznę, nietylko dzisiejszą, ale i przyszłą, K. był przecież dość trzeźwym, aby o-strzegać przed zbytnią rączością i potępiać niezdrowe apetyty i lekką mądrość nieopatrznego nowatorstwa. Przywiązany do ludu, sam sprawiający wrażenie człowieka z ludu, bronił go w rządzie od przeciążenia, a gdy w r. 1876 z rządu wyszedł, w umyślnem czasopiśmie do- ciół (św. Jerzego) i prawdopodobnie zameczek pominął się dla niego rzetelnej oświaty przy obronny. Pod panowaniem litewskiem K. były

Wielki pożar w r. 1684, na-

1>. Chm.

wielko-książęcemi; wspomina o nich Długosz. W końcu XV w., na mocy nadania Kazimierza Jagieł., posiedli K. Kiszkowie, zbudowali sobie w nich rezy-dencyę i posiadali je wraz z dobrami ziemskiemi aż do środka XVI w. Wtedy, przez małżeństwo z Kiszkówną połowa majątku dostała się Radziwiłłom birżańskim. W r. 1560 Mikołaj Rudy oddał kościół katolicki kalwinom, którzy już przedtem mieli swój zbór pierwotny, a później i drugi — przy zamku. Dzięki roztropnym nadaniom (r. 1590 — Zygm. III) K. zaludniły się, głównie na pocz. XVII w., Szkotami, uciekającymi przed Jakóbem I. Ci zaprowadzili w K-ch rękodzieła, z których jeszcze w XVIII w. miasto słynęło, przynajmniej na Litwie. W r. 1614 Krzysztof Radziwiłł skupił resztę całości kiejdańskiej. W r. 1625 założył przy zborze kalwińskim szkołę, która przetrwała i waśni religijne, i Radziwiłłów, i zasłużenie używała wziętości, jako najlepsza w północnej Litwie. W r. 1627, wybudowawszy nowy zbór, zwrócił biskupstwu wileńskiemu zabrany kościół, zastrzegając tylko dla siebie kollatorstwo, dla protestantów swobodę wyznania. W r. 1647 Janusz Radziwiłł pozwolił mieszczanom wybierać sobie konsulów (radnych) i zostawił im wolny wybór czterech kandydatów ze szlachty na urząd wójta, który sam obsadzał. W środku XVII w. powstała nakładem jego drukarnia wraz z papiernią; z pierwszej wychodziły m. in. psałterze i modlitewniki protestanckie, litewskie; druga wyrabiała dobry papier z napisem wodnym „ Civitas Cajodimen-sis“, słynny w całej Polsce. W r. 1648 ten sam Radziwiłł dla żony swej, Mohylanki, wzniósł cerkiew, dziś już nieistniejącą. Po r. 1650 miasto, prócz zamku radziwiłłowskiego, świątyń, szkoły, drukarni, papierni, wreszcie wybitniej-domów mieszczańskich, posiadało jeszcze włas-nem staraniem i kosztem wzniesiony w r. 1653 ratusz 2-piętrowy i okazałą bramę kowieńską; miało już nawet przedmieścia. Za najazdu Aleksego Michajłowicza w K-ch odbywał swe sejmiki powiat Rzeczycki województwa Mińskiego. W lecie r. 1655 do K-n zwołał Janusz Radziwiłł szlaęhtę, aby pod fałszywe-mi pozorami przeciągnąć ją na stronę szwedzką, i wymógł istotnie akt poddania się Karolowi Gustawowi. Jan Kazimierz w r. 1661 potwierdził prawo magdeburskie, zastrzegając przytem swobodę wyznania—dla katolików („Vol. Leg.“ IV 822). jazdy szwedzki i moskiewski na samym początku XVIII w. wstrzymały rozwój K-n. W r. 1701, po oblężeniu przez Loevenhaupta, Karol XII wjechał do K-n d. 15 grudnia i bawił w nich przez trzy dni. W r. 1704 Szwedzi ponownie oblegali K. W r. 1709 zjawili się karmelici, wznieśli kościół drewniany, i zcza-sem zyskali przy nim drugą parafię. Wyznania protestanckie mimo reakcyi religijnej trzymały się w skupieniu, nie doznając dolegli-

Wielka Ene. Powsz. llustr. Zesz. 279. T. XXXV.

wego ucisku; w końcu XVII i na pocz. XVIII w. odbywali protestanci litewscy synody w K-ch. Obaj Sasi potwierdzili miastu inagdeburgię. Przez wiek XVIII miasto, jak wszystkie nasze, jak kraj cały, podupadło. Za konstytucyi Trzeciego Maja K. zostały miastem wolnem w obrębie wydziału Kowieńskiego. Szkoła przedtem już weszła w systemat Komisyi Edukacyjnej. W r. 1794 K. poruszyły się wraz z całą prawie Żmudzią. Po trzecim rozbiorze znalazły się na krótko w wielkiej gub. Litewskiej. Tymczasem, znowu przez małżeństwo, zmieniły swych właścicieli: przeszły do Czapskich. Ci trzymali je tylko do r. 1863; wtedy dobra ziemskie kiejdańskie, w rozległości 280 włók, uległy konfiskacie i po pewnym czasie dostały się gen. Todtlebenowi, obrońcy Sewastopola, późniejszemu, od r. 1880—4, gen.-gubernatorowi trzech litewskich gubernij zachodnich. W roku 1818 uniwersytet wileński zamienił szkołę kiejdańską na gimnazyum; nie istniało ono już podczas śledztwa, prowadzonego pod kierunkiem tajnego radcy Nowosil-cowa (1823-4). W r. 1859 otwarto w K-ch szkołę wieloklasową, typu gimnazyalnego, ale ją już po czterech latach zniesiono. Pozostała tylko szkoła elementarna o 2 klasach. — O K-ch: Buszyński Ignacy „Brzegi Niewiaży“ (Wilno 1873; widok zboru radziwiłłowskiego); „Słown. geogr.“; Ustawy Kom. Eduk.; Łukaszewicz J. „Historya szkół“; Lelewel „Nowosilcow“ i „Dzieje Polski od r. 1795“ (wyd. 2-e, str. 141).    ⁸-

Kiejnowski Władysław (* 1801—+ r. ?), ksiądz z zakonu jezuitów; dał się poznać z dwu biografij męczenników jezuickich: „Krótki opis życia bł. Jana Britto, z włoskich źródeł zebrał i ułożył...“ (Lwów 1854), „Życie i męczeństwo bł. Jędrzeja Boboli“ (t-że, t. r.; drugie wydanie, 1855). Najważniejszą atoli pracą jego jest przekład dzieła Browna, napisanego po łacinie, a obejmującego wiadomości bio- i bibliograficzne o jezuitach, piszących w Polsce. Dzieło to ma napis: „Biblioteka pisarzów aystencyi polskiej Towarzystwa Jezusowego, powiększona dwoma dodatkami, z których pierwszy zawiera polskie i rossyjskie tłómaczenia, drugi — wydania pisarzy Tow. Jezusowego do innych assystencyj należących w Polsce i Rossyi“ (Poznań 1862, 501 str.).

Kiejstut Gedyminowicz (1297 — 1382). Od lat młodych zahartowany do boju, cały żywot swój przepędził w zbroi i na koniu. Po śmierci ojca, Gedymina, poległego pod Weloną w dn. 9 marca 1339, otrzymał ks. Trockie, gdy na tronie wielkoksiążęcym litewskim zasiadł Jawnuta (ob.), najstarszy syn Gedymina. Niebawem jednak Olgierd (ob.), drugi syn Gedymina, i K. sprzysięgli się przeciw w. księciu, a K. zdobył Wilno, uwięził Jawnutę i zmusił do ustąpienia w r. 1345. Olgierd został w. księciem, K. prócz Trok otrzymał Żmudź, Grodno, Podlasie z Bielskiem i Polesie z Brześciem litewskim. Z tą chwilą 1 począł się „system współrządów“ obu braci, ży-

55

jącycli w przykładnej zgodzie, tak, że za granicą nie wiedziano nawet, kto jest właściwie wielkim księciem, i obu nazywano reges Lithuanorum. K. stanowił siłę wojskową dynasty i i państwa, był jego przednią czatą od strony zachodniej, w zapasach z Krzyżakami i Polską. Był on wiernym czcicielem litewskich bogów i ostatnim ich obrońcą, Krzyżaków zaś nienawidził z całej duszy i „rejzy“ coroczne na Litwę odpłacał takiemiż wyprawami w ich posiadłości: r. 1347 wespół z Olgierdem, 1353 — 4, 1369 na zamek Gotteswerder, świeżo zbudowany przez Krzyżaków, w 1370-m na zamek Ortelsburg w powiecie Sambijskim (ob.) znowu wspólnie z Olgier-d e m, mszcząc się za napad marszałka zakonu, Henryka Schindenkopa; zamek ten zdobył i obiegł drugi, Radowa (Rowdina), i pod tym przyszło do krwawej walki między K-em a wielkim mistrzem W i nr y kem von Kniprode (ob.), do walki, w której Schindenkop poległ. Wogóle w latach między 1345 al377 odbył K. 42 wyprawy na Prusy i Inflanty. Trzykrotnie też dostawał się do niewoli krzyżackiej (1361, 1362), zawsze jednak umiał ujść z więzienia. Walczył K. i na Rusi, w szczególności na Wołyniu; pctykał się tu z wojskami Kazimierza Wielkiego (ob.) i Ludwika węgierskiego, nawet został jeńcem, ale uwolnił się z niewoli obietnicą chrztu św., której nie zamierzał dopełnić. Zaraz po odzyskaniu wolności uderzył na Ruś i zdobył Włodzimierz, a r. 1350 spustoszył nawet ziemię Sandomierską. W wewnętrznych sprawach Państwa Litewskiego mniej samodzielną odgrywał rolę; jednakże Olgierd nigdy nic bez niego nie czynił, a K. z ulubionej swojej stolicy Trok często zjeżdżał do Wilna na długie narady z bratem.

Po śmierci Olgierda w 1377 K., wierny przyrzeczeniu danemu bratu, wprowadził na tron wielkoksiążęcy syna jego, Jagiełłę. W memo-ryale czy skardze na Jagiełłę z 1390 r. („Scrip-tores rerum Prussicarum“ II 712) Witold podnosi z naciskiem, że Jagiełło tylko K-owej woli tron zawdzięczał. K. osłaniał Jagiełłę swoją powagą i popularnością, wyrobił mu uznanie zwierzchniej władzy i nie szczędził synowcowi rad i wskazówek, chcąc utrzymać system współ-rządów, aby w przyszłości Witold i Jagiełło byli tern, czem Olgierd i Kiejstut. Wyrazem współ-rządów K-a i Jagiełły był układ trocki z d. 29 września 1379, między Zakonem a Litwą 10-let-ni rozejm. Ale wkrótce potem wybuchł zatarg między K-em a Jagiełłą. Dawniej (Stadnicki, Smirnow) przyczyny starcia szukano w Woj dylie, podczaszym Olgierda a ulubieńcu Jagiełły, który mu nawet dał swą siostrę za żonę i okrąg Lidzki jako uposażenie. Przyczyna jednak zatargu była głębsza, a Wojdyłło był tylko złym duchem Jagiełły i podżegaczem (jak to wykazał Smolka: „Kiejstut i Jagiełło“, Pamiętnik Akad. Umiej. t. VII). Stanowisko i powaga K-a na Litwie, jego opieka i kontrola nad Jagiełłą, niechęć do K-a matki Jagiełły, Juli an-n y Olgierdów ej (ob.), której syn zupełnie ulegał, dążność Jagiełły do niezależności, odmienne poglądy na politykę i sprawy państwa — spowodować miały starcie, które zaczęło się już w rok po układzie trockim. Jagiełło podczas łowów w Dawidyszkach zawarł tajemny układ z Krzyżakami, w którym pozwalał zakonowi łupić Żmudź i ks. Trockie, t. j. posiadłości K-a. K., dowiedziawszy się o tej zdradzie od samych Krzyżaków (od komtura z Osterrode, Kunona von Liebenstein), postanowił za nią J-ę ukarać, choć Witold w zdradę nie chciał wierzyć. Kiedy więc Jagiełło wyprawił się na Połock i wygnał ks. połockiego, Andrzeja Wojdata, syna K-a, a próbował osadzić tam brata swego, Skirgiełłę, w czem jednak napotkał opór Połoczan, — K. zebrał wojska i opanował podstępem Wilno, uwięr ził Jagiełłę i jego matkę; lecz, na prośbę Witolda, powrócił mu niebawem skarby i ojcowiznę, ks. Witebskie i Krewskie, sam jednak objął władzę wielkoksiążęcą w 1381 r. Powołano wojska Jagiełły z pod Połocka, a K. napadł na posiadłości Zakonu. Tylko ks. siewierski Dymitr Kory but (ob.),' brat Jagiełły a ojciec Zygmunta Korybuta (wsławionego potem w wojnach husy-ckich), podniósł bunt przeciw K-owi; gdy zaś K. wyprawił się przeciw niemu, Jagiełło z pomocą Krzyżaków, przysłanych przez mistrza Konrada Zolnera, a dzięki przychylności niemieckich i ruskich mieszczan wileńskich, zajął d. 12 czerwca 1382 r. Wilno, zaś 22 lipca, także podstępem, i Troki. Na wieść o tern K. przekradł się cichaczem na Żmudź, zebrał, lubo z trudnością, Żmudzinów, połączył się pod Kownem z Witoldem i 3 sierpnia stanął pod Trokami, gdzie obozował Jagiełło wraz z posiłkami krzyżackiemi. Lękając się wyniku walki, Jagiełło zaproponował rozmowę, na którą K. za naleganiem Witolda się zgodził. Pod pozorem dokończenia tej rozmowy i niby dla układów Jagiełło uwiózł K-a do Wilna, gdzie go okuto w kajdany i przewieziono jako więźnia do Krewa, a w parę dni potem, 15 sierpnia 1382 r., znaleziono K-a w więzieniu nieżywym. Niewiadomo, czy K. sam odebrał sobie życie, czy uduszono go bądź z rozkazu Jagiełły, bądź i bez rozkazu. K. liczył wtedy lat 85. K. miał, zwyczajem pogańskim, wiele żon, ze wszystkich jednak zasłynęła tylko Biruta, córka ks. Połągi, słynna z piękności kapłanka bogów litewskich, którą K. wbrew jej woli porwał gwałtem i poślubił w Trokach. K. miał 6 synów i 4 córek, z których najsłynniejszym jest najstarszy, Witold Aleksander (ob.), obok niego zaś Zygmunt (ob.), później ks. litewski.

K. jest jedną z najpiękniejszych postaci dziejowych, uwielbiany przez swoich, którzy o nim i o Birucie pieśni śpiewali, podziwiany przez obcych, nawet nieprzyjaciół. Wzrostu średniego, blondyn, do ostatka zachował czerstwość ciała i umysłu, dzięki twardemu i surowemu życiu. Charakter szlachetny, pełen ludzkości, poczucia obowiązku i honoru rycerskiego. Rycerz znako-

litowskago“ (Kijów 1878) etc.

Z N.

Porównaj o nim :

Wbg.

mity typu średniowiecznego, pełen forteli i podejść wojennych, nigdy jednak nie napadł nieprzyjaciela, nie uprzedziwszy go o tern. Znał język łaciński i niemiecki, podobno nawet i angielski, wskutek stosunków z zagranicznem rycerstwem. W słowach szorstki, ale przyrzeczeniom wierny, nigdy nie tracił odwagi i energii, był zaś ostatnim reprezentantem pogańskiej Litwy, która z nim zginęła. Starym pogańskim obyczajem spalono jego ciało na stosie w Wilnie, w pełnej zbroi.— Literatura. Stadnicki „Olgierd i Kiejstut“; Wollt „Ród Gedymina“; Szajnocha „Jadwiga i Jagiełło“; Smolka „Kiejstut i Jagiełło“; Narbutt „Dzieje Narodu litewskiego“ t. V; Caro „Geschichte Polens“ t. II; Boldt: „Der deutsche Orden und Littauen 1370 —1386“; Smirnow „Jagiełło Jaków Władisław“ (Odessa 1868); „Antonowicz: „Oczerk istorii wielikago kniażestwa

M. G-y.

Kiel, miasto w pruskiej regencyi Szlezwidzko-Holsztyńskiej, na wysokości 16 m. nad poz. m. Bałtyckiego, nad zatoką Kielską, która stanowi punkt wyjścia bardzo ważnego kanału Północno-Niemiec-kiego (Ces. Wilhelma), przecinającego półwysep Jutlandzki i łączącego tym sposobem morze Bałtyckie z Niemieckiem; liczy wraz z włączoną w r. 1901 wsią Gaarden 121 824 m-ców, w tern 6 835 katolików i 388 żydów, a wraz ze wszystkiemi okolicznemi miejscowościami—przeszło 141 000 m-ców (1900 r.). K. jest ważnym portem wojennym, leży przy kolejach żelaznych K.-Neumun-ster, K.-Eutin, K.-Flensburg i kolejce K.-Schönberg. Kolej elektryczna miejska prowadzi do Gaarden, Wellingdorfu i Diisternbrooku, pięknego lasu miejskiego, rozciągającego się na brzegu zachodnim zatoki. Po roku 1866 K. stał się jednym z najlepszych i najpewniejszych portów morza Bałtyckiego; obszar portowy sięga do latarni Biilk. Wewnętrzna część pęrtu w samej głębi zatoki ku południu służy za port handlowy. Wejście do portu jest bronione przez fortecę Friedrichsort wraz z portem Falcken-stein i innemi. Stacya kwarantannowa i szpital wojskowy znajdują się pod Vossbrook na północ od otworu kanału. W zatoce Wik, na południe od otworu kanału, zbudowano port dla torpedowców. Miasto posiada 7 kościołów, z których jeden jest katolicki; w starem mieście kościół św. Mikołaja z 1241 r., muzeum etnograficzne i sala sztuki, dawny zamek książąt Hol-stein-Gottorp, odbudowany po wielkim pożarze 1838 r., obecnie miejsce zamieszkania księcia Henryka Pruskiego, szleswidzko-holsztyńskie muzeum starożytności narodowych, na północnym krańcu ogrodu zamkowego nowy gmach uniwersytetu, biblioteka uniwersytecka, laboratoryum chemiczne i instytut zoologiczny, muzeum Than-lowa, nowy dworzec kolejowy; gimnazyum królewskie, wyższa szkoła miejska rolna, wyższa i miejska szkoła żeńska, 5 męskich i 4 żeńskie szkoły średnie, akademia marynarki, szkoła inżynierów marynarki, szkoła marynarki; towarzystwo historyczne, związek przyrodniczy, towarzystwo sztuk pięknych, szlezwidzko-holsztyńskie towarzystwo gospodarstwa wiejskiego it. d. W ogrodzie zamkowym wznosi się pomnik wojowników. Prócz tego pomniki cesarza Wilhelma I, Bismarcka i t. d. K. jest siedliskiem wielu urzędów, między innemi: kanałowego, fortecznego, marynarki i t. d. Budowa okrętów, fabryki maszyn i przyrządów ratunkowych, wielkie wędzarnie ryb (Kieler Sprotten) i t. d. Handel obejmuje: zboże, węgiel kamienny, koks, drzewo, podkłady kolejowe, łupek dachowy, cement, masło, spirytus, żelazo, olej, tran, łój i t. d.

Kiel Kornel (zwany także van Kiel, K i 1 i a a n albo K i 1 i a n u s ), filolog belgij ski (* 1528 w Duffel—f 1607 w Antwerpii). Z zawodu był korrekterem w Antwerpii; z powołania filolog, napisał szereg rozpraw z dziedziny filologii, geografii i historyi, które zjednały mu rozgłos w Europie. Najważniejsze jego dzieła są nast.: „Etymologicum teutonicae linguae, sive Dictionarium teutonico-latinum“ (Antwerpia 1574, 8-o,—później często przedrukowywane; najlepsze — wydanie H a s s e 11 a, Antwerpia 1777, 2 t. in 4-o); Opis Niderlandów (tłom. na jęz. flamandzki z dzieła Guicciardini ego; Antwerpia 1578, in-fol.; następne wydanie Amsterdam 1612, in-fol.).

Halbe rts ma „Kilianus“ (po Haman. Bruges

1863); Gernard: Szkic biograficzny C. Kilia-ana (po fłam; Antwerpia 1874).

Kiel Fryderyk (* 7 października 1821 w Puderbach nad rz. Lahn—f 14 września 1885 w Berlinie), znakomity kompozytor i pedagog muzyczny. Już w szóstym roku życia objawiła się w nim wielka skłonność do muzyki i do kompozycyi, na którą jednak ojciec Fryderyka, skromny nauczyciel w miejscowej szkółce wiejskiej, nie zwrócił uwagi. Że jednak pragnął pokierować syna również na bakałarza wiejskiego, zapoznał go więc z elementarnemi zasadami gry na fortepianie. Wyniki tej nauki były niewielkie, gdyż i sam nauczyciel niewiele umiał. W każdym razie była to już jakaś podstawa, na której opierając się, mógł K. kształcić się samodzielnie w grze fortepianowej i swe utwory młodzieńcze: marsze, waryacye i t. p., na papier nutowy przelewać. W r. 1835 stary bakałarz, zaniepokojony uwydatniającemi się coraz bardziej skłonnościami syna do muzyki, a nie czując się dość kompetentnym w sprawie oceny jakości jego talentu, postanowił zasięgnąć rady w tym względzie u Engelhardta, muzyka, mieszkającego w Soest. Engelhardt, przejrzawszy przedstawione sobie utwory, orzekł, że młody K. posiada wybitne zdolności kompozytorskie, i że z tego powodu jego skłonnościom do muzyki opierać się już nie należy. Dowiedziawszy się o tern właściciel Berleburga, książę Sayn-Wittgenstein, wziął malca na swój dwór, gdzie go brat książęcy, Karol, sam dobry muzyk, uczył grać na skrzypcach. Nauka szła tak raźno, że już w o-

A. Pol.

sieni miesięcy później K. otrzymał miejsce solisty w kaplicy książęcej. W r. 1838, wysłany przez księcia do Koburga, uczył się K. teoryi muzycznej u Kummera, poczem wrócił do Berle-burga, gdzie mu ofiarowano posadę kapelmistrza i nauczyciela muzyki dzieci książęcych. Tu napisał dwie uwertury, kilka waryacyj i fantazyj na fortepian, skrzypce, obój i orkiestrę, cztery sonaty fortepianowe, pieśni, utwory chóralne i t. p., które ogólnego uznania dostąpiły. To uznanie zachęciło ks. Wittgensteina do zajęcia się dal-szem wykształceniem muzycznem K-a. Jakoż za jego protekcyą K. otrzymał od króla Fryderyka Wilhelma stypendyum, które pozwoliło mu pobierać naukę wyższej teoryi muzyki (od 1842 — 44) u Dębna, słynnego kontrapunkcisty berlińskiego. Po ukończeniu studyów gruntownych K. osiadł nastałe w Berlinie. W r. 1850 wydał 16 świetnie opracowanych kanonów (op. 1) i dwie fugi (op. 2). W r. 1865 został mianowany członkiem akademii sztuk pięknych, w następnym objął klasę kontrapunktu w konserwa-toryurn Sterna, a 1870 klasę kompozycyi w nowo - otworzonej Szkole Głównej muzyki, oraz otrzymał godność członka senatu akademii. Prócz kompozycyj powyżej wymienionych K. napisał: dwa „Requiem“, które imię jego rozsławiły po całym świecie muzykalnym (pierwsze wyszło z druku, w wydaniu poprawnem, 1878, drugie zaś już po jego śmierci); „Missa solemnis“, znakomite oratoryum „Chrystus“ (1872), „Stabat Mater“ (1862) i „Psalm 130“ na głosy pojedyń-cze i chór żeński z orkiestrą, „Te Deum“, koncert fortepianowy, cztery sonaty skrzypcowe, jedną na wiolonczellę z fortepianem, jedną na altówkę, siedem triów, trzy kwartety fortepianowe, dwa smyczkowe, dwa kwintety, dwie serye walców na kwartet smyczkowy, oraz wiele waryacyj, utworów fortepianowych, marszów na orkiestrę, kilkanaście kanonów na fortepian, fug i t. p. K-owi zbywało na oryginalności wybitnej; pod względem jednak mistrzostwa w sztuce, opracowania kontrapunktycznego kompozycyi, i wogóle jako technik, nie ustępuje on nawet największym muzykom sławy wszechświatowej. Jako nauczyciel kontrapunktu i teoryi kompozycyi nie miał w swoim czasie równego sobie. Z jego szkoły wyszło wielu znakomitych kompozytorów; z muzyków polskich kształcili się u K-a: Górski, Noskowski, Paderewski, Rogu-ski, Stolpe i kilku innych.

Kielce (w dokumentach Kelcio, Kelciensis castellania), miasto w południowo-zachodniej części Królestwa Polskiego, główne gubernii Kieleckiej i powiatu Kieleckiego; leży w odległości 161 wiorst od Warszawy, w malowniczej okolicy na wzgórzu wśród lasów, na wysokości 259 m. nad powierznią morza, nad brzegiem sporej rzeczki Silnicy, przy kolei żelaznej Iwangrodzko-Dąbrowskiej ; liczyło w roku 1897-ym 23 189 mieszkańców (12 455 mężczyzn i 10 734 kobiety), w tern 4 800 Żydów; obecnie zaś (r. 1904) około 25 000 m-ców.-Nazwę K. wyprowadzają od kieł, kielec, do czego w okolicy tutejszej, pełnej gór i lasów, obfitujących w zwierzynę, łatwo mógł znaleźć się powód. K. są siedliskiem biskupa, rządu gu-bernialnego, urzędu powiatowego i komendantury 14-ej dywizyi kawaleryi, posiadają sąd okręgowy, zjazd sędziów pokoju i sąd pokoju I okręgu izbę skarbową, magistrat, dyrekcyę szczegółową Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, filię Banku Państwa, Resursę ; Towarzystwa: Dobroczynności, Miejskie, Wzajemnego kredytu, Rolnicze, Cyklistów; straż ogniową ochotniczą, stowarzyszenie spożywcze, kasę po-życzkowo-oszczędnościową, zarząd akcyzy VII okręgu, więzienie karne. Załogę wojskową stanowi 14-a dywizya artyleryi. W mieście znajdują się trzy kościoły katolickie (4-y w budowie), dwie cerkwie, kościół ewangielicki, cztery czytelnie prywatne i dziewięć urzędowych bibliotek, seminaryum, gimnazyum męskie z biblioteką i bogatemi gabinetami, gimnazyum żeńskie, prywatna szkoła handlowa na prawach rządowych, pensy a żeńska, szkoła czteroklasowa prywatna, trzy szkoły elementarne rządowe, parę szkółek elementarnych prywatnych, szpital, ochrona dla sierot i dom przytułku dla ubogich. Kielce są miastem czystem i miłem. Ulice są wybrukowane i posiadają znaczny spadek, dzięki czemu woda nie zatrzymuje się w rynsztokach i miasto ma świeże powietrze. Oświetlenie ulic wiele pozostawia do życzenia, istnieje jednak projekt zastąpienia latarni naftowych elektrycznemu Z gmachów, prócz kościołów, zasługują na uwagę: zamek biskupi, w którym znajdują się biura rządu gubernialnego, gimnazyum, seminaryum; hotele: Polski, w którym mieści się sala teatralna, Bristol i Europejski; Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, bazar murowany, dworzec kolejowy, sąd okręgowy, dom d-ra Łuszczkiewi-cza, willa Hönigmana, browar Sztumpfa i t. d. Miasto ma trzy place targowe. Przy ulicy Krakowskie - Przedmieście znajduje się starannie utrzymany ogród spacerowy; w ogrodzie stoi piętrowy, drewniany, ładny domek z re-stauracyą w lecie, oraz kręgielnia. Drugi bok ogrodu wychodzi na ulicę Ogrodową; przy ulicy tej naprzeciwko ogrodu wznosi się na obmurowanem wzgórzu piękny dom Sztumpfa, a obok ogromny browar parowy. Przy szosie chęcińskiej wznosi się góra Kadzielni a, utworzona ze skał marmurowych, z grotą, a za nią leży staw obszerny. Nad Silnicą są aleje spacerowe, „planty“, wysadzane topolami i kasztanami. Ciekawą jest nowa dzielnica w południowo-wschodniej stronie miasta, za Bazarem to jest Nowym Rynkiem. Buduje tu sobie dom-ki z ogródkami sfera inteligencyi i często zdarza się widzieć właściciela lub jego rodzinę własnoręcznie pracujących w ogrodzie. — Z powodu pięknego położenia i bogactwa geolo-

K. są bardzo źle za-

gicznego okolicy K. są punktem wyjścia dla turystów i badaczy gór. Najbliższym celem wycieczek jest Karczówk a, góra z klasztorem pobernardyńskim, porosła lasem sosnowym, do której prowadzi szosa, wysadzana topolami, oraz Słowik, góra na drodze do Chęcin. Istnieje projekt połączenia Kielc z Buskiem kolejką wązkotorową. opatrzone w wodę. Zpomiędzy paruset studni kieleckich większość posiada wodę podskórną, przejętą składnikami organicznemi, szkodliwemi dla zdrowia. Miasto otrzymało pozwolenie ministeryum na budowę wodociągów, lecz warunki kontraktu były zbyt u-ciążliwe, i koncesyonaryusz zrzekł się przedsiębiorstwa. Woda z kilku źródeł podmiejskich spływa do Silnicy, dokąd też spływają wszelkie ścieki, nieczystości, zarażając powietrze. Kąpieli rzecznej miasto nie posiada.—Przemysł kielecki upadł z powodu wyniszczenia na potrzeby fabryk lasów okolicznych; ale z chwilą przeprowadzenia kolei Iwangrodzko - Dąbrowskiej nanowo się ożywił. Z zakładów przemysłowych miasto posiada : browar (z pro-dukcyą roczną 78 000 rubli), tartak parowy (85 000), młyn parowy (12 000), zakłady ciosania marmurów (40 800), wapiennik (10 000), hutę szklaną (54 000), dużą nową cementownię i fabrykę superfosfatów, garbarnię, mydlarnię, dwie miodosytnie, dwie farbiernie, trzy fabryki kafli, pięć cegielni, trzy fabryki tutek papierosowych. Dochód miasta wynosi 29 139 rb., rozchód 28 941 rb., z tego na utrzymanie zarządu miejskiego 15 734 rb., na utrzymanie zakładów dobroczynnych, naukowych i innych 3 280 rb. Miasto posiada 25 979 rb. kapitału i 4306 rb. długów. — Szkoły w K-ach są bardzo niedostateczne; z elementarnej nauki korzysta zalewie */. kandydatów. K. od lat trzydziestu kilku posiadają własny organ prasy: „Gazetę Kielecką“ oraz świeżo powstałe pismo „Mariavita“, wydawane przez księży. K. były zapewne pierwotnie grodem kasztelańskim, który został później nadany bpom krakowskim wraz z rozległeini posiadłościami. Wpośrodku tych włości biskupich powstała prawdopodobnie poważniejsza instytucya kościelna, a przy niej osada miejska. Około roku 1176 biskup krakowski Gedeon czyli Gedko zbudował tu piękny kościół z kamienia, pod wezwaniem Panny Maryi, ustanowiwszy przy nim czterech prałatów i sześciu kanoników. Już za czasów Długosza nie było żadnych dokumentów tyczących się fundacyi, gdyż liczne napady tatarskie i litewskie, wraz z pożarami, niszczyły wszelkie zabytki. Nazwa Kielc po raz pierwszy wymienioną została w dokumencie z r. 1212. Spustoszone w czasie wojny między Henrykiem, księciem wrocławskim, i Konradem mazowieckim o opiekę nad małoletnim Bolesławem, K. zaledwie dźwigać się zaczęły, gdy w r. 1240 zniszczył je do reszty napad tatarski. W r. 1252 Bolesław Wstydliwy nadał kollegia-

cie kieleckiej różne swobody, w r. 1295 Wacław, król czeski i książę krakowski, pozwolił Janowi, biskupowi krakowskiemu, obwarować między innemi miastami także K. W r. 1360 Kazimierz Wielki uwolnił K. od dawania ludzi zbrojnych i oznaczył granice miasta. Przywilej Zygmunta I z roku 1533, dowodzący, że K. były warownym grodem i miały przywileje znakomitszych grodów    polskich,    potwierdzany był

przez    wszystkich    królów    aż do Stanisława

Augusta. Jeszcze jednak w roku 1573 K. były mniejsze od ówczesnych Chęcin, a nawet Przedborza.    O wzrost    miasta    dbali też i biskupi

krakowscy, nadając mu rozmaite swobody (przywilej Piotra Myszkowskiego z 1579 roku, Jerzego    Radziwiłła    z roku    1598 i t. d.). —

W czasie pierwszej wojny szwedzkiej w r. 1655 K. zostały złupione i zaledwie wzniosły się nanowo staraniem biskupów, nastąpiła druga wojna    szwedzka,    zaraza,    przemarsze wojsk

i pożary. Karol XII, idąc przeciw Augustowi II, zatrzymał się tu w roku 1702 na parę dni, założywszy główną kwaterę w zamku biskupim, poczem w odległości 4 mil stąd odbyła się bitwa pod wsią Klisowem. K. były podówczas miasteczkiem drewnianem, dobrze jednak zabudowanem i mającem zamek cokolwiek obronny. Po przywróceniu pokoju K. znowu dźwigać się zaczęły. Za biskupstwa Kajetana Sołtyka zakazano Żydom mieszkać w mieście — i zakaz ten przetrwał do niedawnych czasów. W r. 1795 K. przeszły pod panowanie Austryi. W r. 1800 nawiedził je pożar, następnie wojny i zmiany polityczne wstrzymywały ich rozwój. — Po inkameracyi dóbr duchownych, zajęte w r. 1818 na własność skarhu, przeznaczone zostały na pomieszczenie władz wojewódzkich, później gubernialnych, a po połączeniu województwa Krakowskiego z Sandomierskiem w gub. Radomską stały się miastem po-wiato wem. Teraźniejszy wzrost swój rozpoczęły K. w r. 1816. Rozwalające się budowle zastąpiono nowemi, murowanemi, doły pozasypywano, wytknięto nowe ulice, ludność wzrosła, rozwinął się przemysł, K. połącząue zostały drogą bitą z Granicą. W ostatnich czasach kolej Iwan-grodzko-Dąbrowska połączyła Kielce z dąbrow-skiem zagłębiem węglowem i wpłynęła na rozwój ich przemysłu i handlu.—Z zabytków dawnych, które przechowały się mimo pożarów, wojen i przebudowali, pierwsze miejsce zajmuje Zamek biskupi. Będąc od najdawniejszych czasów ulubioną siedzibą biskupów krakowskich, został on wspaniale przebudowany z drzewa w w. XVI przez Piotra Tomickiego, po roku 1637 wymurowany nanowo przez bpa krak., kanclerza wielkiego kor., Jakóba Zadzika, i następcę jego, biskupa Trzebickiego,—i w tej postaci przetrwał do r. 1867. Przebywali tu biskupi : Łubieński, Szaniawski, Lipski, Załuski i Sołtyk (tu umarł r. 1788); tu rezydował Józef Wojciech z Bożej Woli Górski, pierwszy

na

biskup kielecki. W r. 1789 zamek z dobrami został zajęty na rzecz skarbu koronnego.

Później służył za mieszkanie dla prezesów komisyj wojewódzkich, następnie dla gubernatorów cywilnych gubernii Kieleckiej, w roku zaś 1845 oddany został na posiedzenia trybunału cywilnego i lazaret wojskowy, w r.

1860, po gruntownem odnowieniu,—na umieszczenie wszystkich władz sądowych, a od r.

1867 rządu gub. Zamek ozdobiony jest od frontu lożą marmurową i oknami w kamiennych futrynach; po rogach wznoszą się cztery baszty, dawniej z wieżyczkami ośmiokątnemi; na łączących je z zamkiem muracli stały cztery posągi, które Zadzik wystawił na pamiątkę trak-z sal „biskupich“ mieściła się początkowo słynna biblioteka Andrzeja Załuskiego. Na sufitach sal znajdują się obrazy, bardzo ważne jako zabytki dla historyi polskiej z XVII wieku, gdyż zawierają portrety wielu wybitnych osobistości historycznych oraz dają pojęcie o strojach i obyczajach ówczesnych. Jeden z obrazów przedstawia sprawę aryanów, sądzoną sejmie 1638 r., inny — sejm po zawarciu traktatu sztumdorfskiego w r. 1635, trzeci — pożar jednej z dzielnic Moskwy i t. d.—Obok zamku stoi kościół Najświętszej Maryi Panny, z XII wieku, który stracił cechy starożytności przez częste przeróbki. W w. XVI kościół ten powiększony był przez biskupów Konarskiego

mv vm

»V ■¹ • *

HK

iÆ

IFAr-tó

*■

"A

Ml

%■

fA

tó&

ii-*!

um

m

:<i

,Q

■ j '■

iüa

.4£»<fc

EU

! ji

A - 'I

II lt

P;:

'AAA

‘ /U

* ■■ .. ■ ■ -

II *

:;A '

4C

|À.i

Fig. 71. B. pałac biskupi w Kielcach, obecnie gmach Itządu gubeniialnego.

tatów, zawartych przez siebie z Rossyą w r. 1634 i Szwecyą w 1635-m. Z tych posągów dwa przedstawiały pełnomocników szwedzkich, dwa zaś — moskiewskich w narodowych strojach, z traktatem w rękach; dziś ich już niema. Na piętrze wielkie sale, ozdobione malowidłami ; w najwspanialszej z nich umieszczone są wizerunki biskupów krak. od wrzekomego Prochorusa do Jana Alberta, syna Zygm. III. Pomiędzy niemi znajdują się portrety Wincentego Kadłubka, Zbigniewa Oleśnickiego, Piotra Tomickiego itd. Wizerunki późniejszych biskupów zaginęły. Po lewej stronie są sale, które były mieszkaniem biskupów; po prawej królewskie, nazwane tak może od pobytu Karola XII. W jednej i Myszkowskiego, w wieku zaś XVII przez Jana Alberta Wazę. Następcy jego dalej rozszerzali świątynię. Biskup Szaniawski (f 1732) ostatecznie rozprzestrzenił mury kollegiaty, przyozdobił ją wewnątrz i nazewnątrz i założył przy niej semi-naryum i szkołę. Piękna dzwonnica wystawiona została przez Piotra Tomickiego, który też fundował w niej wielki dzwon w r. 1527. Kościół stoi na najwyższym punkcie miasta i wraz z se-minaryum i zamkiem panuje nad całą okolicą. Ołtarze zdobią obrazy Czechowicza i rzeźby Frąckiewicza, świeżo zaś ściany kościoła o-zdobione zostały malowidłami malarzy krakowskich. Z nielicznych nagrobków najstarszym jest grobowiec Anny z Krzyckich Zebrzydow-

sze

zebrano: 400 858 578 433 674171 479 527 28 345 226

czetwerti 60 983 109 499 98 571 75 663 504 338

skiej z roku 1553, wystawiony przez syna jej, biskupa Andrzeja Zebrzydowskiego; przedstawia on postać leżącej kobiety, wykutą z marmuru chęcińskiego. Prócz tego znajdują się tu wspaniałe nagrobki biskupów krakowskich: Konstantego Pelicyana Szaniawskiego i Andrzeja Stanisława Załuskiego, oba z XV11I wieku, wyciosane z czarnego marmuru, z malowa-nemi na blasze portretami; nagrobek ks. Obłą-kowicza, akademika krakowskiego, z wieku XVII, i t. d. Po podziale kraju i przyłączeniu Kielc do Galicyi zachodniej, ustanowiona została dyecezya kielecka, a kościół otrzymał nazwę katedry. W roku jednak 1818 dyecezyę kielecką połączono znów z krakowską. Kościół odnawiany był w latach: 1827, 1841 i 1892. Z kollegiatą związane są wspomnienia o wielu znanych ludziach: tu Jan Dąbrówka, rektor akademii krakowskiej i komentator kroniki Kadłubka, był kustoszem od r. 1456. Marcin Kromer powróciwszy z Bononii, rozwijał tu pierw-swoje pomysły do historyi kraju. Wreszcie ks. Hieronim Juszyński był tu oficyałem i profesorem seminaryum. Zewnątrz kościoła, na tablicy w ścianie umieszczonej, prymas Michał Poniatowski kazał wyryć abecadło, liczby, miary i wagi krajowe i t. d. dla użytku ludu. Za dzwonnicą stoją domy proboszcza i kanoników, tudzież gmach seminaryum; dalej zaś, nieco niżej, kościół św. Trójcy — niewielki, ale dobrze utrzymany, wystawiony przez Marcina Szysz-kowskiego w pierwszej połowie XVII wieku, a przyozdobionej przez Szaniawskiego, który wybudował tu w r. 1725 sąsiednie gmachy, przeznaczone na seminaryum i szpital, w na-stępnym zaś roku—gmach szkolny, i oddał tę szkolną osadę pod dozór księży komunistów albo Bartoszków, sprowadzonych z Węgier przez Augusta II za pozwoleniem papieża Benedykta XIII. Księża ci, wedle ustawy, stosować się musieli do przepisów akademii krakowskiej, która w r. 1729 zaprowadziła tu naukę filozofii, teologii, wymowy, poezyi, gramatyki i t. d., a w r. 1735 nadała uczącym oznaki wydziału akademickiego. Komisya edukacyjna utrzymała szkoły kieleckie, które w r. 1784 miały 206 uczniów, za rządu zaś austryac-kiego wyniesione zostały do stopnia gimna-zyum. W r. 1800 z powodu pożaru szkoły zawieszone były na rok, następnie powrócone, w r. zaś 1816 podniesione do stopnia wojewódzkich. Później była tu szkoła wyższa realna, a wreszcie znowu gimnazyum. Jest tu dość bogata biblioteka i piękny zbiór minerałów. Trzecim kościołem jest kościół św. Wojciecha, wznoszący się na przedmieściu Borzęckiem, założony na cały wiek przed kollegiatą, pierwotnie drewniany, w r. 1762 rozebrany i przez kanonika krakowskiego Rogali wymurowany nano-wo. W kościele znajduje się obraz bardzo starożytny, fundowany przez biskupa Jana Konarskiego, żyjącego na początku w. XVI. Na

cmentarzu kieleckim spoczywają zwłoki Wojciecha Bartusa (Bartłomiej Głowacki), który u-marł z ran w tutejszym szpitalu pó bitwie pod Szczekocinami, d. 9 czerwca 1794 r. W K-ach złożone są akta ziemskie i grodzkie wszystkich dawniejszych powiatów, które weszły były w skład byłego za Królestwa województwa Krakowskiego.

Kielecka gubernia, najbardziej południowa z gu-bernij Królestwa Polskiego, utworzona w r. 1867 z części dawnej gubernii Radomskiej; leży między 50 i 51° szer. pn. i 37 i 39° dł. wsch.; graniczy na zachodzie, północy i wschodzie z guberniami Piotrkowską i Radomską, na południu zaś z Galicyą; ma 10 092.8 km. n obszaru i liczyła w 1897 r. 763 746 m-ców, z tego na miasta 57 543; na r. 1904 przy wykładniku 1.5$ można przyjąć 840 000. Ludność przeważnie rolnicza. Z powodu urozmaicenia tak kształtu powierzchni jak i stosunków geologicznych (ob. Małopolska wyżyna, Małopolskie góry), grunt gubernii jest bardzo niejednolity: w pow. Miechowskim i w południowej części Pińczowskie-go występuje czarnoziem, w powiecie Jędrzejowskim, północnej części Pińczowskiego i południowej Stopnickiego — grunt wapienno - gliniasty itd. Najgrubsza warstwa ziemi urodzajnej znajduje się w okolicach Proszowic, które należą do najżyzniejszych w Królestwie Pol-skiem. Między roślinami uprawnemi pierwsze miejsce zajmują żyto ozime i kartofle; prócz tego: pszenica (głównie w powiatach: Miechowskim, Pińczowskim i Jędrzejowskim), owies, jęczmień, gryka (powiaty: Kielecki, Włoszczow-ski i Stopnicki), buraki cukrowe (powiaty: Piń-czowski i Stopnicki), groch itd. W roku 1899

zasiano:

Pszenicy Żyta Owsa

Jęczmienia Kartofli

Rolnictwo z powodu znacznej gęstości zaludnienia prowadzone jest dosyć intensywnie, z zastosowaniem udoskonalonych narzędzi rolniczych. Kultura gruntu najwyżej stoi w powiecie Miechowskim. Ziemie orne zajmują 62°/₀ powierzchni gruntu gubernii K-ej. Działy kmiece są małe i wciąż drobnieją, wskutek dzielenia ich między wzrastającą w stosunku wysokim ludność. Pastwiska wciąż zajmują miejsce łąk kośnych, więc część pól zajęta jest pod białą i czerwoną koniczynę, tymotejkę, wykę, łubin niebieski i żółty, koński ząb, marchew i buraki pastewne. Inwentarz żywy stanowiło:

Koni

Bydła rogatego

Owiec

Trzody chlewnej

Kóz

czy 142 554

Z. N.

Wody stojące zawierają różne cząstki mineralne, które sprowadzają częste zatrucia bydła, zwłaszcza w powiecie Olkuskim od ołowiu i cynku i Pińczowskim — od siarki. Znaczne obszary zajmują lasy; składają się głównie z sosen, jodeł i olch, lasy zaś dębowe i brzo-zowe spotykamy tylko w powiecie Miechowskim i południowej części Pińczowskiego. Lasów rządowych jest w gubernii 88 337.3 dziesięcin. Rzeki należą przeważnie do systematu Wisły, która stanowi na przestrzeni 47 km. granicę gubernii od Galicyi. Tutaj także znajduje się obszar źródłowy Warty. Głównemi rzekami gubernii są: Pilica i Nida. Do rzek tych wlewa się mnóstwo drobnych rzeczek, posiadających przeważnie charakter potoków górskich, z powodu szybkiego biegu i nagłych wylewów; stąd w upały letnie poziom wody obniża się bardzo znacznie. Do tych strumieni należy Prądnik, płynący słynną z malowniczości doliną Pieskowej Skały i Ojcowa. W powiecie Olkuskim znajdują się nieznaczne jeziora, a w Pińczowskim grzązkie błota nad brzegami Nidy. Gubernia obfituje w źródła słone i siar-czane (Busk i Solec w powiecie Stopnickim). Mineralne bogactwa gubernii stanowią: rudy żelazne, ołowiane i miedziane i galman (4 068 063 pudów za 334 051 rubli rocznie >, siarka (498 000 pudów za 14 950 rb.), marmur (wyrobiono za 45 300 rb.), kamień wapienny. Największą przestrzeń zajmują rudy żelazne w okolicach Kielc, Chęcin i Daleszyc: zawierają one do 40% żelaza i są eksploatowane na wielką skalę. Węgiel kamienny występuje przedewszystkiem w powiecie Olkuskim, rocznie dobywają iy₂ miliona pudów węgla. Najbogatsze rudy cynkowe—galman biały i czerwony — znajdują się w okolicach Olkusza, Bolesławia i Sławkowa i dosięgają miejscami 8 sążni grubości, a zawierają do 25% cynku. W niektórych okolicach powiatu Pińczowskiego i Stopnickiego gipsowi towarzyszą pokłady siarki. Najbogatsze kopalnie siarki znajdują się wpobliżu Czarkowych, gdzie pud jej kosztuje 95 kopiejek, i w Staszowie. Prócz tego w okolicach Chęcin istnieją łomy różnobarwnych marmurów, a w okolicach Olkusza— czarnego. Górnictwo stanowi bardzo ważną gałąź przemysłu i ma przed sobą wielką przyszłość. Rolnictwo zaspakaja nietylko potrzeby ludności, ale dostarcza też zboża na wywóz za granicę. Gubernia posiada 790 fabryk z 6 000 robotników. Wogóle przemysł gubernii wynosi 5 715 699 rb. Przemysł drzewny daje rocznie 90 000 rb. Z innych gałęzi przemysłu kwitnie tu: garncarstwo, kaflarstwo, wyrób cegieł, sukna, papieru, cukru, szkła, mydła i maszyn, przemysł żelazny, bawełniany, skórzany, wyroby metalowe, browary, tartaki, gorzelnie, młyny, cukrownie. Wywóz z gubernii jest o 1 164 523 rb. większy od przywozu. Szkolnictwo stoi w gubernii na nizkim stopniu rozwoju. Jedna szkoła elementarna przypada na 5 642 m-ców, ję

den zaś cheder na 577 żydów. W szkółkach elementarnych pobiera wykształcenie 2.8% ogółu mieszkańców, w cliederach 6% żydowskiej ludności. Gubernię przecina 194 km., kolei żelaznej i wiele szos, z których jedna łączy Kielce z Krakowem, inna prowadzi z gub. Piotrkowskiej i Radomskiej do Kielc. Gubernia K. rozpada się na 7 powiatów: Kielecki, Jędrzejowski, Włoszczowski, Miechowski, Olkuski, Pińczowski i Stopnicki.

Kielecki powiat, utworzony w r. 1867 z części dawnych powiatów: Kieleckiego, Opoczyńskiego, Opatowskiego i Stopnickiego, leży w północno-wschodniej części gubernii, graniczy od północy z powiatem Koneckim (Końskie) i Opatowskim, od wschodu z Opatowskim, od południa ze Stopnickim i Jędrzejowskim, od zachodu z Włosz-czowskim i Koneckim, ma 1908 km. □ i li-m-ców. Pod względem układu pionowego powiat K. przedstawia wyżynę wzniesioną średnio na 800 stóp, na której znajdują się pojedyńcze wyniosłości lub ich pasma, jak: Świętokrzyskie, Dymińskie, Chęcińskie. Ze szczytów znajduje się tu góra św. Katarzyny. Znaczną część obszaru pokrywają lasy. Powiat skrapiają dopływy Nidy: Czarna Nida, Bobrza lub Bobrek, Łośnia, Jasionka, Lipnica i Morawica. Grunt jest bardzo różnorodny: w zachodniej części piaszczysty i usiany kamieniami, w południowo-wschodniej zaś zbliża się ku żyznym, rodzącym pszenicę, lóssowym okolicom Sandomierza, Stopnicy, Opatowa. Przy obfitości lasów i ostrzejszym klimacie w wyższych miejscowościach, rolnictwo nie może się tu rozwijać świetnie. Uprawiają głównie owies, żyto i kartofle. Zato obfitość wybornych pastwisk sprzyja hodowli bydła (rasa świętokrzyska). W r. 1893 ilość bydła rogatego wynosiła 44 271 głowę, koni 10 525, owiec 8 839, trzody chlewnej 6 294. W przemyśle pierwsze miejsce zajmuje górni--czy, polegający na wydobywaniu z ziemi skarbów mineralnych i ich przeróbce (fabryki przerabiające żelazo, zakłady do obrabiania marmurów). Prócz tego młyny, tartaki, gorzelnie, browary, cegielnie. — Śtosunki fizyczno-geograficzne ob. Małopolska Wyżyna. — ( „ Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego“; suplement tegoż, zeszyt 177. „Wycieczki po kraju“ Aleksandra Janowskiego. „Opis Królestwa Polskiego“ J. M. Wiślickiego).

Kielecko-Sandomierskie góry, ob. Małopolska wyżyna.

Kieler Laura, norweska autorka romansów (* 1849 w Tromsó). Przebywała jakiś czas w Chrystyanii, Kopenhadze, Sztokholmie i Dreźnie, gdzie mieszkała w domu Ibsena; wreszcie osiadła na stałe w Kopenhadze i tutaj w 1873 r. wyszła za M. V. Kielera, profesora szkoły Hilleröda. Pierwszy swój romans, p. t. „Brands döttre“ (Córki Branda), napisała pod wpływem wielkiego poematu Ibsena. Ostatnie jej prace, jak: „Andre fra Kautakeino“ (1879), „Laurekas

Hr.

1874, w założonych przez K-a

s. 1*1.

K. K-o

Korhoinen“ (1881) i in., z obrazami życia na kresach Skandynawii i Laponii, oryginalnością przedmiotu wzbudzają szczególne zajęcie. — „Gr. Enc.“ Lam.

Kielhcrn Wawrzyniec Franciszek, niemiecki sanskrytolog i indyanista (* w r. 1840 w Osnabrück). Study a uniwersyteckie prowadził w Getyndze, Wrocławiu i Berlinie pod kierunkiem B e n f e y a, Stenzlera i Webera; od 1862 do r. 1865 przebywał w Anglii, gdzie w Oksfordzie pracował naukowo wraz z Monierem W i 11 i a m s e m; następnie od r. 1866 do 1881 pełnił obowiązki profesora sanskrytu w kolegium w Punie (Indye Wschodnie ) ; obecnie pełni tesame funkcye w uniwersytecie getyńskim. Sanskrytologia zawdzięcza mu świetny podręcznik do nauki sanskrytu, szereg sporządzonych przezeń wydań sanskryckich utworów, a w ostatnich czasach mnóstwo rozpraw o napisach indyjskich i zagadnieniach chronologicznych, drukowanych przeważnie w czasopismach: „Indian Antiquary“, „Epigraphia Indica“, „Academy“ i innych. K. pisał po angielsku i niemiecku i ogłosił, między inneini, następ, dzieła: „Pliit-sûtra Çantanavy“ (z niem. tłom., Lipsk 1866, w IV tomie „Abhandlungen für die Kunde des Morgenlandes“); „Paribhâsenduçekhara Nâ-gojibhatty“ (tekst wraz z tłómaczeniem, Bombaj 1868

i BUblera w r. 1866 „Bombay Sanskrit Sériés“); „Sanskrit Grammar“ (Bombaj 1870; tłom. na niem. przez Solfa, Berlin 1888); „Kńtyayana i Patańjali“ (Bomb. 1876); „Vya-karanainahâbhâsya“ (tom I—III, Bomb. 1880 — 1885; wyd. 2-gie t. I 1892); „Report on the search for Sanskrit Mss.“ (tamże 1881).

Kielich, naczynie kościelne (łać. calix, grec. xóXt£), w którem podczas Mszy św. odbywa się przeistoczenie wina w Krew Chrystusową.-W pierwszych wiekach Kościoła używano K-ów rozmaitych: ze złota, srebra, cyny, miedzi, glinianych i kryształowych, rogowych i kamiennych, a nawet drewnianych. Podanie niesie, że kielich użyty przez Jezusa Chrystusa przy Wieczerzy Pańskiej był o dwóch uchach wyrobiony z agatu. Urban I, papież (222—230), postanowił, że K-y mszalne mają być wyrabiane tylko ze złota i srebra; mimo to jeszcze do IX wieku bywały w użyciu cynowe i szklane. Forma K-cha jest ogólnie znana: Ną podstawie i trzonie osadzona czara ( cuppa ), a kształt i ozdoby zależą od stylu i artystycznego odrobienia. Dzisiejsze przepisy Kościoła wymagają, aby K-ch był ze złota lub srebra. Jeśli zaś ubóstwo kościoła nie pozwala na użycie tak drogich materyałów, podstawa i trzon mogą być z jakiegokolwiek metalu, tylko czara musi być srebrna, wewnątrz wyzłacana. Nadzwyczajne okoliczności zmuszały jednak wielokrotnie do odstępowania od tego ogólnego przepisu, i stąd widzimy w muzeach małe szkla-ne kieliszki z podstawą z ołowiu lub cyny—pamiątki Mszy odprawianych na Syberyi przez kapłanów - zesłańców. Zdaje się, że ubóstwo kościołów, mimo rozporządzeń przeciwnych, podtrzymywało długo używanie K-ów cynowych, bo liturgiści żądają, aby czary K-ów cynowych były wewnątrz złocone. Pius IX dozwolił używania kielichów aluminiowych, z zastrzeżeniem, aby naprzód były srebrzone a później złocone („Przegląd Katol.“ 1867, s. 111; 1868, s. 652). — Każdy K. przed użyciem do Mszy powinien być konsekrowany przez biskupa, który namaszcza go krzyżmem i poświęca. Niekońsekrowa-nego K-cha nie wolno pod grzechem używać. K. traci konsekracyę, a więc niezdatnym do użytku się staje, gdy w dnie czary najmniejsza dziura się uczyni i gdy się trzon złamie, choć w tym drugim wypadku, jeśli czara jest odkręcana, można podstawę naprawić i K., wracając do użycia, nie potrzebuje nowej konsekracyi. K-a, jako naczynia mającego bezpośrednią styczność z Ciałem i Krwią Chrystusa, nie wolno dotykać osobom niemającym choćby mniejszych święceń.

Kielich (w botanice), ob. Kwiat. Kielichowiec (bot.), ob. Calycantus. Kielichy nereczne, ob. Nerki.

Kielimka (Hyalea), rodzaj mięczaków, zaliczony do gromady Brzuchopełzów (Gastropoda), do rzędu Tyłoskrzelnych (Opistobranchiata), do grupy Skrzydłonogich (Pteropoda) — rodziny Hyalei-dae. Mięczaki te opatrzone są kulistą, cienką, łamliwą, niekiedy zabarwioną, muszlą, posiadającą na bokach podłużne szpary, niełączące się ze zwężonym otworem głównym; płaszcz ich posiada boczne płaty, wychodzące przez szpary boczne nazewnątrz; brzeg zewnętrzny płetw — trójdzielny. Do rodzaju tego zaliczono przeszło 20 gatunków, zamieszkujących wszystkie morza stref ciepłych i umiarkowanych, oraz 10 form kopalnych z miocenu i pliocenu. Z żyjących najpospolitsze gatunki stanowią: H. triden-tata Lam., zamieszkująca morze Śródziemne, z muszlą 12 — 15 mm. długości, i H. gibbosa Raną., również spotykana w morzu Śródziemnem, z muszlą mniejszą (8 mm.).

Kielisiński Kajetan Wincent y, malarz polski, przedewszystkiem zaś wybitny rytownik i rysownik polski (* r. 1810 w Mieroni-each pod Wodzisławiem — f w Kórniku w ks. Poznańskiem r. 1849), syn oficyalisty w dobrach hr. Lanckorońskiego. Nauki początkowe pobierał w Pińczowie, poczem, jako młodzieniec dziewiętnastoletni, udał się do Warszawy i wstąpił do uniwersytetu na wydział architektoniczny. Ponieważ uczniowie tego fakultetu winni byli obowiązkowo uczęszczać do szkoły politechnicznej na godziny rysunków, które prowadził Jan Pi w ars ki (ob.), uczęszczał więc na nie i K. Zetknięcie się z Piwarskim rozbudziło w nim wrodzone zdolności i skłonności artysty i decydująco wpłynęło na jego powołanie

dalsze. Odbywszy w r. 1831 służbę wojskową, przez rok jeszcze przebywał w Warszawie. Znalazł na ten czas protektora swojego w osobie generała Kosseckiego (ob.), zajął się sztuką i badaniami numizmatycznemi, których owocem było bogate album medali i monet polskich, jakie złożył w darze swojemu protektorowi. Album to, zatytułowane „Monety i Medale Polskie“, składa się z 54 tablic, wypełnionych starannemi rysunkami i obramieniami ozdobnemi.

„Spis miedziorytów, litografij, rysunków, płyt miedzianych, przysobów [tak] potrzebnych dla malarzy i miedziorytników, z wolnej ręki do sprzedania“, wydany przez księgarnię J. K. Żu-pańskiego w Poznaniu w r. 1849 po polsku i po niemiecku, obejmuje całą pozostałość artysty-

K. li

lir

W r. 1832 K. wyjechał do Krakowa. W ciągu paroletniego pobytu malował widoki okoliczne, zdejmował rysunki z pieczęci starożytnych i pomagał w gromadzeniu i układaniu zbiorów rycin polskich miłośnikom ich, Pawlikowskiemu i Macewiczowi. Odznaczywszy się szczególną znajomością i zamiłowaniem w tym kierunku, w r. 1834 został wezwany przez Gwalberta Pawlikowskiego do Medyki, w charakterze kustosza bogatych zbiorów jego naukowych i artystycznych. Zadaniem K-go było uporządkować je i powiększać odpowiedniemi nabytkami nowemi. Dało mu to sposobność zarówno do rozwijania wiedzy teoretycznej, jak do kształcenia się praktycznego. Nadto Pawlikowski, widząc w nim specyalne uzdolnienie rysownika i znajomość litografii, którą K. nabył od Piwarskiego, skłonił go do prób nad akwafortą. Sposób ten tak przypadł K-emu do uzdolnienia i K. tak szybko się w nim wprawił, iż w ciągu paru lat — w ciągu swoich wycieczek po Galicyi — wykonał kilkaset płyt większych i mniejszych, już-to tworząc samodzielnie, już-to rysując z natury pomniki, pieczęcie, budowle stare, reprodukując obrazy i portrety dawne, oraz prace: N o r b 1 i n a, Chodowiecki e-go, P 1 e r s c h a, Płońskiego i in. Obok tego K. zaznaczył się w kierunku satyrycznym. Karykatury jego cieszyły się uznaniem. — W r. 1839 Tytus hr. Działyński ofiarował mu posadę bibliotekarza, najpierw w Oleszycach w Galicyi, następnie w Kórniku, gdzie też K. przebywał do śmierci. — Sława K-go jako doskonałego rysownika i rytownika doszła i do cudzoziemców. Ocena jego talentu była tak korzystną, że najgłośniejsi wówczas numizmatycy Vossberg i K ö h n e starali się o jego współpracownic-two w wydawanych przez siebie dziełach. K. przyjął był już wówczas propozycyę hr. Działy ń-skiego i pracy tej podjąć się nie mógł. Znaczną ilość rysunków, ołówkiem i piórem robionych, prac rytowniczych i akwarel nabyli od niego: G. Pawlikowski, A. Batowski w Odnowie, W. hr. Dzieduszycki w Potużycy, T. hr. Działyński w Kórniku i wielu innych amatorów. K. podeyfrowywał się: KWK lub monogramem KIK.

czną, jaka się okazała po śmierci K-go.—L i-teratura: E. Rastawiecki „Słownik mala-rzów polskich“ itd.; J. A. Romberg i F. Fabr „Conversations - Lexicon für bildende Kunst“ (Lipsk 1848); Nagler „Monogr.“ IV; A. Seubert: tom IV, suplement do „Die Künstler aller Zeiten u. Volker“ i t. d. przez Fr. Müllera i K. Klunzingera, gdzie K. mylnie jest nazwany— K i e 1 i ń s k i m.

Kielland Aleksander, autor norweski, ob. Kj el land.

Kiellman-Göranson Juliusz Axel, romantyk szwedzki (* 1811 w zamku Gripsholm — f 1869 w jUpsali). Był pastorem z początku w Sztokholmie, później na wsi. W r. 1839. wydał poe-zye p. t. „Smärre dikter“. Następnie pisał no-welle i romanse, które zyskały wkrótce wielką popularność, chociaż, pod względem obserwacyi i jako dzieła czysto - literackie, pozostawiały wiele do życzenia. Niektóre prace wydał pod pseudonimami „Nepomuk“ albo „Norna Gäst“. Z pośród lepszych dzieł K-a przytoczyć należy: Pieśni Gethsemany (poezye), Czarne na Białem, Małe Przygody Szwedzkie, oraz zbiór nowel.— „Gr. Enc.“ Lam.

Kielmeyer Karol Fryderyk (* d. 22 października roku 1765 w Babenhausen pod Tybingą—f d. 24 września r. 1844 w Sztutgardzie) lekarz, głównie zasłużony jako przyrodnik. Wykształcenie otrzymał w akademii sztutgardzkiej, (Karlsschule); tam też, po odbyciu kursu filozoficznego, z zamiłowaniem i pożytkiem niemałym oddawał się naukom przyrodniczym i lekarskim, kolegując z tak słynnym później Cu vierem (ob.), z którym g'o łączyły do śmierci stosunki przyjazne. W r. 1786, po obronieniu rozpra-„ Disquisitio chemica acidularum Bergensium et Goeppingensium“, K. osiągnął dyplom doktora medycyny i otrzymał stypendyum na dalsze kształcenie się; udał się więc wtedy naprzód do Getyngi, następnie zwiedził jeszcze inne uniwersytety północno-niemieckie i, powróciwszy do Sztutgardu, otrzymał w akademii posadę profesora zoologii. W roku 1792 powierzono mu nadto wykłady botaniki i chemii, oraz fizyologii i anatomii porównawczej. Gdy w r. 1794 akademię zamknięto, podróżował K. dość długo w celu dokonania badań zoologicznych po wybrzeżach morza Północnego i Bałtyckiego, i zebrał plon niemały. W roku 1796 powołano go na profesora chemii do Tybingi; tamże w roku 1801 objął jeszcze katedry botaniki, far-inacyii i farmakologii. Jako profesor był bardzo lubiony i nauczał też świetnie. W r. 1816 opuścił katedrę i przeniósł się do Sztutgardu, gdzie go król mianował radcą stanu i dyrektorem zbiorów wszelkich, tak artystycznych jak naukowych; stanowisko to zajmował do śmierci. — K. przedewszystkiem był dzielnym zoologiem i anatomem porównawczym, wywierał też wpływ pewien na przyjaciela swego, Cuviera, który sam przyznawał, że K. na-

str. 423).

Kielnia jest to narzędzie murarskie z blachy, w kształcie trójkąta, z rękojeścią drewnianą, służące do nabierania zaprawy wapiennej lub do narzucania tejże zaprawy na ścianę do wyprawy.— K-ą nazywają także skrzynię znajdującą się na wozie.

A. M.

M H.

sunął mu nieraz niejedną myśl ważną i doniosłą. Oddany całkiem pracy badawczej i profesorskiej, K. pisywał bardzo mało; oprócz rozprawy doktorskiej drukiem ogłosił tylko jeszcze: „Ueber die Verhältnisse der organischen Kräfte untereinander in der Reihe der verschiedenen Organisationen, die Gesetze und Folgen dieser Verhältnisse“ (mowa miana w r. 1793; wyd. 2-e w Tybindze 1814); „Ueber die Richtung der Pflanzenwurzeln nach unten und der Stämme nach oben“ (mowa miana w r. 1834 podczas zjazdu lekarzy i przyrodników w Sztutgar-dzie); „Bericht über die Versuche mit animalischer Elektricität“ wydrukowano bez jego wiedzy i woli w Grena „Journal der Physik“ (r. 1794, t. VIII).—Por. „Allgem. Deutsche Biographie“ (t. XV str. 721); H. Haeser „Lehrbuch der Geschichte der Medic.“ (wyd. 3-e, t. II str. 817) i „Biographie médicale“ (t. V

Dr s. r.

Kielmy, miasteczko, gmina i dobra ziemskie w pow. Szawelskim i Rosieńskim, w gub. Kowieńskiej, w dyecezyi telszewskiej, w daw-nem księstwie Żmudzkiem, nad rz. Krożentą, Dubissą i Wielbianą, 6 mil od Szawel, 47₂ od Rosień. W gminie, na przestrzeni 1100 włók (przeszło^3 mile □) około 10 000 m-ców. Dobra szlacheckie dzielą się na dawne K. i Nowe K.; pierwsze, 230 włók, należą od półczwarta wieku do Grużewskich kalwinów, drugie, 60 włók, do Kaczanowskich. Niegdyś obszerność majątków ziemskich, skupionych około dominium w K-ach, była znacznie większa. W samem miasteczku ludności przeszło 2 000, w tern zaledwie 400 chrześcian, reszta żydzi. Parafia katolicka z 8 000 wiernych, ewangielicko-refor-mowana nieliczna. Murowany kościół parafialny katolicki, zajęty w w. XV przez kalwinów, w r. 1609 zwrócony, w samych K-cli pod wezwaniem Wniebowzięcia N. M. P., z r. 1745; kościół reformowany murowany z r. 1622; synagoga. Miasteczko handlowe; stacya telegraficzna, stacya pocztowa, okrąg policyjny, sąd pokoju; urząd gminny. Jarmarki na konie od Trzech Króli do wielkiej Nocy raz w tydzień. K. były niegdyś siedzibą kneziów Sołomerec-kich. W w. XVI przeszły do Grużewskich. Po r. 1831 dział współwłasności-przypadający na głośnego założyciela fabryki zegarków w Genewie, później patkowskiej, emigrapita Juliana Grużewskiego, uległ konfiskacie.—W K-ch właściwych w starodawnym dworze księgozbiór zasobny w rzadkie książki i w rękopisy, zwłaszcza do dziejów reformacyi w Polsce. Podczas trzeciego najazdu szwedzkiego w r. 1701 zajął K. Karol XII; stronnicy Sasa je spalili. Jeszcze na początku XVIII w. dobra K. składały się, prócz miasteczka, z większych całostek: Podubiś, Gaużany, Werpiany, Juchniszki, Kurią z a n y (ob.), Montwidów, Szylany, Dobikinie, Żeby, Plinksze; czas wiele poodrywał od tej całości.

m. u.

Kielo-Dewas. Stryjkowski pisze Kelu Die-wos, opiekun podróży. Właściwie Keliu die-w a s znaczy opiekun dróg, od helias = droga, gen. plur. kelin. — Więcej niewiadomo. Na to samo wychodzi u Praetoriusa: /ce/w£is=strzegą-cy dróg; jest to deminutivum od tegoż helias.

Kielsztosy są to listewki gzemsowe, po polsku zwane krajnikami lub otoczynami; służą do ozdoby drzwi lub okien. Listewki te składają się z pojedynczych lub z kilku razem członków architektonicznych, jak: piata, wałek, żłobek, pół-żłobek; umieszcza się je wokoło tafli wypełniających, na brzegach ram drzwi lub okien. Wyrabia się je stosownym heblem albo wprost na brzegacli części ramy składających, albo też, jak u drzwi ozdobnych, osobno, i przybija następnie do ramy gwoździkami.

Zielu, pseudonim Zacharyasza Niemczew-skiego (ob.).

Kieł, kły, Ob. Zęby.

Kiełb (Gobio), ryba z podgromady Teleostei ( kościstych ), rzędu Malacopteri abdominales (członkopromiennych brzuchopłetwych), rodziny Cyprinoidei (karpiowatycli). Samo stanowisko w systematyce charakteryzuje ich główne cechy anatomiczne: 1) co się tyczy wewnętrznej organizacyi, to ryby te, o skielecie kostnym, posiadają pęcherz pławny otwarty, a więc należą do grupy Physostomi; 2) płetwy K-bi, jak wogóle wszystkich ryb miękkopłetwych (vel członkopromiennych), składają się z miękkich, giętkich, członkowatych promieni; z nich brzuszne osadzone są blizko ogona; zęby, zakończone haczykowato, osadzone są wyłącznie na kościach gardłowych dolnych (ossa pharyngea inferior a). Oprócz tych cech typowych odznaczają się kiełbie szeroką głową, pyskiem umieszczonym na dolnej stronie ciała, naprzód wysuniętym, wąsami u dolnej szczęki, oczami umieszczonemi blizko linii czołowej, szerokiemi i krótkieini łuskami, płetwami, grzbietową i ogonową, sze-rokiemi u podstawy. Do rodzaju tego należy bardzo niewielka ilość gatunków, zamieszkujących przeważnie wody słodkie północnej półkuli: 1) Kiełb pospolity (Gobio fluviatilis

v. vulgaris, Cyprinus gobio), ryba długości do 20 cm., formy podłużno-walcowatej; grzbiet sza-ro-ołowiany, z czarno - niebieskiemi centkami; brzuch biały, z odcieniem srebrzystym lub jasno - cżerwonawem; w czasie tarła występuje wzdłuż boków smuga z połyskiem mosiężnym; płetwy grzbietowa i ogonowa żółtawe, z czar-no-brunatnemi plamami, pozostałe — blado-żółte lub czerwonawe; płetwa grzbietowa o 3 i 7 promieniach, podogonowa o 3 i 6. Istnieje dużo odmian tego gatunku. 2) Kiełb odmienny

A. E.

1777).

K. 13.

K. 13.

Estr. XVIII 246).

Ks. W. 13.

r. Chm.

(Gobio uranoscopus), mniejszy, jaśniej zabarwiony; ciało i płetwy bez plam; płetwy o innej liczbie promieni (grzbietowa 2 i 7, podogo-nowa 2 i 5); oprócz tego K. odmienny posiada dłuższe wąsy, oraz ciemniejszy grzbiet, poprze-rzynany wpoprzek ciemnemi smugami. Spotkać go można w Niemczech, a także w połu-dniow o-zachodniej Rossyi (w Dnieprze i Dniestrze); u nas w Wiśle spotyka się rzadko. Kiełbie wogóle rozpowszechnione są po całej Europie, z wyjątkiem dalekiej Północy i Południa. W zimie przebywają w przezroczystych jeziorach i stawach, szczególnie w miejscach, dokąd wpadają rzeczki i strumyki; na wiosnę udają się do wartkich, czystych i niegłębokich rzek i potoków; ku jesieni znowu powracają do wód stojących. Żyją towarzysko, dużemi gromadami, w których jeden samiec podobno przypada na 5 — 6 samic. Żywią się owadami, robakami, drobnemi mięczakami, których szukają na dnie rzeki; nie gardzą też padliną, na którą dają się łapać. K-ie składają ikrę na kamieniach podwodnych i roślinach partyami w przeciągu miesiąca w czasie od połowy kwietnia do połowy sierpnia, a głównie przez miesiące maj i czerwiec. Samiec zapładnia ikrę kilku samic. Jajka koloru niebieskawego rozwijają się w przeciągu miesiąca; wylęgłe rybki rosną bardzo szybko i maximum wielkości dosięgają już w 4-ym roku życia. K-ie, jak wogóle wszystkie ryby z rodziny karpiowatych, odznaczają się olbrzymią płodnością. Płodność ta celowa ze względu na licznych wrogów, których te ryby posiadają. Służą one za pokarm wszystkim drapieżnym olbrzymom świata rybiego i w tym celu bywają nawet hodowane w gospodarstwie rybnem; prócz tego we własnym przewodzie pokarmowym posiadają K-e strasznego wroga—pasorzyta, robaka rodzaju Filaria. K-ie poza płodnością odznaczają się też zadziwiającą siłą żywotną. Mięso mają tłuste, smaczne (szczególnie upieczone); należą też do ulubionych przysmaków w niektórych okolicach, w innych natomiast nie są poszukiwane.

Kiełbaszewicz Anzelm, bernardyn z XVIII wieku, napisał w formie legendy historyę Pięciu Braci Polaków (ob., Kazimierz Bisk. ob.): „Pięć filarów doznaną w potrzebach pomocą Królestwo Polskie wspierających, to jest święci pięciu męczennicy kazimierscy...“ (Poznań

S. Pł.

Kiełbaszyński Aleksy, malarz polski z XVI w.; mieszkał w Warszawie. Wzmiankę o nim podaje E. Rastawiecki w I i III tomie swojego „Słownika malarzy“.

Kiełbowic Stanisław, malarz polski. Akta cechowe krakowskie wspominają o nim jako o starszym zgromadzenia cechu w r. 1638. Rastawiecki przypuszcza, że pisał się on raczej Kiołbiewicz.

Kiełczak, mięczak, ob. Dentalium.

Kiełczewski Gabryel, norbertanin, proboszcz strzeliński (w. XVII); napisał „Zwierciadło zakonne, w którem się zakonniki po wszystkie dni żywota swego przeglądać maią“ (Kalisz 1613, Gedeliusz, 66 str. 4-o). Na tytule tej książki nazywa się: „komisarzem generalnym proboszcza Strzelińskiego zakonu Premon-stratensów“. Miała ta książka być dalszym ciągiem innej: „Sposób życia panien do zakonu się mających, według reguły Augustyna św.“ (1613;

s. Pł.

Kiełczewski Stanisław, paulin, żył w pierwszej połowie XVIII w. w Częstochowie. Słynął tam jako gorliwy i poważny kaznodzieja. Pozostałe po nim kazania nie stwierdzają tego. Wydał drukiem kilka kazań okolicznościowych, stylem makaronicznym pisanych. Tytuły ich są: „Kościół Boży żywy przez poświęcenie kościoła na Skałce, św. Stanisław, kazaniem odrysowany“ (Częstochowa 1751); kazanie o Matce Bożej Skaplerznej p. t. „Posiłek cudowny w Karmelu

N. Marya Panna“ (Częstochowa 1738); „Przyjście Ducha przenajświętszego w świętobliwem życiu Jana Franciszka Regisa wyrażone“ (Częstochowa 1738); „Życie wiekopomnej pamięci, w JW. ks. Stanisławie Wincentym z Prus Jabłonowskim pogrzebowem kazaniem przekazane“ (Częstochowa 1755).

Kiełczewski Ignacy Skarbek (w. XIX), publicysta i moralista, okazujący niemałe wykształcenie, ale też pewną chaotyczność umysłu, jak to widać z jego „Rozprawy o arysto-kracyi w różnych względach uważanej“ (Warszawa 1818), gdzie, wielbiąc Roussa, dowodził szkodliwości wszelkiej arystokracyi: rodu, pieniędzy a nawet rozumu, ponieważ ten, przewrotnie kształcony, umie usprawiedliwiać wszystkie nie-godziwości i wszystkie krzyczące nierówności między ludźmi. Inne pisma K-go są: „Wiadomość charakterystyczna o życiu i pismach pani baronowej de Staël“ (Warszawa 1819); „Mowa o duchu klasyczności i roinantyczności we względzie filozoficznym“ (t-że 1822); „Mowa nad dziełem mrg. Chastelleux o szczęśliwości publicznej, czyli Uwagi nad losem rodzaju ludzkiego w rozmaitych historyi epokach“ (t-że 1822); „Traktat o szczęściu“ (t-że 1823). Tłómaczył także pisma Roussa, Las Casesa.

Kiełczygłowskie starostwo niegrod., w powiecie Sieradzkim, w woje w. tejże nazwy. Według „Płaty Wojska“ (1771) dzierżawił je jako tenutaryusz (ob.) Kazimierz Myszkowski, płacąc czynszu dzierżawnego, zastępującego kwartę, zł. 1064 gr. 22 denarów 12, hyberny zł. 746 gr. 10. Na sejmie 1773 — 5 r., gdy zgraja Ponińskiego rozdrapywała majątki narodowe, oddano Janowi Mielińskiemu w posesyę emfiteutyczną Kiełczygłowy, Wiączyn Polny i Leśny („Vol. Leg.“ VIII 239).

Kiełkowanie nasion, ob. Nasienie.

Kiełkowicz Cypryan. Ormianin, za pozwoleniem Innocentego XI zmienił obrządek i wstą-

Jaroszewicz

s. Pł.

s. Fł.

A. Fol

pii do zakonu reformatów. Umarł w 1705 r. podczas szerzącej się morowej zarazy, niosąc z zaparciem się siebie mieszkańcom Jarosławia pomoc duchową i materyalną. w „Matka świętych Polska“ powiada, że, gdy w 1734 r. rycerstwo, pod regimentarzem wojsk koron., Józefem Potockim, zebrane, studnię kazało kopać dla wygody Jarosławia,—znalezione całe i niezepsute zwłoki K-cza. Złożono je w grobie w kościele parafialnym, a drobne rzeczy przy ciele znalezione rycerstwo jako cenne relikwie rozebrało. — „Encykl. Kość.“.

Kiełkowski Maurycy, franciszkanin, pa-negirysta i wierszokleta łaciński z pierwszej połowy XVIII w. Należał do konwentu krakowskiego, później do gnieźnieńskiego, gdzie miał tytuł kaznodziei (concionator). Daty urodzenia i śmierci niewiadome. Jest autorem czterech rzeczy, których barokowe tytuły w całkowitości, ale nie bez błędów, u Estr. XVIII 249 — 50:    1) „Hypomnema Franciscanum die

festivae introductionis... reliquiae (tak) D. Antonii de Padua...“ (na przeniesienie relikwij z kościoła Maryackiego do Franciszkanów krakowskich; Kraków 1718, Cezary, 14 knlb. 14 fol.); 2) „Umbra poetica“ (o temsamem; t-że t. r., w tejże druk., knlb. 8 fol.); 3) „Sponsa dolens“ (żale nad skonem arcb. gnieźn. Stanisława Szembe-ka; Po’/'nah 1721, Jezuici, 22 str. fol.); 4) „Al-titudo immortalis gloriae... Potocianae domus“ (na cześć Teodora Potockiego, mianowanego r. 1722 prymasem; Poznań 1724, Akad., 11 ark. fol.). Muza K-go, niezadowolona z różnych figur geometrycznych i fantastycznych, w jakie układała płody swych natchnień, uciekła się jeszcze i do klucza liczbowego. Napisał też K. i po polsku

5) „Sławę sługi bożej Jolenty“ (fundatorki klarysek gnieźnieńskich; Poznań 1723, Akad., 127 str. 4-o). Jak widać ze wskazówek Estreichera, ostatnia ta książka może mieć pewną wartość z powodu opisu Gniezna prozą, stanowiącego jej część trzecią; dwie pierwsze, wierszem, zajmują się błogosławioną i jej cudami. W wiersze powplatał K. nazwiska wszystkich współczesnych klarysek gnieźnieńskich. Jest też nieco szczegółów o Księzkich z Drohickiego i o ich kolligacyach w „Hypomnemacie“. <

Kiełpin. 1) Pod tą nazwą jest w pow. Ba-bimojskini w W. Ks. Poznańskiem wieś i dominium dworskie, z cmentarzyskami pogańskiemu—2) Cztery wsie nad jeziorem Kiełpińskiem, w pow. Złotowskim, Człuchowskim i Kartuskim, w Prusiech Zachodnich. K. kartuski, o ³/₄ mili od Kartuz, wspominany w dokumentach już z w. XIV jako Culpin, Kelp in, dany wówczas na fundacyę kartuzom. Jeden z dwóch K-ów człucliowskich (Woltersdorf) był własnością krzyżacką i od XIV wieku przechodził przez różne nadania to kościołowi, to sołtysom i ludziom wojennym. — 3) Wieś należąca do Tucholi; w aktach krzyżackich już w XIV w. — 4) K, Wysoki, o półtorej mili od Gdańska.

Kiełpińskie jeziora: 1) W Prusiech Zach., pomiędzy powiatami Kartuskim, Złotowskim i Człucliowskim, w regencyi Gdańskiej, dawniej w wojew. Pomorskiem. 2) Dwa w gub. i dawnem wojew. Płockiem, tak nazwane od majątku ziemskiego Kiełpiny.

Kiełpsz Michał, jezuita, profesor poetyki i teologii moralnej w Warszawie (1750 r.); składał wiersze łacińskie i polskie.

Kiełż (zool.), ob. Gammarus i Nip hargus.

Kiembłowickie sołectwo z dawniejszego starostwa, w Ziemi Zakroczymskiej, w wojew. Mazowieckiem, w r. 1770 wraz z tenutą Radzików posiadał Onufry Bromirski, starosta płocki. Kwarta, nie wykazana w regestrze „Płata Wojska“, wynosiła według lustracyi z r. 1765 zł. 765 gr. 9. Hyberny płaciło sołectwo razem z Radzikowem zł. 78 gr. 20. W r. 1775 pierwszy sejm rozbiorowy, kończąc swe dzieło rozdawania majątków publicznych komisyami odwracaj ącemi bieg sprawiedliwości, nobilitacya-mi, przywilejami i nagrodami, nadał Bromirskie-mu starostwo Płockie i Płońsk z Radzikowem

w emfiteutyczne posiadanie 50-letnie („Volum. Legum“ VIII 237).    s-

Kien-long, cesarz chiński, ob. Kij en-long.

Kienzl Wilhelm (f 17 stycznia r. 1857 w Waitzenkirchen w Austryi), kompozytor muzyczny, uczeń Mayera. Napisał opery „Urvasi“ (Drezno 1886), „Heilmar der Narr“ (Monachium 1892), „Der Evangeli-Mann“ (Berlin 1895), tra-gikomedyę „Don-Kichot“ (Berlin 1898), oraz kilka utworów z działu muzyki pokojowej, pieśni, utworów fortepianowych i t. p. Od r. 1880-go pełnił obowiązki kapelmistrza kolejno w Amsterdamie, Eberfeldzie, Hamburgu i Gradcu. Uprawiał też niwę literacką; napisał: rozprawę Deklama-cya w muzyce (za którą otrzymał od uniwersytetu wiedeńskiego stopień doktora filozofii), kilka artykułów z dziedziny historyi i teoryi muzyki.

Kiepert Henryk, znakomity geograf i kartograf niemiecki, uczeń Karola Rittera (* 31 lip-ca 1818 r. w Berlinie — f 21 kwietnia 1899 r. t-że). Po ukończeniu gimnazyum Joachimsthal w Berlinie study o wał w tamtejszym uniwersytecie historyę i geografię, głównie starożytną, a pomocniczo lingwistykę i filologię. Pociąg do geografii już na uniwersytecie ukształtował się w specyalność; pierwsze opracowania geograficzne i kartograficzne K-a przypadają też na czasy uniwersyteckie (1836 — 40). Już w r. 1840 ukazał się pierwszy zeszyt wielkiego, w ogromnym formacie podłużnego folia, atlasu Hellady, podjętego przy naukowej pomocy Rittera. Na ten sam rok przypada opracowanie map do wydawanego wówczas niemiec. przekładu słynnego dzieła Robinsona i Smitha „Bi-blical researches in Palestine“ (Halla 1841, 5 map), rozszerzone wkrótce w samodzielny

atlas. W tym samym roku wreszcie wyprawa topograficzna oficerów sztabu pruskiego z lat 1837 — 9 do Azyi Mniejszej K-owi powiększyła ujęcie dokonanych zdjęć w mapy i w tekst objaśniający. Dla należytego wywiązania się z zadania K. (w latach 1841—2 wespół z Loe-wem i Schönbornem) osobiście badał północno-zachodnie krainy Anatolii. Wyborna na swój czas berlińska mapa Azyi Mniejszej (1843 — 5) jest dziełem K-a. Młody uczony, stanąwszy do konkursu ogłoszonego przez paryską Académie des inscriptions et belles lettres na temat wojen Państwa Rzymskiego z Sassanidami pod względem geograficzno-historycznym, w r. 1844 otrzymał pierwszą nagrodę. W roku następnym został dyrektorem technicznym Instytutu Geograficznego w Weimarze i przez siedem lat stanowisko to zajmował, nie ustając w pracy, która miała sprostować i wzbogacić powszednią wiedzę geograficzną i jej środki unaoczniające. Pomiędzy innemi w Weimarze powstał „Atlas antiquus“; w pierwszych wydaniach jeszcze ułomny i wadliwy, w następnych stał się on niejako normalnym dla całego świata. Gdy K. w końcu r. 1852 powrócił do Berlina, sami akademicy berlińscy postawili jego kandydaturę na członka swej instytucyi i w r. 1853-m 34-let-ni człowiek wszedł już do Akademii. W r. nast. zaczął w uniwersytecie wykładać geografię jako docent; w r. 1859 został nadzwyczajnym, w r. 1874-m zwyczajnym profesorem. Równolegle z wykładami uniwersyteckiemi rozwijał nader żywą działalność kartograficzną; dość tylko wymienić wielki atlas powszechny (1855). W uznaniu zasług na wystawie w Paryżu 1855 r. przyznano mu medal złoty. Naukowa sumienność nakazywała uczonemu ciągłe zbieranie nowych faktów i ulepszanie niemi prac poprzednich. Szczególniej okazywało się to na gruncie Starożytności, której K. najusilniej się oddawał, w której też i wiedza i umiejętność jego najwyraźniej się odbiły. „Atlas antiquus“, od wyd. 6-go ciągle ulepszany, dziś z wybornym tekstem, jest pierwszorzędną pomocą przy nauce historyi starożytnej i słusznie zażywa powszechnej, u obcych nawet, wziętości; Hellada, w no wem opracowaniu występująca jako część całego świata antycznego, nieprędko da się prześcignąć. W celu też ulepszenia swych prac dawniejszych, wyjeżdżał K. jeszcze trzykrotnie do Azyi; w r. 1870 zwiedził Palestynę i Karyę, w 1886-m Lesbos, w 1888-m ponownie Karyę i po raz pierwszy Myzyę i Troa-dę. Piękne wykształcenie filologiczno - lingwistyczne ułatwiało mu zdobywanie wiedzy i udzielanie jej innym. Streścił ją w zakresie Starożytności w swoim znakomitym, co do treści-wości nieprześcignionym, wykładzie („Handbuch 1878) i w wyciągniętym z niego podręczniku („Leitfaden“ 1879) geografii starożytnej. Miarę wartości dzieła większego daje skwapliwe przełożenie ich na języki: angielski i francuski.

Geografię Starożytności K. wzbogacał wciąż nowemi danemi etnograficznemi i topograficzne- • mi ze starożytnego Wschodu w „Monatsberichte“ akademii berlińskiej; jednocześnie zaś z ogólnego zakresu geografii pomieszczał zawiadomienia, rozbiory i rozprawy w organie humboltowskiego Towarzystwa Geograficznego w Berlinie „Zeitschrift für allg. Erdkunde“, od r. 1866 jako „Zeitsch. d. Gesellschaft für Erdkunde“. Historycy, etnografowie, geografowie, podróżnicy, towarzystwa naukowe i społeczne, jak ateńskie stowarzyszenie światła dla ludu, aż do późnego wieku K-a ubiegali się, jeżeli nie o jego doskonałą rękę, to o ster przy rysowaniu map. Pomiędzy innemi korzystało z jego umiejętności momsenowskie wydawn. „Corpus inscriptionum latinarum“ (od r. 1863). Instytut archeologiczny berliński w r. 1881 wprowadził K-a do swej dyrekcyi centralnej. Towarzystwo Geogr., którego był członkiem, obierało go na swego prezesa. Późna już starość nie oderwała K-a od rzeźkiej pracy; już po 70-m r. życia opracował atlas dający syntezę wiedzy geograficznej o Starożytności („Formae orbis antiqui“ 1893). Zaznaczyć wypada, że w tej gałęzi wiedzy był on wytrwałym obrońcą hypotezy o semityzmie Pelasgów, znajdując dla siebie współwyznawców w Röth’cie, Chaba-sie i Renanie. Autobiografię K-a wydrukował „Globus“ niemiecki (Brunświk) z r. 1899.— Prócz wyżej już wymienionych prac piśmienniczych K. zostawił po sobie same tylko mapy pojedyńcze, atlasy, globusy. Map jest bardzo wiele, a wszystkie w powtarzanych ciągle wydaniach 4 Rozróżnić wśród nich potrzeba ściśle naukowe, badawcze od czyniących zadość potrzebom chwilowym czytelnika politycznego. Ważniejsze, prócz opracowanych w dziełach innych autorów: 1) „Atlas von Hellas u. d. hellen. Kolonien“ (Berlin 1840 — 6, 24 mapy; wyd. 2-e t-że 1870, 25 map folio max.); 2) „Karte v. Kleinasien“ (t-że 1843—5, 6 sekcyi; rozszerzona w „Karte d. osmanischen Reichs in Asien“ t-że 1884 i 1869; obie w nowych wydaniach jako: „Spezialkarte vom westl. Kleinasien“ [Beri. 1844; wyd. nowe t-że 1890, 15 sekcyj], „Nouvelle carte générale des provinces asiatiques de l’Empire Ottoman“ [t-że 1890—2, 17 sekc.; wyd. nowe t-że 1894, 24 sekc.] i „Carte générale del’Emp. Ott.“, wyd. 2-e 1892; skala dla posiadłości azyatyckich 1:250 000); 3) „Bibelatlas“ (Berlin 1846, 8 map., tekst; wyd. 3-e t-że 1854);

4)    „Atlas antiquus“ (Weimar ok. 1846, 12 map, tekst; liczne wyd. późn. niem., 11-e Beri. 1892 i obce: franc., ang., ameryk., włoskie, hollender-skie i rossyjskie; polskiego niema. Atlas ten ostatecznie rozszerzony w „Formae orbis antiqui“ Berlin od r. 1893, 36 tablic kartogr.);

5)    „Histor.-geogr. Atlas d. alten Welt“ (Weimar 1848; liczne wyd. późn., tekst); 6) dokończenie rozpoczętego przez Grimma i Mahlmanna „Atlas

v. Asien zu Ritters Allg. Erdkunde“ (Beri. 1852);

7) Carta archeologica e statistica dell’Italia muje i przenosi następnie za pomocą transmisyi centrale“ (t-że 1880); 8) „Umgebungen y. Rom“ na machiny robocze, w celu wykonania pewnej (t-że 1850 r., 4 sekcye); 9) „Wandkarte d. pracy mechanicznej. Praca zaś, jaką zwierzęta lub römischen Reiches“ (t-że 1852, 12 sekc.); 10)

„Wandk. v. Palaestina” (t-że 1857, 8 sekc.);

11)    ,,Wandk. v. Altitalien” (t-że 1858, 12 sekc.);

12)    Schulatlas d. ganzen Erde” (wyd. 3-e Beri.

1850, 25 map); 13) ciąg map ściennych historycznych i fizyczno-geograficznych dla owego stowarzyszenia ateńskiego (Beri. 1885 — 90); 14)

„Neuer Handatlas über alle Tlieile d. Erde”

(t-że 1855, 45 map; wyd. 3-e t-że 1893). Z wydań przygodnych, sięgających we wszystkie strony globu, na uwydatnienie zasługują: 15) „Karte v. Kaukasusländer” (Beri. 1854) i 16) „K. v. Armenien, Kurdistan...” (t-że 1858, 4 sekcye).    s-

S. ]).

jak również od czasu trwa-

czlowiek koń wół muł osioł jest 7.2 czyli 10%

Kiepert Ryszard, syn geografa, kartograf (* 1846 w Weimarze). W Berlinie i Heidelbergu uczył się historyi i geografii; w rysunku kształcił się przy ojcu. W r. 1870 podróżował wraz z ojcem na Wschód. W r. 1874—7 robił mapy do Riclithofena atlasu Chin, od 1875 — 87 redagował po Andrćem „Globus“, w r. 1877 objął zwierzchni kierunek w instytucie Reimera w Berlinie. Jako kartograf opracowywał wydania ponowne map ściennych swego ojca, odrysował mapy drożne Nachtigala, Hilde-brandta, Lenza, Klunzingera, Bartha, Flegela i innych w czasopismach geograficznych niemieckich; atlas ścienny Europy na 20 kartach, dla szkół, ze wskazaniami orograficznemi (Berlin 1881; wyd. nowe t-że 1892) i atlas kolonij niemieckich „Deutscher Kolonialatlas für d. amtlichen Gebrauch in d. Schutzgebieten“ (t-że

1893). Najnowszą a największą jego pracą jest „Karte von Deutsch-Africa“ w skali 1 : 300 000, składająca się z 38-u sekcyj.

Kiepert Ludwik, spółczesny matematyk niemiecki (* d. 6 października r. 1846 we Wrocławiu), był profesorem matematyki we Freibergu, Darmsztadzie, obecnie (od r. 1879) jest profesorem w Szkole wyższej technicznej w Hanno-werze. Pracuje przeważnie w teoryi funkcyj eliptycznych; z tej-to dziedziny ogłosił szereg rozpraw w dzienniku Crellego (tomy 74, 75, 76, 87, 88, 95) i w <Mathematische Annalen» (tomy 26, 32, 37, 39); tytuły większych rozpraw są: „Zur Transformationstheorie der elliptischen Functionen“ (Grelle, tomy 87, 88, 95); „Ueber die Transformation der elliptischen Functionen bei zusammengesetztem Transformationsgrade“ («Mathem. Ann.» tom 32). Opracował i wydał Stegemanna „Grundriss der Differential- und Integralrechnung“ (2 tomy; liczne wydania), podręcznik Rachunku różniczkowego i całkowego, zastosowany do użytku słuchaczów szkół technicznych.

Kierat (z niemiec. Kehrrad), v. maneż, jest to silnica, której najgłówniejszą część stanowi oś pionowa, wprawiana w obrót za pomocą siły zwierząt lub ludzi, a którą-to siłę i ruch przyj-ludzie wykonać mogą, zależy od wielkości przezwyciężanego przez nich oporu {K w kgr.), od prędkości (C w mtr.), z jaką ma być ów opór przezwyciężony, nia (T godzin) peryodu pracy. KCT' kilogram-metr. jest miarą największej wydajności, przy-czem T = 60. 60 T. Największa wydajność KC na sekundę, jaką osiągnąć może

40.5 39.0 27.0 11.2 kil. metr., 54% 52% 36% 15%

wydajności na sekundę siły konia parowego. Z tej siły, z powodu tarcia części składowych kieratu, przenosi się na machinę roboczą 75 do 50% i mniej. — K-y mogą być stałe, przenośne, i ruchome. Pierwsze są stale osadzone w budynku kieratowym w ten sposób, że stojący wał kieratu z jednej strony umocowany jest do podłogi, a z drugiej do belki dachu; przenośne mogą być przenoszone na miejsce użycia, i tam umocowane; nakoniec ruchome spoczywają na wozie, za pomocą którego umożliwia się przeniesienie całej machiny z miejsca na miejsce. K-y używane bywają do napędzania machin roboczych, do przenoszenia ciężarów itp. i przed wprowadzeniem machiny parowej miały w przemyśle powszechne zastosowanie; dziś używane są przeważnie tylko w gospodarstwie rolnem. Części składowe kieratu są: a) drągi pociągowe, połączone z osią kieratu, liczba ich od 2 do 8, długość do 10 mtr.; do nich przyczepia się zwierzęta w ten sposób, aby pociąg był o ile można prostopadły do osi drąga,;—b) transmisya, położona między drągami a machiną roboczą; tu należy także stojący wał kieratowy, połączony z dużem kołem zębatem, które zazębia drugie koło — przekładnia ich jest jak 10 : 1 do 12:1. Przekładnia zaś wszystkich kół wynosi 50 : 1 do 70 : 1, tak, że przy 1% do 2 obrotach wału kieratu ostatni wał, przenoszący ruch na machinę roboczą, robi 75 do 140 obrotów; — c) rusztowanie, przeznaczone do przyjęcia i ułożenia wszystkich części transmisyjnych. Najodpowiedniejszy kierat przedstawia rysunek (figura 72): a jest to koło w kształcie dzwonu, które obraca się na osi, umieszczonej na płycie podstawowej e. Koło dzwonowe a prowadzone jest za pomocą 3 rolek biegowych e', i zaopatrzone w 4 trzewiki, służące do przyjęcia ramion pociągowych b, do których przyczepia się zwierzęta. Ramiona te są między sobą ściągnięte za pomocą drągów rozprzężają-cycli c, a to w celu wyrównania siły pociągowej. Koło dzwonowe posiada wieniec koniczny zaopatrzony w zęby, za pomocą których nadaje się obrót kołu zębatemu. Na i, wale tego koła, znajduje się koło czołowe g, zczepiające się

z drugiem kołem, na którego wale znajduje się gowany za granicę dla zbadania dróg komunika-uniwersalny łącznik, przenoszący z tego wału ruch cyjnych. Zwiedziwszy Anglię, Francyę, Belgię, na machinę roboczą. Kosz K przeznaczony jest na Niemcy, młodzi inżynierowie w jesieni r. 1838 siedzenie dla furmana popędzającego zwierzęta, powrócili do Petersburga; tu zamknęli wyniki

lc

mm

Jol

rrTTiîiiMjiLl

Fig. 72. Kierat.

Używany jest także K. słupowy, w którym napęd przenosi się na machinę roboczą za pomocą pasa, a zwierzęta chodzą pod pasem. W Ameryce ma zastosowanie K. stępowy, czyli deptak; jest to pomost bez końca ustawiony pochyło, zestawiony z balików, połączonych ze sobą zawiasowo. Pomost ten za pomocą kółek przytwierdzonych do balików toczy się po szynach, umocowanych wzdłuż boków ramy deptaka. Na pomost ten konie usiłują wejść, a wskutek ciężkości i ciśnienia, wywartego przez nie, posuwa się on i wprawia w obrót system kół zębatych obracających koło pasowe, umieszczone z boku deptaka. Ruch koła przenosi się następnie za pomocą pasa na odpowiednią machinę. Jest jeszcze K. śrubowy, poruszany za pomocą śruby bez końca; odznacza się tern, że zajmuje mało miejsca.

Kierbedź Stanisław (h. Slepowron), słynny inżynier polski. Ur. w marcu r. 1810 w pow. Poniewiezkim w gub. Wileńskiej (dzisiaj w Kowieńskiej), f 19 kwietnia 1899 w Warszawie; nauki pobierał w szkole poniewiezkiej, następnie w giin-nazyum kowieńskiem i wreszcie, w uniwersytecie wileńskim, skąd jednak po krótkim pobycie przeniósł się do instytutu korpusu inżynierów komunikacyi (naówczas zakładu wojskowego) w Petersburgu. Po zdaniu odpowiedniego egzaminu z kursu klas przygotowawczych, w r. 1829 został posunięty do klas t. zw. oficerskich. Latem roku następnego pracował przy koinissyi, prowadzącej budowę (następnie zaniedbanego) kanału Windawskiego, mającego połączyć Niemen przy pomocy Dubissy i Wenty z Bałtykiem w granicach Cesarstwa Rossyjskiego. Po ukończeniu w r. 1831 całkowitego kursu instytutu (posiadającego wówczas organizacyę paryskiej szkoły politechnicznej) K. pozostaje przy nim w charakterze repetytora, wkrótce potem mianowany nauczycielem mechaniki stosowanej w klasie wyższej głównej szkoły inżynierskiej, a w r. 1837 pomocnikiem profesora budowy i mechaniki w instytucie komunikacyi. Latem tegoż roku K. z Mielnikowem (później głównym budowniczym kolei Mikołajewskiej) zostaje dele-

M. H.

swych studyów w obszernym me-inoryale (w rękopisie przeszło 1600 str. -(- 150 tablic atlasu), zatytułowanym: „Ob otnositielnych wygodach raźnych sistiem wnutrennich soobszczenij“. Praca ta, wydrukowana w r. 1840 w czasop. „Żurnał Ministier. Putiej Soobszczenij a“, zawiera wiele cennego materyału dla obznajomienia się z ówczesnym stanem kwestyi dróg komunikacyjnych. Po powrocie K. rozpoczął wykłady mechaniki stosowanej, naprzód w instytucie górniczym, a od r. 1841 i w u-niwersyt. petersburskim. Jednocześnie przystąpił do opracowania znakomitego swego projektu stałego mostu przez Newę, jakiego Petersburg był pozbawiony. Przy ówczesnym stanie techniki zadanie było niełatwe: mosty żelazne zaledwie zaczęły wchodzić w użycie na Zachodzie; drewniany, nie mówiąc już o palności materyału, nie odpowiadałby celowi w stolicy; kamienny, wymagając nader grubych filarów i zmniejszając wskutek tego żywy przekrój rzeki, musiałby znacznie powiększyć prąd (szybkość) wody, co znowu mogłoby wywołać podmywanie filarów, zwłaszcza, że dno rzeki do głębokości 6 —7 sążni przedstawia warstwę iłu napływowego. Zadanie utrudniał jeszcze ten warunek, że most miał być zwodzony, aby nie tamować ożywionego ruchu, statków. Pozostawało tedy tylko żelazo lane. Projekt K-a zyskał zatwierdzenie ces. Mikołaja I w listopadzie r. 1842; na prezesa komitetu budowy powołano gen. inż. Destrema, na głównego kierownika robót K-a, któremu do pomocy dodano 6-u inżynierów jako wykonawców robót. Niewiara w powodzenie przedsięwzięcia była tak powszechną, że jeden z dygnitarzy ówczesnych wynajął mieszkanie nad Newą, aby, jak mówił, zobaczyć, jak pierwszej wiosny rzeka poniesie most do morza; szczególniej obawiano się kry, która na Newie jest nieraz obfita, tą bowiem drogą oczyszcza się z lodów olbrzymia powierzchnia jeziora Ładoskiego. Wbrew złowróżbnym przepowiedniom budowę szczęśliwie doprowadzono do końca i ruch został uroczyście otwarty w d. 18 listopada r. 1850 przez cesarza, który na środku mostu ucałował twórcę i obdarzył go orderem, tudzież rangą generalską. Most składa się z 7-u przęseł stałych o rozpiętości 107 —156 stóp każde; u brzegu prawego rzeki rozwidla się na dwa przęsła zwodzone, mierzące po stóp 70. W uznaniu zasług ces. akademia nauk powołała K-a na członka-korres-pondenta. Wobec rozpoczęcia budowy kolei Pe-tersbursko-Warszawskiej (właściwie Petersbursko-Dyneburskiej) K. w r. 1852 wyjeżdża zagranicę dla studyów nad mostami żelaznemi a, objąwszy

po powrocie stamtąd stanowisko jednego z dwóch pomocników dyrektora budowy (Gerstenfeld), poświęca się głównie projektowaniu mostów; z tych najgodniejsze uwagi były mosty: na Łudzę, kratowy, dwuprzęsłowy, każde przęsło o rozpiętości 184ł/₂ stóp na dwa tory kolejowe,—i na Dźwinie Zachodniej, również żelazny, z zastosowaniem po raz pierwszy w Rossyi dźwigarów parabolicznych, trzy przęsło wy, każde przęsło o rozpiętości 275 stóp, dla kolei i ruchu kołowego. Konstrukcya obu tych mostów, a zwłaszcza dźwińskiego, uległa jednak wielkim zmianom po oddaniu budowy linii t. zw.

z siedzibą w Warszawie, który-to okrąg w roku następnym za staraniem Wielopolskiego odłączony zostaje od zarządu centralnego i przekształcony na niezależny Zarząd komunikacyj w Królestwie Polskiem, z przyłączeniem do niego i dróg żelaznych. Jako naczelnik zarządu był K. członkiem Rady Stanu i Rady Administracyjnej Król. Polskiego. W tym czasie budował po Sew. Smolików s kim (ob.), już jako konstruktor, a ni e tylko projektodawca, most na Wiśle, nad którym pracował już dawniej i dla którego przedsiębrał studya nad wpływem nitów na wytrzymałość żelaza. Za monumentalną tę budowę otrzymał od

„Głównemu towarzystwu budowy dróg żelaznych“. W r. 1854 K. prowadzi studya nad skarbu Królestwa^Polskiego dożywotnią pensyę

M Sk.

w wysokości 1 500 rb. rocznie, skapitalizowaną następnie w majątku ziemskim. Na jesieni r. 1863, przy zamierzonej reorganizacyi władz Król. Pol., K. z Warszawy powraca do Petersburga i zajmuje posadę w radzie głównego zarządu komunikacyi, zaś w r. 1872 staje na czele komisyi, obradującej nad budową portów Petersburskiego i Kronsztadz-kiego, tudzież bierze czynny udział w pracach około przebudowy dróg wodnych (system Maryjski). W r. 1881, posunięty na rzeczywistego radcę tajnego, został mianowany prezesem wydziału administracyjnego, a później technicznego, rady ministeryum komunikacyi, z pozostawieniem nadal członkiem rady do spraw kolejowych. W latach 1886 — 7 K. pełnił kilkakrotnie obowiązki ministra komunikacyi pod jego nieobecność. Służbę państwową K. opuścił w roku 1891 i osiadł w Warszawie, gdzie, otoczony powszechnem uznaniem jako Nestor techników polskich, dokonał życia d. 19 kwietnia 1899 r. Z prac drukowanych, oprócz wzmiankowanej w tekście, wymienimy pomieszczone w „Żuru. Ministier. Putiej Soobszcz.“: „Projekt wisiaczago mosta czerez Newu“ (1846) i „O rabotach żelezna-go mosta w Warszawie“ (1861).

M. Sk.

Fig. 73. Kierbedź Stanisław.

Kierbedź Michał, syn poprzedzającego, inżynier komunikacyi. Ur. r. 1854, zajmuje obecnie posadę głównego inżyniera budowy drogi Władykaukaskiej i jej odnóg.

połączeniem kolei Warszawsko-Petersburskiej z linią Królewiecką, za co zyskuje odznaczenie honorowe pruskie, a w r. 1856 buduje drogę Peterhofską. W roku 1857 w charakterze członka zarządu wchodzi do zorganizowanego przez barona Stieglitza „Głównego towarzystwa budowy rosyjsskich dróg żelaznych“ i na stanowisku tern zostaje aż do 1 stycznia r. 1894, kiedy eksploatacyę kolei objął napowrót skarb. Zmarły w r. 1893 bar. Stieglitz testamentem przekazał K-wi 100 000 rb. W r. 1858 K. zostaje zaszczycony godnością członka honorowego akademii nauk, tudzież otrzymuje nominacyę na członka rady głównego zarządu komunikacyi, a w roku 1861 na naczelnika VII okręgu komunikacyi

Wielka Encykl. Powsz. llustr. Zesz. 280. T. XXXY.

M. Sk.

Kierbedź Stanisław, synowiec znakomitego inżyniera. Ur. r. 1845 w Petersburgu, w 1865-m ukończył instytut korpusu inżyn. komunikacyi. Do r. 1902 przez lat 6 zajmował stanowisko wiceprezesa budowy kolei Mandżurskiej (prezesem nominalnym był chińczyk). W randze rz. r. st. piastuje (stycz. 1904) godność członka rady ministeryum komunikacyi, tudzież urzędnika do szczególnych zleceń przy ministrze skarbu. Zajmuje stanowisko prezesa To w. kolei Władykaukaskiej, tudzież wiceprezesa petersburskiego banku międzynarodowego.

M. Sk.

Kierbedź Michał, brat poprzedzającego, inżynier komunikacyi. Urodził się w r. 1847. Rzeczywisty radca stanu, b. inspektor rządowy budowy kolei Moskiewsko-Kursko-Worone-sldej.

57

W

jûÜjSÊ

Fig. 74.

Kierdeja (herb).

Baeven“ (Lęk i drżenie, 1843); „Gjentagelsen“ (Powtórzenie, 1843); „Begrebet Angst“ (Pojęcie trwogi, 1844 r.); „Afsluttende uvidenskabeling-Efterskrift“ (Końcowy dopisek nienaukowy, 1846 roku); „Indoevelse i Christendom“ (Ćwiczenie w chrystyanizmie, 1850 r.); „Til Seloprovelse“ (Dla własnego doświadczenia, 1851 r.). W przeciwstawieniu do starej szkoły filozofii speku-latywnej, której reprezentantami w Danii byli: Steffens, Niels Treschow, Hans Christian Oer-sted, Fr. Christ. Sibbern, poeta J. L. Heiberg i pastor Hans Martensen, K. był pierwszym przedstawicielem kierunku indywidualistycznego. Dzieła jego cechuje niezwykła głębokość i oryginalność myśli. Rozstrząsa on różne zagadnienia filozoficzne, choć nie pozostawił skończonego systematu filozofii. — Sposób pisania jego jest urywkowy; urywki te uzupełniają się wzajemnie, a nawet autor sam objaś-j nia w osobnej broszurze, w jakim porządku należy fragmenty te czytać i jak pojmować. Rozpatruje on wszelkie dotychczasowe poglądy na świat przy pomocy analitycznych badań różnych dziedzin nauki, sztuki, literatury; używa często w swoich pracach metody sokratycz-Kierdeją pieczętują nej, przyczem rozważaniem za i przeciw w każdej kwestyi wstrząsa głęboko myślą czytelnika i zmusza go do szukania odpowiedzi na dane pytanie. —W przeciągu lat dziesięciu stworzył on „całą literaturę“ (podług własnego jego wyrażenia); pisał poezye, powieści, humoreski, ortodoksyjne kazania, rozprawy psychologiczne i rozmyślania religijne. Wszystko to jest związane z sobą wewnętrznie i ściśle, jako całość organiczna. Dzieła jego odznaczają się subtelną i dowcipu pełną dyalektyką, połączoną z ognistym zapałem do budzenia z uśpienia chrystyanizmu jako ewangielii cierpienia. Proza jego jest mistrzowsko-misterną. Język—za-szlachetny i pełen poetyckiej podnio-K. budził wkoło

Kierdej Zygmunt, pseudonim lir. Zygmunta Wielopolskiego.

Kierdeja, lierb polski. Na tarczy dwudzielnej, \v polu prawem błękitnem— trzy lilie srebrne, jedna nad drugą, lewe pole czerwone. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe.¹ Podług Długosza miał go otrzymać od króla Ludwika podczas oblężenia Bełza w r. 1337 niejaki Kierdej, za waleczność. Za podaniem tein przemawia ta okoliczność, że w herbie są rzeczywiście lilie andegaweńskie, naturalnie, w formie u-pośledzonej, gdyż ze środka tarczy, czyli z miejsca naj -dostojniejszego, przeniesione w prawą stronę tarczy, a więc w miejsce mniej dostojne.

W zapiskach sądowych średniowiecznych herb ten nigdzie nie jest wzmiankowany; pieczęć z wyobrażeniem jego również dotąd nie jest znana żadna, się rodziny: Czapliców, Dziusów, Girdziewi-czów, Girsztowtów, Hościłów, Hosckich v. Hoj-skich (zgaśli), Hubczyców, darmundów (neofici nob. 1764 r.), Jarmundowiczów (nob. 1791 r.), Kierdejów, Kiernickicli, Koseckich, Kotowskich, Kozińskich, Krzywickich, Mniszyńskich, Pohorec-kich, ' Szpanowskicli i lir. Wielhorskich. — Długosz; Paprocki; Okolski; Niesiecki; Małachowski; Borkowski; Piekosiński.    D.

Kieremboceńskie starostwo niegrod. w Inflantach, ustanowione po przyłączeniu ich do Litwy (1561), istniało tylko do traktatu Oliwskiego i wtedy przeszło pod panowanie szwedzkie. W metrykach koronnych dowód, że starostą k-im i sauenburskim w r. 1588 był Jan Tyzen-haus, wojewoda dorpacki.— ,,Eno. Org.“ mu. Kierings, ob. Keerincx.

Kierkegaard. Sören A a b y e, znakomity myśliciel duński (* 5 maja 1813 roku w Kopenhadze —- f 11 listopada 1855 roku t-że). Od najwcześniejszego dzieciństwa był bardzo chorowitym. Wychowany został w surowych chrześciańskich zasadach. Na uniwersteeie stu-dyował nauki filozoficzne i teologiczne. Po ukończeniu studyów uniwersyteckich odbył w 1841—2 r. podróż po Niemczech w celach naukowych. Po powrocie do rodzinnego miasta poświęcił się zajęciom literackim, używając najrozmaitszych pseudonimów: Joannes Climacus, Ańticliinacńs, Frater Taciturnus, Victor Eremita itd., i żył w zupełnem odosobnieniu. Działalność jego literacką rozpoczęła rozprawa filozoficzna p.t. „Om Begrebet Ironi“ (O pojęciu ironii, Kopenhaga 1841). Następnie pojawiły się: „Enten-Eller“ (Albo-albo, 1843); „Stadier paa Livets Vei“ (Stadya na drodze życia, 1845); „Frygt og

wsze

słości i porywającej siły. siebie poczucie prawdziwej religijności. Wywarł on ogromny, wpływ na współczesnych i na rozwój duńsko-norweslriej literatury. Pod wpływem jego rozwijało się całe pokolenie, którego przedstawicielami głównymi są: G. Brandes, Björnstjerne-Björnson i Ibsen. Pozostałą po nim spuściznę literacką wydali w 8-u tom. H. P. Barfoed i H. Gottsched (Kopenhaga 1869 — 81) (ob. niżej). Wiele jego pism jest w przekładzie niemieckim. —O nim: G. Brandes „Sören K., ein literarisches Charakterbild“ (Lipsk 1879); Höff-ding „Sören K. som filosof“ (Kopenhaga 1892) i „Sören K. als Philosoph“ (Sztutgard); Bär-thold: „Sören K. eine Verfasserexistenz eigener Art“ (Halberstadt 1873), „Noten zu Sören K-s Lebensgeschiehte“ (Halla 1876), „Lessing und die objektive Wahrheit aus Sören K-s Schriften zasammengestellt“ (t-że 1877), „Die Bedeutung der ästhetischen Schriften S. K-s“ (t-że 1879), „Zur theologischen Bedeutung Sören K-s“ (1880), i „Sören K-s Persönlichkeit

in ihrer Verwirklichung der Ideale“ (Güters-

lir-i.

M. S.

Kierło, Kerło, Kerl, herb polski z indy-gienatu. Na tarczy, w polu błękitnem, dwie złote głowy lwie, ogniem jedna na drugą zionące. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, dwie trąby myśliwskie, wylotami do góry, w połowie naprzemian błękitne i złote. Labry błękitne, podbite złotem. Należy do rodziny niemieckiej v. K e r 1, nobilitowanej w r. 1273 przez Rudolfa, cesarza św. Państwa Rzymskiego, z której Ludwik i syn jego, Mateusz, z Brunświku, otrzymali indy gienat polski w r. 1528. Potomkowie tego Ludwika, rotmistrza i dworzanina królewskiego, osiedli na Litwie, zmieniwszy nazwisko na

lob 1886) (ob. niżej).

K. jest pisarzem i myślicielem bardzo niezwykłym, można nawet powiedzieć —genialnym. Styl jego paradoksalny, posiada jednak siłę wielką, działa na czytelnika i porywa go. Niezrównany dyalektyk, retor, a przytem pełen uzdolnienia poetyckiego, jest K. między wszystkimi myślicielami Danii najbardziej samoistnym; wywarł też wpływ ogromny na pisarzy i filozofów swojego kraju. Wpływ ten K-a ciągle jeszcze nawet wzrasta, tak, że obecnie można twierdzić, iż młodsze pokolenia w Danii kształcą się na jego pismach, t— Wystąpił K. przedewszystkiem do bardzo energicznej walki przeciw spekulacyjnej filozofii i teologii ze szkoły Hegla. K. jest skrajnym indywidualistą, duchem pokrewny Hamannowi i Jean Paulowi, a pod wielu względami jest poprzednikiem Nitzschego. Wpływ wywarła na niego tak zwana lewica heglowska, a szczególnie Feuerbach, chociaż sam oświadczał, iż najwięcej zawdzięcza Trendelenburgowi. Główną cechą jego umysłu był smutek wielki, a przytem ciągły jakiś lęk, niepokój wewnętrzny i uczucie dysharmonii z Bogiem. Wszystkie te jednak strony swojego umysłu przysłaniał K. niekiedy jakąś udaną i na sobie samym wymuszoną wesołością, tudzież pozorną swobodą i ironią. Jego pogląd na świat odznacza się subjektywizmem: K. z naciskiem wielkim mówi o jednostce w przeciwieństwie do gatunku i o stronie praktycznej życia w przeciwieństwie do teoryi. Głównie chodziło mu o rozjaśnienie, co człowiek powinien czynić; pytanie, co może wiedzieć, było dla niego obojętnein. Na tak zwaną prawdę przedmiotową uwagi nie zwracał; jemu zależało na pełni życia, na rozwoju wewnętrznej strony osobistości. Istnienie u niego to tylko istnienie osobiste, to pojedyńcza istota, która jest w ciągłem stawaniu się i rozwoju,—nie można jej przeto nigdy myślą pochwycić; . z tego wynika, że wszelka prawda jest tylko podmiotową, a raczej, że tylko podmiotowość zawiera w sobie prawdę. Z takich wychodząc założeń, zwalcza K. zimne urzędowe chrzęści aństwo i usiłuje wykazać, że prawdziwe polega na uczuciu, a głównie na czysto-podmiotowej pobożności; żąda wyrzeczenia się świata i zupełnego odosobnienia się jednostki od niego, a to w celu jaknajściślejszego połączenia się z Bogiem. W życiu ludzkiem możliwe są różne jego stany; nazywa je K. „sta-dyami“ czyli „stanowiskami“ w życiu. Pierw-szenrz nich jest stanowisko używania czyli pojęcie życia w duchu wyłącznie estetycznym; skłania , nas ono do egoistycznego szukania samych tylko w .życiu rozkoszy. Drugie stanowisko jest to stanowisko moralne; tu miejsce wyobraźni zastępuje powaga czynu, chęć pozostania wiernym samemu sobie. Stanowisko to jednak jest wszelkiej pozbawione podstawy, trudno wyszukać dla niego jakąkolwiek san-kcyę. Dlatego też ostać może się tylko stanowisko trzecie, t. j. pojęcie życia religijne. Z religią rozpoczyna się dla człowieka coś zupełnie nowego, wchodzi on w stosunek z Bogiem czyli z bytem absolutnym. W stosunku tym jednak jest stroną bierną cierpiącą. Bóg domaga się dla siebie człowieka całego; człowiek przeto, jeżeli pragnie złączyć się z Bogiem, musi odrywać się od wszelakiej doczesności i względności, musi prowadzić życie wbrew naturze. Przeciwko kościołom urzędowym walczył K. zawzięcie, zarzucając im, że odpadły od pierwotnego chrześciaństwa tak, iż niema żadnego związku między niem a stosunkami dzisiejszemu Chrzęściaństwo pierwotne zerwało całkowicie ze światem doczesnym; chrzęści aństwo nasze dąży do pogodzenia się z nim. Nauka Chrystusa i Nowy Testament nie istnieją już! Tu niema rady, trzeba wybierać i powiedzieć sobie: albo — albo! K. jest religijnym subjektywistą i skrajnym chrześciańskim radykalistą. Wyznawca skrajnego indywidualizmu, zbliża się on bardzo do M a x a S t ir n e r a (ob.) i do Nitzschego, z tą jednak różnicą, iż Stirner jest zupełnym nihilistą, Nitzsche wielbicielem jednostek silnych, ujawniających w sobie największą pełnię życia, gdy dla K-a ideałem jest jednostka zrywająca wszelkie krępujące ją pęta dla połączenia się z Bogiem. Dla Nitzschego wartość posiada tylko silnie rozwinięte życie jednostkowe, dla K-a zaś silnie rozwinięte u jednostki poczucie wspólności z Bogiem. U obu droga do urzeczywistnienia ideału prowadzi wpoprzek wszystkiego, co jednostkę ogranicza, krępuje, niedopuszczając najpełniejszego jej rozwoju. Prócz wyżej podanych pism K-a wyszły jeszcze ,,Philos. Smuler“ (Skrawki filozoficzne; wyd. 2-e 1865). Nowe wydanie zupełne podjęli w r. 1901 w Kopenhadze Heiberg i Lange p. t. „Samlede Vaerker“. Pisma z lat ostatnich oraz pozostałość literacką wydali w przekładzie niem. (Sztutgard 1896) Schrempf i Dor-ner. Pisali o K-e prócz powyższych jeszcze: Rudin ,,S. K. Person och förfaller eskap“ (1883); Koch ,,S. K.“ (1898); Lorentz „Heber der so-gennanten aesthetischen Werke S. K.’s“ (wyd. 2-e ^1902) ; Rosenberg ,,S. K.“ (1898, Kopenhaga).

D.

mes s.

Powiat Karniowski ma

Kierło.— Metr. Koronna 169 f. 142; Kojało-wicz; Niesiecki; Kuropatnicki.

Fig. 75. Kierło (herb).

Kiermasz, zabawa jarmarczna, ob. Ker

Kiernelskie starostwo, ob. Kiernowskie starostwo.

Kierniów, Kiernów z czesko-morawskiego Krnov i Karno w ze średn.-łać. Carnovia, Kyr-novia, niem. Jaegerndorf, miasto powiatowe {Bezirkshauptmanschaft ) na Szląsku austryackim nad rz. Opawą przy zbiegu jej ze Złotą Opawą, 29 kim. od m. Opawy, 35 od Raciborza, 87 od Ołomuńca, przy drogach żel. z tego miasta do Opawy, Ziegenhals, oraz do Głąbczyc na Szląsku już pruskim. Oprócz starostwa powiatowego : komenda żandarmeryi, urząd podatkowy i fiskalny; dwa urzędy celne austryackie i jeden pruski; stacya pocztowa i telegraficzna, stacya dróg żelaznych, zarząd kolei szląsko-moraw-skiej, szkoła wyższa realna, dwie szkoły miejskie, szkoła tkactwa, rada powiatowa ogólna i rada szkolna; kasa oszczędności i t. d. Parafia, dekanat i kościół katolicki parafialny o dwu wysokich wieżach, pięknej budowy; klasztory i kościoły Franciszkanów i Elżbietanek, kościół Podwyższenia Krzyża św., kościół św. Ducha przy szpitalu. Zamek Liechtensteinów. Insty-tucye społeczne: tow. plantacyj, dwa tow. robotnicze: czesko-morawskie „Svornost’“ i ogólne, straż ogniowa ochotnicza, tow. polityczne katol,, tow. Grosza Szkolnego, pomocy naukowej, tow. śpiewacze, tow. strzeleckie, gimnastyczne, weteranów wojskowych, kassyno z czytelnią i t. d. W K-ie istnieje też zarząd dóbr Liechtensteinów. W przemyśle : wyroby wełniane, machiny i narzędzia, papier, spirytus, ocet, katarynki. Oświetlenie miasta gazowe; telefon. Mieszkańców około 17 000 z ogromną przewagą liczebną Niemców: w r. 1891 — 126 93, Czechów 231, Polaków 93. Ludność mieszka nietylko w samem mieście, ale i na 4-ch przedmieściach: Głąbczyckie, Opawskie, Górne i Ma-ryańskie (Marienfeld). — Miasto istniało już w XII w., w XIV ucierpiało wiele od Tatarów ciągnących na Ołomuniec ; plądrowane też i palone przez Macieja Korwina w r. 1474 i w wojnie 30-letniej. Pod miastem wzgórze Burgberg (433 metr.), na którem zwaliska zamku Hohenzollernów brandenburskich i kościół

M. B. Bolesnej.

523 kim. n obszaru i ok. 75 000 m-ców; dzieli się na cztery okręgi sądowe; 64 gminy.

Kiernowskie, Karnowskie, księstwo powstało w r. 1377, wskutek działów między synami Mikołaja II z rodu Mikulaszyców, nieprawego potomstwa Przemyśla Ottokara II, księcia opawskiego, w tymże roku zmarłego; najstarszy, Janusz I, otrzymał wtedy ks. Raciborskie wraz z jedną-czwartą, zachodnią, częścią ks. Opawskiego —i na tej części zaczął się pisać ,,Dux Carnoviae“. Gdy w r. 1382 zmarł, jego znowu synowie oddali nowe księstwo w zastaw Władysławowi O p o 1-kiemu (ob.), a ten w końcu XIV w. przekazał je margr. morawskiemu Josztowi, od którego księstwo wróciło do Korony Czeskiej i w r. 1421, wskutek nadania przez Zygmunta Luksemb., dostało się Ludwikowi Piastowicowi, księciu Brzega, ale na krótko. Janusz II Mikula-szyc, umierając r. 1423, miał je już z powrotem w swym majątku politycznym wraz z ks. Raciborskiem. Za jego spadkobierców, synów, rządziła ich matka Helena. Przy działach starszemu, Mikołajowi (V), dostało się ks. K-e wraz z Rybnickiem, z Raciborskiego wykrój o-nem; dokupił on z ks. Opawskiego Cwilin i tu zmarł r. 1452. Jego syn i następca, Janusz III (f 1484), przez trzymanie się Jerzego z Podje-brad ściągnął na księstwo Macieja Korwina węg., w pochodzie przeciwko Kazimierzowi Jagiellończykowi na Szląsk (1474). K. wtedy został spalony, złupiony, ziemie splądrowane, a obaj książęta, Janusz i jego brat Wacław, uprowadzeni do Wrocławia i tam więzieni. Księstwem obdarzył król swego syna naturalnego, Jana Korwina; ten zaś po wstąpieniu na tron węgierski Władysława Jag. zamienił je na dobra na Węgrzech, i w Clior-wacyi, i księstwo po raz drugi wróciło do Czech (1491). Otrzymał je w lenno od brata Olbracht, ale śmierć ojca, powołując go na tron polski, nadanie to po roku zniosła. Wtedy Jagiellończyk, jako król czeski, obdarzył księstwem Jana z Szelm berka, który świeżo posiadł był Głąbczyce, dziś Głupczyce (czes. Hlubcice, niem. Leobschiitz), urządzone w XIV w. w osobne księstwo, zyskawszy zaś teraz przyległe a rozleglej sze i poważniejsze ks. K-e, tamto do niego przyłączył. Syn jego, Jarosław (od r. 1502), w r. 1523 sprzedał za 58 900 zł. węg. tak zwiększone księstwo Jerzemu Brandenburskie m u (ob.), handlarzowi skupującemu ziemie czeskie i szląskie. Dostały się w owym czasie w moc brandenburską nietylko K. i Głąbczyce, ale Bytom, Racibórz (1521) Bogumin z ziemiami, a po skonie ostatniego piastowica na Opolu, Janu-

sza, w r. 1532, i ks. Opolskie, ze wszystkich nabytków chciwego kupca największy. Dla K-a nastały dni ucisku. Gorliwy luteranin, zabrał katolikom farę, wypędził franciszkanów zajął dobra kościelne, a we wszystkich swych nabytkach rządził tak, że Ferdynand I, dla niezbędnego porządku i zawarowania swych praw politycznych jako król czeski, w r. 1533 nadał od siebie K. i Bytom na dwa pokolenia,

wa książęce w K-e wróciły wkrótce do Jana Jerzego, a K. czuł jego mocną rękę. Zawzięty kalwin, prześladował już i luteranów. Stanąwszy po stronie Fryderyka V, walczył za sprawę czeską i protestancką, aż na Węgry pomykał i z pomocą Betlilena Gabora opierał się Ferdynandowi II w Czechach i na Morawach. W r. 1621, wyjęty z pod prawa, utracił wszystkie swe posiadłości szląskie i, ścigany, znalazł schronienie w Polsce, na Spiżu (f 1624 r. w Lewoczy). Ferdynand II wypuścił jego księstwo K-e w r. 1623 Karolowi Liechtensteinowi.

mu

Nieuznanie tego prawowitego według pojęć feudalnych aktu było drugim filarem prawnym Fryderyka II przeciwko Austryi w r. 1740. Dodać jeszcze wypada, że, gdy po bezpotomnej śmierci syna wygnańca, Ernesta (1642>, pretensye pruskie wróciły do elektorów brandenburskich, wielki kurfirst w r. 1683 dopomniał się zwrotu księstw szląskich, które nawet już przed wyzuciem z nich Jana Jerzego były bezprawnie lennem pruskiem. Sprawa ciągnęła się dość długo, aż wreszcie Leopold I, wzamian za zrzeczenie się wszelkich pretensyj dor Szląs-ka, w r. 1686 dał brandenburczykowi Świebodzin (Schweibus). W r. 1694 na mocy tajemnego układu z późniejszym pierwszym królem pruskim Fryderykiem, jeszcze jako z następcą tronu, nadanie to utraciło swą moc prawną; ale oba powyższe zrzeczenia się pruskie właśnie dla Fryderyka II stały się w r. 1740 trzecim i czwartym filarem jego pretensyj do Austryi. (Porów, art. Fryderyk I, T. XXIII 231).— Za Liech-tensteina w K-e po prześladowaniu luterskiem i kalwińskiem nastało katolickie; już w r. 1630 wszystko stanęło na stopie religii panującej. W r. 1640 zajął miasto Torstenson. Wojna naniosła znowu protestantów i Niemców, którzy wyparli Czechów. Po traktacie wzięto się do ponownego nawracania; missye z Opawy i Ołomuńca już do r. 1673 przywróciły porządek z r. 1630. Od r. 1666 zapanował w K-e urzę-downie język niemiecki; Szlązacy i Czesi coraz bardziej znikali. Po pierwszej wojnie Szląskiej pokój wrocławski (11 czerw. 1742) odciął północną tylko część księstwa z Głąbczycami do Prus, które prócz Szląska zabrały nadto z Mo-rawii okrąg Kätscher i północną część ks. Opawskiego. W r. 1745 pod K-em zaszło kilka potyczek w drugiej wojnie Szląskiej. W r. 1779 nawiedził miasto wielki pożar. Tegoż roku przed samym pokojem cieszyńskim w słynnej wojnie o Niderlandy i Bawaryę (1778 — 9) pod K-em Austryacy dali się pobić przez wojska Fryderyka II. — O K-e monografia: Bierman „Geschichte d. Herzogth. Troppau u. J.“ (Cieszyn 1874); Prasek „Vlastiveda Slezska“.— „Ottuv Slovn. Naue.“; Vol. Leg. III 122—44. s-Kiernów (u Narbutta „Liszków“, „Nowogródek“), osada wiejska w gub., pow. i dyecezyi

Bogumin na trzy, a ks. Opolskie i Raciborskie wypuścił w dożywotnią tenutę za 183 333 zł. węg. Na tej umowie, oczywiście wykrętnie tłómaczonej, przy zupełnem nawet lekceważeniu natury stosunku prawnego do Korony Czeskiej,

Fryderyk II pruski po śmierci cesarza niemieckiego Karola VI oparł w r. 1740 swoje pretensye do politycznej własności całego Szląs-ka. Umowa ta nie złagodziła ciężkiego losu katolików w Kierniowie, skutku^żarliwej propagandy luterskiej. Prowadził ją Jerzy osobiście, bo, upodobawszy sobie miasto, na przyległem wzgórzu, w umyślnie wzniesionym zamku, zamieszkał (f 1543 r.). Syn jego, Jerzy Fryderyk, złączył K. z Boguminem i Bytomiem, kłócił się ze stanami księstwa; żarliwy kalwin, ścigał i katolików i luteranów, popieranych przez ojca, aż w końcu Maksymilian II musiał się wdać między księcia i jego poddanych. W r.

1595, schodząc bezpotomnie ten Jerzy wszystkie swe prawa do posiadłości szląskich wraz z Ans-bachem i innemi posiadłościami frankońskiemi przeniósł na Joachima Fryderyka, od r.

1598 kurfirsta brand. Ces. niemiecki Rudolf II protestował, ale nie wzruszał posiadania nowego użytkownika, po jego śmierci wszakże (1608) znowu zaprotestował przeciwko pogwałceniu u-mowy z r. 1533. Ale i nowy kurfirst niewiele sobie z protestacyi robił: wszystkie księstwa na Szląsku, a w ich liczbie i K. z Bytomiem i Boguminem, posiadał bezpośrednio Jan Jerzy (K. od r. 1603), który też pisał się „dux in Silesia“. Najstarszy z braci, Jan Zygmunt (ob.), od r. 1608 elektor brandenburski, a dzięki nowej polityce Zygmunta III i ówczesnej wojnie o prawa Samozwańca, w tymże roku już kurator ustanowiony z ramienia Rzplitej nad Albertem Fryderykiem, książęciem pruskim, od r. 1611 już i dziedzic lennego księstwa Pruskiego, w długim tytule swoim używał— niezależnie od tytułu pomienionego swego brata — nazwy „dux Carnoviae in Silesia“, widocznie'dla; zastrzeżenia ogólnych praw dy-nastyi. Pomimo owego nadania JanowifJerze-mu bezpośrednim władcą K-a w r. 1611 był trzeci brat, Ernest, w aktach przeniesienia lenna pruskiego nazywany „dux Iegerdorffensis“.

Wszyscy trzej, wraz z czwartym, Chrystjya-nemWilhelm em, arcyb. magdeburskim, korzystali z inwestytury polskiej. Kiedy Jan Zygmunt jako kurfirst osobiście składał hołd w Warszawie d. 16 listopada 1611 r., przedstawiciele Wileńskiej nad Wilią, przeszło o 6 mil od Wil-trzecli jego braci trzymali się chorągwi. Pra- na półiioco-zacbód, za Rzeczypospolitej główny

„Star. Polska“

t r a.

St Rew.

L. K.

A. M.

punkt starostwa K-go (ob.) w wojew. i pow. Wileńskim, a w prastarych czasach stolica litewska. Nazwa prawdopodobna od liieras=pień, lciernoniej=nowy pień („Star. Polska“). Wszystkiej ludności przeszło 350: 250 włościan katolików Litwinów (niewiele Polaków), trudniących się głównie rolnictwem, dwudziestu kilku prawosławnych i około 100 Żydów⁷; trzydzieści kilka dworków. W miejscu parafia katolicka w dekanacie Wileńskim zamiejskim, z 3 300 wiernymi. Kościół parafialny drewniany z r. 1739 na wysokiem wzgórzu nad rzeką i dwie kaplice, z tych jedna z grobami Romerów, z r. 1851. O kim. od K-a nad Wilią — szczątki zboru aryańskiego z końca XVI w., zwane „Kaplicą aryańską“. Śladów nawet niema dawnego kościoła, ufundowanego przez Jagiełłę zaraz po pierwszej podróży apostolskiej na Litwę (1387), a w fundacyi potwierdzonego przez Zygmunta Starego. Przy kościele plebanem był słynny Roizyusz (Ossol. „Wiad. hist.-kryt.“). Przed 40 laty widziano jeszcze wysoko nad Wilią okopy, w których miały być fundamenta starożytnej rezydencyi książęcej, ale czas i ten słaby ślad zatarł prawie zupełnie. Założycielem K-a miał być Ker nu s, syn bajecznego Palemona, sam bajeczny ojciec pięknej Pojaty. Historyczni już Kunigasowie, przewodzący nad innymi, rezydowali w K-e w⁷ XII w. Gdy około 1240 r. Ryn-gold obrał sobie mieszkanie w Nowogródku, K. nie utracił przez to tradycyjnego swego charakteru politycznego. Po r. 1280 Witenes przywrócił w K-e stolicę księstwa. Dopiero Gedy-min około r. 1320 nastałe osiadł w Trokach, a K-em wraz z ziemią obdarzył swego syna Montwida, co dało początek księstwu Kier-no w skie mu. Za Jagiełły panował tu jego brat Wigund Aleksander (I), po którego śmierci król wcielił Kiernowszczyznę do swych posiadłości litewskich; zczasem powstało z niej starostwo. Według podania do K-a schronił się arcykapłan Lizdeyko (ob.). Za Kazimierza Jagieł, posiadali K. Gasztoldowie, później kne-ziowie Podberescy. Jeden z nich, Szymon, dzierżawiąc już starostwo Kiernowskie, otrzymał je w r. 1522 od Zygmunta Starego w dożywocie. Według lustracyi z r. 1738 w starostwie całem było 375 dymów. W r. 1770 starostą użytkowym był Józef Skarbek Ważyński, podkomorzy oszmiański („Vol. Leg.“ VIII 247) i miał tę dzierżawę jeszcze w r. 1780. wyd. 2-e, IV 165; „Słów. Geogr.“.

Kiernowskie (niewłaściwie Kiernelskie) starostwo niegrodowe w wojew. i pow. Wileńskim, najdawniejsze na Litwie, już za Jagiełły. Zygmunt I nadał je Semenowi Podbereskiemu dożywotnio. Przed r. 1770 K. star. opłacało kwarty zł. 222 gr. 11, hyberny zł. 350. Nie-tylko niedola ekonomiczna, ale i chciwość prywatnych sąsiadów znęcała się nad tą królew-szczyzną. Sejm r. 1773 — 5 dla ustalenia granic ówczesnych wyznaczył komisyę, jedną z nielicz

nych uczciwie pomyślanych, z ośmiu urzędników litewskich. — „Vol. Leg.“ VIII 747. s-Kiernoz, ob. Świnia.

Kiernozia, dawniej miasteczko, od r. 1868 osada nad rz. Nidą, przy niej wieś i folwark K., pow. Gostyński, gub. Warszawska (dawniej Ziemia Sochaczewska, wojew. Rawskie), o 19 wiorst od Łowicza, przy trakcie do Gostynina i Płocka. Terrytoryum miejskie 1-włókowe. Domów 40 (20 murów.). Mieszkańców 600, w połowie żydzi, przeszło 200 katolików, 100 protestantów, wśród których anabaptyści. Gmina i parafia K.; urząd gminny, szkoła początkowa. Kościół wielce starożytny, napewne już istniał w XIV wieku, fundacyi może dawniejszej; w kościele pomnik starosty gostyńskiego, Pawła de K. Odkopy okoliczne świadczą o większej niż dziś rozległości. W XVII wieku spalone przez Szwedów, miasteczko już się nie podniosło. Erekcya jego niewiadoma. W XV wieku było własnością Sierpskich, następnie Piwów, w XVIII

w. Łączyńskich; przed 60-u laty przeszło do Lasockich.

Kierownica, przyrząd mierniczy, ob. I) y o p-

Kierpce czyli chodaki skórzane, obcisłe, zasznurowane na nogach za pomocą cienkich, ale mocnych, rzemieni, używane powszechnie przez górali tatrzańskich. Jest to obuwie lekkie, wygodne, a przytem trwałe i tanie.

Kierpciarze i Kierpcarze, pogardliwa nazwa dawana góralom przez Krakowiaków, — por. „Encykl. Orgelbranda“ XVI 498, a także Wójcicki: „Jaśko grywa na fujarze, a skaczą Kierpcarze“. Nazwa pochodzi od wyrazów: kierpec, kierpce, obuwie góralskie z jednego kawałka skóry wyprawne.

Kierpiczus i Siliniczus. Łasicki pisze, że są bożkami leśnemi (silvestres dii), a mianowicie opiekują się mchem, rosnącym w lasach, z którego mieszkańcy przy zatykaniu szpar i szczelin w chatach robią wielki użytek. Zbierający mech przynoszą tym bożkom ofiary, albowiem kerpe = mech. Siliniczus widocznie pochodzi od szilas=las; szilinis=leśny, a rzeczownik Szüinicziis=\)ożok leśny.

Kierski Emil, dziennikarz polski (f 1874 w maju). Był współpracownikiem Moraczew-s k i e g o J. przy „Starożytnościach polskich“ (Poznań 1842 — 52, 2 t. 8-o). W „Roczniku III Tow. Prz. Nauk Poznań.“ pomieścił „Opis historyczny i statystyczny obwodu Boreckiego w W. Ks. Poznańskiem“ (os. odb. Poznań 1865, 69 str., 8-o). W r. 1867 założył w Poznaniu „Przegląd wielkopolski“ i wydawał go przez 2 lata, Jest on, pod imieniem «Emil», autorem poematu „Głosek czternaście o tern i o owem“ (Poznań 1867, 53 str., 8-o). Jako poeta wystąpił jeszcze w r. 1868 w „Czasie“ (JY« 162 i 3) z apostrofą „Do Ziemi Krakowskiej“ (os. odb. Kraków t. r„ 7 str., 8-o). K. jest także autorem przewodnika praktycznego „Prawa względem

D.

mm

y:

Fig. 76. Kiersnowski 1.

Kojałowicz; Niesiecki; Małachowski,

n.

lek. pols.“ (str. 213).

Kierśnicki Atanazy Ludwik, jezuita (* około 1740 r.). Był człowiekiem oddanym nauce, lecz okres makaronizmu i nim zawładnął. Słynął jako i kaznodzieja dowcipny, znany szerszemu społeczeństwu, w swoim też czasie najwy-

u Estr. XVIII 254).

ukarania {tak!) kradzieży drzewa z lasów“ ( Leszno - Gniezno 1852).— Estr. II, VI.

Kiersnowski I, herb polski. Na tarczy, w polu błękitnem, podkowa srebrna barkiem do góry; między jej ocelami krzyż kawalerski srebrny. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu P o b ó g (ob.), powstała prawdopodobnie w XVI w. i używana przez rodzinę Kiersnowskich na Litwie. — Kapi-ca; Borkowski; autograf z r. 1666 w zbiorach lir. Ostrowskiego.

ilp

'r

Ép'

mm

Fig. 77.

Kiersnowski II.

Kiersnowski II, herb polski. Na tarczy, w polu błękitnem, podkowa złota ocelami do góry, a w jej środku krzyż kawalerski złoty; nad podkową czarna trąbka myśliwska, barkiem do góry i wylotem wprawo. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. Odmiana herbu Jastrzębiec (ob.), powstała w XVI w., a używana przez jedną gałąź rodzinną Kiersnowskich h. Pobóg z odm. (ob. Kiersnowski I). —

Ostrowski.

Kiersnowski Antoni dyplom lekarski otrzymał w Wilnie, w r. 1817, będąc już poprzednio medyko-chirurgiem; jako dyplomowany w r. 1812 został prosektorem i korepetytorem anatomii przy profesorze Lobenweinie (ob.), a posadę tę zajmował do r. 1820; „wyrabiał dobrze skelety i kostne kanały słuchowe, mianowicie ślimaka i półokrężne przewody, opiło-wując pilnikiem podług wskazówek prof. Boja-nusa (oh.), stopniowo całą kość skalistą, dla wykrycia części jej wewnętrznych“ (J. Bieliński „Stan nauk lekarskich za czasów Akad. medyko-chir. wileńskiej“ Warszawa 1889, str. 188 i 738).—Por. S. Kośmińskiego „Słown.

Dr j. v.

bitniejszym był zpośród kaznodziejów. Znane są głównie dwa jego zbiorki kazań makaronicznych: 1) „Klucz do skarbu serdecznego w słowie Bo-żem utajonego...“ (Wilno 1725); 2) „Wolny głos mów niedzielnych, najdzielniejszym głosem, tak na puszczy literatnego sequestrum“, jako na publikach statystycznych zawołanego senatora... Fryderyka... Sapiehy” (nadęty tytuł całkowity

Ks. w. u.

Kiemlff Jan F r y d e r y k, prawnik niemiecki (* 7 grud. 1807 r.', uczył się prawa w Kie-lu i Monachium; uczeń Falcka, Dahlmanna i Schellinga, r. 1831 doktor praw, 15 lipca 1834 profesor nadzwyczajny, w maju 1839 profesor zwyczajny prawa w Kielu, 1841 w grudniu powołany na katedrę do Rostoku; r. 1843 opuścił drogę naukową i przeszedł do magi-stratury sądowej: początkowo radca, od r. 1853 wice-prezydent sądu apelacyjnego w Rostoku, od r. 1865 prezydent wyższego sądu apelacyjnego dla czterech miast wolnych w Lubece; r. 1879 otrzymał emeryturę, r. 1881 obchodził 50-tą rocznicę doktoratu. Rok śmierci niewiadomy (pomimo poszukiwań w archiwum uniwersyteckiein w Kielu). — Napisał: „De ju-ris adcrescendi cum graduum successione con-cursu“ (dysertacya, niedrukowana); „Theorie des gemeinen Civilrechts“ (tom I i jedyny, Altona 1839, str. XXXII i 404): dzieło historycznie bardzo ważne. Pisane w epoce bezwzględnej hegemonii szkoły historycznej (oh.) w dziedzinie prawa, próbowało zakładać protest wymowny przeciwko jej an-tykwarskim i mało - społecznym uogólnieniom, przeciwko wyłączności prawa rzymskiego, obwołanego prawem wiecznem i wiekuiście obowiązuj ącein, przeciwko bezczynności prawodawcy. Nawiązując tradycyę Thibaut’a (ob.) z epoki jego sporu z Savigny’m (ob.), K. domagał się „inicyatywy prawodawczej dla nas i przez nas t. j. przy pomocy sił czynnych w państwie, inicyatywy energicznej i świadomej... Nie zorganizujemy instytucyj prawnych, wciąż ucząc się i oczekując zbawienia skądinąd (t. j. od prawa rzymskiego), aż wreszcie dokona się postęp na drodze nieświadomej i w łonie czasu drzemiącej ewolucyi. Czas nasz, przeciwnie, dojrzał już do samodzielnej pracy twórczej“ (str. XXII i 11). Poglądy wyłożone w tej cennej i dziś jeszcze wartej odczytania pracy tak odbijały od tła ogólnego opinii prawniczej, że — zostały przemilczane i dopiero za dni naszych wydobywane bywają z zapomnienia (por. sąd Regelsbergera w jego Pandektach, I, 1893). Szczególnie cennemi są uwagi o interpreta-cy i (ob.; str. 18-42). —„Sammlung d.Entscheidungen des Oberappelationsgerichtes der vier freien Staedte 1865 —1872“; „Zur Lehre vom Versuch“ (w «Staatsbürgerliches Magazin» Falcka).— Liter. Żadna encyklopedya niemiecka—nawet Allgemeine d. Biographie“—nie zawiera wia-omości o K-e. Znaleźć je udało się tylko

1882 (tom I, 1885).

St. Kew.

w Alberti E. „Lexicon der Schleswig - Holstein-Lauenburgischen Schriftsteller 1829 — 1866“ (tom I, 1867), oraz «Fortsetzung» za lata 1868 —

s p.

Kierunek cięć W lasach w zasadz-ie powinien być prostopadły do kierunku panujących wiatrów w danym kraju lub okolicy, lecz przeważnie jest zależny od figury, jaką posiadają przestrzenie leśne. Jeśli ta figura ma postać bardzo wydłużonego wielokąta lub równoległo-boku, albo ma kształty bardzo nieregularne, wypadnie nieraz odstąpić od powyższej zasady, gdyż w takim razie pojedyńcze cięcia byłyby zbyt wązkie, albo przerywane. Dla zaradzenia tej niedogodności dzielą cięcia na dwie lub więcej części, zmieniając w każdej z nich ko-lejny porządek, tak, aby początkowym numerom w pierwszej części odpowiadały w dalszym ciągu ostatnie kolei drugiej. Miejscowe warunki położenia odgrywają tu najważniejszą rolę; w każdym razie należy pamiętać, aby cięcia były od pola osłonięte t. zw. „płaszczem ochronnym“, to jest pasem ziemi zarosłym dobrze zwartym i gęsto podszytym lasem, powstrzymującym gwałtowne działanie wiatrów.

Kierwel, ob. Anthriscus.

Kierzkowski Jakób Filip, przydomku Krzywda, z rodziny wielkopolskiej, kapitan wojsk franc., major polskich (* 17 kwietnia 1771 w Smoszewie pod Krotoszynem, w wojew. Po-znańskiem — f 25 lutego 1862 r. w Poznaniu). Uczył się w szkołach po-jezuickich w Kaliszu wraz z dwoma braćmi, z których Stefan walczył w r. 1794. W r. 1787 wszedł K. do pułku królowej Jadwigi, komendy Hoffmana, brata dowódcy gwardyi królewskiej. W r. 1789 z pułkiem tym stał w Winnicy podczas uśmierzania buntów ukraińskich, na zimę wrócił do Kalisza. Stąd batalion, w którym służył K., odkomenderowano do Lublina na straż trybunału. Wtedy poznał K. Kościuszkę, który „codziennie“ ćwiczył żołnierzy na Piaskach. Z dywizyą Kościuszki, kwaterującego wówczas w Połonnem, pułk przeszedł w r. 1790 do Starego Konstantynowa. Tam przepędził zimę i lato i dopiero d. 28-go sierpnia 1791 r. stanął w obozie pod Bracła-wiem, pod zimę przeniósł się do Nowego Konstantynowa, stamtąd wyruszył nad Dniestr pomiędzy Moliylów i Paszków. Gdy w marcu 1792 r. zbierała się dywizya Poupparta w To-maszpolu, odsunięto pułk od Dniestru. Po przeprawieniu się Kachowskiego dywizya ustąpiła do Tulczyna, potem pod Tywrów, a stamtąd pod Winnicę, gdzie „zastaliśmy ks. Józefa Poniatowskiego i Kościuszkę“ (str. 13 Pamiętnika). Nastąpił znany odwrót za Bug północny. K. znajdował się w rozprawie u grobli Boruszkowiec-kiej (15 czerwca), pod Żalińcami (Zieleńcami; 18 czerwca), Dubienką (18 lipca) — aż do Kurowa. Po przystąpieniu króla do Targowicy (23 lipca) pułk królowej Jadwigi dostał się pod rozkazy Byszewskiego w Pyzdrach, a podczas wyr

ciągania kordonu przez Prusaków stanął za Pilicą, zrazu w Radoszycach i Małogoszczy, na zimę zaś 1793 — 4 przeszedł w Lubelskie. Dowodził nim wtedy Grochowski. Tutaj zaskoczyła go redukcya; miano mu pozostawić tylko 270 ludzi. Odtąd zaczęła się znana z historyi działalność Grochowskiego pod hasłem: „Zabieraj ich bracisieńku!“; dopomagał mu w niej K. W tym czasie został oficerem. Pułk pociągnął do Kościuszki, połączył się z nim (ok. 15 maja 1794 r.) i uczestniczył we wszystkich niepojętych ruchach za cofającym się ku Prusakom Denisowem. K. był w bitwie szczekocińskiej (6 czerwca) i opisał ją nie bez pewnej doniosłości dla rzetelnego o niej wyobrażenia. W bitwie, ciężko ranny w głowę, dostał się do niewoli, ale *W kilka dni uciekł i po charakterystycznych przygodach dotarł do Kościuszki już w Mokotowie (po 11-m lipca). Posłany do oddziału pod Rakowcem, uczestniczył w walce nocnej sierpniowej i w późniejszejf£(26 sierpnia) pomiędzy austeryą Parysa i Wałami Szwedzkiemu Po odwrocie Prusaków i bitwie Macie-jowickiej batalion K-ego wraz z brygadą Kołyski, ułatwiając przejście Dąbrowskiemu i Mada-lińskiemu przez Bzurę, natarł na zamek w Sochaczewie; niepotrzebny odwrót ocalił Prusaków. Stało się to już współcześnie z klęską Mokronowskiego pod Kobyłką (26 października). Datę ostatecznego spełnienia się t. zw. K o n-wencyi radoszyckiej (ob.) K., jako świadek bezpośredni, oznacza na d. 6 grudnia w 0-pocznie. Po upadku pojechał w Kaliskie, stąd do rodziny w Galicyi, gdzie ledwo się wywinął od austryackich kamaszy. W sześć lat po pogromie pod koniec Legionów zaciągnął się do naddunajskiego pod Kniaziewicza. Lunewil położył kres usiłowaniom w tej stronie (9 lutego

1801). Legion poszedł do Włoch; tam go najpierw Bonaparte kazał zreorganizować i uszczuplić, a potem wepchnąć do nowej Etruryi; ale oficerowie się oparli. Wrzała wojna na San Domingo: wpakowano nieposłuszne mięso ludzkie w Liburnie na okręty pod wodzą gen. Bernar-. da. Pierwej jeszcze, wydzierając Anglikom Porto Ferrajo na Elbie, posłano tam Polaków, a między nimi i K-ego. Losy pierwszej z trzech wypraw, zakończających dzieje Legionów (jeśli pominiemy Grabińskiego na południu Włoch i formacyę sedańską), K. w swym pamiętniku dość szczegółowo opisuje, dołączając wspomnienia o ocalałych i przepadłych, nawet odtworzone z pamięci listy oficerów wysłanych na San Domingo. Sam przetrwał żółtą febrę i Murzynów i zawinął wraz ze szczątkami wyprawy (170 — 180 ludzi z tysiąca) do Brestu. Rok cały przebywał w Paryżu, później w Chńlons sur Marne. Minister wojny przeznaczył go na adjutanta - polaka do dywizyi Baraguay - d’Hil-lersa, a po zajęciu Berlina (26 paźdz.) do korpusu Lannes’a pod Kostrzyń, Bydgoszcz, Toruń, na linię Narwi. K. był w bitwie pod Pułtus-

kiem (26 grudnia 1806 r). Po Lannes’ie dowo- to, że Stokowski, stojący wpobliżu w 500 koni dził korpusem 5-m Massena i stał przez pół roku w Przasnyszu i strategicznym jego okręgu; K. przedstawia go jako sprawiedliwego, broniącego ludu od krzywdy, mającego sympatye szlachty.

—zagrał się w karty (str. 32). Wynurzenie się Kirkora o gen. Ponińskim podczas Maciejowic (str. 34), szczegóły o Grochowskim i pochowaniu go w kościele małogoskim (str. 18—21), opowieść o San-Domingo i obu podróżach (str. 38 — 50) — zasługują na uwagę. Całość ożywia duch uczciwego człowieka; ani słowa przechwałki. Pamiętnik wyszedł w Poznaniu r. 1866 p. t. „Pamiętniki... kapitana wojsk franc., kawalera krzyża L. IL, a na ostatku majora w wojsku polskiem 1831 r.“ (125 str. 8-o).    s-

Kierznia (ze staroniemieckiego „Kyrne“), przyrząd do bicia masła, składający się z cylindrycznego drewnianego naczynia, bednarską robotą, i z drewnianego tłoka, opatrzonego u góry poprzeczną rękojęścią dla łatwiejszego ujęcia, u dołu zaś krążkiem z wywierconemi w nim otworami; niekiedy krążek ten bywa zastąpiony rodzajem lejka, zrobionego z miedzianej, dobrze cynowanej, blachy. Do takiego naczynia nalewa się przeznaczoną do zmaślenia śmietanę, do połowy jego wysokości, nie więcej, i za pomocą szybkiego poruszania tłokiem zgóry masło, przy odpowiedniej temperaturze śmietany (14° R. latem, 16° R. zimą), zbija się w przeciągu 45 minut. Inne przyrządy do zbijania masła nazywają także K-mi, ale niewłaściwie, gdyż dla nich służy nazwa „maślnica“, której budowa bywa bardzo rozmaita (ob. Masło).

Kiesa (tur. kis, kezer, tj. worek), w Turcy i rachunkowa jednostka monetarna, używana przy znaczniejszych wypłatach pieniężnych = 500 gersz czyli piastrów tureckich; ponieważ piastr obecnie czyni 8.537 kop., wartość przeto kiesy wynosi 42.69 rub. Używane są kiesy złota (przy darach sułtańskich) po 300 juslik czyli lir tureckich, zatem po 30 000 piastrów, wartości 2 561 rub.—W Egipcie kiesa wynosi również 500 piastrów, dla nieco większej wszakże wartości plastra egipskiego (9.607 kop.) kiesa Nazwa K. stąd poszła, że

Przed samym Friedlandem przybiegł kuryer od Napoleona, nakazujący korpusowi ruszać ku Niemnowi. Ciągnęli tedy Massena i Wrede na Wysokie Mazowieckie i Łomżę. Rossyanie u-stępowali pod Tykocin; zwycięsca z pod Ess-ling chciał już stoczyć bitwę, gdy nagle przybył drugi goniec—z zawieszeniem broni. Kam-■ pania się skończyła, a zwycięstwo wymknęło.—

Po traktacie korpusowi Masseny, piątemu, kazano rozłożyć się na Szląsku. Stamtąd, w sierpniu, wyprawił go Napoleon na Hiszpanów, przeciw Saragosie. K. był w jej oblężeniu dru-giem, w bitwie pod Occano i w wyprawie pod Gibraltar. Opisuje atak Kostaneckiego ze szwadronem na batalion Anglików w bitwie pod A 1 b u e r ą, zakończony wzięciem batalionu w niewolę. Był w Sewilli, przeciągał po Andaluzyi i opisał życie jej pod gwałtem wojny, dając rysy charakteru Hiszpanów i swojego własnego. Rok 1812 odciągnął Polaków na północ.

St. Re»-.

Już po zagładzie znalazł się K. między Niemnem a granicą pruską. Pod Augustowem widział przemykającego się Napoleona. W r. 1813 był w bitwach pod Lützen, pod Budziszynem i Lipskiem. W r. 1814 już we Francyi, pod La Fère Champenoise, dostał się wraz z całą dywizyą gen. Ameya do niewoli (25 marca 1814); zaprowadzony do Belgii, po kapitulacyi Paryża uwolniony, był świadkiem wydarzeń charakteryzujących chwilę dziejową. W samym fakcie5 restauracyi miał K. ju£ gotową dymisyę; przyjechał do Poznania i osiadł już w Wielkopolsce.

czyni 48.04 rub. złoto i srebro w skarbcu sułtańskim przechowywane było w workach skórzanych, zawierających stale jednakową kwotę pieniężną.

Kiesel Konrad, malarz niemiecki (* 1846

S. K.

W r. 1831 zaciągnął się do wojska w Królestwie, wzięty do niewoli przez wojska korpusu gen. Rüdigera—niewiadomo kiedy i gdzie, otrzymawszy od generała paszport, przed Prusakami uciekając do Francyi, był świadkiem ówczesnej miłości niemieckiej dla Polaków. Dopiero w zimie r. 1835 — 6 wrócił do kraju; za ^łagodzonym wyrokiem wzięty do kazamat w Świdnicy, siedział w nich od końca kwietnia do 26 grudnia 1836 r. W tein więzieniu spisał swój pamięt-    r. w Dusseldorfie); początkowo poświęcał się

nik; miał już na San-Domingo wcześniejszy    w Berlinie budownictwu, później rzeźbie. Wy-

i szczegółowszy, ale ten uległ zniszczeniu.-W pa-    konawszy kilka biustów i statuetek, przerzucił się

rniętniku bezpośredni świadek, człowiek skrom-    na malarstwo i wstąpił do pracowni F. Paulse-

nego stanowiska, jest też skromnym i wiaro-    na w Berlinie, gdzie nabrał upodobania do swo-

godnym; ale pisarz, dający tło dziejowe lub od-    jego późniejszego gładkiego sposobu malowania,

noszący rzeczy widziane drobne do większych,    Następnie czas jakiś przebywał u W. Sohna

których się sam nie dotknął, dopuszcza się ra-    w Dusseldorfie, wreszcie znowu zamieszkał

żących częstokroć błędów, które wszakże przy    w Berlinie. Karyerę malarską rozpoczął mało-

jego ogólnej rzetelności sprawiają wrażenie    waniem obrazków t. zw. „salonowych“, później

tylko naiwnej niewiadomości. We właściwym    ograniczył się na malowaniu portretów, wyłącz-

pamiętniku znajduje się niejedna użyteczna    nie kobiecych, które zjednały mu powodzenie

wskazówka, przypomnienie lub potwierdzenie    znaczne w sferze arystokratycznej i finansowej,

np. niebezpieczeństwa, w jakiem znalazłby się    W r. 1889 otrzymał mały medal złoty za portret

był przejeżdżający przez Wieluń po odstąpię-    ces. Augusty Wiktoryi, w 1890 zaś wielki zło-

niu od Warszawy Fryderyk Wilhelm II, gdyby nie    ty. W r. 1892 został członkiem akademii. K- 1!-

58

Wielka Ene. Towsz. Ilustr. Ze: z. 2S0. T. XXXV.

])1- .1. P.

cie

lir-i.

A. Pol.

Kieser Dietrich Jerzy (* w Harburgu d. 24 sierpnia r. 1779 — f w Jenie d. 11 października r. 1862), lekarz, zwolennik gorący t. zw. filozofii przyrody i bardzo wybitny jej reprezentant w lecznictwie niemieckiem. Do nauk zawodowych przykładał się w Getyndze i Würzburgu; w pierwszym z wymienionych uniwersytetów osiągnął w r. 1804 dyplom doktorski, po obronieniu rozprawy „Commentatio Physiologien de anamorphosi oculi“, podkreślającej bardzo jaskrawo stanowisko filozoficzno-przyrod-nicze K-a, a tak cenionej przez zwolenników kierunku tego, że ją przełożono później na język niemiecki i wydano p. n. „Ueber die Metamorphose des Thierauges“ (w „Oplithalmol. Bibliothek“ Himl ego i Schmidta, r. 1807, T. III). — Po ukończeniu nauk do r. 1806 zajmował się K. wykonawstwem lekarskiem w Winsen nad rz. Lube w Hannowerskiem, w roku tym został fizykiem ziemskim (Landphysikus) w Northeimie pod Getyngą, skąd go w r. 1812 powołano do Jeny na profesora nadzwyczajnego lecznictwa. W r. 1814 i 1815 uczestniczył w wojnie przeciw Napoleonowi, jako lekarz sztabowy, pruski. Powróciwszy do Jeny na stanowisko dawne, w r. 1818 został profesorem zwyczajnym, honorowym, w roku zaś 1824 rzeczywistym, nadto w r. 1838 lekarzem uniwersyteckim (Physikus der Universität). — Od r. 1831 do 1848 zasiadał, jako reprezentant uniwersytetu jenajskiego, w sejmie wejmarskim i od r. 1844 do 1848 był jego wiceprezesem, a następnie zajął w r. 1848 krzesło poselskie w parlamencie frankfurckim. Od r. 1847 był redaktorem głównym wydawnictwa c.-k. Akademii Leopoldyńsko-Korolińskiej, a w r. 1858 został jej przewodniczącym dożywotnim. Sprawami ciała tego uczonego zajmował się wogóle wiele i gorliwie, a w r. 1851 wydał „Zur Geschichte der k.-k. Leopoldinisch-Karo-linischen Akademie der Naturforscher“. — Od r. 1831 do 1847 stał na czele kliniki prywatnej, medyko-chirurgicznej i ocznej; w r. 1846 mianowano go dyrektorem zakładu dla obłąkanych w Jenie, w roku następnym zaś objął nadto klinikę psychiatryczną, z którą połączył później zakład prywatny dla chorych na umyśle („ISophronisterhim*') i od czasu tego zajmował się też najwięcej psychiatryą. — W r. 1854 przypadło 50-lecie doktoratu K-a i przy tej sposobności od uniwersytetu jenajskiego otrzymał dyplom doktora filozofii. Pisarzem, zwłaszcza za młodu, był K. bardzo płodnym, a rzeczą godną uwagi jest to, że, gdy w pracach swych, lecznictwa czystego dotyczących, był zawsze stronnikiem krańcowym filozofii przyrody, mącącej w sposób dziwny poglądy jego fizyologiczne i patologiczne, w pracach innych, z dziedziny em-bryologii oraz anatomii i fizyologii roślin występował jako badacz trzeźwy, na faktach jedynie zdanie swe opierający, i to tak, że dzieło jego największe, „Elemente der Psychiatrik“ (Wrocław i Bonn

1855), godne jest uznania, jako zawierające owoce doświadczenia wieloletniego. — Z mnóstwa prac jego, które przywodzi C a 11 i s e n („Medicin. Schriftsteller-Lex.“ T. X str. 183 — 192 i T. XXIX str. 244- 246), wymieniamy tu tylko jeszcze : „Aphorismen aus der Physiologie der Pflanzen“ (Getynga 1808); „Elemente der Phy-tonomie“ (Jena 1815) i „Der Ursprung des Darmcanals aus der Vesicula umbilicalis, dargestellt im menschlichen Embryo“ (tamże 1810). — Od roku 1842 do 1848 redagował część lekarską i przyrodniczą wydawnictwa „Neue Jenaische Allgem. Litteraturzeitung“, na-koniec razem z Ok enem wydał „Beiträge zur vergl. Zoologie, Anatomie und Physiologie“ (Bamberg 1806; 2 zeszyty). -- Por. „Allgem. Deutsche Biogr. (XV str. 721); „Biogr. médicale“ (V str. 423); H. Haeser „Lehrt), d. Gesell, d. Med.“ (wyd. 3-e, T. II str. 821).

Kieseritzky Lionel, znany mistrz gry w szachy (* 1 stycznia roku 1806 w Dorpa-f r. 1853 w Paryżu), wsławiony w Paryżu, w Wiedniu, głośny w całej Europie.

Kiesewetter Rafał Jerzy z przydomkiem Edler von Wiesen brun (* 29 sierpnia r. 1773 w Holleschau, w Morawii —f 1 stycznia 1850 w Baden pod Wiedniem), historyk muzyki. Po ukończeniu nauk humanistycznych K. w 1794 r. wstąpił do zarządu wojskowego, w którym, przechodząc różne stopnie urzędnicze, nobilitowany, otrzymał przydomek powyżej zaznaczony; dosłużył się w 1845 r. stopnia radcy dworu cesarskiego. Będąc gorącym wielbicielem muzyki, K., niezależnie od zajęć służbowych zajmował się nią gorliwie, oraz zbierał dawne kompozycye i materyały do historyi muzyki powszechnej; kształcił się w teoryi u Albrechtsbergern i Hartmanna, wreszcie oddał się z zapałem studyom historycznym. Owocem tych studyów były dzieła: „Die Verdienste der Niederländer um die Tonkunst“ (nagrodzone przez akademię niderlandzką w r. 1826); „Geschichte der europäisch-abendländischen, oder unseren heutigen Musik“ (1834, wyd. 2-e 1846); „Über die Musik der neueren Griechen; nebst freien Gedanken über altägiptische u. altgriechische Musik“ (1838); „Guido von Arezzo, sein Leben und Wirken“ (1840); Schicksale und Beschaffenheit des weltlichen Gesanges vom frühen Mittelalter bis zur Erfindung des dramatischen Stils und den Anfängen der Oper“ (1841); „Die Musik der Araber“ (1842); „Über die Oktave des Pythagoras“ (1848); „Galerie alter Kontrapunktisten“ (1847) i w. in. cennych artykułów i studyów, zamieszczanych w lipskiej „Allgemeine Musik - Zeitung“ od 1826—45, jak np. o nutacyi Grzegorza Wielkiego, o Franku z Kolonii, o tabulaturach, o Josquinie, Petruc-cim i t. d.

Kiesewetter Jan Gotfr. Karol, filozof niemiecki. Urodził się w r. 1766 w Berlinie, gdzie też od r. 1792 nauczał w kollegium me-

M. S.

wojskowo-lekarskiego. przód o krok nie posunął, był jednak chirurgiem biegłym i profesorem dzielnym; pisywał wiele rzeczy drobniejszych, jak oceny, sprawozdania, przekłady z języka rossyjskiego, które umieszczał w pismach lekarskich, wydawanych w Rossyi po niemiecku; ogłosił też drukiem „Die Geburtshilfe der neuesten Zeit, oder kritische Uebersicht der Leistungen in der Geburtshilfe während der letzten 15 Jahre“ (Petersburg 1850). -Por. „St. Petersburger med. Wochenschrift“ (r. 1879, str. 122) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte“ (T. III str. 472).

, Skierkowskich

I).

dyczno-chirurgicznem logiki i filozofii; umarł w r. 1819. Należał on do najgorliwszych zwolenników filozofii Kanta i odgrywał przez lat blisko 20 rolę usilnego propagatora i popularyzatora kantyzmu. Niechętnie nazywał się filozofem, wolał uchodzić za profesora „der Welt-weisheit“. Ogłosił K. wiele dzieł i pism, poświęconych ukochanemu przez niego systemowi królewieckiego myśliciela. Następujące są najważniejsze: „Über den ersten Grundsatz der Moralphilosophie“ (2 części, 1788—90, „Grundriss der reinen allgemeinen Logik nach Kant’schen Grundsätzen“ (1791), „Auszug aus Kant’s Prolegomena“ (1796), „Logik zum Gebrauch für Schulen“ (1 797), „Prüfung der Herder’schen Metakritik zur Kritik der reinen Vernunft (1799 — 1800), „Fassliche Darstellung der Erfahrungsseelenlehre“ (1806). Szczególnie jednak zna-nem i rozpowszechnionem było dzieło Kiese-w etter a, które wydał w r. 1795 p. t. „Versuch einer fasslichen Darstellung der wichtigsten Wahrheiten d. neuen (tj. kantowskiej) Philosophie für Uneingeweihte“; do tego dodał jeszcze później takie samo przedstawienie Krytyki władzy sądzenia („Kritik der Urtheilskraft“ 1803). Oba te dzieła doczekały się do r. 1824 czterech wydań, zawierały bowiem bardzo zrozumiałe i popularne przedstawienie najważniejszych zasad filozofii Kanta, która dla ogółu ludzi była bardzo nieprzystępną i niezrozumiałą. Życiorys Kiesewettera napisał C. G. F1 i 11 n e r we wstępie do 4-go wydania powyższego dzieła wykładającego filozofię Kanta, Ogłaszał K., wraz z Fischerem, także Nową bibliotekę filozoficzną, a oprócz tego rozmaite opisy podróży, tudzież rozprawy o matematyce.

Kieson, ob. Kesson.

Kieszeniec, skorupiak, ob. Cancer.

Kieś, Kiesia, zamek i miasto w Kurlandyi, ob. Wenden.

K., chociaż nauki na-ur j. r.

Kietlicz I, Kiczka, Kyczka, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, trzy sznury złote czy też łańcuszki kirysowe, w ósemkę złożone, dwa i jeden, w środku tarczy stykające się. Nad hełmem, w koronie, trzy pióra strusie, białe. W zapiskach średniowiecznych sądowych herb ten nie pojawia się wcale; pieczęci, na których byłby wyobrażony, nie znaleziono dotychczas ani jednej, nie zna go ani herbarz arsenalski, ani nawet herbarzyk Ambrożka. Jedynie w „Cle-nodiach“ Długosza znajdujemy o nim wzmiankę w najpóźniejszej ich redakcyi, w „Liber Benefi-ciorum“ zaś jest wymieniony szlachcic Strzesz, herbu Kiczka. Że ta ostatnia proklamacya tyczy się K-a, dowodzi przywilej Zygmunta I z r. 1539, dotyczący zatwierdzenia szlachectwa niejakiego Stanisława Pawłowskiego, w którym-to przywileju herb K. zwany jest także Kicz-ką. Paprocki wywodzi herb ten z Moraw. K-a używały lub używają małopolskie rodziny Cyganów, Karwińskich, Kietliczów (zgaśli), Pawłowskich (nob. r. 1539), Rayskicji i Strzeszów (zgaśli), oraz szląskie Kiszków i Kic-kich.—Paprocki „Herby rycerstwa“ i „Zwierciadło“ list 56; Niesiecki; Piekosiński; Borkowski; Polaczek.

Kieścień, bicz tatarski, podobny do knuta (ob.), do nogajki, nahajki; u Turków kie skin = ostry. U nas podobne narzędzie kary nazywano z tatarsko - tureckiego basałykiem (por. Karłowicza „Słów. wyrazów obcego... pochodzenia“).

1\

Kieter Aleksander von (*w Inflantach — t w r. 1884), chirurg rossyjski. Od r. 1831 do 1836 przykładał się do nauk lekarskich w Dorpacie (dziś Jurjew) i tamże, po obronieniu rozprawy doktorskiej „De lithotripsiae methodo percussionis, praesertim de apparatu Heurte-loupiano ad eam commendato“ (z tabh), dyplom osiągnął, poczem został asystentem pierwszym profesora Pirogowa (ob.) i kosztem rządu był wysłany za granicę. Po powrocie stamtąd ogłosił pracę „De singularum lithotomiae me-thodorum dignitate“ (Ryga 1838). Później został profesorem w Kazaniu, a stamtąd przeniesiono go na takie samo stanowisko do Akademii medyko-chirurgicznej w Petersburgu. Na schyłku życia był członkiem stałym komitetu

iô;

Fig. 78 Kietlicz I.

'O

Fig. 79. Kietlicz II.

Kietlicz II, herb polski. Na tarczy, wlewo ukośnie ściętej, w polu górnem, złotem pół bawoła czarnego, w dolnem zaś, czerwonem - trzy

P. Chin.

lir-i.

1826

K. U.

lir.

V. Chin

srebrne pasy, ukośnie wprawo położone. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pół bawoła czarnego pomiędzy dwoma skrzydłami: srebrnem i czerwonem, z których na każdein znajduje się po sześć róż, naprzemian czerwonych i białych, ułożonych w półkole. Labry z prawej strony czarne, podbite złotem, z lewej czerwone, podbite srebrem. Używany przez łużycką rodzinę v. Kitlitz, której gałąź osiadła w Inflantach polskich, gdzie zwać się poczęła Kie tli czarni.— Paprocki; Niesiecki; Kuropatnicki; Ostrowski; Siebmacher III, 11, 2.    u

Kietlicz Henryk, arcybp gnieźn., ob. Henryk Kietlicz.

Kietlińska Ludwika (* 1871 — f 1896), nauczycielka, ur. w Skarżycach (gub. Kieleckiej), uczyła się w Kielcach i Warszawie, najwięcej wszakże zawdzięczała sobie samej. Jako nauczycielka i towarzyszka zyskała miano „kusi-cielki do dobrego“. Przez trzy lata była współ-kierowniczką pensyi żeńskiej w Suchedniowie. Pisywała utwory dla młodzieży i pomieszczała je w „Wieczorach rodzinnych“. Zmarła w Charkowie.

„Kietz“, niegdyś w mowie niemieckiej to samo, co przedmieście słowiańskie. Niemcy, którzy się osiedlali w marchii Brandenburskiej po prawej stronie Elby, zakładali na miejscu osad słowiańskich miasta z własnym zarządem i własnem sądownictwem. Ludność słowiańska nie miała udziału w samorządzie miejskim; zamieszkiwała na przedmieściu i rządziła się sama. Byli to ludzie ubodzy, przeważnie rybacy. Na przedmieściach tych utrzymały się długo słowiańskie obyczaje. Ponieważ mieszkańcy przedmieść o wiele niżej stali pod względem wykształcenia, dobrobytu i praw, jakie mieli, od zamieszkujących samo miasto Niemców, przeto nazwa ta „Kietz“ pozyskała szydercze znaczenie, i jeszcze dzisiaj Niemcy oznaczają tą nazwą zapadłe okolice przedmieść.

Kietz Gustaw, rzeźbiarz niemiecki (* w r. w Lipsku), kształcił się w Dreźnie u Rietschla, po którego śmierci powierzono mu wraz z Donndorfem dokończenie pomnika Lutra dla Wormacyi. Pierwszym samodzielnym utworem K-a był pomnik ekonomisty Fr. Lista dla Reutlingen; potem wykonał artysta pomnik Uh landa, wiele portretów, jak np. R. Wagnera, Beethovena, L. Richtera i in.

Kien - Tszang (C z a n g) („dziewięć przecięć“), tytuł najdawniejszego dzieła arytmetycznego, napisanego po chińsku. Sięgać ono ma czasów Czeu-li, wynalazcy sivan - pan'u a ministra cesarza Hu(o)ang-ti, wynalazcy pisma (chroń. ch. 2637 r. prz. Chr.). Tytuł ten przechował się dla oznaczenia arytmetyki; wiele dzieł z różnych epok nosi tę nazwę; najstarsze zdaje się być zredagowanem na wiek przed naszą erą. Autor, Tszang-tsang, podaje się za wydawcę ( z poprawkami ) starej książki, często komentowanej, która stała się jednak bardzo rzadką. Całość obejmuje 246 zadań liczbowych, których znaczna ilość dotyczy wymiarów geometrycznych. Podane reguły (na-przykład dla wymiaru koła) różnią się często między sobą, widocznie z powodu różnego pochodzenia z różnych epok. — Bibl.: Biernacki „ Journal “ Crellego (1859); Matthiesen „Algebra“.

Kiewlicz Stanisław (* 1804 — f 1879), pedagog, rodem z Litwy, słuchacz uni w. wileńskiego, uczeń Groddka i Lelewela, filolog klasyczny, długoletni nauczyciel w różnych szkołach, wreszcie dyrektor Instytutu szlacheckiego w Warszawie, a potem gimnazyum przy placu św. Aleksandra. Za czasów studyów swoich dawał streszczenia różnych cennych dzieł w„ Dzienniku Wileńskim“. Niektóre wyszły w nadbitce, jak oto: „O źródłach początkowych dziejów rzymskich“ (1824, z Wachsmutha), „Historya literatury rzymskiej od najdawniejszych czasów aż do Augusta“ (1824, z Dunlopa). Jako nauczyciel szkoły w Szczebrzeszynie umieścił w programie na r. 1829 przekład łaciński rozprawki Passowa o prozodyi: „Doctrina prosodiae graecae, ex germanica ilia Passovii latinam fecit“.

Kieżgajło (K i e r ż g a y 11 o, Kieżgał, G e ż-g a j ł o) h. Łabędź, stary ród litewski. Znanym protoplastą tej rodziny jest Wolimunt, którego synowie: Gedigord, Szedibor i Sudiwoj podpisali przymierze w. ks. Swidrygiełły z Krzyżakami w 1432 r., a Kieżgał i Rumbold dali w 1401 r. wraz z innymi wielmożami litewskimi poręczenie, że

w. ks. litewski Witold dochowa wierności królowi i koronie polskiej. Z wymienionych synów Wolimunta Rumbold był starostą żmudzkim (r. 1411), a w latach 1412 —1432 marszałkiem ziemskim litewskim, Sudiwoj zmarł w 1452 r. jako kasztelan wileński; Kieżgał wreszcie alias M i-chał, został po bracie Rumboldzie starostą żmudzkim (1412 — 1432 r.), później zaś kasztelanem wileńskim. Wnukami Wolimunta byli: Stańko Sudiwojewicz, wojewoda trocki (1478 r.), oraz Michał, wojewoda wileński i kanclerz (1459 r.), i Jan Kieżgałowicze. Dwaj pierwsi zgaśli bezpotomnie, trzeci zaś, w latach 1465—1484 starosta żmudzki, a w latach 1478 — 1484 kasztelan wileński, zostawił syna Stanisław a, jednego z najznakomitszych mężów czasu swego. Ten wkrótce po śmierci ojca objął urząd starosty żmudzkiego (1486 r.), który piastował aż do śmierci (1527 r.). Starostowanie nie przeszkodziło mu jednak bynajmniej do coraz wyższego wznoszenia się w hierarchii dostojniczej. W r. 1499 został kasztelanem trockim, w 1502 hetmanem, a w r. 1522 kasztelanem wileńskim, podnosząc wysoko znaczenie domu swego, zarówno dla niepospolitych zalet swoich i zasług obywatelskich jak i dla olbrzymiego majątku, jednego z największych podówczas na Litwie. Z synów jego M i k o ł aj był marszałkiem królewskim (1523 r.), Stanisław zaś, jeden z najbogatszych panów swego czasu, piastował staro-

Pr-

Kifti — Kije.

401

stwo żmudzkie (1527 r.), a później kasztelanię i ni czarni.

mionką.

trocką (1528 — 1532 r.). Ten - to Stanisław za łaski doznane od króla Zygmunta zapisał synowi jego, Zygmuntowi Augustowi, połowę olbrzymich dóbr swoich, druga zaś połowa dostała się po śmierci bezpotomnego syna jego, Wojciecha, bratankowi jego stryjecznemu, Stanisławowi, podczaszemu litewskiemu, na którym w r. 1556 wygasł cały ród, jeden ze znakomitszych i możniejszych, jakie wogóle wydała Litwa. D

Siedzieli na podgórzu za górą Krze-

L. K.

Kijaniarze. Pod taką nazwą słyną osiel-czanie z górnej części wsi, w odróżnieniu od Dolano w, mieszkańców dolnej części, ho ro-

L. K.

Kifti Abdul Hasan Ali ben Jusufben H r ah im al-8 z aj b ani D żarn al ed-din al-K. (* 1172 w Kifcie w Górnym Egipcie 1248 w Aleppo). W młodości otrzymał świetne wykształcenie naukowe; następnie przeniósł się z Egiptu do Aleppo, gdzie Malik adż-Dżahir dał mu godność wezyra z tytułem al-wazir al-akram. Był to wielki miłośnik książek; w ciągu też swego życia wiele łożył na zbieranie materya-łów bibliograficznych i doszedł do wielkiej eru-dycyi w dziedzinie historyi ogólnej, w szczególności zaś historyi nauk. Z najważniejszych dzieł trzeba przytoczyć zbiór biograf!j greckich, syryjskich, oraz świata mahometańskiego w dziedzinie nauk ścisłych p. t. „Tarich al-Hukama“, stanowiących jedno z najważniejszych źródeł dla historyi tycli dyscyplin naukowych. Doszło ono do nas jedynie w wyciągu, sporządzonym przez Muhammada al-Zuzani’ego (ostatnie wydanie przez J. Lipperta, 1903 r.). Inne dzieła K. są następujące: Historya Egiptu aż do panowania Sa-lah ed-din’a [Saladyna] (6 t.); Dzieje Arabów, Dzieje Seldżukidów, Uwagi z dziejów gramatyków (przechowane w wyciągu adż-DżahabPego); Dzieje pisarzy i ksiąg, przez nich wydanych, i inne.

Kifolit, minerał, u piektórych autorów synonim serpentynu.

Kij, bajeczny założyciel Kijowa. Najdawniejsze kroniki ruskie, chcąc objaśnić nazwę Kijowa, opowiadają, że w plemieniu Polan było trzech braci: K., Szczek i Choryw i siostra Łybiedwa. Bracia mieszkali na trzech górach. Zbudowali następnie miasto i nazwali je od imienia najstarszego Kijowem. Kroniki podają też jako legendę, jakoby K. miał być przewoźnikiem na Dnieprze, dodając, iż to jest nieprawdopodobne, bo K. jako przewoźnik nie mógłby chodzić do Carogrodu, gdzie był i gdzie doznał hojnego przyjęcia. K. miał umrzeć w Kijowie, fie, XIII 15 — 44. Por. art. K i j ó w.

Kijacy, przezwisko, pod którein słynęli przed-mieszczanie krakowscy, którzy trudnili się skupem bydła na rzeź, a znani byli ze swojej rzetelności. K. bez pieniędzy, z kijem w ręku, rozchodzili się we dwóch po województwach Krakowskiem i Sandomierskiem, zakupywali woły u obywateli na kredyt, dając im w zastaw swe kije. Na kijach tych roznosili rzeczy, a także bili się niemi. Zwali się również Wol-

Wbg-

Z. W.

Kostomarow: Monogra-

j. ii

bią kijanki („Wisła“ IX 79).

Kijanka, ob. Żaby.

Kijas (po arabsku: mierzenie podług czegoś, porównywanie z czemś) w arabskiej logice i prawnictwie oznacza wogóle wniosek na podstawie analogii, w szczególności zaś rozstrzyganie spornej kwestyi prawnej na zasadzie innego dawniejszego wypadku, który posiada pewne analogiczne do pierwszego cechy i w swoim czasie był rozstrzygnięty na podstawie bezpośrednich źródeł kodeksu; sposób taki rozstrzygania stosuje się wówczas, gdy dany wypadek nie daje się podciągnąć pod żaden z istnie-jącli paragrafów przyjętego prawa. Jest to kwestya prawnicza, która w swoim czasie niemało przyczyniła się do wyodrębnienia poszczególnych sekt mahometańskich. Po śmierci Mahometa jedynem urzędowem źródłem prawa muzułmańskiego był Koran; naturalnie, nie był on wcale wystarczający dla rozstrzygania mnóstwa kwestyj prawno-religijnych najrozmaitszej natury. Złemu nie mogły zaradzić nawet nagromadzone z biegiem czasu ustne tradycye spół-czesnych prorokowi, t. zw. Sunna, oraz trzecie źródło prawa, które polegało na tern, że w każdym poszczególnym wypadku zwracano się do żyjących jeszcze towarzyszy Mahometa i postępowano według ich zgodnego wyroku (t. zw. zgodności towarzyszy — „idźina assaha-bat“). Wówczas rozpowszechnił się zwyczaj w kwestyach spornych, w których tradycya i prawo pisane nie były wystarczające, ignorować je zupełnie i rozstrzygać na podstawie analogicznych, posiadających pewne cechy podobieństwa; wypadków prawnych. Wlało to nowe życie do zmartwiałego już życia religijno-prawnego mahometan, ale za to spotkało też przeciwników. Przeważnie została ta metoda i pozostała do dziś-dnia przyjętą przez sektę t. zw. Chanifitów (założoną przez Abu Chanifę w VIII stuleciu po Chr.), zwalczaną była zaś przez sekty Malikitów, Szafiitów i Hanbalitów, którzy usiłują zachowywać nieme posłuszeństwo tradycyi i udzielają metodzie „kijas“ pola działania jedynie w wyprowadzaniu szczegółowych przepisów na podstawie praw bardziej ogólnych. W dziełach prawnych arabskich „kijas“ jest zwykle rozpatrywana w dziale ogólnym pod rubryką „zasady prawa“.

Wbg.

Kije, wieś w pow. Pińezowskim, w gub. Kieleckiej, na wzgórzu, ze starożytnym kościołem murowanym, na przecięciu się dwóch dróg bitych, łączących Kielce z Krakowem przez Pińczów i Jędrzejów z Chmielnikiem. Mieszkańcy zajmują się wyrobem różnych przedmiotów z gipsu. Gorzelnia, młyny wodne, wapienniki. Pokłady

z. N.

W r. 1792

lir.

wapna. K. leżą w sąsiedztwie Kliszowa, pod którym w r. 1702 stoczono bitwę (ob.).

Kijen-long (C h ‘ u e n - L u n g—czy en), cesarz chiński, czwarty z dynastyi mandżurskiej Tsing (* 1709 — f 7 lutego 1799 r.), panujący pod tym tytułem; z imienia osobistego Hung-li. W r. 1735 wstąpił na tron po Jong-czeng’u; był jego najstarszym synem. Pierwsze lata panowania K-a były spokojne; około r. 1753 jednak wypadki w Azyi środkowej zmusiły go do wystąpienia orężnego. Gdy w Turkiestanie Wschodnim, w kraju Eleutów (terrytoryum rzeki Ili), zginął ostatni syn chana Kaldena,' Tse-wan Ta-sze, zjawiło się dwóch pretendentów do tronu: I) a w a d ż y (Ta-wa-tsi) i A m u r s a n a; drugi z nich zwrócił się w r. 1754 do K-a z prośbą o pomoc. Dzięki wojsku cesarskiemu Amursana zwyciężył przeciwnika, którego odstawiono jako więźnia do Pekinu. K., zamiast stracić Dawadży’ego, obsypał go honorami, chciał bowiem użyć go dla siebie samego przeciw Amursanie, w razie, gdyby ten stał się zbyt potężnym. Amursana zbuntował się i przez cały rok 1756 szczęście mu sprzyjało; lecz w roku następnym generałowie Czao-lmei i Pute ścigali go bez wytchnienia, tak, iż chan zmuszony był udać się do Hassaków, później do Rossyi (do Tobolska), gdzie zmarł na ospę. W Jarkandzie panował wówczas Bor oni tu, w Kaszgarze brat jego Kodżydchan (byli oni znani pod imionami wielkiego i małego Ko-d ż y lub H o c z o m). W r. 1756, gdy zwycięstwo przechylało się na stronę Amursany, obaj oni stanęli po jego stronie. Po zniesieniu królestwa Eleutów generałowie K-a opanowali Turkiestan; wielki Kodża zginął w walce, mały został wydany Chińczykom przez sułtana Badachszanu, do którego się był schronił (r. 1759). — Cały Turkiestan wschodni dostał się wtedy pod władzę chińską, z Kuldżą i Kasz-garem. W r. 1764 Jong-tsi-ja, wódz plemienia mieszkającego na granicy Birmanii i Chin, napadł na króla birmańskiego i zrzucił go z tronu. K. wysłał w r. 1767 generała Ming Joei dla kierowania operacyami wojennemi; lecz generał ten został pobity i w boju zginął. Fu Heng, który go zastąpił, odniósł zwycięstwo na brzegach rzeki Saluen (r. 1768), poczem Birmań-czyey uznali się za hołdowników Chin, i podobnież postąpił Nepal. W r. 1771 plemię Turgutów, które za czasów Kang-hi w r. 1650 i 1673 wyemigrowało było do Rossyi, wróciło znad morza Kaspijskiego na terrytoryum rzeki Ili i oddało się pod opiekę cesarza chińskiego; 50 000 rodzin (200—250 tysięcy osób) przybyło w ten sposób do Chin w r. 1771; w roku następnym nadciągnęło jeszcze 30 000 innych rodzin. K. przyjął z radością przybyszów i nie omieszkał zaraz opisać tego zdarzenia. Na r. 1775 przypada wytępienie nielicznego plemienia górskiego Miao-tse. Za tego panowania Chiny nad Tybetem rozpostarły swój protektorat. W r. 1787 wybuchły rozruchy w In-do-Chinach; król Annamu, Le Szyen-tong, został wypędzony przez swego ministra Ngujen Hue i schronił się do Chin. Na rozkaz K-a wice-król Kuang-tung’u, Soen S z e - i, przedostał się na czele armii do Tonkinu i przywrócił Le Szien-tonga w Hanoi. Soen Sze-i zamierzał pójść przeciw Ngujen Hue-mu: lecz ten uprzedził go, podstąpił ze znacznemi siłami pod Hanoi i wypędził Chińczyków, przyprawiwszy ich o ogromne straty (w końcu stycz. r. 1789). Po tej porażce K. uroczyście przyznał władzę Huemu, założycielowi nowej dynastyi annamskiej Ngujenów. wystąpił po raz pierwszy na widowni Chin związek polityczny „Białej Lilii“. Wogóle K. panuje szczęśliwie, a mimo wojen na pograniczach, spokojnie. Ludność prawie się podwoiła, stosunki z Europą były dobre, poselstwa europejskie nawiedzały Chiny. - - K. przysiągł, że, jeżeli będzie miał szczęście panować, podobnie jak jego dziad, przez okres 60-ciu lat, to zaraz potem złoży władzę; obietnicę swą spełnił. Dnia 8 lutego 1796 r. przekazał tron swemu synowi, Kia-kingowi (ob.), któremu udzielał rad aż do śmierci.— K. miał opinię nietyl-ko wielkiego polityka, lecz i znakomitego uczonego: prócz upamiętnienia ważniejszych wydarzeń (podbój Eleutów i Miao-tse, powrót Tur-gutów), napisał sporo poezyj. Ksiądz Amiot przełożył jego wiersz o herbacie i pochwałę miasta Mukdenu w Mandżuryi. Pochwałę tę wydrukowano 32-ma rodzajami czcionek chińskich i tyluż rodzajami czcionek mandżurskich. Przekład tej pochwały wydany w Paryżu w roku 1770; Voltaire, przeczytawszy ją, wystosował do K-a jedną ze swoich poezyj. K. nie .zadawalał się uprawianiem literatury jako rozrywki; za jego inicjatywą ukazało się kilka wielkich wydawnictw, jak 24 historyków kanonicznych, wydanie „Tong Kien kang mu“, wielki katalog biblioteki pałacowej, i in. Na początku pierwszego tomu „Mémoires concernant les Chinois“ (wydawnictwo misyonarzy w Pekinie) znajdują się w przekładzie poezye, opis powrotu Turgutów i piękny portret K-a.—Bibl.: De Mailla „Hist, de la Chine“, XL—Rémusat Ab. „Nouv. Mél. asiat.“ II, str. 45-60; Imbault-Huart „Journ. as.“ ser. 7, XI str. 134—178; ser. 8, XIV str. 494 i nast; E. H. Parker „Campaigns of Kang-hi, Yung-cheng and Kien-lung“ (w „China Review“ t. XVI str. 105 — 118, 276 — 285, 321 - 336, 340 — 348. — Giles „A Chinese Diet.“; „Gr. Enc.“ Lam.

Kijów (ross. Kijew, greckie u Konst. Por-fyrogenety Ki o ab a, łac. Ki o via, polsko-łac. Ki j o vi a, arab. Kuj ab a, tatar. M an-Ke r-m a n), miasto gubernialne, położone na prawym, górzystym brzegu Dniepru, pod 50° 27'12" szer. płn. i pod 2°2'1" dł. wscli. (Pułkowo). Najwyższy punkt miasta wznosi się na 180 m. nad powierzchnię morza i na 100 m. nad pow. Dniepru.

Historya. Podanie, zapisane w Kronice Nestora, głosi, że św. Andrzej apostoł podczas swojej wędrówki przenocował śród wzgórzy na prawym brzegu Dniepru, a przebudziwszy się, rzekł do uczniów swoich: „Czy widzicie te góry? Spłynie na nie łaska Boża, stanie na nich wielkie miasto i mnogie wzniosą się cerkwie“. Apostoł postawił na jednej z gór krzyż, poczem ruszył w dalszą drogę. Według legendy w pa-ręset lat po Narodzeniu Chrystusa trzej bracia z plemienia Polan, osiadłego odniedawna nad Dnieprem, Kij (ob.), Szczek i Chorew, założyli miasto Kijów, którego dzielnice otrzymały nazwy: Kijowa, Szczekawicy i Chorewicy, rzeczka zaś płynąca pod miastem została nazwaną Łybedzią, imieniem siostry tych trzech mężów. Kij był wielkim wojownikiem i na czele zbrojnych zastępów dotarł aż do murów Ca-rogrodu, gdzie złożył mu hołd sam cesarz wschodni. Bohater po powrocie z wyprawy mieszkał w Kijowie i tu umarł. Według Nestora w końcu IX wieku dwaj towarzysze R liryka (ob.), wodzowie nonnandzcy Askold i Dir, przedsięwzięli wyprawę do Konstantynopola. Płynąc na łodziach przez Dniepr, wylądowali pod Kijowem, a dowiedziawszy się, że założyciele miasta dawno pomarli, ludność zaś nie ma swego pana i płaci daninę Chazarom, objęli miasto w swoje panowanie, poczem na czele wojowników normandzkich w 200 łodzi wyruszyli pod Konstantynopol i obiegli go od strony morza. Cud tylko uratował stolicę. Oto patryarcha Focyusz zanurzył uroczyście w morzu szatę Matki Boskiej, przechowywaną w jednej z cerkwi Konstantynopola, poczem zerwała się straszna burza i zniszczyła flotę Askolda i Dira, książęta, wraz z wojownikami, przerażeni tym cudem, przyjęli chrzest. Patryarcha Focyusz wspomina w swoich pamiętnikach, że: „Rusowie, naród znany z okrucieństwą, porzucili już zabobony, wyznają wiarę Chrystusa, są naszymi przyjaciółmi i otrzymali od nas biskupa i kapłanów“. Z pod Konstantynopola Askold i Dir powrócili do Kijowa i tu panowali. Przeżyli oni swego księcia Ruryka, który panował w Nowogrodzie i pozostawił dziedzictwo Igorowi, swojemu synowi. Ponieważ Igor był dzieckiem jeszcze, więc władzę sprawował stryj jego, Oleg. Ten przedsięwziął wyprawę na Carogród, a płynąc Dnieprem, dowiedział się, że w Kijowie panują podwładni jego brata, Askold i Dir. Oleg postanowił ukarać uzurpatorów, ale, nie ufając swoim siłom, u-myślił zgładzić ich podstępnie. Ukrył więc większą część swej drużyny w łodziach, a do książąt posłał swoich posłów, którzy oświadczyli im, że kupcy z towarami płyną z Normandyi do Carogrodu i pragną złożyć hołd panom na Kijowie. Nic nie podejrzewając, książęta przybyli na brzeg Dniepru; wystąpił na ich spotkanie Oleg z małym Igorem na ręku i rzekł: „Wyście nie książęta, nie książęcego rodu, a oto wasz książę!“ I podniósł w górę Igora, a tymczasem żołnierze wyskoczyli z łodzi i zamordowali Askolda i Dira. Od tej chwili Ru-rykowicze nie wracali już do Nowogrodu i uważali za swoją stolicę Kijów, i stąd urządzali wyprawy na Carogród. Kolejno książętami na Kijowie byli: Oleg, Igor, żona Igora, Olga,» Świętosław i Włodzimierz, który przyjął chrzest, ochrzcił swoje państwo i otwiera dzieje pewne Rusi, gdy poprzednicy w połowie tylko należą do historyi, w połowie zaś do mitologii i legendy. — Takie są dzieje Kijowa według Nestora. Nowoczesne badania kłam im zadają. Przedewszystkiem nie wytrzymuje żadnej krytyki podanie o trzech braciach, założycielach miasta. Najstarożytniejsi historycy lubili bardzo twierdzić, że miasta, a nawet całe narody i państwa, otrzymywały nazwiska od imienia jakichś bohaterów starodawnych. Prace archeologów i geologów kijowskich, profesorów uniwersytetu św. Włodzimierza: Antonowicza, Arma-szewskiego i Chwojki — wskazują, że Kijów jako osada ludzka, istnieje niesłychanie dawno. Na kijowskim gruncie odnaleziono szczątki osady ludzkiej z okresu paleolitycznego epoki kamiennej, a więc epoki mamuta i innych dziwo-zwierzów przedpotopowych. W drugiej połowie epoki kamiennej, w okresie neolitycznym, okresie bardziej ulepszonych i subtelnych narzędzi krzemiennych, Kijów był osadą już bardzo ludną i na wszystkich wzgórzach współczesnego miasta istniały mieszkania ludzkie, z których kilka odkryto i opisano szczegółowo. Znaleziono nawet fabrykę pierwotną, w której wyrabiano narzędzia z rogu i wypalano naczynia. W t. zw. okresie bron z u (śpiżu) kraje naddnieprzańskie były pono zamieszkane przez Scytów, którzy podbić mieli ludność tubylczą. Ludność ta nie znała jeszcze metalów i posługiwała się narzędziami z kamienia; przybysze mieli broń ze śpiżu, a nawet z żelaza. W II wieku po Nar. Chr. krainę naddnieprzańską opanowali Goci, a Kijów był ich stolicą. Królowie goccy odznaczali się okrucieństwem. Jeden z nich miał ukrzyżować siedemdziesięciu wodzów z plemienia Roksolanów. Państwo goc-kie było w ciągłych stosunkach handlowych z Grecyą i Rzymem, co stwierdzają monety, znajdowane w Kijowie i jego okolicach. Monety te noszą popiersia i imiona cesarzów, rozpoczynając od Oktawiusza Augusta a kończąc na cesarzach czwartego wieku. Gotowie, pochodząc z półwyspu Skandynawskiego, skąd zostali wyparci przez inne jakieś szczepy, pozostawali w stosunkach z dawną ojczyzną. W sagach skandynawskich znajdują się wzmianki o mieście gockiem „D annparsztacie“, co ma oznaczać—Dnieprowe miasto. Wielkiem jest prawdopodobieństwo, że takie miano nosił właśnie Kijów. W końcu wieku czwartego Rokso-lanie, ciemiężeni przez Gotów, wezwali na pomoc Hunnów, którzy pojawili się byli już

W bratobójczy cli walkach pomię-

w Europie i koczowali w stepach nad morzem Azowskiem. Ostatni król Gotów, okrutny Herrn an ryk (oh.), który rozszarpał niegdyś końmi żonę jednego z wodzów Roksolanów, został pobity na głowę przez Hunnów, poczem z rozpaczy odebrał sobie życie. Goci opuścili kraje, któ-remi władali lat paręset, i poszli szukać siedzib na dalekim Zachodzie. Hunnowie niedługo panowali nad Dnieprem; po śmierci ich króla Dżenhizyka, który poległ w r. 448 w bitwie z wojskiem greckiem, państwo Hunnów upadło. Dżenhizyk był synem Attyli, a stolicę miał w „H u n n i w a r z e“ (niepewny domysł, że to K.). Po upadku Hunnów Słowianie, mieszkający nad Dnieprem, płacili haracz Chazarom, ludowi zamieszkującemu wtedy na południu Rossyi dzisiejszej. Nowi władcy prowadzili handel z całym światem ówczesnym, a zwłaszcza ze Wschodem; Kijów uczestniczył również w tych stosunkach, co stwierdzają liczne wykopaliska. Skarby znalezione w Kijowie zawierają wiele monet, bitych w IX i X w. w państwach Sassanidów, Abbasydów, w Samarkandzie, Merwie i innych miastach wschodnich. — Takie są dzieje pierwotne Kijowa w świetle badań najnowszych. Jednak, pomimo, że liistorya o Askoldzie i Dirze w redakcyi Nestora wydaje się zmyśloną, istnienie Dira nie ulega wątpliwości. Książę tego imienia panował rzeczywiście w Kijowie: był to władca możny, bogaty, i nie wygląda też bynajmniej na zbiega z drużyny Ruryka. Pisarz arabski z X wieku Al-Masudi pisze: „Naj-pierwszym władcą słowiańskim jest car Dir. Posiada on wielkie miasta i liczne a ludne kraje. Kupcy muzułmańscy przybywają do jego państwa z wszelkiego rodzaju towarami“.— Dzieje pewne Kijowa datują od czasów księcia Włodzimierza. Już przodkowie jego, Oleg i Igor, podbili kolejno szczepy słowiańskie zamieszkujące lewy i prawy brzeg Dniepru. Badania nowoczesne dowodzą, że ludy słowiańskie jeszcze w okresie poprzedzającym przybycie Normannów i zagarnięcie przez nich władzy książęcej wytworzyły już sobie były jakiś ustrój państwowy i miały własnych książąt bądź pochodzenia miejscowego, bądź obcego. Rurykowicze nie zdołali zespolić państewek słowiańskich w jedną całość; udało im się tylko dać każdemu szczepowi księcia z rodu Ruryka. Każdy książę dążył do samodzielności, do uczynienia swego księstwa własnością dziedziczną. Włodzimierz i syn jego Jarosław umieli jeszcze utrzymać w swoich ręku wszystkie szczepy, ale udawało im się to z trudnością : dochodzili do władzy po trupach f braci.

dzy Świętopełkiem i Jarosławem brał czynny udział nasz Bolesław Chrobry, a w pięćdziesiąt lat później wprowadził na tron kijowski Izasława Bolesław Szczodry. Dawniejsi historycy uważali, że główną przyczyną podziału Rusi na księstwa udzielne, oraz walk bratobójczych, były rozterki pomiędzy książętami. Badania współczesne tłómaczą to w inny sposób. Szczepy słowiańskie, stanowiące niegdyś oddzielne państwa, nie zostały zespolone przez Rurykowiczów w jedną całość, lecz pod władzą nowych książąt toczyły pomiędzy sobą dawne boje. W końcu rywalizacya szczepów i ksiąstewek doprowadziła do osłabienia księstwa Kijowskiego, później do powstania na wschodzie i zachodzie nowych środowisk życia politycznego Rusi w Suzdalu i Haliczu i na-koniec do podbicia Słowian przez Mongołów. Okresem najświetniejszym w dziejach Kijowa jest panowanie książąt Włodzimierza i Jarosława, znane z liistoryi. W tej-to epoce Kijów pozyskał najwspanialsze swoje świątynie, pałace, fortyfikacye. W r. 1169 wojsko, przysłane przez Andrzeja Bogolubskiego z Rostowa, zdobyło gród, spaliło go i zrabowało. Po dwudziestu pięciu latach, podczas wojny Rury-ka Rościsławicza z Romanem Mścisławiczem, miasto zostało znowu zdobyte przez pierwszego. Sprzymierzeńcy Ruryka, Połowcy, złupili miasto i wzięli do niewoli jego mieszkańców. Znaczenie Kijowa upada coraz bardziej; książęta nie są w stanie trzymać licznej drużyny, a hordy koczownicze na południu wzrastają coraz bardziej w moc i odcinają Kijów od morza Czarnego. W XII wieku książęta już są zmuszeni wychodzić na spotkanie karawan ku- ' pieckich, ciągnących z Carogrodu, i eskortować je do miasta. Handel upada, a następnie stosunki ze Wschodem ustają zupełnie: w r. 1241 Kijów zostaje zdobytym przez Mongołów. Batu-chan słyszał oddawna o sławnym grodzie i jego bogactwach: przybył tu ze swemi hordami, zdobył miasto, zrabował je i zburzył. Po bohatersku bronił miasta bojarzyn Dymitr, najpierw na murach zewnętrznych, potem na mu-racli cytadeli, a nakoniec zamknął się z resztką wojsk w cerkwi Dziesięcinnej i tu się bronił do ostatka. Batu-chan, zdumiony męstwem bohatera, darował mu życie. Historycy dawniejsi twierdzą, że podczas napadu Mongołów Kijów zniknął z oblicza ziemi, a mieszkańcy jego bądź wyginęli, bądź zostali uprowadzeni, i że w XIV i XV w. powstała na terrytoryum dawnej stolicy mała osada. Wiadomości te, jak twierdzą badania współczesne prof. Antonowicza, są przesadzone: miasto uległo zburzeniu, ale mieszkańcy nie wyginęli zupełnie. Mo-naster peczerski, choć zrabowany, istniał wciąż i odprawiano w nim bez przerwy nabożeństwa. Miał nakoniec Kijów własnych książąt: od r. 1243 do 1249 panował tu Jarosław Wsźćwołodo-wicz, a po nim Aleksander Jarosławicz (1249 — 1263) i Jarosław Jarosławicz (1263 — 1271).

W końcu XIII w. powstaje w Europie wschodniej nowe potężne państwo. Ge dym in, książę litewski, podbija jedną po drugiej dawne ziemie ruskie i zdobywa grody książęce: Brześć, Drohiczyn, Włodzimierz-Wołyński, Owrucz, Ży-

tomierz i posuwa swe zastępy ku K-i. Teodor,    j    wieź    i syn jego Symeon    Olelkowicz; za icn

ostatni książę na K-e, wsparty przez Mongo-    !    panowania miasto podniosło    się, wzrósł han-

łów, zastępuje drogę zdobywcy i stacza z nim    I    del i    przemysł. Olelko umarł bezpotomnie w r.

walkę o 25 wiorst od miasta, nad Irpeniem,    j    1471    i po jego śmierci król    Kazimierz nie dał

już K-i na pana żadnego księcia ze swej familii, lecz zwykłego wojewodę. Pierwszym w o-wojewodą kijowski m był litwin Marcin Gasztold. Wr. 1569, po unii lubelskiej, województwo Kijowskie wcielone zostało do Małopolski. Król Aleksander i Zygmunt I nadali miastu prawo magdeburskie, poczem mieszczanie szybko wzrośli w zamożność. Handel zakwitł, a ka-

w r. 1312. (ledymiii rozbija na głowę przeciwnika i na tronie kijowskim osadza wnuka swego, Włodzimierza Olgierdowieża. Panował on tu przez lat trzydzieści; za nowego władcy miasto zaczęło się podnosić z upadku. Metropolita Cypry an, który szukał był schronienia na północy, wrócił do swej katedry i podniósł ją z gruzów. \ W r. 1395 Witold przedsięwziął wyprawę na K., ale stary książę, nie ufając rawany z towarami ciągnęły do K-a z Tur-własnym siłom, poddał się dobrowolnie i^otrzy-    cyi, Moskwy i Krymu. W tym okresie powsta-

mał^od zaborcy Kopy] nad Niemnem, w K-e zaś    ły w K-e ' liczne kościoły i klasztory 'katolic-

&.¹1

n.

mi

mm

mm

i.;/-.:;

'•i

A,

Fig. 80. Widok z mogiły Askolda na£Kijów.

osadził Witold Skirgiełłę Olgierdo wieża, po którym panował Jan Borysowicz. W r. 1399 Witold, wyruszywszy przeciwko Tatarom, został przez nich pobity na głowę (pod Worskłą) i z niedobitkami swoich wojsk musiał uciekać. K. raz jeszcze ujrzał pod swemi murami zastępy mongolskie, ale udało mu się ułagodzić zwycięzców okupem. W r. 1411 K. odwiedził Wład. Jagiełło i był tu podejmowany okazale jakoby przez Witolda (?). W kilka lat później został zdobyty i zrabowany przez hordy Edygi; nie udało się im przecież opanować zamku, którego bronił namiestnik Witoldowy. Ostatnieini książętami kijowskimi, mianowanymi przez wielkich książąt litewskich, byli Olelko Dymitro-

Wielka Enc. 1’owsz. Ilustr. Zesz. 280. T. XXXV.

kie.—Od r. 1654 datuje nowa epoka w dziejach miasta. Bohdan Chmielnicki, po długich zapasach z Polską oddaje Ukrainę pod władzę cara Aleksego. Ten wyprawia niezwłocznie do K-a swoich bojarów, dla przyjęcia przysięgi na wierność od starszyzny i ludu, oraz potwierdza mieszczanom wszystkie przywileje polskie, z jakich korzystali. Odtąd K-m rządzą wojewodowie, przysyłani z Moskwy: K. nie wraca już pod panowanie Polski (ob. Kijowskie województwo). Miasto zawdzięcza dużo hetmanowi Zaporoża, Iwanowi Mazepie, który odbudował wiele cerkwi starożytnych, otwierał i uposażał szkoły. W r. 1706 K. odwiedził Piotr Wielki i założył na Peczersku twierdzę

09

oraz

Cesarz Mikołaj 1 lu-

Przed rokiem

istniejącą do dziś. W r. 1779 bawiła w K-e przez trzy miesiące Katarzyna II. Za jej panowania prawa magdeburskie mieszczan uległy pewnym ograniczeniom; cesarzowa pragnęła nadać miastu charakter wschodnio-rossyjski. W kwietniu r. 1787 imperatorowa, płynąc do Chersonu dla spotkania się z -Józefem II, a po drodze ze St. Augustem w Kaniowie, zatrzymała się na parę tygodni w K-ie. Innej polityki niż ona trzymał się względem K-a cesarz Paweł: oddzielił od gubernii Kijowskiej wcielone do niej powiaty, położone na lewym brzegu Dniepru. Szlachta gubernii Kijowskiej otrzymała prawo wybierania marszałków gubernialnych i powiatowych, oraz sędziów i innych urzędników. Kodeksem obowiązującym był Statut litewski, w sądowT-nictwie używano języka polskiego, urzędy sądowne i administracyjne piastowała szlachta miej-scowTa. Cesarz Paweł wrócił mieszczanom prawni magdeburskie i w r. 1797 przeniósł z Dub-na do K-a kontrakty, to jest jarmarki, na które zjeżdżali się ziemianie « całej Ukrainy, Podola, Wołynia i przybywmli kupcy. W r. 1881 rozpoczyna się cały szereg zmian radykalnych. Na przedstawienie generał-gubernatora Bibikowa wydane rozporządzenie pozbawia katolików prawa zajmowmnia urzędów administracyjnych, ogranicza ich prawa co do zajmowania stanowisk w sądownictwie. — Gdy Bibikow został kuratorem okręgu naukowmgo, zaprzestał mianować katolików na stanowiska nauczycieli szkół, zajmujących zaś poprzednio te urzędy, przenosił do gub. Czernihowskiej i Połtawskiej. W r. 1835 polskie prawo magdeburskie zostało odebrane miastu i wprowadzono do K-a ogólno-pań-stwową ustawę miejską. Jednakże do r. 1863 miasto nosiło jeszcze charakter polski: w towarzystwach mówiono przeważnie po polsku. Russyfikacya K-a datuje się właściwie od roku 1863, chociaż ostatniemi czasy, od lat dwudziestu mniej-więcej, żywioł polski znów się wzmaga w K-e. Dla clileba przyszło tu wielu Polaków' z Warszawy, Galicyi, Poznańskiego i biorą wciąż udział wybitny w handlu i przemyśle miejscowym, bił bardzo KijówT i często w niem bawił. Słabą forteczkę z czasów Piotra Wielkiego rozszerzył i zamienił na fortecę pierwszorzędną, ozdobił miasto mnóstwem wielkich gmachów, jak: uniwersytet, pierwsze gimnazyum, korpus kadetów, rząd gubernialny; zbudował most, uregulował części gór kijowskich i pourządzał drogi, prowadzące do Dniepru.

1870 K. b>ł niewielkiein miastem, ożywiającem się tylko podczas kontraktów, a liczącem zaledwie 70 000 ludności. Dopiero wprost przemysłu cukrowniczego w kraju południowo-zachodnim wpłynął na szybki rozwój Kijowa; stał się on głównym rynkiem cukrowym i tu fabryki zaopatrują się w machiny i artykuły wszelkiego rodzaju. W K-ie osiadło mnóstwo komisantów, inżynierów, przemysłowców różnego rodza

ju. Kontrakty utraciły dawny charakter. Jarmark odbywra się corocznie pomiędzy 1-m lutego a 6-m marca, lecz nie ma żadnego znaczenia. Natomiast ważne jest to, że w tym czasieLzjeżdża-ją się do K-a ziemianie, cukrownicy, przemysłowcy wszelkiego rodzaju, którzy zawderają wszelkie umowy kupna i sprzedaży buraków i’"zboża, regulują rachunki roczne i inkasują należności, najmują oficyalistów⁷ i innych urzędników, dzielą zyski pomiędzy akcyonaryuszów towmr.zystw cukrowniczych i innych. Dzięki temu kontraktypylziś, jak dawniej, ożywiają wielce miasto i są dlań źródłem znacznych dochodów. Zjeżdża się tu mnóstwo ludzi nieliczących się z groszem, a więc zarabiają niemało kupcy, restauracye, hotele, teatry. W r. 1870 zaprowadzono w K-ie samorząd miejski, który wpłynął znacznie na wzrost tego grodu. Radni i prezydenci miasta (głowy) wybierani są przeważnie z łona inteligencyi miejscowej, rozumiejącej potrzeby ogólne i umiejącej je zaspakajać. Głowami miasta byli z kolei: Demidow ks. San-Donato (1870—73), profesor uniwersytetu Renenkampf (1874—77), prof. Eisinan (1878 — 1881), kupiec Tolli (1882 — 83), prof. Solski (1883 — 1900) i dr medycyny Pro-cenko, zajmujący obecnie to stanowisko. W r. 1870 miasto zyskało wmdociągi i gaz; najwięcej wszakże robót publicznych wykonano za czasówr prezydenta Solskiego: wTy budowano tramwaje elektryczne, kanalizacyę, rzeźnięrcentralną, urządzono oświetlenie elektryczne, przyprowadzono do porządku odwdeczne, lecz zaniedbane, ogrody publiczne — słowem K. rości dziś śmiało pre-tensyę do tytułu jednego z pierwszych miast w Państwie.

Ludność, przemysł, handel. Kijów ma obecnie (w r. 1903), około 300 000 mieszkańców. Liczba ta ściśle wiadomą nie jest, ponieważ miasto nie ma biura statystycznego. Ostatni spis jednodniowy, dokonany w r. 1897, zastał w K-e 247 432 osób obojej płci, a mianowicie: mężczyzn 135 463, kobiet 111 969. Prawosławnych było w 1897 r. 193 643, katolików 25 552, żydów 21 870, raskolników 1 956 itd. K. nie jest właściwie wielkiem środowiskiem fa-bryeznem, choć posiada 184 zakłady przemysłowe, ale są to przeważnie fabryki o niewielkiej liczbie robotników i o niewielkiej produk-cyi, a wytwory ich służą przeważnie na zaspakajanie potrzeb miejscowych. Do największych fabryk należy rafinerya kijowska, znajdująca się właściwie, nie w samem mieście, lecz na przedmieściu zwanem D e m i j ó wr k ą. Należy ona do towarzystwa akcyjnego, którego kapitał zakładowy wynosi 2 200 000 rb. Akcye znajdują się przeważnie w ręku kapitalistów zagranicznych. Rafinerya produkuje przeciętnie milion pudówr cukru rafinowanego i zatrudnia przeszło tysiąc robotników^.—Powyżej K-a wpadają do Dniepru trzy wielkie rzeki: Prypeć, Soż i Desna, trzy trakty wodne, któremi ciągną gabary ze zbożem i tratwy z drzewem. Stwarza to warunki sprzy-

jające powstaniu w K-e tartaków i młynów.

Mohyła wzniósł na ruinach małą cerkiewkę. W r. 1840 obywatel ziemski Aleksander Annien-kow postawił własnym kosztem świątynię dzisiejszą, która nie ma żadnycli cech starożytnych. Na pół drogi mniej - więcej pomiędzy cerkwią Dziesięcinną a soborem św. Zofii za czasów Włodzimierza był wał i mur, który przecinał dzisiejszą ulicę Włodzimierską pod kątem prostym. Wały te otaczał stary gród Włodzimierza, do którego wnętrza prowadziło kilka bram. Przez jedną z nich wjechał do miasta Bolesław Chrobry po odniesionem zwycięstwie nad Jarosławem w r. 1018 i udał się do soboru św. Zofii, gdzie powitany został przez metropolitę i, duchowieństwo. Tak opisuje ten wypadek Ditmar. Ponieważ jednak sobór św. Zofii istniejący do dziś i Złota Brama, której szczątki dotrwały do naszych dni, wzniesione zostały przez Jarosława dopiero w r. 1087, więc, oczywiście, kronikarz merseburski mówi o innej bramie i o innym soborze. Dziś kwestyę tę uważać należy za rozwiązaną: do grodu Włodzimierza prowadziła inna brama, zwana również Złotą, być może; śród grodu św. Włodzimierza znajdował się również sobór św. Zofii, starożytniej-szy od dziś istniejącego. Twierdzą też kroniki polskie, że Bolesław, bawiąc w K-e, założył tu biskupstwo katolickie, którego kościołem katedralnym została cerkiew św. Zofii. Katedrą tą był oczywiście dawny sobór św. Włodzimierza. Jak wspomniano powyżej, najwspanialsza ze świątyń dawnego K-a, sobór św. Zofii, założoną została w r. 1037. Historya jej jest następująca: Po wojnie z Bolesławem Jarosław udał się na północ swoich włości dla uśmierzenia

Kijów ma siedem wielkich młynów, produkujących przeszło 10 milionów pudów mąki, którą wyprawiają do gubernii Mińskiej i Moliy-lewskiej przeważnie, nie mówiąc o zaspokojeniu potrzeb miejscowych. Największy młyn należy do towarzystwa akcyjnego, na którego czele stoi milioner kijowski, Brodzki. Tartaków jest cztery; produkują one deski na potrzeby miejscowe. Fabryk tabacznych posiada K. sześć, z tych największe należą do braci Kohen. Zatrudniają one 1 641 robotników i sprzedają wyrobów na 2 miliony rubli rocznie. Poważną jest również produkcya machin, głównie mających zastosowanie w przemyśle cukrowniczym.

Największy zakład mechaniczny należy do towarzystwa akcyjnego; zatrudnia przeszło 1 000 robotników. Inne zakłady przemysłowe, jak: cegielnie, garbarnie, browary, gorzelnie, zaspakajają wyłącznie potrzeby miejscowe.—Pod względem handlowym K. nietylko nie posiada znaczenia rynku międzynarodowego, ale nawet nie jest wielkim rynkiem wewnętrznym. Tylko handel cukrem jest rozwinięty wysoko: na giełdzie kijowskiej przechodzi corocznie z rąk do rąk , od ló-tu do 20-tu milionów pudów piasku cukrowego. Handel zbożowy nie ma w K-e poważnego znaczenia; kupcy zagraniczni nie przyjeżdżają tu, a nabywcami zboża są przeważnie młyny miejscowe.

czył on z wrogiem walną bitwę i odniósł świetne zwycięstwo, na którego pamiątkę wzniósł cerkiew, jakiej jeszcze nie widziała Słowiańszczyzna. Wybudował on nowe mury i wały, w których wnętrzu znalazł się stary gród Włodzimierza. Do nowego miasta prowadziło kilka bram, a najpierwsza z nich nosiła nazwę Złotej. Przypuszczalnie wyglądała ona tak, jak wyglądają obecnie bramy wiodące do wnętrza soboru św. Zofii, Ławry kijowskiej, Kremlu w Moskwie itd. Była to właściwie wieża, której dół stanowił wjazd do miasta, na piętrze stała cerkiewka, uwieńczona kopułką złoconą : stąd nazwa „Złota“. Szczątki bramy dotrwały do naszych czasów i można je oglądać na skwerze zw. Złotowrotskim (ob. fig. 82). Na uwagę zasługują cegły użyte dobudowy murów, wielkie, płaskie, kwadratowe nieledwie. W środku nowego miasta stanęła cerkiew św. Zofii. Budowali ją i zdobili mistrze, sprowadzeni z Konstantynopola, a z ozdób tych dotrwało do naszych czasów kilka obrazów mozaikowych w absydzie

Cerkwie, sobory, monastery i pamiątki historyczne. Najstarożytniejszą z cerkwi kijowskich jest cerkiew T r z e c h Ś w i ę t y c h przy ul. Trech-światitielskiej. W. ks. Włodzimierz, będąc jeszcze poganinem, postawił na wzgórzu nad Dnieprem bałwany Périma, Cliorsa (?) i innych bóstw, które j niekarnego już wówczas Nowogrodu. Skorzystali następnie, stawszy się niemniej gorliwym clirze- z tego Pieczyńgowie, napadli na K. i obiegli mias-ścianinem, niż był poprzednio bałwochwalcą, ka- to. Zamek bronił się dzielnie, a tymczasem nad-zał strącić do Dniepru. Na miejscu świątyni biegł na odsiecz Jarosław. Pod murami K-a sto-wzniósł książę cerkiew wschodnią pod wezwaniem św. Bazylego. Choć ją zniszczyli Tatarzy i choć paliła się ona parokrotnie, zachowała jednak cerkiew ta dotąd swój wygląd starożytny. Przypomina wewnątrz kościółek katolicki, może dlatego, że była długi czas unicką. Cerkiew Dziesięcinną (przy ul. Włodzimierskiej) została wzniesioną również przez w. ks. Włodzimierza na pamiątkę przyjęcia przezeń wiary świętej. Jak wiadomo z historyi, książę, postanowiwszy zostać chrześcianinem, chciał usunąć wszelkie pozory do pomawiania go, że czyni to, bojąc się Greków. Zaczął więc od tego, że obiegł Chersonez, jedną z kolonij greckich na południu. Napędziwszy Grekom strachu, wziąwszy od miasta wykup bogaty, oświadczył wtedy dopiero swój zamiar przyjęcia chrztu i nawrócenia całego swego ludu. Na pamiątkę tego wypadku postawił cerkiew, którą uposażył bogato, oddając jej naczynia kościelne i ozdoby, zrabowane w miastach greckich. Tatarzy zniszczyli do szczętu tę cerkiew; leżała ona w gruzach aż do r. 1635, gdy metropolita Piotr | świątyni. Na uwagę zasługuje tu przedewszyst-

kiem olbrzymi obraz Matki Boskiej, obraz przed- na siedem naw, z których każda posiada „car-stawiający Wieczerzę Pańską i dziesięć obra- skie wrota“ i ołtarz w głębi. W jednej z naw zów Świętych. Cała świątynia wewnątrz była znajduje się grobowiec w. ks. Jarosława, sar-przyozdobiona freskami, ale nie dotrwały one kofag z dwóch wielkich brył szarego marmuru, do naszych czasów. W r. 1843 akademik Sołn- W soborze przechowują relikwie św. Makarego, cew, bawiąc w K-e, dostrzegł pod warstwą metropolity kijowskiego, zamordowanego przez tynku i bielidła, pokrywającego ściany soboru, Tatarów d. 1 maja r. 1497. Święty ten był począt-ślady starożytnych malowideł. Zbadawszy po- kowo archimandrytą klasztoru św. Trójcy w Wil-wierzchnię murów, przyszedł do wniosku, że dało- nie, a po śmierci Jonasza Glezny został obrany by się, zeskrobawszy ostrożnie warstwę zewnętrz- metropolitą kijowskim. Dążąc do swej stolicy, ną, odsłonić i zrekonstruować dawne malowi- w drodze, około Mozyrza, zamordowanym zo-dła. Rząd nie poskąpił środków na restauracyę stał przez Tatarów.—Ma jeszcze sobór św. Zo-fresków; dał na to około 120 000 rb. Jedna- hi bardzo ciekawe freski na ścianach schodów, kowoż śród członków komitetu, któremu powie- prowadzących na chór świątyni, będący właści-rzono te prace, jak świadczy archeolog i znaw- | wie górnym kościołem o pięciu nawach i tyluż

wy*

MB

iii

vfii

-i,,.:...

•V V li

- - ' 'Jlźg

3Ét.‘r-

*T

"51

Fig. 81./ Ławra Pieczerska w Kijowie.

ca starożytności kijowskich, Sementowskij, 'nie znalazł się żaden znawca. Wykonanie robót polecono zwykłym rzemieślnikom i „sarn widziałem—powiada Sementowskij—jak pod palcami tych partaczy ginęły najcenniejsze malowidła, które przetrwały wieki, zachowując swoje barwy i rysy delikatne“. Dość porównać obrazy, zdobiące ściany świątyni, z mozaikami, o których mowa powyżej, by się przekonać że Sementowskij nie przesadza i że rzeczywiście komitet popełnił wandalizm. Freski soboru—to zwykłe bohomazy, malowane na łokcie przez lichych rzemieślników. —Sobór wewnątrz jest nawpół ciemny i dość nizki, z wyjątkiem nawy środkowej. Ciężkie kolumny dzielą świątynię ołtarzach. Freski przedstawiaj ą/do wy i igrzyska. W r. 1596, za metropolity Michała Rohozy, ^sobór św. Zofii był oddany unitom, ale w r. 1634 metropolita Piotr Mohyła przy pomocy Wołochów i Kozaków zbrojną ręką formalnie zdoby’ świątynię, wypędził unitów i odrestaurował ją w guście swojego wieku. Sobór był kilkakrotnie rabowanym przez Tatarów, więc przeróbki późniejsze zmieniły go nie do poznania. Zwłaszcza wiele można zarzucić kopułom, które zatraciły właściwy styl. Prócz soboru św. Zofii książę Jarosław wybudował w obrębie swego grodu jeszcze dwie cerkwie: św. Jerzego i ś w. I r e n y. Obie one zostały zburzone do szczętu przez Tatarów, ale w r. 1675 na

gruzach cerkwi św. Jerzego wybudowano mały kościółek drewniany, a w r. 1744 cesarzowa Elżbieta, bawiąc w K-e, dała fundusz na wybudowanie tu cerkiewki murowanej, która istnieje do dziś, pod bokiem starożytnego soboru św. Zofii. Resztki cegieł, pozostałych z fundamentów cerkwi św. Ireny, zebrano kilkadziesiąt lat temu i ułożono z nich pomnik kwadratowy w postaci maleńkiej kapliczki przy rogu ulic Włodzimierskiej i Ireny, na tem miejscu, gdzie stała niegdyś cerkiew starożytna.—Wpo-bliżu soboru św. Zofii znajduje się zabytek z epoki wielko-książęcej, monaster Michajłow-ski, wybudowany na samym krańcu płaskowzgó- Świątobliwość pustelnika zasłynęła wkrótce; rza kijowskiego nad Dnieprem, w r. 1108, przez znaleźli się ludzie różnego stanu i wieku, któ-

faela i podarowany został monasterowi przez Aleksandra I. Św. Michał jest patronem K-a, a miasto, pragnąc uczcić jakiegoś znakomitego gościa, ofiaruje mu zwykle mniej lub więcej cenną podobiznę tego obrazu. Do najstarożytniejszych cerkwi należy jeszcze czczona niezmiernie przez cały świat prawosławny Kijowsko-Uspeń-ska Ławra, zwana jeszcze Peczerską. Ławra założoną została przez świątobliwego zakonnika, Antoniego. Pochodził on z Lubecza w gub. Czernihowskiej, spędził czas jakiś w sławnym klasztorze greckim na górze Athos, skąd wróciwszy, zamieszkał w grocie pod Kijowem.

là

AI

r;

h'-

m-

K.

,<a

mm»; y.

Fig. 82. „Złota Brama“ w Kijowie.

het-

w. ks. Świętopełka, inaczej Michała. Monaster został zburzony przez Tatarów w r. 1240, ale wkrótce po ustąpieniu nawały odbudowany. Król Aleksander nadał mnichom grunta, opiekował się klasztorem książę Konstanty Ostrog-ski, dobrodziejem jego był również man Mazepa. W jednej z kaplic, w srebrnej trumnie pod bogatym baldachimem, znajdują się relikwie świętej Barbary męczenniczki, czczonej wielce przez lud. W kaplicy prawie zawsze pełno pątników i ciągle odprawiają się nabożeństwa. W ikonostazie, obok carskich wrót, znajduje się^bardzo piękny obraz, przedstawiający Michała Archanioła zwalczającego szatana. Obraz jest kopią jednego z arcydzieł Ra-

rzy, wyrzekłszy się świata, osiedli przy Antonim. W ten sposób powstał klasztor, a wielki ks. Izasław podarował mu na własność całą górę lasem porosłą. Następcą Antoniego był Teodozy. Cieszył się szczególnem poważaniem w. ks. Światosława, który ofiarował 100 grzywien złota na budowę bardziej wspaniałej świątyni w Ławrze. Za przykładem księcia poszli jego dworzanie, którzy złożyli też znaczne ofiary. W r. 1073 założono kamień węgielny cerkwi, a pierwszy kamień położył sam w. książę. Ozdabiali świątynię malarze greccy; dotrwała ona do naszych czasów, będąc, naturalnie, odnawianą niejednokrotnie i ulegając najrozmaitszym przeróbkom. Zakonnicy owego czasu miesz-

Do starożytnych

kali, nie w budynkach otaczających cerkiew, lecz w podziemiach. Ponieważ każdy zakonnik sam wykuwał sobie celę w kamieniu pod ziemią, więc w ten sposób powstały zczasem pieczary kijowskie. Podanie to jest dość nieprawdopo-dobnem. Pieczary są tak wielkie, umieszczone tak głęboko pod ziemią w pokładzie kamienia piaskowego, że trudno przypuścić, by słabi pustelnicy mogli wykonać tak olbrzymią pracę, zwłaszcza, że żadne prześladowania nie zmuszały ich do ukrywania się pod ziemią, jak pierwszych chrześcian w Rzymie. Jest rzeczą prawdopodobniejszą, że pieczary są dziełem samej natury, która wyżłobiła te kręte kurytarze podziemne. Były one zamieszkiwane przez ludzi od niepamiętnych czasów, a są wskazówki z hi-storyi miasta, że niegdyś ukrywali się tu nawet zbójcy. Ponieważ chrześciaństwo miało swych wyznawców w K-e na wiele lat przed Włodzimierzem, więc bardzo być może, że w pieczarach szukali schronienia chrześcianie pierwotni, prześladowani niekiedy przez książąt pogańskich. W każdym razie pieczary kijowskie przypominają bardziej katakumby: tesame kręte kurytarze, a w ich ścianach nisze, w których spoczywają ciała świętych, nie męczenników wprawdzie, ale pieczerskich zakonników i pustelników. W wielu miejscach kurytarz rozszerza się, tworzy sale niewielkie, w których poustawiano ołtarze dla odprawiania nabożeństwa. Pieczary dzielą się na bliższe i dalsze, mające osobne wejścia, ale właściwie wszystkie pieczary święte, to tylko część niewielka właściwych pieczar, niezbadanych i nieopisanych dotąd, a ciągnących się gdzieś bardzo daleko wgłąb’ góry. — Święci w pieczarach spoczywają każdy w swojej niszy, w trumnach metalowych, okryci całunami i podobno ciała ich nie ulegają zepsuciu. Dziesiątki i setki tysięcy pątników zwiedza corocznie pieczary, cerkwi K-a z czasów wielkich książąt zaliczają jeszcze: cerkiew św. Cyryla, założoną w XII wieku, Spasa na Berestowie, monaster św. Miko ł y. K. posiada jeszcze kilkadziesiąt cerkwi, lecz te zostały wybudowane w późniejszych czasach. Cerkwie dzielnicy zwanej „Padołem“ powstały przeważnie pod panowaniem polskiem. Z nowych cerkwi jest najpiękniejszym sobór św. Włodzimierza. Kamień węgielny cerkwi założono w r. 1862, ale po trzech latach, gdy gmach był już na ukończeniu, ściany zaczęły się rysować, sklepienia pękały i budowla groziła zawaleniem. Okazało się, że budowniczy Boretti nie wziął pod uwagę właściwości gruntu. Roboty zawieszono i dopiero w r. 1875 przysłany do K-a akademik Bernhardt przyszedł do wniosku, że ściany można wzmocnić, a roboty kończyć. Świątynia jest wewnątrz przyozdobiona pięknemi malowidłami śeiennemi pędzla malarzów: Wasniecowa, Swiedomskiego Nasterewa i Kotarbińskiego. Niektóre obrazy Wasniecowa, zwłaszcza umieszczony w absydzie

świątyni wizerunek Boga-Rodzicy, zyskały ogromną sławę i twórca ich uchodzi za najznakomitszego przedstawiciela szkoły współczesnej bizantyj-sko-ruskiej.

Kościoły katolickie i pamiątki polskie w Kijowie. Jak wspomniano już powyżej, Bolesław Chrobry, będąc r. 1018 w K-e, ufundował tu, wedle podania, biskupstwo katolickie, na które książęta ruscy sprowadzać mieli biskupów wprost z Rzymu. Ale przedtem już, w X w., stosunki z Kijowem zawiązywali wybitniejsi mężowie w Kościele Zachodnim, między innymi św. Bruno. Pierwszym biskupem kijowskim był pono Aleksy, Bułgar rodem, przysłany na stolicę przez papieża w roku 1121. Następcami Aleksego byli: Gierard (1253 r. ), Henryk (1321 —1350) i inni. Katedrą biskupią był kościół św. Zofii, który znajdował się na starym grodzie Włodzimierzowym i którego nie należy uważać za jedno z soborem św. Zofii, jak to czynią historycy dyecezyi Kijowskiej : Orłowski i Friesius. Historycy rossyjscy nie uznają wcale faktu istnienia tej katedry. Czy były kościoły katolickie w Kijowie w epoce wielkich książąt? Niezawodnie tak, choć nie pozostało po nich ani śladu; była bowiem w Kijowie od niepamiętnych czasów słoboda Lacka, mieszkali tu katolicy, jak widać z następnej wzmianki wlatopisie Nikona, który prawi, że w. ks. Jarosław Izasławicz, potrzebując pieniędzy, opodatkował wszystkich mieszkańców Kijowa, a w ich liczbie i łacinników. W r. 1069 Kijów po raz drugi ujrzał w swoich murach zastępy polskie. Syn Jarosława, w. ks. Izasław, przegrawszy nad rzeką Altą bitwę z Pieczyńgami, musiał uchodzić z Kijowa, gdzie okrzyknięto księciem Wszesława. Izasław zbiegł do Polski. Tu syn jego siostry, Bolesław Śmiały, gorąco się zajął jego sprawą i przedsięwziął wyprawę na Kijów. Wszesław uciekł do Połocka, nie odważywszy się stoczyć bitwy, a Bolesław wszedł do Kijowa 2 maja r. 1069 i pozostał tu aż do marca roku następnego. On-to wjechał do miasta przez Bramę Złotą i on prawdopodobnie, a nie jego pradziad Bolesław Chrobry, ciął w bramę mieczem na znak tryumfu. Miecz ten, zwany „szczerbcem“, wraz z innemi regaliami Korony polskiej był używany przy koronacyi królów. Trzecim królem polskim, którego oglądał K. w swoich murach, był W ładysław J a-giełło. Po zwycięstwie na polach Grunwaldzkich, w r. 1410, król postanowił ufundować dwa biskupstwa: chełmskie i kijowskie, co. też wykonał, i z tego czasu pochodzi biskupstwo katolickie, tak zwane „drugiej fundacyi“ (dla odróżnienia od biskupstwa fundacyi Bolesława I). Gdy król Jagiełło bawił w Kijowie, istniały tu już niezawodnie kościoły katolickie, istniał również konwent oo. dominikanów, założony przez św. Jacka w połowie XIII wieku. Św. Jacek był powinowatym Iwona Odrowąża, biskupa krakowskiego (ob.), który, jadąc do Rzymu, za-

brał z sobą młodego, ale już bardzo uczonego, krewniaka. W Rzymie biskup poznał św. Dominika, który założył był właśnie swój zakon; pragnąc tedy sprowadzić do Polski braci tego zakonu, oddał świętemu na naukę Jacka, Czesława i Hermana niemca. Po roku Jacek wraz z towarzyszami wyruszył do Polski, założył po drodze konwent we Fryzaku, w Tyrolu, gdzie osadził Hermana, w Pradze Czeskiej, gdzie przełożonym został św. Czesław, sam zaś ufundował konwent w Krakowie, skąd pojechał do Kijowa. Tu spotkało go gościnne przyjęcie; książę Włodzimierz bogato uposażył Dominikanów i oddał im liczne włości: uroczysko Pokłodne, wieś tejże nazwy, wieś Syrec i uroczysko Chłopacz. Najsta-rożytniejszy kościół, dominikanów, mieścił się wpobliżu współczesnej cerkwi Borysa i Hle-

ba. Podczas napadu Tatarów zakonnicy pomordowani zostali, ale po ustąpieniu nawały dominikanie wrócili do Kijowa i wybudowali sobie nowy kościół na Żytniej górze, pod wezwaniem św. Mikołaja. W XVII wieku Stefan Aksak wybudował dla dominikanów nowy kościół—i ten dotrwał aż do naszych czasów, ale po wojnach kozackich został przerobiony na cerkiew prawosławną pod wezwaniem św. Piotra i Pawła . Kościół katedralny w K-e wybudo-wał na początku wieku XVII biskup Krzysztof Kazimierski, a następca jego, Bogusław Rado-szewski,—mieszkania dla członków kapituły katedralnej, złożonej z pięciu kanoników, oraz dla wikaryuszów i służby kościelnej. Katedra nie dotrwała do naszych czasów i zaginęła nawet pamięć o miejscu, na którem stała. Prawdopodobnie na ruinach katedry i zabudowań kościelnych wzniesionym został gmach seminaryum duchownego na Padole. Był w Kijowie jeszcze klasztor bernardy n ó w i konwent jezuitów, ale obadwa zostały starte z oblicza ziemi przez Kozaków, którzy umieli niszczyć budowle o wiele dokładniej, niż Tatarzy. Podczas zdobycia Kijowa przez Tatarów dawne świątynie wielkoksiążęce uległy zniszczeniu, ale dotrwały mimo to do naszych czasów; kościoły katolickie znikły po wojnach kozackich bez śladu. Za panowania polskiego dawny zamek wielko-ksią-żęcy stał opuszczony; wybudowano nową warownię na górze zwanej K i s i e 1 o n k ą, należącą dziś do monasteru św. Flora. Zameczek ten uległ zagładzie i dziś znajduje się tu cmentarz. Cerkiewka cmentarna to prawdopodobnie dawny kościółek katolicki, kaplica zamkowa. Był jeszcze w Kijowie pałac biskupi, który znajdował się w dzielnicy miasta, zwanej dziś K u d riawce m. Z pałacu nie pozostało ani cegiełki. Po roku 1654 kościoły katolickie w Kijowie zburzone zostały; nie było tu nie-tylko kościoła, ale nawet kaplicy, prawie przez 150 lat. Dopiero w r. 1797, już po trzecim rozbiorze Polski, metropolita Stanisław Siestrzen-cewicz uzyskał pozwolenie na wybudowanie w Kijowie kościoła. Archidyakon kijowski, proboszcz żytomierski, ks. Stanisław Stecki, zebrał z ofiar prywatnych fundusz niewielki. Z upoważnienia władz wyższych gubernator kijowski, Miłaszewicz, dał ks. Stecki emu na Peczersku plac spory, na którym w r. 1798 stanął mały, drewniany kościółek Panny Maryi i św. apostołów Piotra i Pawła. Wkrótce po poświęceniu kościółka zostali przeniesieni do Kijowa dominikanie z Czarnobyla i połowę wszystkich dochodów tego klasztoru rozkazano oddawać dominikanom kijowskim. Przybyli oni do nowej siedziby dnia 1 września r. 1799 i wpro-.wadzeni zostali przez prałata Steckiego do kościółka na Peczersku. Konwent składał się z przeora, kaznodziei i kleryka. Dochody jego, otrzymywane z Czarnobyla, wynosiły 1017 rb., dochody z parafii około 1000 rb. Narazie zakonnicy mieszkali w domu prywatnym, ale w r. 1807 nabyli na własność dom na Peczersku za 1500 rub. plac z domem i zabudowaniami gospodarskiemu Konwent wzrastał i w tym roku budżet jego wynosił już 4 500 rb. Z funduszów tych utrzymywano szkółkę, w której uczyło się 22 chłopców, a nadto konwent dawał przytułek czterem sierotom.—Początek XIX wieku był okresem kiedy Kijów podobno był bardziej polskim niż kiedykolwiek, ale były to czasy wolnomyślności i katolicy nie myśleli o zbudowaniu tu innego, wspanialszego, kościoła. Dopiero w r. 1814 szlachta gub. Kijowskiej, pragnąc upamiętnić pobyt w Kijowie cesarza Aleksandra I, postanowiła zebrać fundusz na wybudowanie większego kościoła. Uchwalono składkę obowiązkową, wynoszącą po 25 kop. od duszy włościańskiej. Cesarz uchwałę zatwierdził i rozkazał dać katolikom bezpłatnie wielki plac w sąsiedztwie monasteru Michajłowskiego. Czy przypadkowo, czy też może na początku bieżącego stulecia żyły jeszcze jakieś podania o kościołach starożytnych w Kijowie, dość, że plac dany katolikom znajduje się wpo-środku lub na granicy dzielnicy, zwanej za dawnych czasów S ł o b o d ą Lack ą. Być może, iż tu stał któryś z naj starożytni ej szych kościołów katolickich. Kamień węgielny kościoła pod wezwaniem św. Aleksandra założono dnia 31 sierpnia r. 1817. Poświęcenia dopełnił prałat, archidyakon Joachim Grabowski. Budowa kościoła św. Aleksandra trwała długo, bo całe 25 lat. Wypadki historyczne stanęły na przeszkodzie dalszemu zbieraniu składki, wszakże w r. 1833, gdy stary kościółek na Peczersku się spalił, mury świątyni już były wyprowadzone pod dach i była skończona plebania. W tern wielkiem, bez wszelkich pretensyj do stylu domostwie urządzono kaplicę tymczasową, w której przez kilkanaście lat odprawiano nabożeństwa. Funduszów na dalszą budowę kościoła nie było, ale znalazł się człowiek, który dokończył budowy na koszt własny. Nazywał się on Antoni Sawicki, był zawiadowcą majątków pani Litta. Ofiara jego na budowę kościoła wynosiła 153 130 rb.

Fundator nie doczekał ukończenia robót, gdyż umarł 25 października roku 1839, ale kościół był już na ukończeniu i 30 sierpnia roku 1842 archidyakon kijowski, ksiądz Justyn Steygwiłło, poświęcił go uroczyście. Po Steygwille proboszczami byli: Bryngk, Natrzycki, Krzyżanowski, Żmigrodzki, a obecnie jest nim ks. Stawiński. Z wierzchu kościół jest brzydki bardzo (fig. 83), ale wewnątrz dość ładny, bardzo porządnie i czysto utrzymany, dostatnio zaopatrzony we wszystkie potrzeby, ma siedem ołtarzy, a w jednym bardzo dobrą kopię Madonny da Foligno, Rafaela, w innym kopię św. Antoniego, Murilla. Kościół mieści około 1 500 osób.—W pierwszej 1895 na imię gubernatora Kijowskiego wniesiono prośbę, podpisaną przez tysiąc prawie obywateli, o zezwolenie na wybudowanie w K-ie drugiego kościoła katolickiego pod wezwaniem św. Mikołaja Mirłikijskiego, na pamiątkę odwiedzenia miasta przez J. C. M. Mikołaja II, i o zezwolenie zbierania składek na ten cel. Petycya powyższa długi czas pozostawała w biurach różnych dykasteryj miejscowych, które wydawały opinię, o ile zasługuje ona na uwzględnienie, ale, gdy gen. - gubernatorem kijowskim został mianowany generał-adjutant Dragomirow, dalsze peregrynacye poszły szybkiem tempem i w styczniu r. 1897 nadeszła decyzya władz

V".

fm

i .. ot-1

IV

À-

lis'¹*, i

H?:, muj

wgm*M

T H I¹ ?vł

J. :    ' ' ifi H

b . **—r *»» : B I j .

l^ 1,/J    4k; ,

J.,

.«g

bä

'SP

Jà

J!

J.4

W^Sp^V'V'*'

jrj v . • \ ..... ■

Bjagä^vS»* ~ •    -r

aBfrs».    s--; ^

. ->v . ’ âjpLj

■Ti;

"<0*c

Fig» [83. Kościół katolicki dawniejszy, z XIX w., w Kijowie.

połowie ubiegłego wieku w każdym z nowopowstających zakładów naukowych, jak uniwersytet, korpus kadetów, gimnazyum szlacheckie, instytut panieński, urządzano kaplice katolickie, które były dość obszerne, i gdzie, prócz wychowańców tych zakładów, zbierała się znaczna liczba pobożnych. Kaplica uniwersytecka i pierwszego gimnazyum zostały zamknięte po roku 1860, kadecka i w instytucie istnieją do dziś. Mają także katolicy skromny kościółek drewniany na cmentarzu zwanym Bajkową-górą. W drugiej połowie ubiegłego wieku liczba katolików w K-ie znacznie się powiększyła i kościół św. Aleksandra nie mógł już w żaden sposób zaspakajać potrzeb duchownych ludności. W roku wyższych, uwzględniająca prośbę obywateli K-a. Rada miejska jeszcze w r. 1896 uchwaliła była, w razie gdyby petycya katolików uzyskała uznanie władz, dać im duży^plae, mający 1170 sążni kwadratowych, przy ulicy Wasyl-kowskiej. D. 15 marca r. 1898 w sali rady miejskiej odbyło się posiedzenie parafian kościoła św. Aleksandra, na którejn wybrano komitet budowy tego kościoła. Na prezesa komitetu zaproszono p. Leonarda Jankowskiego, obywatela z powiatu Czerkaskiego, zamieszkałego oddaw-na w K-ie, gdzie zajmował on stanowisko dyrektora różnych towarzystw kredytowych. Komitet wziął się energicznie do dzieła i już dnia 8 sierpnia r. 1899 biskup łucko-żytoinierski, ks.

Hieronim Kłopotowski, poświęcił kamień wę- | Lekcye w nowym uniwersytecie rozpoczęły się gielny nowej świątyni. Kościół wznoszony jest według projektu Władysława Horodeckiego, będzie mieścił 2 000 osób i ukończonym zostanie prawdopodobnie w r. 1904, nie licząc o-zdób wewnętrznych. Jest to już dziś wspaniała budowa w stylu gotyckim, panująca nad łą dzielnicą miasta. Na kościół zebrano dotąd zgórą 300 000 rb., ale będzie on kosztował, nie licząc wnętrza, przynajmniej 500 000 rb.

w r. 1834; ale w r. 1840 kuratorem był już Bibikow i w uniwersytecie pozostał tylko jeden polak, ks. Hołowiński, przyszły metropolita mo-hylewski, profesor teologii. Jedni profesorowie liceum otrzymali mniej-więcej zaszczytne dy-ca- misye i emerytury dożywotnie, jak profesor architektury Miechowicz i chemii Zienowicz; inni tranzlokowani zostali do różnych uniwersytetów w Cesarstwie. Tak profesor prawa rzymskiego, Aleksander Mickiewicz, rodzony brat Adama, przeniesiony został do Charkowa, dokąd również przeniesiono Hreczynę, Plansona i Kłębowskiego. Profesor prawa karnego i dziekan wydziału prawnego, znakomity uczony Ignacy Daniłłowicz, został przeniesiony do Moskwy, tam również profesor filozofii i dzie-Budowy do- kan wydziału filologicznego Maksymilian Jakubowicz. Prof. Andrzejewski był przeniesiony do Nieżyna, Abłamowicz i Besser otrzymali wprost dymisye. Teologię katolicką wykładali W trzecim kolejno: ksiądz Justyn Chodźkiewicz przez dwa lata, po nim do roku 1842 ks. Ignacy Hołowiński, a ostatnim profesorem teologii był ks. Tomasz Dobszewicz do r. 1862, gdy katedra teologii skasowaną została. Znacznie wcześniej, bo jeszcze w roku 1837, zniesiono katedrę języka polskiego, którą zajmowali najpierw Mikulski, a po nim Józef Korzeniowski; w roku 1838 otrzymał on był nominacyę na dyrektora gim-nazyum i szkół rządowych w Charkowie, a katedra języka polskiego, choć urzędowo skasowaną nie była, nie została już obsadzoną. Starał się o nią i w zasadzie został przyjętym za- Kraszewski J. I. (ob.), ale nominacya ta nie doszła do skutku. Po roku 1840 oświata i piśmiennictwo polskie w K-ie stały bardzo wysoko. Mieszkali tu pisarze i literaci pierwszej wody, jak Michał Grabowski, Henryk Rzewuski, ks. Hołowiński. Pojawiło się też kółko pisarzy młodszych, na których czele stali: Zenon Fisz (Padalica) i Marcinkowski, zachowujący się nader nieprzyjaźnie względem starszych braci po piórze i nazywający ich towarzystwem wzajemnej adoracyi. Kółko to utworzyło własne pismo „Wieniec“, w którem głównie szykanowano księdza-kanonika i jego przyjaciół. Hołowiński odcinał się w „Tygodniku petersburskim“ i sam nosił się z myślą założenia w K-e pisma peryodycznego, ale zamiar ten nie doszedł do skutku. Po paru latach istnienia „Wieniec“ zawieszony został. Po roku 1863 ruch umysłowo literacki w K-e zanika. Pojawiają się tylko sporadycznie jakieś wydawnictwa polskie w rodzaju roczników niekiedy; do udatniejszych prób w tym kierunku należą „Kwiaty i owoce“ Trusieckiego, potem „Jutrzenka“, kalendarz, zawierający prócz działów informacyjnych, powieści i poezye autorów miejscowych. Po kilku latach i to wydawnictwo przestało wychodzić. W ósmym dziesiątku ubiegłego stulecia w Kijowie żył i wyda

Zakłady naukowe kijowskie. W roku 1615 Halszka Hulewiczówna Lorczyna ofiarowała swój dom w K-ie wraz z placem na klasztor św.

no

Bazylego i szkołę. W tymsamym roku przy instytucyi ufundowanej przez pobożną niewiastę powstaje bractwo, które buduje cerkiewkę drewnianą i zakłada podwaliny cerkwi na pamiątkę chrztu Chrystusa Pana. kończył sławny wódz Zaporoża i opiekun bractwa, hetman Sahajdaczny, którego pocliowa-w obrębie monasteru zwanego Brackim, od bractwa opiekującego się nim. dziesiątku XA II stulecia żył w K-ie mąż uczony i energiczny, Piotr Mo był a, archimandryta ławry. Umyślił on otworzyć przy swoim klasztorze kollegium i w tym Celu wysłał do Polski i za granicę kilku młodych zakonników, aby się przygotowali na profesorów przyszłej szkoły.

wyższym zakładem naukowym duchownym.

— 1 liceum krzemieniecki e i uniwersytet wileński zostały zamknięte, a ukaz z d. 8 listopada 1833 r. głosił: „W troskliwości nieustannej o rozwój wychowania publicznego w państwie, uznaliśmy za dobre, przeniósłszy liceum wołyńskie z Krzemieńca do K-a, przekształcić je na wyższy zakład naukowy przeważnie dla mieszkańców gub. Kijowskiej, Wołyńskiej i Podolskiej, którzy w swej gorliwości o sprawy oświaty zabezpieczyli na przyszłe czasy byt zakładów naukowych kraju“. Fundusze zebra-przez Czackiego na utrzymanie liceum w Krzemieńcu, gimnazyum w K-ie i innych szkół, zostały użyte na budowę gmachu uniwersytetu, który kosztował 3 000 000 rb. Biblioteka, zbiory i kollekcye liceum zostały przeniesione do K-a i narazie nawet wszyscy profesorowie krzemienieccy otrzymali tam katedry.

Dowiedziawszy się o tein, bractwo kijowskie burzyć się poczęło, rozumiejąc, że kollegium Mohyły zaćmi jego szkołę, ale w końcu postanowiło uderzyć w pokorę i wysłało do niego deputacyę z prośbą, aby połączył swoje kollegium z ich szkołą i przeniósł je do Brackiego monasteru. Archimandryta dał się uprosić, i warowawszy sobie tylko, że będzie dożywotnim kuratorem, opiekunem i zwierzchnikiem Brackiej cerkwi, monasteru i szkół, wziął się do urządzenia kollegium. Zorganizowana na wzór kollegiów jezuickich polskich, Akademia Mohyły była przez długi czas jedynem ogniskiem oświaty i cywilizacyi, a będąc ultra-pra-wosławną, była jednocześnie i polską. Dziś jest ona

Po roku 1830 ne

w. c.

wał swoje poezye Włodzimierz Wysocki (ob.), po którego. śmierci ruch wydawniczy w K-e znowu zanikł. — Zakładem naukowym, z którym łączą się żywsze wspomnienia, jest pierwsze gimnazyum męskie. Znakomity wizytator szkół gubernij : Podolskiej, Wołyńskiej i Kijowskiej, Tadeusz Czacki, otwo-rzywsz} liceum w Krzemieńcu, nosił się z zamiarem założenia wyższych gimnazyów w Winnicy i K-e. Otwarcie gimnazyum kijowskiego odbyło się bardzo uroczyście, dnia 30 stycznia r. 1812, w obecności Czackiego. Mieściło się ono w tak zwanym „pałacu Kłowskim“ przy ulicy Ekateryneńskiej, gdzie dziś znajduje się szkoła duchowna żeńska. Gimnazyum Czackiego istnieje do dziś pod nazwą pierwszego gimnazyum męskiego. Trzeci wyższy zakład naukowy w K-e, politechnika, powstał również dzięki ofiarności prywatnej. W końcu XIX w. cukrownicy i ziemianie gubernii, uznając potrzebę wyższego zakładu naukowego, któryby dawał wykształcenie niezbędne kierownikom zakładów fabrycznych, wybrali ze swego łona komitet organizacyjny, zebrali znaczny fundusz, wynoszący milion rubli, i opracowali projekt politechniki. Projekt uzyskał sankcyę rządu, który nadto zgodził się dać środki na utrzymanie nowego zakładu naukowego, i 31 sierpnia r. 1898 politechnika kijowska została otwartą, narazie w gmachu tymczasowym. Posiada ona cztery wydziały: mechaniczny, inżynierski, chemiczny i agronomiczny, każdy o kursie czteroletnim. Budowa gmachów politechniki trwała kilka lat; mieszczą się one na gruncie podarowanym instytutowi przez radę miasta K-a, przy szosie Żytomierskiej, na przedmieściu zwa-nem „Szulawką“. Prócz zakładów naukowych wyższych posiada K. pięć gimnazyów męskich filologicznych, dwie szkoły realne, dwie szkoły handlowe, kollegium Gaładjana urządzone na wzór gimnazyum, korpus kadetów, seminaryum duchów n e, szkołę wojsko w ą, trzy gimnazya żeńskie, instytut M a r y j s k i i t. d. Liczba zakładów naukowych niższych przewyższa 125; są tu szkoły rzemieślnicze, i techniczne, i niższe handlowe, i felczerskie, nie mówiąc o szkołach początkowych miejskich jedno- i dwukla-sowych, których liczba przewyższa 50.

Teatry, muzea, gmachy publiczne. Na początku ubiegłego stulecia K. miał teatr polski, którego dyrektorami byli: Łękowski, Niedzielski, Rekanowski. Wystawiano w nim sztuki tłómaczone na język polski przez miejscowych autorów, przeróbki, dramaty i komedye oryginalne nieogłoszone drukiem, zapomniane oddawna i niezaregestrowane przez historyę literatury. Teatr polski stał tam, gdzie dziś hotel Europejski. Od r. 1835 istnieje w K-ie teatr rossyjski, subwencyonowany przez rząd. R. 1850 stary gmach teatralny, gdzie odbywały

się jeszcze czasami przedstawienia polskie, rozebrano i wybudowano nowy, na placu teatralnym. Ten gmach spalił się dnia 7 lut. roku 3 896 o tyle szczęśliwie, że już po przedstawieniu, a więc nie było ofiar. Zarząd miejski zabrał się wnet do budowy nowego teatru, który ukończono w r. 1901. Pięknym on nie jest, zwłaszcza zzewnątrz, ale wewnątrz urządzony bardzo dobrze, według najnowszych wymagań ; kosztował prawie milion rb. W teatrze miejskim wystawiane są opery. Posiada nadto K. dwa teatry prywatne: Sołowcowa (dramat i komedya) i Bergognera (operetka, przedstawienia trup małoruskich). Towarzystwo o-światy ludowej posiada również bardzo przyzwoity, choć skromny, teatr przy ulicy Wasyl-kowskiej, gdzie są wystawiane dramaty i kome-dye. Teatrów letnich jest parę, ale żadnego niema przyzwoitego.—M uzeum k i j o w s k i e jest jedną z ozdób miasta. Jest to gmach w stylu greckim, stojący na sztucznem wzgórzu, na którego szczyt prowadzą wielkie, szerokie schody granitowe. Autorem projektu muzeum jest Władysław Horodecki. Kosztował gmach ten przeszło 250 000 rb. Peryodycznie są tu urządzane wystawy malarzó w, miejscowych przeważni e; i prócz tego muzeum posiada własną kollekcyę, której ozdobą są obrazy, zdobiące niegdyś ściany pałacu w Wiśniowcu, siedzibie Wiszniowieckich, podarowane do muzeum przez nowego właściciela, Tollego. Muzeum starożytno ści, przeważnie cerkiewnych, urządzono kilkanaście lat temu w jednym z gmachów akademii duchownej przy monasterze brackim. Jest i tam dużo ciekawych rzeczy. Na placach i w ogrodach miejskich stoją następujące pomniki: św. Włodzimierza (dolny), jakoby w miejscu gdzie Ruś przyjęła chrzest, św. Włodzimierza (górny) dłóta bar. Klodta, Bohdana Chmielnickiego (1888) według projektu Mikeszyna, oraz Mikołaja I wedł. proj. Czyżowa. Do liczby piękniejszych gmachów należą: giełda, magistrat, zarząd kolei południowo-zachodnich, pierwsza szkoła handlowa, resursa kupiecka, oraz dom kontraktowy, w którym odbywa się znakomity jarmark. Główną ulicą miasta jest Kreszczatyk: tu są najpiękniejsze sklepy, tu ześrodkowuje się cały handel,, tu są pierwszorzędne hotele,, re-stauracye, cukiernie, tu także przechadza się w godzinach popołudniowcyh cały K. Miasto rośnie szybko, a ponieważ ostatniemi czasy wybudowano dwie koleje, z których jedna łączy je z Kowlem, druga z Połtawą, gdy południowo-zachodnie łączą go z Zachodem, a Moskiewsko - Kijowsko - Woroneska ze Wschodem, więc ma ono warunki do dalszego rozwoju i stania się ogniskiem przemysłowem. Na podniesienie miasta wpływa wielce port przy Dnieprze, urządzony kilka lat temu. Na porządku dziennym w r. 1903 stała budowa nowych kolei, jak Kijowsko - Petersburskiej; wpłynie ona na wzrost miasta.

3 277 019 miesz-

Kijowska gubernia w kierunku południkowym ciągnie się od 51° 30' na północy do 48°25' na południu, i od 28° 30' (Gr., 1°50' zach. Pułk.) na zachodzie do 33° na wsĆh. (Gr., 2U40' wsch. Pułk.). Na półn. graniczy z gub. Mińską, na zachodzie — z Wołyńską i Podolską, na południu — z Podolską 1 Chersońską, na wschodzie —z Czer-nihowską i Połtawską, gdzie granicę tworzy rzeka Dniepr (na rozciągłości 406 wiorst: z gub. Czernihowską—136 w., z gub. Połtawską —270 wiorst). Największa rozciągłość gubernii z północy na południe około 316 wiorst, z zachodu na wschód—około 337 w.

1.    Obszar gubernii według obliczeń miejscowego komitetu statystycznego, bez rzek, jezior, wód wszelkich, dróg i miejscowości zaludnionych, wynosić ma 4110 364 djesiat., że zaś w r. 1889 podano rozległość wyłączonego obszaru na 458 883 djesiat., w ogólnej summie zatem byłoby 4 569 247, co o wiele podnosi rozległość ogólną gubernii, ustanowioną w tymże roku na 4 379 759 djes. Komitet stat. powierzchnię po wyłączeniu powyższego obszaru ocenia w wiorstach 3 na 39 459.5; według Schweizera ogólna rozległość gubernii wynosi 44 414; według pomiarów topograficznych wojskowych 44 730; według Strelbickiego wreszcie 44 806 wiorst 3- Ta ostatnia liczba jest najpewniejszą, równa się zaś, licząc 104.166 djesiat. na 1 wiorstę, 4 667 263.8 djesiat., a 50 982 (51 000) kim. 3]. Liczba ta przenosi obie powyższe, przyjmowane przez komitet statystyczny, a pomiędzy sobą niezgodne.

2.    Podział. Gubernia dzieli się na 12 powiatów, od północy i zachodu układających się następnie: Radomyski, Kijowski, Ber-dyczowski, Skwirski, Wasylkowski, Lipowiecki, Taraszczański, Kaniowski, Humański, Zweni-grodzki, Czerkaski, Czehryński. We wszystkich tych powiatach jest 40 stanów policyjnych i 203 „wołosti“ (gminy). Miejscowości zamieszkanych 10 968, w tej liczbie 12 miast i 109 miasteczek.

3.    Zal a d n i e n i c. Gub. K. liczyła na samym początku 1894 r. kańców (1627 962 męż. i 1649 057 kobiet), co dawało 2 988 mieszk. na 10 miejsc zaludnionych, a 731 na 10 wiorst 3 (przy powierzchni 44 806). Spis jednodniowy z r. 1897 wykazał w całej gub.: 3 576 125 m-ców; w ciągu zatem 3-cli lat przybyło: 299 106, okrągło 300 000, co czyni 9.146$, a na jeden rok 3.049$; tak zaś wysoki odsetek daje wskazówkę znacznego przypływu ludności zzewnątrz. Na rok 1892 obliczono przyrost ogólny tylko na 1.17$, ten zaś odsetek zachwiewa wiarogodność obu powyższych sum ludności. Ludność miast według spisu z d. 9 lutego 1897 r. wynosiła: Kijów 247 432, Berdyczów 53 728, Humań 28 628, Czerkasy 29 619; ogółem 359 407 m-ców ; w pozostałych ośmiu miastach było 98 497 — razem 457 904 m-ców.

Reszta ludności, w liczbie 3118 221, przypada na miasteczka i wsie (14.69 i 85.31$).

4. Budo iv a geologiczna gub. K-ej jest dosyć złożona, przedstawia bowiem warstwy różnorodnego składu i z rozmaitych epok, należące do formacyj: gnejsu pierwotnego (lauren-tyjskiej), triasowej, jurajskiej, kredowej, trzeciorzędowej, diluwialnej i alluwialnej. Najstarsze warstwy stanowią różnorodne utwory krystaliczne o składzie ziarnistym: liczne od-odmiany granitów, przeróżne syenity, labrado-ryty, gnejsy. Wszystkie te utwory krystaliczne występują na powierzchnię przeważnie w zachodniej i południowej częściach gubernii; w zachód. i połud. - zacli.powiatach tworzą one miejscami powierzchnię, najczęściej jednak obnażają się w dolinach rzek, gdzie występują pokryte nowszemi warstwami ; prawdopodobnie ciągną się pod całą powierzchnią gub. K-ej. Grubość ich niewiadoma, lecz w każdym razie bardzo jest znaczna. Wpobliżu Dniepru są one przykryte warstwami napływowemi, napełnia-jącemi wszystkie zagłębienia i nierówności krystalicznego trzonu, który cały jest popękany i miejscami nosi na sobie ślady zmian przestrze-niowÿch bardzo dawnych a wytwory jego wietrzenia są różnorodne. Zpomiędzy utworów napływowych, które się osadzały, najstarsze są—jurskie (piaski zielone, grub, do 65 stóp; czarne gliny piaskowcowe, grub, do 84 st.; piaskowce marg-lowe, grub, do 35 stóp), zawierające dosyć sporo skamieniałości (przeważnie ammonity, be-lemnity i zęby ryb); są one silnie poprzerzu-cane i rozwinięte tylko w niewielkiej części pow. Kaniowskiego. Daleko większą jest massa pokrywających je pokładów wapiennych po-części na powierzchni, w pow. Kaniowskim, po-części głębiej, w pasie wschodnim gubernii. Najbardziej rozwinięte i różnorodne są pokłady trzeciorzędowe, spoczywające na wschodzie na pokładach wapiennych, na zachodzie —na krystalicznych. Mają one skład dosyć złożony: najstarsze są piaski i piaskowce eocenowe; wyżej leżą gruboziarniste piaski fosforytowe (apatytowe), grubości 10 stóp, które się ciągną do północnej granicy gub. i daleko na zachód od Dniepru; pokrywa je bardzo gruba warstwa (90 stóp) delikatnej t. zw. s po n dylowej gliny, która zajmuje prawie całą półn. - wschodnią część gubernii i przechodzi za Dniepr, do gub. Połtawskiej i Czernihowskiej. Nad tą gliną leżą pozbawione skamieniałości pokłady trzeciorzędowe, pokrywające całe terrytoryum gub. i miejscami (na połud. i półn. - zach.) spoczywające bezpośrednio na utworach krystalicznych. Pokłady te składają się z piasków zielonych (grub, do 45 stóp), piasków białych (do 65 st.) i barwnych glin (do 45 st.); ostatniej warstwy w wielu miejscach braknie (rozmyta). Pokłady lodowcowe także pokrywają całe terrytoryum gub. i zawierają różnorodne piaski, glinę z morenów z głazami erratycznemi pół-

nocy i löss. Wpośród utworów morenowych zdarzają się finlandzkie i skandynawskie. W lós-sie znaleziono kości ssących (mamuta i in.) i ślady człowieka przedhistorycznego z wieku kamienia.

niema. Wiosna zaczyna się wogóle na początku marca, lato — w końcu maja, jesień — od połowy września, zima — w końcu listopada, lecz ustala się dopiero w końcu grudnia. Na krańcowym zachodzie gub. K-ej, jak w Berdyczowie, średnia temperatura powietrza wynosi: w styczniu —5.4, w kwietniu -f-6.8°, w lipcu -(-18.6°, w październiku -|-8.2⁰; średnia temperatura roku -[-7.2°, mosferycznych w ciągu roku wogóle przewyższa 500 mm.; najwięcej bywa ich latem (w lipcu), szczególnie na północno-wschodzie gubernii. Ilość dni jasnych w roku niewielka (około 10%); w lecie dość częste są burze, nadciągające z zachodu i południo-zacliodu.

7. Flora i Fauna. Podział topograficzny gub. K-ej na północną—nizinną, i południową—w środku wyniosłą, odpowiada mniej-więcej rozmieszczeniu roślinności. Większa część pow. Radomyskiego i Kijowskiego należy do okręgu leśnego, tworząc początek Polesia; pozostała część gubernii przedstawia pas przejściowy pomiędzy okręgami leśnym i stepowym (t. zw. „predstiepije“). piaszczystym i bagnistym, przeważają iglaste (choina; głównie sosny), z niewielką domieszką liściastych ; dalej ku południu rosną: dąb, osina, olcha, grab, jesion, buk, wierzba i inne. W południowej, wynioślejszej części gub. prawie wszystka ziemia znajduje się w kulturze. Flora gub. K-ej jest szczegółowo opisana w pracy prof. Schinelhauzena: „Fłora jugo-zap. Ros-sii“ (Kijów 1886). Godnem uwagi jest to, iż we florze gub. K-ej zachowały się z czasów okresu lodowcowego niektóre rośliny alpejskie, właściwe szczytom górskim. — F a un a wogóle podobna jest do fauny pasu czarnoziemnego Ros-syi. W lasach pow. Radomyskiego i Kijowskiego trafiają się zwierzęta dzikie, nieznane na południu, jak: wiewiórka, kuna, głuszec (jarząbek), kuropatwa, zrzadka bóbr i in.; w całej gub. spotyka się wilki, lisy, zające, krety, jeże, niektóre owadożerne i drapieżne ptaki; na południu są bociany i żórawie. Fauna rybna gub. K-ej, niegdyś bardzo bogata (według Kesslera było do 57-u gatunków ryb, a między innemi napotykano b i e ł u g i, w y z y [delfiny], wa-

Ilość o p a d ó w at-

5. Upostaciowanie p o w i e r z c h n i. Gubernia Kijowska jest w zachodnio - południowej części wzgórkowatą, sięgają bowiem do niej ostatnie, niknące już odgałęzienia Karpat.

Na Polesiu, na gruncie

Wpoprzek od Berdyczowa ku południo-wscho-dowi, z wyłączeniem samego rogu pogranicznego, mocno na wschód wraz z Dnieprem samym wysuniętego, ciągnie się pasmo wyniosłości, przechodzące do gub. Chersońskiej, jakby wododział między Bugiem Połud. a Dnieprem. Na wschodzie całe pobrzeże Dniepru, z powyższym wyjątkiem, wysoko wznosi się ponad rzekę. Zresztą kraj jest płaski, a na północo- i południo-wscho-dzie—nizinny, błotnisty. Największe wzniesienie pod Berdyczowem (340 metr. n. p. m.), gdy przeciętne wyniesienie całej powierzchni daje tylko 75 metr. Wody dość obfite. Mniejsze wprawdzie tylko rzeki mają w gubernii swe żródliska, ale są liczne, wszystkich bowiem naliczono przeszło 550. Żadna większa rzeka nie przerzyna gubernii; Dniepr płynie tylko jej granicą wschodnią, Prypeć północną, zachodząc zlekka na jej terrytoryum, a nawet pomniejsza,

Siniucha, w części płynie granicą południową.

Bug Połudn. granic gub. K-ej wcale nie dotyka.

Wszystkie rzeczki i rzeczułki zabierają albo same te dwie wielkie rzeki, Dniepr z prawej strony, Bug z lewej, albo też ich większe dopływy. Kolejno od północy na południe i od zachodu na wschód dopływy te tak następują po sobie: a) do Dniepru: Prypeć (Prjipet’), Te-terew (-ów), Łosianka, Irpeń, Stuhna (Stulma), Roś z dopływami, Olszanka, Taśmina z dopływem;

b) do Bugu Południowego (Boh): Sob’,

Siniucha z dopływami (Tykicz Górny albo Ulior-ski, Tyk. Zgniły, Jatrań), Desna Mała. Z tych rzek żeglowny jest tylko Prypeć; żadna z pozostałych nie jest nawet spławną, chyba wyjątkowo. Większych jezior gubernia nie posiada. Błota (po części torfowiska) znajdują się w powiecie Radomyskim, także w Czerkas-kim; największe z nich: Irdyńskie i Cygańskie

58 182 djes. (1.3$), bo towarzystw miejskich— 44 976 djes. (1.02$),

(około uścia Prypeci). — Gleba gub. K-ej żące do 20 pud., sumy—do 15 pud., karasie — przedstawia przeważnie bardzo urodzajny czar- do 5 funt., szczupaki — do 60 funt., jesiotry -do noziem. — Co do bogactwa mineralnego to 7 pud., forele i in.), dziś znacznie się zmniej-znajdują się tu liczne odmiany granitów (rocz- szyła, a to wskutek tępienia ryb. Zpośród nie wydobywa się do 3 000 saż. sześć.), różno- bezkręgowców dokładnie są zbadane gąbki rzecz-rodne syenity, labradoryty (najpiękniejsze w Euro- ne (6 gatunków), rakowate (do 154 gatunków) pie; rocznie do 700 saż. sześć, w dwóch miej- i twardoskrzydłe (1 024 gatunki), scowościach: we wsi Horodyszcze, pow. Czer- 8. Kultura rolna, leśna i prze-kaski, i we wsi Kamienny Bród, pow. Rado- myślowa. Według danych z r. 1889 do rzą-myski), gnejsy, a także marmur. Dalej — spoty- du należało 236 915 djesiat. obszaru (5.3$), ka się grafit, fosforyt, rudy żelazne, farby mi- do klasztorów i cerkwi neralne, torf, bursztyn, węgiel brunatny.

6. Klimat ma gub. K. umiarkowany i sprzy- do różnych prywatnych instytucyj i towarzystw— jający rozwojowi roślinności. Długotwałych mro- 30 590 djes. (0.7%), do obywateli ziemskich — zów, ani suszy, ani też nadmiernej wilgotności 1 771 847 djes. (40.4%), do włościan- 1 967 854

djes. (44.8%), drogi, jeziora i bagna zajmowały 269.395 d. (6.48%). Pod zabudowaniami włościan było 73 720 djes., pod sadami —26 384 d., ogrodami —176 300 d., roli ornej —1 762 537 d. w ugorze — 860 497 d., pod łąkami nawadnia-nemi — 75 515 djes., innemi—Ï66 397 d., pod wygonami i pastwiskami—89 892 djes., pod winnicami i plantacyami chmielu —8 djes., pod lasem budulcowym — 197 820 djes., opałowym — 274 437 d., krzakami i zaroślami—219 369 djes. Wogóle użytków było 4 105 990 djes., nieużytków— 273 769 d., wszystkiego zaś 4 379 759 djes. Główne zajęcie ludności stanowi uprawa roli. Gospodarstwo leśne rozwinięte jest najbardziej w płn. części gub. Najwięcej lasów znajduje , się w powiatach: Radomyskim (267 537 djesia-tin), Kijowskim (119 649 djes.) i Czerkaskim (85 874 djes.). Chowem bydła zajmują się wszędzie, przeważnie w powiatach: Radomyskim. Humańskim i Kijowskim. P szczelni ct w o rozwinięte jest w całej gub., głównie w posiadłościach klasztornych. Jedwabni c-two, zapoczątkowane jeszcze w r. 1725, bywa uprawiane przeważnie w powiatach: Taraszczań-skim i Humańskim. Ogrodnictwo najwięcej jest rozwinięte w powiat.: Humańskim, Kaniowskim i Taraszczańskim. Z zakładów przemysłowych główne: cukrownie i gorzelnie. Pod względem wyrobu cukru gub. K. zajmuje pierwsze miejsce w Rossyi. W r. 1891 — 92 były w gub. K-ej 63 cukrownie, w których obrobiono 7 842 728 berkowców buraków. Otrzymano z tego 8 275 000 pud. cukru i 3 318 000 pud. patoki. Rafinady otrzymano 2.7 mil. pud. W ostatniem dziesięcioleciu ilość cukrowni zmniejszyła się, lecz produkcya zwiększyła się więcej niż wdwójnasób. Plantacyj posiadają cukrownie 74 891 djesiat., robotników 25 664. Gorzelni było w 1893 r. — 76 z produkcyą na summę 10 865 000 rub.; otrzymano 1463 308 wiader spirytusu. Garbarni było w 1893 r. — 229, fabryk odlewów żelaznych i ślu-sarsko-mechanicznych — 24, młynów parowych 13, wodnych 55.—Z jarmarków najważniejszy w Kijowie (kontrakty w lutym) i w Berdyczowie.

9. W i ad o m ości o g ó l n e. Statystyka dotychczas zbierana nie pozwala wyróżnicować ludności według znamion narodowych i etnograficznych; porządkuje ją tylko według wyznań. W r. 1894 z ogółu iudności 3 277 019 przypadało na prawosławnych 2 738 977, raskolników 14 888 — razem 2 753 865; na katolików 91821, protestantów 6 820, wyzn. mojżesz. 423 875, mahometan 638. Wyznanie prawosławne ma ściśle w terrytoryum gubernii zamkniętą epar-chię, na której czele stoi metropolita południowej Rusi. Z podanej niżej liczby duchowieństwa niewiele wypadnie strącić na inne wyznania, aby otrzymać liczbę duchowieństwa prawosławnego; jest ono bardzo liczne. Cerkwi i soborów prawosławnych było w r. 1891

— 1562, kaplic 52, monasterów i pustelni męskich i żeńskich 28 (13 m. i 4 k. w samym Kijowie i pow. K-m). Raskolnicy mieli 17 domów modlitwy i 2 klasztory. Kościołów katolickich było w gubernii 57, kaplic 76. Katolicy należą do dyecyzyi łucko-żytomierskiej, mającej na terrytoryum gubernii 6 dekanatów: Kijowski, Radoinyski, Berdyczowski, Skwirski, Hu-mański i Zwenigrodzki. Biskupem łucko-żyto-mierskim jest od r. 1903 ksiądz Karol Niedziałkowski. Protestanckich kościołów 4, domów modlitwy 13; 84 synagogi i 402 domy modlitwy żydowski e.-W całej massie ludności w r. 1894 wyróżniano następujące stany społeczne: szlachty dziedzicznej 19 548, osobistej 13 865, duchowieństwa prawosławnego czarnego 1521, białego 14 382, dziedzicznych obywateli honorowych 6 211, osobistych 8 881, kupców 8 823, mieszczan 729 892, włościan 2 299 650, kolonistów 7 588, stanu wojskowego 151 948, obcych poddanych 7 726, wszelkich innych 6 984. — Szkoły, prócz podanych już pod Kijowem (ob.), w r. 1894 były następujące: gimnazya męskie w Białocerkwi i w Złotopolu, progim-nazyum męskie w Humaniu i Czerkasach, gim-nazyum żeńskie w Białocerkwi i takież pro-gimnazyum w Złotopolu, wreszcie szkoła prywatna żeńska 1-go rzędu w Czerkasach. Se-minaryum nauczycielskie w Korostyszewie, dawniej w Białocerkwi; są też szkoły realne, real-no-handlowe, niższe przemysłowe i rzemieślnicze. Mnoży się liczba szkół prywatnych z pro-gramatem gimnazyalnym, zwłaszcza żeńskich. W r. 1891 szkół (min. oświaty) miejskich posiadała gub. K. 12 męskich i 11 żeńskich, wiejskich 149 (nie licząc w to szkół cer-kiewno-parafialnycli); nauczycieli było 221, nauczycielek 79; uczniów 13 357, uczennic 3 585. Liczba szkół parafialno-kościelnych niewiadoma. Na utrzymanie szkół wiejskich i miejskich rząd dodawał od siebie 73 024 rub. Towarzystwa miejskie łożyły na szkoły 83 954 rb., wiejskie 35 662 rub., osoby prywatne 51867 rub., procenty od kapitałów dostarczyły 9 381 rub., z wpisowego wpłynęło 25 313 rub. Szkół żydowskich rządowych było 3, prywatnych 20, szkół talmud-tora 5, chederów 222. — Czytelnie (prócz Kijowa) znajdowały się: w Berdyczowie (publiczne), w Białocerkwi (przy biurze pocztowem), w Zwienihorodce (prywatna), w Szpo-le (przy biurze pocztowo-telegraficznem), w Radomyślu (prywatna), w Humaniu (prywatna), w Śmile (prywatna i przy zarządzie drogi żel. Fastowskiej), w Złotopolu (prywatna). W r. 1893 było w całej gubernii 566 lekarzy-męż-czyzn (278 w samym Kijowie), lekarzy-kobiet 18, felczerów 615, akuszerek 299. — Szpitale znajdują się we wszystkich miastach powiatowych, a nadto przy 65 cukrowniach (od 5--15 łóżek) i przy 8 zakładach przemysłowych ( 1893).— Miasta miały w r. 1893 kapitałów własnych 863 670 rub. Przy rozwiniętym handlu kre-

dyt ułatwiony dla kupców, zwłaszcza większych.

dróg, miejsc zamieszkanych i in.). Część półn. pow. K-go przedstawia nizinę, obfitującą w lasy, jeziora i bagna; część połudn. jest pagórkowata. Zpomiędzy rzek najważniejsze są dopływy Dniepru: Tietierew, na granicy pow. Radomyskiego (z dopływem Zdwiż), Irpeń, Ły-bied', Stubna; dalej: dopływ Rosi—Horochowat-ka i dopływ Rosawy — Kahorlik. W pow. K-m liczne są bagna. Największe jeziora: Obidnow-skie (iy₂ w. dł.), Ustup (tejże dł.), Zatworne (tejże dł.) i in. W części półn. pow. K-ego i w dolinie Dniepru przeważa gleba piaszczysta, w części środkowej i zachód. — szczerkowata, na płd.—czarnoziemna. Prawie na całej przestrzeni pow. K-ego znajdują się: glina spondylowa, piaski zielone i białe, gliny barwne, pozostałości lodowcowe i löss; w części płn. powiatu lóssu niema i piaski potrzeciorzędne spoczywają na glinie spondylowej; około miasteczka Byszowa (wzdłuż rzeczek Koziczanka i Dusza) występuje na powierzchnię granit. Pow. K. posiada glinę fajansową i bursztyn (wymywany przez deszcze w parowach około wsi Gwozdowo, Chotowo i Podhorce; zdarza się w kawałach do kilku funtów wagi).

W s liazó IVki 1) i h li agrafiezne, dotyczące Kijowa, gub. Kijowskiej i pow. K-go: „Pa-miatnyja kniżki Kijewskoj gub.“ (1877 —1899); Mozgowoj W. G. „Kijewskaja gubernia“; Muska-łow „Geografija K-j gub.“ (Kijów 1883); „Swod statisticzeskich materjałow, kasajuszczichsja e-konomiczeskago położenija sielskago nasielenija Jewropiejskoj Rossii“ (Petersburg 1894); Pietlin N. S. „Opisanije gubernij i obłastiej Rossii w sta-tisticzeskom i ekonomiczeskom otnoszenijach“; Nachjilewjicz „Skazanie o nasjelennych mjest-nostjach K-oj gub.“ (Kijów 1874); Funduklej J. „Opis. statjistjicz. K-oj guberniji“ (Kijów 1852); Zakrewskij N. „Opisanije g. Kijewa“ (Moskwa 1868); Zacharczenko M. M. „Kijew tepier' i preż-die“ (Kijów 1888); Bublik W. D. „Putiewoditiel po Kijewu“; (Kijów 1894, wyd. 3-e); „Obozrie-nije K-a w otnoszenii k drewnostiam“ (Kijów 1847, wyd. J. Fundukleja); Antonowicz W. B. „Monografii po ist. zap. i jużn. Rossii“ (t. I); „Sbornik materjałow dla istoricz. topografii K-a“ (Kijów 1874, wyd. Kijów, komisyi archeo-graficznej); Wasiljewskij „Drewniaja torgowla K-a s Regensburgom“ („Żuru. Min. Nar. Pr.“ 1888, VII); Herbiniusz Jan „Religiosae Kijovien-ses eryptae sive Kij o via subterranea“ (Jena 1675); „Johann Wilhelm Möllers, Doctor der Arzneikunde, Hofrath des verstorbener Königs von Pohlen und Mitglied der naturforschenden Gesellschaft in Westphalen, Reise von Volhy-nien und Cherson in Russland im Jahre 1787“

W Kijowie banki prywatne obracają wielkie-mi kapitałami. Nizko stoją kasy oszczędności i pożyczek: w r. 1893 było ich tylkó 10 z 4 762 członkami i 1 269 027 rub. obrotu. Kasy oszczędności państwowe, przyjmujące tylko wkładki na kapitał zaoszczędzany, niewielkie osiągały wyniki rachunkowe.—Drogi są albo w stanie pierwotnym, albo wogóle źle utrzymane, a najlepszą i prawie jedynie odpowiadającą przeznaczeniu stanowi źwirówka z. Żytomierza do Kijowa.—K oleje żelazne, zwłaszcza w środku i na południu, tworzą sieć dość gęstą. Postępując z północy i z zachodu, idą: 1) od granicy północno-wschodniej do Kijowa część nowo-zbudowanej drogi Kowelsko-Kijowskiej; 2) od tejże granicy na Berdyczów do Koziatyna; 3) z Koziatyna na Chrystynówkę do Humania, w kierunku południowo-wschodnim; 4) ze Żme-rynki na Podolu przez pograniczną Kalinówkę,

Koziatyn i Fastów do Kijowa; 5) od granicy na południu przez Chrystynówkę, Szpołę, Świet-kowo, stacyę Bobrjinskaja (Śmiła) do Czerkas; 6) z Fastowa do Cwietkowa; 7) ze stacyi Bobrjinskaja za granicę południowo-wschodnią do gub. Chersońskiej; 8) z Cwietkowa na Wasylków do Humania; 9) pograniczna część drogi -z Wa-pniarki na Podolu do Chrystynówki. Są nadto pomniejsze koleje wąsko-torowe, głównie doprowadzające do cukrowni; taką też jest droga Cwietkowsko-Humańska. Długość wszystkich li-nij w przybliżeniu 1 200 w. Wielką arteryę komunikacyjną na pograniczu wschodniem daje Dniepr; żegluga na nim aż do Krzemieńczuka jest bardzo ożywioną. —Gub. K. zostaje, jak inne, pod bezpośrednią władzą gubernatora, ale nad nim stoi jeszcze generał-gubernator, którego atrybucye obejmują także i gubernie Wołyńską i Podolską. Siedzibą jego jest Kijów.

Na czele sądownictwa funkcyonuje w Kijowie Izba Sądowa, mająca pod sobą dwa sądy okręgowe w samej gubernii: kijowski i hu-mański, oraz sześć poza jej obrębem. Kijowski okrąg naukowy obejmuje gubernie: Kijowską, Wołyńską i Podolską, a za Dnieprem Czernihowską i Połtawską. W Kijowe mieści się zarząd wojsk okręgu połudn.-zachodniego.

Kijów jest fortecą. Gub. K., w innych zupełnie niż dziś granicach, została utworzona w r. 1708.

Większa część dzisiejszego jej obszaru powstała (1796-7) z części województw Kijowskiego i Brac-ławskiego, zabranych Polsce (1793). W roku 1798 przeniesiono powiat z Ekaterynopola do Zwenihorodki, a w r. 1800 na miejsce Bogu-sławia powiatowem miastem uczyniono Kaniów; dopiero w r. 1846 przyłączono Berdyczów.

(Hamburg 1802); Bartoszewicz Julian „Szkic dziejów Kijowa“ (w Albumie Malown. Beliera i Raczyńskiego, Warszawa 1861 — 62); Ciechow-. ski Wacław „Kijów i jego pamiątki“ (plany, znacznie mniej, bo 4 438 wiorsty czy- f widoki; Kijów 1901); Okoïski S. O. „Biskupów

Kijowski powiał leży w części półn.-wschód, gubernii. Obszar tego pow. według pomiarów woj-skowo-topograficznych wynosi 4 958 wiorst podług danych miejscowego komitetu statystycznego

li 462 200 djesiatin (bez rzek, jezior, bagien, ) Kijowskich i Czerniechowskich rzymsko-kato-

Hr.

lickiego Kościoła porządek i liczba“ (Kraków 1853). Z poważniejszych opracowań w literaturze rossyjskiej z kilkunastu ostatnich lat przytoczyć można: Hruszewskij „Oczerki jistoriji Kijewskoj ziemli do końca XIV stoletija“ (Kijów 1891- XVI, 520 str.). Ob. bibliografię w końcu obfitego w szczegóły historyczne, starannie opracowanego, artykułu Edwarda Kulikowskiego Kijów w „Słowniku geogr.“; także w niniejszej „Encykl.“ bibliografię pod art. Kozacy, Ukraina, Zapór o że.

Kijowskie kroniki, Ob. Kronika Kijowska I p a t i e w s k a, Kronika Supraska (Supraśl).

Kijowskie księstwo, później w. księstwo, powstało w ziemi Polan i Drewlan, jednakże ani pierwotne jego granice, ani początek księstwa, zarówno jak i jego stolicy, Kijowa (ob.), nie dadzą się ściśle określić, ponieważ obfitsze źródła kronikarskie w tym względzie o księstwie poczynają się dopiero od połowy XII w. W połowie X w. zajmowało ono już znaczne terrytoryum, opierając się wschodnią granicą o Dniepr i Desnę, północną o Prypeć. W XI — granice zachodnie sięgały poza dzisiejszą Peresopnicę, sięgały pod Szuińsk, przekraczając Słucz i Horyń, biegły następnie od południa w dół Bugu Południowego, zwracając się na wschód od m. Przyłuk do Dniepru, który przecinały mniej -więcej w połowie odległości pomiędzy Kaniowem a uściem Mokrej Sury. Plemiona wchodzące w skład księstwa łączył zrazu tylko luźny związek ze stolicą; księciu kijowskiemu płaciły one daninę, wewnątrz zaś rządziły si-ę niezależnie, mając nad sobą książąt drobniejszych. Pierwszym historycznym już, pomimo legendarnych dodatków kronikarskich, księciem Kijowa był O leg (882), następnie Igor (ob.) i Olga (ob.). Syn Igora, Ś w i a t o s ł a w (ob.), podejmował już wyprawy wojenne nad Wołgę, rozbił Chazarów, zapuścił się za Dunaj do Bul-garyi, skąd dopiero wyparli go Grecy. Na terrytoryum zachodniem dzisiejszej Rossyi, zwłaszcza między Niemnem, Bugiem a Dnieprem, oręż kijowski wcześnie już poczynił znaczne bardzo podboje i już w X wieku w Kijowie płonęło ognisko władzy sięgającej daleko na północ i poza Dniepr na Wschód; książęta walcząc, jak Światosław, z cesarzami bizantyjskimi, posuwali się nawet nad Don i ku Wołdze dla zmożenia Chazarów, na północy zaś sięgali aż po Okę. Oprócz wypraw wojennych podejmowano i handlowe (za Olega i Igora), a kończono je zawieraniem umów z Grekami. Wrcześnie wytwarza się obok księcia liczna „drużyna“ wojownicza, której część już za Igora składała się z chrześcian. Światosław jeszcze za życia powierzył rządy w księstwie synom, osadzając Jaropełka w Kijowie, Olega w ziemi Drewlan, Włodzimierza w Nowogrodzie. Po jego śmierci bracia wszczęli pomiędzy sobą walkę o tron kijowski. Zwyciężył Włodzimierz, który wraz ze swymi synami i drużyną przyjął chrzest, zaprowadzając w ten sposób chrześciaństwo na Rusi (988). Po nim (f 1015), wyznaczony przez ojca zasiadł w Kijowie Swiatopełk, zięć Bolesława Chrobrego (Balzer „Genealogia Piastów“), ale go zaraz spędził z tronu brat Jarosław, nowogrodzki. Wybuchła wojna między Polską a Rusią sprzymierzoną z Niemcami, toczącymi walkę z Bolesławem o Duży ce i protektorat polityczny. Ale Chrobry poradził sobie z obu nieprzyjaciółmi. Po szczęśliwym ostatnim roku wojny (1017 — 18) zawarł zaszczytny pokój w Bu-dziszynie (1118, nie 1119, na wiosnę) i ruszył za Bug; d. 14 sierpnia wchodził już na czele zwycięskich hufców do Kijowa, a na znak opanowania go, według licznych a zgodnych między sohą trądycyj, ciął mieczem w Złotą Bramę (ob. Szczerbiec Chrobrego). Przywrócony Swiatopełk niedługo cieszył się władzą; odzyskał ją Jarosław i bez większych już wstrząśnień piastował aż do zgonu (1054), a . przy zgonie przekazał synowi najstarszemu, Izastawowi (ob.). Bracia mieli mu być posłusznymi jak ojcu. Niebawem jednak rozpoczęły się walki o bogaty Kijów i zwierzchnią władzę pomiędzy braćmi i krewnymi. Po roku 1060 W sz es ław połocki (ob.) najechał ziemie Iza-sława, który w kilka lat potem (1068) zmuszony był ustąpić przed nim z Kijowa. Odzyskawszy tron po siedmiu miesiącach (1069) dzięki pomocy polskiej Bolesława Śmiałego, po trzech latach wyparty został ponownie przez braci, Światosława (ob.) i Wszewołoda (ob.). Dopiero po trzyletnich rządach Światosława (1073 —1076) i sześciomiesięcznych (styczeń - lipiec 1077) W s z e w o ł o d a, na krótko przed śmiercią Izasław (f 1078) odzyskał tron kijowski. Po nim powtórnie, już na dłużej, objął władzę Wszewołod, którego piętnastoletnie rządy (f 1093) zakłócały walki z książętami bez dzielnic : Światosławiczamj, Igo-rewiczami i Rościsławowiczami, prowadzone na Zadnieprzu. Książę, nielubiony przez drużynę, cieszył się jednak sympatyą duchowieństwa. Po jego śmierci Kijowianie wezwali Włodzimierza Wszewołodowieża, późniejszego Włodzimierza Monomacha, ale ten nie przyjął ich wezwania, i na tronie osiadł Swiatopełk Michał Iz a sław o wic z (ob.), za którego księstwo K. niejednokrotnie podlegało najazdom Połowców. Na zjeździe w Lubeczu (1097) współzawodniczący książęta zawarli pokój między sobą, uznając Kijów za dziedzictwo Izasława. Światopełk (f 1113) po załagodzeniu waśni o Wołyń, później wraz z Włodzimierzem Wszewołodo-wiczemj podejmował wyprawy na Połowców (1103, 1105, 1111), przez co jednak więcej zyskał sympatyi Kij o wian Włodzimierz, niż on sam. To też po jego śmierci wezwano na tron Włodzimierza, uwłaczając w ten sposób prawom dziedzicznym Jarosława Światopełkowicza, oraz prawom starszeństwa w rodzie Dawida Świato^

j. u

sławowicza (ob.). Włodzimierz Monomach Wszewołodowicz (ob.) utrzymał pokój przez ciąg swego panowania (1113 —1125) w ks. K-em zdołał spoić do pewnego stopnia poszczególne dzielnice księstwa i zaznaczył swe rządy działalnością prawodawczą w kierunku ekonomicznym. Tron przekazał synowi swemu, M ś c i-sławowi (ob.), i jego potomkom. Jednakże po Mścisławie (1125 — 1132) objął rządy Jaro p e ł k Włodzimierzowicz (ob.), a po jego śmierci (1139) K. zajął przemocą Wsze-wołod Olegowicz czernihowski ( f 1146 ) zręczny polityk, ale nielubiony przez ludność. Następca jego, Izasław M ścisła w owicz (ob.), wezwany przez lud, dopominający się księcia Monomachowicza, musiał walczyć ze stryjem swym, Jerzym Suzdalskim, kilka razy nawet uchodził przed nim z Kijowa (1150); w końcu jednak utrzymał się przy księstwie, choć zmuszony był dzielić władzę, a przynajmniej tytuł, z drugim swym stryjem, Wienczesławem. Dopiero po śmierci Izasława (f 1154) i Wiencze-sława Jerzy na krótko osiadł na tronie książęcym (1155 — 1158), walcząc do śmierci z Izastawem Dawidowiczem (ob.) czernihow-skim, wypartym z kolei przez Jarosława Osmomysła (ob.) i Mścisława I z a s ławo w i c z a (ob.), wyzutego następnie z władzy przez najazd zbrojny Andrzeja J u r j e w i-cza Bogolubskiego (ob.) w r.’ 1169. Andrzej osadził w Kijowie swego brata młodszego Hleba, a po jego śmierci (f 1171 r.) oddał księstwo^ jednemu z Rościsławowięzów, Romanowi. Śmierć Andrzeja (f 1174 r.) położyła na razie kres zamieszkom, wywołanym przez Rościsławowiczów. Tron książęcy przechodził odtąd z rąk do rąk, dopóki Światosław Wszewołodowicz czernihowski (1181 — 95), zmówiwszy się z nimi, nie osiadł w Kijowie, oddając im znaczną część ziemi Kijowskiej. Następca jego Ruryk R o ś ci s ł a w o wi c z (ob.), pokonany przez Romana Mścisławo wieża (ob.), musiał poprzestać na dzielnicy Owruckiej. Roman jednak nie pozostał w Kijowie, który coraz bardziej tracił swe dawne znaczenie, ale osadził tam swego brata stryjecznego, Ing wara Jarosławowicza (ob.). Poparty przez książąt Olegowiczów i Połowców, w r. 1203 Ruryk odzyskał księstwo; lecz utracił je znów na rzecz Romana, a po jego śmierci (1205 r.) walczył o tron z Wszewołodem Światosławowiczem czernihowskim. Z Wszewołodem współzawodniczył Mścisław Romanowicz. Poczem zawrzała walka o tron kijowski pomiędzy Monoma-chowiczami a Olegowieżami, rujnująca chylące się do upadku księstwo, trwała zaś do najazdu Mongołów. W r. 1240 Baty (ob.) zajął Kijów, gdzie wówczas rządził Daniel Halicki (ob.). Zburzone miasto wraz księstwem oddał Jarosławowi Wszewołodowiczowi (ob.). Na tein urywają się dokładniejsze wiadomości o księstwie K-em. W r. 1331 siedział w K-e

książę Fedor, w tym też mniej-więcej czasie księstwo K. weszło w skład państwa Litewskiego. Data jednak podbicia księstwa K-ego przez Litwinów jest niepewną. Jedni przypisują zawojowanie Kijowa Gedyminowi (ob.) w latach 1319 — 20 lub 1331, inni (Antonowicz) Olgierdowi w r. 1362. W każdym razie po r. 1362 w Kijowie rządzi syn Olgierda, Włodzimierz, a w r. 1392 Skirgiełło. Po nim Witold osadził tam namiestnika, i dopiero około r. 1440 rządzi w K-e książę Olelko Włodzimierzowicz. Po jego śmierci Kazimierz Jagiellończyk oddał ziemię Kijowską w dożywocie Symeonowi Olel-kowiczowi, a gdy ten zmarł, w r. 1471 zniósł księstwo K. i zamienił na w o j e w ó d z t w o (ob.), ustanawiając wojewodą Marcina Gasz-tolda (ob.). Kiedy ks. Kijowskie wchodziło w skład w. ks. Litewskiego, na zachód ciągnęło się do rzeki Słuczy, na północ do Prypeci, na wschód zajmowało lewe pobrzeża Dniepru, na południe dochodziło rzeki Roś (i dalej jeszcze za czasów Witolda). — Hruszewski M. „Oczerk istorii Kijewskoj ziemli—ot smierti Jarosława do końca XIV st.u (Kijów 1891); Antonowicz B. W. „Monografii po istorii Za-padnoj i Jugo-zapadnoj Rossii“ (t. I, Kijów 1885. Oczerk ist. wiel. kn. Lit. do smierti Olgierda, str. 1 —133. Kijew, jego sud'ba i znaczeni] e s XIV po XVI st.); Daszkiewicz N. „Zamietki po ist. Litowsko-Russkago gosudar-stwa“ (Kijów 1885. Litwa i Ruś do kniażenia Gedymina, str. 7 — 39. Zawojewanie Już-noj Rusi Litowcami, str. 39 — 89).

Kijowskie województwo powstało wr. 1471, gdy po ostatnim księciu Szymonie O lelkowi cz u (ob.) Kazimierz Jagiellończyk, wskutek zawiści panów litewskich, którzy uważali się słusznie za bezpośrednio interesowanych w urządzeniu na przyszłość tej części wielkiego dziedzictwa gedyminowego, pomijając "nieletnie książątko, Wasyla, ustanowił w Kijowie tylko swego namiestnika i zamianował nim Marcina Gasz-tolda. Województwo nie należało odtąd wyraźnie i bezspornie ani do Polski, ani do Litwy. Terrytoryalnie odpowiadając wielkiemu księstwu, a raczej księstwu Kijowskiemu, rozpierało się ono wówczas szeroko po obu brzegach Dniepru, ale tylko do r. 1482; wtedy Iwan III (ob.) z Tatarami oderwał od niego na lewym brzegu Dniepru Siewierszczyznę z całem prawie księstwem Czerniechowskiem i późniejszą Ukrainą Zadnieprzańską, pozostawiając przy Państwie polsko-litewskiem tylko dwie niewielkie ziemie przytulone do Dniepru, Lubecką i Osterską. Granice tak uszczuplonego województwa z tej strony rzeki rozciągały się daleko na północ, poza Mozyr nad Prypecią i Lubecz (dziś Lu-biacz) nad Dnieprem. Od wschodu linia graniczna biegła najpierw granicą ziemi Lubeckiej, następnie ziemi Osterskiej, t. j. głównie Desną, przy nieznacznem tylko odchylaniu się miejscami od tej rzeki; dalej szła już Dnieprem, który jednak nie był granicą stałą, aż w Dzikie Pola i Zaporoże, gdzie przekraczała Dniepr. Od południo - wschodu obejmowało województwo część Dzikicli Pól, sięgając aż do Limanu Dnieprowego, ku zachodowi granicząc z Bra-cławszczyzną i Podolem; granicę zachodnią dawały mu wojew. Brzesko-Lit. i Wołyńskie, ale uszczuplone o powiat Żytomierski. W tych granicach zostając pod nominalnem panowaniem litewskiem, dzieliło się na 9 powiatów (z północy na południe): Mozyrski, Lubecki, Czarno-bylski, Osterski, Owrucki, Kijowski, Kaniowski, Czerkaski — wszystkie ciążące do Dniepru, na-koniec Żytomierski, sporny z Wołyniem. Sejm Unii wcielił województwo z pewnemi jura re-serrata (Vol. Leg. II 759 — 66) do Korony. Przedtem już, w r. 1566 podzieliło się ono było na trzy dzielnice zwane p o w i a t a m i, z których dwie razem wzięte miały zaledwie czwartą część obszer-ności trzeciej: są to powiaty Owrucki, Żytomierski i Kijowski; dawne powiaty, o ile się przy wojew. utrzymały, utonęły w nich jako poddziały, niemające urzędowego określenia. Unia uszczupliła terrytoryum wojew. K-go znacznie. Od północy odpadł powiat Mozyrski do Litwy, od południo-zachodu granica cofnęła się ku północy i wschodowi na rzecz wojew. Bracław-skiego. Pomimo takich uszczupleń jednak obszar był jeszcze wielki: według uczonego badacza geografii i demografii Ukrainy, Aleksandra Jabłonowskiego („Źródła Dziejowe“, „Ukraina“¹, wynosił 2 534.5 mil Q (polskich), z czego na powiat Owrucki przypadało mil 280, na Żytomierski — 253. W tak ustalonych granicach, które chwiały się tylko od strony „Dzikich Pól“, województwo K., wchodzące wraz z Bracławskiem i z Dzikiemi Polami od strony płn.-zach. w skład Ukrainy, trzymało się do wojny Aleksieja Michajłowicza z Rzecząpospolitą, rozpoczętej jeszcze przed najazdem szwedzkim. Miało wojewodę, kasztelana i biskupa; wybierało sześciu posłów, posiadało starostwa grodowe (w każdym powiecie) i starostwo generalne w Kijowie, przywiązane do urzędu wojewody. Wojewoda miał w Senacie miejsce 13-e, kasztelan 10-e, biskup 12-e. Gwagnin daje województwu przed unią chorągiew zieloną z pogonią litewską w polu czerwonem i z czarnym niedźwiedziem w polu białem („Star. Polska“ wyd. 2-e, t. II. Woj. K-e). Po unii miejsce pogoni zajął archanioł biały z mieczem w prawicy, a pochwą w lewicy, stykająceini się z sobą. -Los dziejowy województwa był bardzo ciężki, jak zresztą całej Ukrainy i Podola. Zagony tatarskie od XV i do XVII w., od końca XVI-go powstania ludowe, ruchy krwawe, dochodzące falą prawie ustawiczną z Zaporoża i powtarzające się jeszcze za Augusta III, zniszczenia wojenne, klęski zadawane przez samą przyrodę, susze, głody i mory pastwiły się nad Ukrainą, której przeważnie urodzajna gleba nie przestawała, mimo całej srogości losu, ściągać licznego

Wielka Ene. Powsz. llustr. Zesz. 280. T. XXXV.

bardzo wychodźtwa, przeważnie z Korony, tu zaś z rojnego Mazowsza. „Zdobycze pługa polskiego“ Szajnochy praca Jabłonowskiego przetopiła w ścisły — o ile to być mogło — obrachunek i ukazała w wyrazistości do przekonania potrzebnej cały kulturalny wpływ i cywilizacyjne znaczenie kolonizacyi, płynącej z zachodnich i północnych dzielnic Rzplitej nad Dniepr i jego dorzecza. Dla ochrony ludności, jej życia i znoju, stawiano zamki i zameczki, sypano wały, obwarowywano uroczyska, wreszcie w r. 1562 ustanowiono siłę zbrojną, początkowo wyłącznie z jazdy, zwaną wojskiem kwarciane m, które nieprzerwanie odtąd konsystowało na Ukrainie i Podolu. Militarnem osadzeniem kraju różniły się te południowe obszary od innych ziem Rzpltej, różniły się też i budową społeczną i stosunkami wewnętrznemi ludności, poruszanej ustawiczną falą nietylko napływającego wychodźtwa, ale i wypadającego z Zaporoża niesfornego kozac-twa. Uprawa roli, hodowla bydła, całe wyzyskiwanie ekonomiczne na nieprzejrzanych latifun-diach, niełatwo poddawały się nakazowi sprawiedliwości społecznej i popychały do nadużyć, a te znowu, niezależnie od zewnętrznych czynników, wpływały ujemnie na los nietylko samego województwa, ale i całej Rzplitej. Po buncie Chmielnickiego akt pe rej o sła wski (1 stycznia 1654 r.) uwikłał Rzplitą w wojnę, która zakończyła się rozejmem Andruszowskim d. 30 stycz. 1667 r., uświęcającym poczynione przez Aleksieja Michajłowicza zdobycze, a coraz większe niedołęstwo polityczne Jana III wycisnęło na nim ostateczną pieczęć w traktacie Grzy-mułtowskiego (2 — 3 maja, ratyfik. 16 maja 1686). Polska traciła na północy Zadnieprze, wszystkie zdobycze traktatu nad Polanówką (13—15 czerwca 1634 r.) aż do granic północnych i wschodnich woj. Mścisławskiego i Dniepru; na południu — całą Ukrainę Zadnieprską, i wreszcie Kijów. Od tej, nawet wobec najtrzeźwiejszego rozsądku sromotnej, w treści i formie niesłychanej umowy granicę wschodnią wojew. i wogóle całej Rzplitej od krańców południowych woj. Mścisławskiego stanowił Dniepr. Według artykułu III ( Vol. Legum VI 149 — 152) gdy za Dnieprem na północy odpadała Smoleń-szczyzna, Rasławl, Siewierszczyzna, ks. Czer-niechowskie, Poczepów, — na południu zrzekała się Rzplita Perejasławia, Baturyna, Połtawy, Perewołoczna — wszystkiego aż do „Putywlskie-go Rubieżą“: a te straty bezpośrednio już dotykały woj. K. w jego obszarze Zadnieprowym. Z Przed-dnieprza wykrojono mu od liścia Taśminy, omijając Czehryn, wszystek kraj ciągnący się ku morzu. Postanowienie, że „kozacy po uście rzeki Taśminy maią bydź we władzy y dzierżeniu Wielkich Hosudarów Ich Carskich Wie-liczeństw“, oderwało nazawsze od województwa prawnobrzeżną część Dzikich Pól. Ale na tern się jeszcze nie skończyło: Kijów wraz z obwodem pięcio-milowym od uścia Irpenia

ci

Dr .7 M

Dr J. P.

Obecnie (1903) K. należy do gub.

S. Drz. •

Dr J. P.

ila północy do mili odległości od Stajek na południu na wieczne czasy odpadł od Rzplitej; Trypol, Stajki, wszystkie miejscowości od rzeki Stugny („Studnia“ albo Stulma) po Wasylków i samo to miasteczko przechodziły pod obce panowanie. Przeprowadzone na gruncie takie ustępstwo wycięło z terrytoryum kijowskiego 35 mil    Oczywiście, że i granica północna

województwa przez wyrzeczenie się nabytków północnych z r. 1634 doznała zmiany i nie sięgała już za Dniepr, stykając się tylko z przeddnieprowemi województwami: Brzesko-litewskiem i Mińskiem (pow. Mozyrski); zachodnia pozostała bez zmiany. Zwyczajem Rzplitej wszystkie urzędy i godności ziemskie, wszystkie mandaty poselskie utrzymały się w dzisiejszym składzie; król nominował, a szlachta wybierała po-dawnemu, na innych tylko miejscach; po-dawnemu też województwo dawało sześciu posłów na sejm. Tak było do drugiego rozbioru. Podbój, ujęty w traktat grodzieński z d. 22 lipca 1793 r., całe województwo Mińskie, znacznie już uszczuplone przez traktat z d. 19 września 1773 r., z okrawkami Witebskiego i Potockiego, oraz wschodnie części Wileńskiego, Nowogrodzkiego, Brzesko-litewskiego i Wołyńskiego, wreszcie woj. Podolskie, a na Ukrainie całe Kijowskie i Bracławskie—oddał Rossyi. Do terrytoryum województwa K-go przyłączono w r. 1795 część Bracławskiego i Wołyńskiego i utworzono gub. Kijowską, znacznie od dzisiejszej większą, w roku zaś 1796 i 7, przy nowein urządzaniu gubernij ustalono jej granice, z wyjątkiem wszakże okolic Berdyczowa (ob. K-a gubernia. 9). —„Star. Polska“; Gloger Zyg. „Geografia historyczna dawnej Polski“ (Kraków 1900; daty historyczne błędne); Jabłonowski Aleksander „Źródła dziejowe“ T. XX—XXII; tegoż mapy topograficzne, wielce szczegółowe i nauczające; Vol. Legum\ mapy. Ob. Kozacy, Ukraina, Zaporoże.    s

Kikeneis (-eiz), kąpiele mineralne na południowo-zachodnim brzegu Krymu, 20 wiorst od Jałty odległe; kąpiele dość wygodne; dno morskie w części kamieniste, w części piaszczyste; brzeg płaski. Utrzymanie dość drogie.

Kikin Aleksy (* r. 1810 — f w Moskwie d. 8/20 lutego r. 1852), lekarz zajmujący się we-terynaryą. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Moskwie, gdzie uczył się od r. 1825 do 1829; następnie został prosektorem zootomii i zajął się gorliwie anatomią zwierząt i wete-rynaryą. Osiągnąwszy w r. 1834 dyplom doktora medycyny, w roku następnym otrzymał posadę adjunkta do wykładu zootomii w Moskwie; w r. 1846 posunięto go na profesora hy-gieny, policyi lekarskiej i weterynaryi, —katedrę tę zajmował do śmierci. W latach 1837 —1839 wydał dwutomowy, pierwszy w języku rossyj-skim, podręcznik zootomii, w którym głównie mowa o anatomii zwierząt domowych. — Por. D. T. Zmiejew „Russkije wraczi-pisatieli“ (str. 142) i „Biogr. Lex. der liervorrag. Aerzte“ (T. III str. 473 i T. VI str. 877).

Kikinda Wielka, miasto na Węgrzech, oh. Nagy-Kikinda.

Kikół: 1) Wieś starodawna nad jeziorem tejże nazwy, z grodem, który istniał już na-pewne w w. XIII i wraz z wsią samą i okolicą nadany był przy podziale spadku za życia przez Konrada Mazowieckiego synowi Kazimierzowi (1236). Leżała zrazu w pow. Słońskim, a po jego zniesieniu w Lipnoskim w ziemi Dobrzyńskiej. W XIII w. K. był jednym z głównych grodów dobrzyńskich; w późniejszych czasach odbywało się w części na jego polach „o-kazowanie rycerstwa“. Wieś była ludna i zamożna. W XVIII w. trzymali ją po przodkach Zboińscy. Za dawnych czasów istniał kościół niewiadomej erekcyi, ale podupadł; nowy w w. XVIII wznieśli właściciele; odnowiony w roku 1843, jest on dziś parafialnym w dekanacie lipnoskim.

Płockiej, pow. Lipnoskiego. We wsi, prócz parafii i urzędu gminnego, szkoła. Domów w samej wsi do 60; mieszkańców około 700, gruntów włościańskich w r. 1882 około 1900 mórg., folwarcznych 1 552, na folwarku domów 30. K. leży przeszło o 8 kim. od Lipna, a 31 od Włocławka, przy trakcie z Płocka do Dobrzynia. G m i n a K. ma ok. 500 domów, około 6 500 mieszk. i 13 511 mórg. rozległości; znajduje się w obrębie IV sądu gminnego gubernii Płockiej. — 2) Miasteczko w sąsiedztwie wsi, erygowane w XVIII w. przez Zboińskich, podniesione na nowo pod koniec tego stulecia, nigdy się nie rozwinęło i dziś jest ubogą osadą: 40 domów, 650 m-ców. August III nadał mu cztery jarmarki. W K-e urząd gminy K., kasa wkładowo-zaliczkowa. Parafia K., wieś; kościoła osobnego niema. Synagoga.

Kikonowie, po grecku Kixovsç, po łacinie Cicones, lud wspominany już przez Homera, zamieszkały w Tracyi nad rzeką Hebros i na wybrzeżu morskiem aż porz. Lissos. -Porów.: Homer. II. 2, 846; Odyss. 9, 39, Herod. 5, 59; 108; 110.

Kikut (łac. truncus, fr. moignon, niem. Amputationsstumpf), w chirurgii zwie się tak część pozostała po odjęciu członka jakiegokolwiek, zwłaszcza większego. Już podczas ope-racyi chirurg powinien pamiętać o mającym powstać po niej K-cie, aby po zagojeniu się rany miał postać właściwą i odpowiednią a nie sprawiał dolegliwości operowanemu; całe leczenie pooperacyjne jest też właściwie ni-czem innem, jeno staraniem się o osiągnięcie K-a należytego (por. Amputacya). — W mowie potocznej, dawniej powszechnie, dziś już rzadziej, K-em lub ki ku tą nazywano kalekę bez ręki lub bez palców.

Kikutnice, ob. Pantopoda.

Kilauea, olbrzymi krater na południowo-wschodnim stoku wulkanu Mauna Loa na wys

pie Hawai, na wysokości 1200 m. Jest to na, wdowa po bracie, pałając gniewem za po-właściwie jezioro lawy, mające 15 km. ob wo- tępienie tego małżeństwa, kazała K-a wraz z to-du, otoczone ciemnemi ścianami skalneini. Ol- warzyszami zabić (689?). Gosbert oraz syn je-brzymi ten kocioł uzmysławia niejako tworzenie go Hedan II wytrwali w wierze. Burhard, się pierwotnej zakrzepłej skorupy na naszym współpracownik św. Bonifacego (ob.), kazał globie: na powierzchni jeziora ognisto - płynnej wydobyć z ziemi ciała zamordowanych; zwłoki lawy tworzy się skorupa, która wciąż pęka K-a złożono ostatecznie w kościele, który stanął i kruszy się pod naporem wytryskującej la- na miejscu męczeństwa. Kościół święci pa-wy i wybuchających gazów. Szczególniej wspa- miątkę K-a d. 8 lipca. Würzburg czci w nim niały widok przedstawia K. podczas nocy. Po- pierwszego swego biskupa.--O K-e: Gropp (Wiirz-ziom lawy w jeziorze ulega znacznym zmia- burg 1738), Rion (Aschaffenburg 1834). nom. Niekiedy krater wypróżnia się zupełnie, Kilian, liczna rodzina augsburska miedzio-by następnie znowu wypełnić się lawą. Lawa, rytników, którzy przeważnie roboty swoje wy-należąca do kategoryi bazaltów, jest nadzwyczaj- konywali w sposób bardziej rzemieślniczy niż nie płynna; pojedyńcze jej krople, wytryskając artystyczny. 1) K. Bartłomiej starszy, w powietrze, zastygają i tworzą stalaktyty. z-złotnik ze Szląska, najdawniejszy. 2) Syn jego, Kilbrekenit, minerał, to samo co Kil br i- Łukasz (* r. 1579 w Augsburgu—f r. 1637

kenit (ob).

z- w- tamże), był uczniem D. Custosa, artysty nider-Kilbrikenit, minerał, podwójny siarczek landzkiego, przebywał we Włoszech i rytował po-ołowiu i antymonu, o składzie Pb₆Sb₂S₉ (ołowiu dług mistrzów weneckich, jak Tintoretto, P. Yero-70.15, antymonu 13.55, siarki 16.30); w kwa- nese i in. 3) Młodszy brat Łukasza, Wolfgang sie solnym zwolna rozkładny, szczególnie w tern- (* r. 1581 w Augsburgu f r. 1662 tamże), peraturze podniesionej; błękitnawo-szarawy, ziar- również sztychował podług mistrzów włoskich; nisty, blaszkowaty, zbity. Twardość 2 — 2.5, obok tego malował portrety. Głownem jego ciężar właściwy 6.4. Znaleziony w Kilbricken dziełem jest obraz uroczystości, urządzonych w Irlandyi. •    z- w w r. 1649 przez pfalcgrafa Karola Gustawa

Kildare: 1) hrabstwo w irlandzkiej prowin- z okazyi pokoju westfalskiego. Obraz ten za-cyi Leinster; na wschodzie graniczy z Dubli- wiera około 50 portretów osobistości wybitnych, nem i Wicklowem, na zachodzie z King’s- oraz plan miasta Augsburga. 4) Bartłomiej, i Queen’s-County, obejmuje 1 693 km. □ obsza- syn Wolfganga (* r. 1630 w Augsburgu—f r. ru, z czego 29°/₀ przypada na grunt uprawny, 1696 tamże), jest najwybitniejszym członkiem 1.7°/₀ na lasy, 57°/₀ na pastwiska i 12°/₀ na tej rodziny. Uczył się początkowo u ojca swo-nieużytki; liczyło w 1881 r. 75 804 m-ców, w 1841 jego, potem u Meriana we Frankfurcie i wresz-r. 115 190 m-ców, obecnie zaś 63 469, z te- cie u F. de Poilly w Paryżu. Posiadał wielką go 54 794 katolików (1901 r.). Powierzchnia pewność i biegłość rylca, rysował igłą na pły-hrabstwa jest w części falista i pagórkowata, cie miedzianej z równą łatwością jak ołów-przeważnie jednak płaska. Grunt gliniasty, na- kiem na papierze. Był jednym z najwybitniej-leżący na północy do wielkiego torfowiska szych sztycharzy niemieckich swojego czasu; (Bog of Allen; 16 200 ha), wydaje zboża i kar- robił portrety, między innemi portret Jana III, tofle, Obszar hrabstwa przerzynają rzeki: Bar- króla polskiego, podług portretu malowanego row, Liffey i Boyne, kanały: Royal i Grand, przez A. Bloemaerta,—sceny historyczne i kar-oraz kolej Zachodnia. Przemysł stoi nizko. ty tytułowe. 5) Filip (* r. 1628 w Ausbur-Miastem głównem jest Naas. — 2) Miasteczko gu—f r. 1693 tamże) był jego bratem i do-w hrabstwie K., przy kolei Zachodniej, pośród brym sztycharzem. 6) Filip Andrzej, naj-trawiastej równiny Curragh of K., dawniej sie- późniejszy z K-ów (* r. 1714 w Augsburgu—f dlisko irlandzkiej uczoności i arcybiskupa, obec- r. 1759 tamże), pracował dla wydawnictwa nie tylko biskupa rzymsko-katolickiego; liczy galeryi Drezdeńskiej, ciesząc się względami 5 000 m-ców (1900 r.); ożywiony handel; ruiny Augusta III.    K-B*

katedry i czterech klasztorów.    z-    Kilian Konrad Józef (* w Würzburgu

Kilia, miasto w powiecie Izmailskim rossyj- blizko r. 1750 — f w Petersburgu w r. 1811), skiej gubernii Bessarabskiej, nad Kilijskiem ra- lekarz. Początkowo sposobił się do stanu durnieniem ujściowem Dunaju; liczy 9 741 m-ców chownego, później wszakże wstąpił do wydzia-(1894 r.), przeważnie Rossyan, starowierców; łu lekarskiego i po ukończeniu go zajmował urząd celny, przystań rzeczna, handel. z    się wykonawstwem w Bambergu, gdzie także

Kiliaan, Kilimis, ob. Kiel Kornel.    dwa lata był profesorem lecznictwa. W r. 1805

Kilian ŚW., męczennik z YII w., Irlandczyk, przesiedlił się do Würzburga, ale już w roku Pielgrzymował do Rzymu, między innymi w to- następnym przeniósł się do Lipska, skąd po warzystwie Ko łona ta (Koloman) i Donata, krótkim pobycie powrócił do Bamberga w r. (Totman). Papież Konon (ob.) zlecił im trzem 1807. W r. 1810 cesarz Aleksander I po-nawrócenie Turyngii (ob.), wyświęcając K-a wołał go na lekarza przybocznego: podążył nabiskupa. Książę G o sb er t przyjął ich w Würz- więc do Petersburga i zmarł tam już w roku burgu, ale, według legendy, żona jego, Ge i ta- [ następnym, — Prace K-a drukiem ogłoszone,

Dr J. F.

i 738).

przeniknięte duchem filozofii przyrody, wylicza Cal lis en w „Med. Schriftsteller-Lex.“ (T. XXIX str. 247). — Por: „Biogr. médicale“ (T. V str. 424)

Kilian Herman Fryderyk (* w Lipsku d. 5 lutego r. 1800 —f w miejscowości leczniczej Liebensteinie d. 7 sierpnia r. 1863), syn Konrada Józefa K-a (ob.), również lekarz, zajmujący miejsce zaszczytne w dziejach położnictwa. Przybywszy z ojcem w r. 1810 do Petersburga, oddany był do tamtejszego gim-nazyum niemieckiego, po ukończeniu go zaś w r. 1816 udał się do Wilna i zapisał się tam do wydziału lekarskiego; w środku roku 1817 opuścił uniwersytet wileński i kształcił się dalej w Lipsku, Wiirzburgu i Gietyndze, poczem udał się do Edynburga, gdzie w r. 1820 przyznano mu dyplom doktora medycyny po obronieniu wybornie napisanej rozprawy p. n. „Dis-sert. inaug. med. sistens expositionem anato-micam nervi glossopharyngei in cavo cranii et foramine jugulari“ (z tabl.). Ze Szkocyi udał się naprzód do Paryża, następnie do Sztrasburga, Monachium i Wiednia. Gdy po śmierci profesora Lobenweina (ob.) opróżniła się katedra anatomii w Wilnie, przybył tam K. w celu starania się o nią, złożył zatem powtórnie egzamin w r. 1822 i otrzymał potwierdzenie dyplomu doktorskiego, ale go katedra minęła; opuścił więc Wilno, udając się do Petersburga, gdzie w Akademii medyko - chirurgicznej został adjunktem do wykładu chemii, później- też fizyologii i patologii; zarazem pełnił obowiązki lekarza w szpitalu artyleryjskim. W r. 1828 powrócił do Niemiec i jeszcze w tymże roku był powołany na profesora nadzwyczajnego do Bonn, w r. 1834 został tamże profesorem zwyczajnym położnictwa i stanowisko to zajmował do śmierci.—W r. 1842 zaproszono go do Petersburga na posadę dyrektora zakładu położniczego w ks. Heleny P a w ł ó w n y, ale przyjęcia odmówił. —K. był profesorem wybornym, znawcą głębokim wykładanego przez siebie przedmiotu i pisarzem bardzo płodnym. Z wielkiej liczby prac jego, prawie bez wyjątku cennych, tylko tu przywodzimy największe, mianowicie: „Operationslehre für Geburtshelfer“ (Bonn 1834 — 35; wyd. 2-e tamże 1849 — 56); „Die Geburtslehre von Seiten der Wissenschaft und Kunst dargestellt“ (Frankfurt n. M. 1839 — 42; 3 części); „Das halisteretische Becken etc.“ (Bonn 1857); „Geburtshilflicher Atlas“ (Düsseldorf 1835 — 49) i „Armamentärium Lucinae novum“ (Bonn 1856). Od r. 1847 do 1851 był też współredaktorem wydawnictwa „Rheinische Monatsschrift für prakt. Aerzte“ i w niem pomieścił wiele prac swych drobniejszych.—Por.:

v. Siebold „Gesch. der Geburtshilfe“ (T. XV str. 699); „Allgem. Deutsche Biographie“ (T. XV str. 739); J. Bieliński „Doktorowie med. promowani w Wilnie“ (Warszawa 1886, str. 48) i tenże „Stan nauk lek. za czasów Akad,

med.-chir. wileńskiej“ (tamże 1889; str. 195

Dr J. F.

Kilidż-Arslan, ob. Seid żuk.

Kilikia, oh. Cylicya.

Kilim, Kilimek, z perskiego k i 1 im, mały kobierzec, postrzygany, używany przez Turków do siedzenia na ziemi. Według Muchlińskie-go („Zródłosłownik“) oznacza gunię, płaszcz, okrycie derwiszów; stąd kilim pus z=derwisz. I u nas K-em była zwana gunia, ale już za Zygm. III dawano tę nazwę okryciom na konie, z włosia końskiego. W nowych czasach pod wyrazem K. rozumie się dywanik wyrobiony ze skrawek nabrzeży w postawach sukna, z podszewką, do pokrywania siedzeń i osłaniania tłomoków. — „Enc. Org.“ większa. Por. Karłowicz „Słowu, wyrazów... pochodzenia“.

Kilima Ndżaro, góra wulkaniczna we wsehod-nio-równikowej Afryce, na południo-wschód od jeziora Wiktoryi, najwyższy szczyt afrykańskiego lądu, przeszło 6 000 m. wysokości. Góra ta, odkryta w 1848 r. przez Rebmanna, została gruntownie zbadaną w ostatnich czasach przez Hansa Meyera. K. wznosi się w tym punkcie wyżyny wschodnio - równikowej, gdzie wielkie, mniej-więcej południkowe, fosowate zapadnięcie jest przecięte podrzędnemi zapadnięciami po-przecznemi; tworzy on dwuszczytową górę na-kształt olbrzymiej okrągłej tarczy. Pierwsze wrażenie, jakie góra ta sprawia na widzu, opisuje Hans Meyer następnemi słowy: „Oko podróżnika, błądząc przez wiele dni po niezmierzonych szaro-brunatuycb równinach stepów i sa-wannów, znużone jednostajnością, szuka długo nadaremnie na horyzoncie upragnionej sylwetki gór. I nagle z grzbietu wyniosłości otwiera się wspaniała panorama: na kilka mil przed nami rozciąga się wąskie, jasno błyszczące, zwierciadło jeziora Dżipe, za niem wznoszą się ciemne, strome mury gór Ugueno, sięgające aż do szarych chmur warstwowych; na prawo ciągnie się ciemny pas lasów. Za temi lasami step podnosi się lekko i przechodzi w mglistej dali ku podnóżom potężnego pnia K. Środkową część tej góry otacza warstwa obłoków; poniżej zalega pagórkowaty pas lesisty, a ponad obłokami odrzyna się ostro na lazurze nieba wspaniały szczyt oślepiającej białości — wydaje on się jakby jakieinś zjawiskiem z innego świata. Jest to Kibo, główny szczyt K.; jego mniejszy bliźniak, Mawensi, ukrywa się za wysoko wypiętrzonym obłokiem kłębowym. Jakież sprzeczności łączą się harmonijnie w tym obrazie! Koło nas u dołu skwar równikowy, nadzy murzyni i lasy palmowe; tam w górze lodowe powietrze bieguna, nadziemski spokój potężnej górskiej przyrody i śnieg wieczny na wygasłym wulkanie“.— K. rozciąga się z południo-wscho-du na północo-zachód na 80 kin., zaś z po-łudnio-zachodu na północo-zachód—na 60 km. Szczyt wschodni, bardziej zniszczony, starszy, niższy, Mawensi, wznosi się do 5 360 m., jest on

do 5 430, na po-do 5 380 m. Roztapiające działanie promieni słonecznych na powierzchnię lodową wytworzyło na niej dziwaczne nieraz nierówności, przypominające chemiczne działanie wody na powierzchni wyżyn wapiennych (ostre jak nóż grzbiety i żłoby—Karrenfeld) lub tak zwane „śniegi pokutujące“ („neige penitente“)—postacie jakby kobiet klęczących, wymodelowane ze śniegu i lodu przez promienie słońca wisko opisane po raz pierwszy przez Giis-sfeldta w Kordylierach Chilijskich. Lodowce K. znajdują się obecnie w peryodzie cofania, ale był niegdyś czas, w którym spuszczały się do 3 700 m.; to największe zlodowacenie musiało być młodsze niż powstanie stożka Kibo, które miało miejsce w późnym trzeciorzędzie; młodsze jednak lawy, wylane z Kibo po stronie południowo-zachodniej, zdają się spoczywać na osadach lodowcowych. Klimatyczne stosunki K.

(Halin-Sievers „Afrika“ 1901; • P. Lehmann „Länder- und Völkerkunde“ II,

w. N.

Kilindryt, minerał, złożony siarczek ołowiu, cyny i antymonu; w przybliżeniu daje się wyrazić przez wzór Pb₅Sn₂Sb₂S₁₂. Występuje w Boliwii.

z. w.

f 18 kwiet-

bardzo stromy i dlatego posiada mniej śniegów, niż, wyższy przytem, główny szczyt, Kibo. Północno-wschodni stok Mawensi jest jakby rozłupany głęboką, do 2 000 m., szczeliną (bar-ranco), która prowadzi do szczytowego zagłębienia (caldera)-, do powstania tej olbrzymiej szczeliny przyczyniła się prawdopodobnie nietyl-ko erozya, ale też i zapadnięcie. Śniegi na Mawensi wczasie pory deszczowej spuszczają się do 3 500 m., zdarzają się nawet i wczasie suszy, ale zawsze leżą tylko przez krótki czas po spadnięciu; śniegów wiecznych i lodowców Mawensi nie posiada. Szczyt zachodni ,główny, Kibo, przedstawia ściętą piramidę pokrytą pancerzem lodowym. Okrągły krater ma 2 km. średnicy i około 200 metrów głębokości. Jego ściana południowa wznosi się w najwyższym punkcie do 6 010 m. (według innych—-6130 m.), ku wnętrzu ściany spadają stromo; dno krateru jest dość równe, w północno-zachodniej jego stronie wznosi się stożek wybuchowy. Wszelka działalność wulkaniczna już wygasła, nawet stożek wybuchowy nie posiada podwyższonej temperatury gruntu; zdarzają się tu jednak trzęsienia ziemi. Na północno-zachodnim stoku Kibo znajdują się też liczne kratery i ciemne pola lawy, z których sterczą jak mury jasnoszare fonolity; czarne, błyszczące, skorupy obsy-dyanu zasypują znaczne przestrzenie. Potoki lawy, wypełniające doliny, kończą się wysokie-mi, stromemi ścianami, niby lodowce; w ścianach tych znajdują się jaskinie. Po zachodniej stronie Kibo zbiega do 1800 m. głęboka szczelina, być może przez wybuch powstała; w szczelinie tej znajdują się dwa lodowce, wysyłające dwa strumienie, które wkrótce łączą się w jeden (Weruweru); dłuższy z tych lodowców spuszcza się do 4 000 m. wysokości; na pozostałych stronach góry lodowce nie spuszczają się tak nizko, tworzą po większej części tylko zlodowaciałą krawędź wiecznych śniegów. Linia śnieżna wznosi się na wschodzie i północy do 5 800 m., na zachodzie łudniu

z ja-były badane stale na dwóch stacyach: Moszi (1 150 m.) i Marangu (1 560 m.) na stoku południowym, oraz okolicznościowo przez wielu podróżników, ■ zwłaszcza Hansa Meyera. Średnia temper, roczna w Moszi była 20.7°, w Marangu 17°. Minimum na pierwszej stacyi wyniosło 12°, na drugiej — 7°. Wysokość opadu corocznego na pierwszej 1165 mm., na drugiej 1 100 mm. K. wznosząca się z równiny stepowej jest z powodu deszczów elewacyjnych pokryta lasami do wysokości 3 000 m.; wyżej rozpościerają się hale trawiaste do 3 900 m.; dalej idzie pas zarośli do 4 700 m., a stąd pas porostów skalnych do krawędzi zlodowacenia. W dolnej części pasa lesistego do 1900 m. znajdują się pola uprawne, głównie bananów.

1901).

z. w.

Kilinit, minerał, odkryty w Kiliney Hill około Dublinu. W białym granicie występuje tam wraz ze spodumenem, granatem i turmalinem; tworzy nieregularne długie słupki, łupliwe zupełnie w jednym kierunku, a w dwu drugich słabiej. Budowa włóknisto-płytkowa, szaro-zie-lonawy, brunatny lub żółty, o słabym połysku szklistym. W krawędziach prześwieca. Ciężar właśc. 2.56 — 2.69. W płomieniu dmuchawki topliwy na białą emalię, w kwasach nieco roz-kładny. Twardość wyżej od 3 aż do 6, a więc odpowiadająca produktom rozkładu. Pod mikroskopem wykazuje budowę drobno-łuszczkową; łuszczki jego mają wszystkie własności mik, co potwierdza zarówno jego skład chemiczny, choć nie stały, ale do muskowitów zbliżony. Prawdopodobnie K. jest pseudomorfozą musko-witu po spodumenie.

Kiliński Teodor (* 1801 nia 1863), ksiądz, rodem z W. Ks. Poznańskiego, popularyzator, tłómacz Lamennais’go. Dał się naprzód poznać w literaturze „Wiadomością o obiorze Papieża i dworze jego; przytem zebrany spis wszystkich Papieżów dawniejszych, kardynałów, nuncyuszów apostolskich, pa-tryarchów, arcybiskupów i biskupów“ (Kraków 1833). Potem bardzo długo zachowywał milczenie, aż w r. 1859 wystąpił z nowem wydaniem, w trójnasób pomnożonem, „Rysu dziejów piśmiennictwa polskiego“, wydanego niegdyś przez Lesława Łukaszewicza. Ta uzupełniona edycya została rozchwytana, tak, że w r. 1860 znowu ją przedrukowano, ze świeżemi dodatkami. Kiliński rozszerzał ten „Rys“ tym sposobem, że o nowszych autorach wypisywał recenzye z różnych czasopism, z różnego punktu widzenia kreślonych, a prócz tego szeroko się rozwiódł nad kaznodziejami i wogóle nad literaturą teologiczną; wreszcie dołączył wiadomość o pisarzach polsko-łacińskich. Po śmierci Kilińskiego

jeszcze raz wyszedł ten powiększony „Rys“ w r. 1866, z uzupełnieniami obcej ręki, niezbyt szczęśliwie dokonanemi. Jest też K. autorem popularnych „Dziejów Narodu polskiego“, które w Poznaniu kilkakrotnie zostały przedrukowane (ostatni raz w r. 1872), oraz wydawcą „Śpiewów nabożnych dla użytku katolików“ (1862). Winniśmy wreszcie ostrzedz, że Estreicher, który w tomie II „Bibliografii“ swojej przyznawał przeróbkę dzieła Łukaszewicza K-u Teodorowi, w tomie VI str. 359 przypisuje je Kilińskiemu Wincentę m u, również księdzu (*

1795 r. — f 1 czerwca 1860). Rozstrzygnąć tej wątpliwości nie potrafimy.

Kilka lub szprota (Clupea sprattus), ryb- wełnianych, ka z rodziny Clupeidae, podgromady Teleostei, grupy Physostomi; długości maximum 15 cm., podobna do śledzia, ale o wiele smuklejsza, z bardziej śpiczastą i mniejszych rozmiarów głową, z większą i ostrzejszą łuską, z zygzakowatym brzuszkiem, ciemno-niebieskim o zielonym połysku grzbietem, srebrzystemi bokami, ciemnemi płetwami na grzbiecie i w ogonie, a białemi na piersi, brzuchu i u otworu od-chodowego. Zamieszkuje morza Niemieckie i Bałtyckie, gdzie należy do najpoważniejszych przedmiotów przemysłu rybnego. Żyje, podobnie jak krewniak jej, śledź pospolity, na znacznych głębiach morskich i corocznie ogromnemi ławami zbliża się do brzegów lub mielizn.

Szprota morza Bałtyckiego składa ikrę w maju i czerwcu; lecz niezawsze czas jego wędrówek przypada na czas tarła. Często szproty wędrują razem z innemi rybami, a szczególnie z mło-demi śledziami, których też mnóstwo łapią rybacy podczas połowu kilek. Połów ten rozwinięty jest najbardziej w Anglii, Niemczech,

Szwecyi, Norwegii i guberniach nadbałtyckich.

W Niemczech wędzą szproty, które idą na sprzedaż pod nazwą „kilskich szprot“; w Rydze przygotowują z nich konserwy puszkowe pod nazwą kilek; w Norwegii te same konserwy mają nazwę „anchois“ (które odróżniać należy od prawdziwych anchois — Engraulis cncrasicholus).

Kilkenny: 1) hrabstwo w irlandzkiej pro-wincyi Leinster, leżące między Queen’s-County na północy, Tipperary na zachodzie, Waterford na południu, Wexford i Carlowem na wschodzie; ma 2 063 km. □ obszaru; liczyło w roku 1841 — 202 746, w r. 1881—99531, obecnie zaś tylko 78 821 m-ców, prawie samych katolików (1901 r.). Powierzchnia jest przeważnie pagórkowata, posiada jednak także rozległe równiny.

Klimat jest bardzo łagodny i grunt przeważnie żyzny, zwłaszcza nad rzeką Norę. Przeszło połowę gruntu zajmują pastwiska, trzecią część pola. Znaczną jest hodowla owiec, gospodarstwo mleczne i rybołówstwo rzeczne. Pod Castlecomer dobywany antracyt; występują też rudy żelazne. Przemysł ogranicza się na wyrobach wełnianych, handel zaś na produktach

A. E.

Hr.

gospodarczych. — 2) Miasto główne hrabstwa K., nad rzeką Korę i przy kolei żelaznej Południowej i Zachodniej, pięknie położone na dwu wzgórzach; siedlisko biskupa; liczyło w r. 1851 19 973, w 1881 — 14 964, obecnie zaś 10 493 m-ców (1901 r.). K. składa się z miasta irlandzkiego z katedrą i miasta angielskiego z zamkiem, posiada jeszcze stare mury i wieże, dwa mosty murowane, wysokim murem otoczony zamek rodziny Ormond z galeryą obrazów, katedrę protestancką St.-Canice w stylu gotycko-saskim, pałac biskupi, sąd, dwie szkoły, parę klasztorów, w r. 1682 założone kollegium. Browary,

szlifiernie marmurów, młyny i fabryki kołder

z. N.

Killala, miasteczko portowe w hrab. Mayo w Irlandyi, położone w miejscu, gdzie rzeka Moy wpada do zatoki tejże nazwy; było przedtem siedzibą biskupa; dawny kościół katedralny; przeszło 700 mieszk. Tutaj w roku 1798 (22 sierp.) wylądowali Francuzi i pod wodzą gen. Humberta udali się do Castlebar, gdzie ogłosili Rzeczpospolitą Irlandzką.    JIr-

Killaloe, miasteczko w hrabstwie Cläre w Irlandyi, położone przy uściu rzeki Shannon. Siedziba biskupów katolickiego i protestanckiego; posiada katedrę (w r. 1160. fundowaną, w r. 1887 odnowioną). Rybołówstwo; kopalnie marmuru; 1 100 mieszkańców

Killarney, miasto w hrabstwie Kerry w Irlandyi, położone wpobliżu jezior tejże nazwy. Siedziba biskupa katolickiego. Seminaryuin duchowne, zakład poprawczy, dom pracy, dom dla obłąkanych. Przeszło 6 000 mieszk. (r. 1904). Pod miastem trzy słynne jeziora, opisywane przez poetów, a odwiedzane przez podróżników: U p-per Lake (178 hekt.), otoczone stromemi skałami i wązkim kanałem; (Long Range), połączone z drugiem jeziorem Forc lub Muc-kross Lake (383 hekt.), które wązkim tylko przesmykiem leśnym oddzielone jest od trzeciego i największego—Lough Leane (2080 hekt.). To ostatnie leży w otoczeniu malowni-czem, wśród porosłych lasami wzgórzy; na jeziorze porozrzucane są liczne wysepki. W wielu miejscach napotkać można zwaliska dawnych grodów (Ross Castle) i kościołów (Muck-ross, z XIV w.).    Hr‘

Killiecrankie, przełęcz górska w Szkocyi (Perthshire), ciągnąca się wzdłuż łańcucha gór Grampian, na północ od Dunkeld, nad rzeką Garry. Tutaj w części północnej górale pobili wojska Wilhelma III, prowadzone przez gen. Mackeya (27 lipca r. 1689).    Hr-

Killigrew sir Henry, dyplomata angielski (f 1603 roku). Jako poseł do parlamentu z Launceston (1553) dopomógł do ucieczki Carew’owi, za co sam został wydalony. Po wstąpieniu na tron Elżbiety K. wezwany do Londynu, otrzymywał odtąd misye dyplomatyczne, mianowicie w sprawie Maryi Stuart. Był posłem w Niemczech, we Francyi i Niderlan-

dach. Nader obfite korrespondencye    dyploma-    motyw; wyrób znakomitego sera; 32    000 mieszk.

tyczne K-a znajdują się w British    Museum    W parku miejskim pomnik poety    szkockiego

i w Record Office. — W zbiorze L.    Howarda    Burnsa,

mamy o nim: „ A Remembrance of H. Killigrew Journies in H. M. Service“.    Hr-

Killis, miasto w Turcyi azyatyckiej, w wi-lajecie Aleppo, 66 kim. na północ od miasta Aleppo, 570 m. nad powierzchnią morza. Przepyszne plantacye drzew oliwnych; bazary; 11 —12 tys. mieszk. (³/₄ mahometan, prawie ¹/4 chrześcian syryjskich, gregoryańskich i katolickich, kilkuset żydów), zajmujących się tkactwem.

Hr.

niste.

S. K.

S. K.

ktrycznego ne jednostki).

M. 11.

S. K.

s. K.

Hr.

Killkenny, ob. Kilkenny.

Kilmaine Karol Edward, generał francuski (* 19 paź. roku 1751 w Dublinie [Ir-landya] — f 11 grudnia r. 1799 w Paryżu). W r. 1774 wstąpił do franc, pułku dragonów królewskich; w r. 1779 odbył kampanię sene-galską, został podporucznikiem i od r. 1780 — 83 walczył w Ameryce; r. 1792 mianowany podpułkownikiem, r. 1793 pułkownikiem, 8 marca generałem brygady. Walcząc w szeregach armii północnej i ardeńskiej, rozwinął tutaj nadzwyczajną energię i zajął miejsce Dampierre’a, którego raniono śmiertelnie (8 maja). Mianowany 15 maja r. 1793 generałem dywizyi, był pod rozkazami Custine’a, i gdy temuż, jako podejrzanemu, kazano stawić się w Paryżu, powierzono dowództwo tymczasowe nad armiami północną i ardeńską K-owi (4 lipca). Lecz i on wydał się podejrzanym komisarzom Konwentu, z powodu swego pochodzenia i stosunków angielskich; to też zawieszono go w czynnościach (4 sierp.). Powołany napowrót do działalności, objął dowództwo nad armią alpejską i włoską (13 czerw. r. 1795). W roku następnym odznaczył się we Włoszech pod rozkazami Bonapartego pod Peschierą (30 maja r. 1796), Castiglione (5 sierp.) i Mantuą (2 lut. 1797). Mianowany komendantem Lombardyi, otrzymał (23 grud. 1797) dowództwo nad jazdą armii francuskiej; 25 marca 1798 został tymczasowo głównodowodzącym tej armii. Zmarł przedwcześnie, pozostawiając sławę jednego z lepszych generałów Rzeczypospolitej. —O nim: Charavey Stefan „Correspondance de Carnot“

II. — „Gr. Enc.“ Lamir.

Kilmakoit, minerał. Jest to niezwykła mieszanina czy też połączenie blendy cynkowej, galeny i argentytu, tj. siarczków cynku, ołowiu i srebra; analiza wykazała w nim ZnS 37.68, PbS 29.07, Ag₂S 0.275. Ciężar właściwy 4.7; barwa stalowo-szara; złożenie cukrowe drobno-ziar-

z. w.

Kilmarnock, miasto w Szkocyi, w półn. części hrabstwa Ayrshire, nad rzeką Irvine; sta-cya dr. żel. z Ayr do Glazgowa. Biblioteka miejska, towarzystwo naukowe, szkoła wyższa (academy); instytut rzemieślniczy (ze szkołą rysunkową); znaczne fabryki wyrobów wełnianych i bawełnianych, dywanów, obuwia, kap, loko-

Hr.

Kilo (grec, chilioi — tysiąc), termin przyjęty w nazwach miar metrycznych na oznaczenie tysiąca jednostek, jak kilometr, kilogram.

Kilo (ki 11 o w, kela, cliii o, tj. kubeł, może z greckiego koilon=\\ryAvą,żony), miara zbożowa w Turcyi, usunięta urzędownie w r. 1874. Według postanowienia z 17 listopada 1841 r. legalny był tylko k. konstantynopol-ski, pozostały wszakże w użyciu miary dawniejsze, w ogólności większe. W samym Konstantynopolu k. dochodził 37.17 1., w Smyrnie wynosił około 56 1., a w Salonice i Bułgaryi około 3 hektolitrów. Również w Rumunii, gdzie miary metryczne wprowadzone zostały w r. 1880, używany jest jeszcze k., który w Mołdawii obejmuje 2 mierzas po 10 bannice i = 435.1 1., na Wołoszczyźnie zaś 681.27 1. W Egipcie 12 k. (kel cli, kela) czynią ardeb (ob.). W Odessie liczy się k. po 2y₂ czetwierti=525 1., co czyni 4.1 korca nowopolskiego.

Kiloa, ob. Ki lwa.

Kiloamper, jednostka natężenia prądu ele-1000 amperów (ob. Elektrycz-

s. K.

Kilof (z persk. kil uch = proca) jest to rodzaj młota żelaznego, z jednej lub obu stron ostro zakończonego i nasadzonego na stylisko; służy on do rozbijania murów, a także w górnictwie do odrąbywania i rozkruszania skał. Ostrze kilofa może być zakończone śpiczasto jak pika, lub też szerokie i płaskie, jeżeli K-em mają być urabiane skały miękkie, a wtedy K. zbliża się kształtem do motyki. K-y w górnictwie mają dwojakiego rodzaju przeznaczenie: jedne służą do bezpośredniego wyrąbywania skał średniej twardości i zwięzłości za pomocą ich kruszenia, i te K-y są większe i cięższe; drugie zaś, — tylko do wyrabiania wrębu w skale, i te są mniejsze i lżejsze. U nas w górnictwie używają zwykle K-ów ze wstawianem ostrzem, które stanowi wałek ostro zakończony; jest to dogodność, gdyż robotnik może z sobą wziąć jeden tylko K. i kilka zapasowych ostrzy.

Kilograf, przyrząd do uwielokratniania pisma bez pomocy prasy, podobnie jak liekto-graf (ob.).

Kilogram (w skróceniu kg), jednostka handlowa wag w układzie miar metrycznych=l 000 gramów. 2¹/₂ funta rossyjskiego = 1 024 g., z przybliżeniem przeto przyjmować można 1 kg. = 2¹/₂ f. ross., a toż samo tyczy się i funta nowopolskiego czyli warszawskiego, który niewiele się różni od funta ross. (100 f. ross.=101 f. nowopol.); dokładniej 2y₂ f. nowopolskiego =1013 g. (Ob. Metryczne miary).

Kilogrammetr (metrokilogram, w skróceniu kgm), jednostka pracy mechanicznej, pra-I ca potrzebna do podniesienia 1 kilograma na

s. K.

3 472.2 stóp nowopolskich

na-

s. ii.

S. K.

Hr.

M. H

«i-i.

Hr.

M. S.

Hr.

wysokość 1 metra. (Ob. Praca, Elektryczne jednostki).

Kilometr (w skróć. Jan), miara geograficzna w układzie miar metrycznych == 1 000 metrow= 3 078.4 stóp paryskich=3 280.9 stóp angielskich czyli rossyjskich czyli warszawskich. K. jest nieco mniejszy od wiorsty = 0.9 374 wiorsty, nawzajem 1 wiorsta =1.067 km. Mila u nas używana, obejmująca 7 wiorst,=7.4676 km. Według znanych obecnie wymiarów ziemi mila geograficzna, która czyni ¹/₁₅ stopnia równika,=7.420439 km.; wzajem 1 km.=0.1347 mili geograficznej. Mila geograficzna kwadratowa=55.0626 kilometrów kwadratowych (km²).

Kilowatt, jednostka elektryczńa=l 000 wat-tów = 1.36 konia parowego, jeżeli koń parowy = 75 kilogrammetrów na sekundę. (Ob. Elektryczne jednostki).

Kilrush, miasto nadmorskie w Irlandyi, w prowincyi Munster, w hrabstwie Cläre, nad zatoką morską przy uściu rzeki Shannon; przystań, zabezpieczona przez wyspę Scattery; handel rybami i torfem; wyrób sukna i flaneli; kąpiele morskie; 4 200 mieszk. (1903).

Kilsyth, miasto w Szkocyi, w hrabstwie Stirlingshire, nad kanałem Forth, 20 kim. na półn. - wschód odległe od Glazgowa; 6 073 mieszk. (1891); fabryki tkackie; kopalnie torfu i żelaza. K. podobno jest pierwszem miejscem w Szkocyi, w którem wprowadzono uprawę kartofli. W półn. części miasta zwaliska Ki Castle. Tutaj w r. 1645 Montrose pobił presbiteryanów. Hr-

Kilsztok, właściwie chłodnica, jest to naczynie do chłodzenia, używane w gorzelnictwie i piwowarstwie. W gorzelnictwie służy do chłodzenia zacieru po zcukrowaniu go, a przed wpuszczeniem do kadzi fermentacyjnej. Chłodzenie to może odbywać się albo w kadzi zaciernej, albo w kilsztokach (chłodnicach). Są to naczynia okrągłe o dużej powierzchni, z metalu lub drzewa. Nad niemi znajduje się . przyrząd studzący, złożony z kilku skrzydeł w kształcie wioseł, obracających się za pomocą poruszających je kół zębatych. Wiosła te obracają się nader szybko ponad samą powierzchnią rozlanego zacieru. Naczynia te jednak są niedogodne do studzenia i wychodzą już z użycia. W piwowarstwie używa się chłodnic do ostudzania brzeczki, w celu zniżenia jej temperatury do stopnia właściwego dla wywołania fer-mentacyi alkoholicznej. Chłodnice są to naczynia z drzewa lub metalu, zwykle czworograniaste, o znacznej powierzchni i 18 do 24 centymetr, głębokie. Umieszcza się je zwykle w miejscach chłodnych, wystawionych na przewiew powietrza. W celu przyśpieszenia chłodzenia używa się wentylatorów i mieszadeł, lub też dorzuca się wprost lodu do brzeczki.

Kilt, ubiór górali szkockich, rodzaj fartucha, który noszą zamiast spodni.

Kilung, port chiński, ob. Kelung.

Kilwa (K i 1 o a, Q u i 1 o a), nazwa dwóch niemieckich miejscowości portowych we wschodniej Afryce: 1) K. - Ki si w a ni, położona na małej wysepce; posiada niewiele domów murowanych, zresztą przeważnie liche chaty. Klimat niezdrowy. Przystań. Niegdyś K. - Kisiwani, dzięki Arabom, znajdowała się w stanie kwitnącym, prowadziła ożywiony handel z Arabią i Indya-mi, posiadała 300 meczetów. W r. 1505 opanowali ją Portugalczycy, lecz wkrótce opuścili; osada zakwitła znowu pod sułtanami z Maskatu, głównie wskutek handlu niewolnikami; to też po jego zniesieniu szybko upadła i musiała ustąpić swoją działalność handlową miejscowości K.-Ki-windże. — 2) K. - K i w in d ż e, przystań i główna miejscowość okręgu K. (z miejscowościami: Ki-kundża, Mohoro, Marendego, Somanga, Kiriwani), 28 kim. odległa od K. - Kisiwani, na płd. od uścia małej rzeczki Mdżyngera. Stacye parowców; 3 kim. od nizkiego i szlamistego brzegu znajduje się przystań w zatoce. Siedziba dowódcy okręgowego. Oddział ochronny, liczący 164 ludzi; komora celna (dochód w r. 1893 — 94 —181319 rupij); bazar; 6 000 mieszk.

Kilwardoby Robert, filozof średniowieczny, znany pod łacińską nazwą liobertus de Vdlle Veröl. Kształcił się w Oxfordzie, w Paryżu został magistrem sztuk wyzwolonych i wstąpił do zakonu dominikanów. W r. 1272 został arcybiskupem w Canterbury, w r. 1277 mianował go papież Mikołaj III kardynałem. K. umarł w r. 1279 w Yiterbo. Pisał bardzo obszerne kommentarze do dzieł Arystotelesa, tudzież do Isagogi Porfiryusza; oprócz tego pozostawił liczne dzieła treści logicznej, które znajdują się w rękopisach po bibliotekach w Paryżu, w Oxfordzie i Cambridge; zjednały mu one niegdyś sławę znakomitego logika kierunku arabsko-ary-stotelesowego. Następujące są najważniejszemi z tych dzieł: „Tractatus de ortu scientiarum“. Manuskrypt przechowywany w Biblioteca Bo-dleyana w Oxfordzie. W paru odpisach przechowywane jest inne jego dzieło w bibliotekach dawnej Sorbonny, w Bruges i w Merton college w Oxfordzie, p. i: „De divisione philosophiae“. Biblioteka w Cambridge posiada rękopis „Li-bri viginti quatuor pertinentes ad logicam et philosophiam“.

Kilwinning, miasto w Szkocyi w hrabstwie Ayrshire, nad rzeką Garnock. Fabryki wyrobów żelaznych; kopalnie torfu; 4 400 mieszk. Zwaliska sławnego probostwa św. Winninga, jednego z najbogatszych w Szkocyi, fundowanego w r. 1140, zniszczonego w r. 1561. Było ono jakoby kolebką wolnomularstwa szkockiego.

Kiła (z gr. xfjXrj), ob. Przepuklina {Jter-nia) i Przymiot {Syphilis).

Kiman-el - Metanah, miejscowość w egipskiej prowincyi (Mudirieh) Esnah, na lewym brzegu Nilu. Stacya parowców; 6 000 mieszk. llr-

Z. W.

Z. W.

Fig.81. Kimbar, herb.

o.

lir.

Kimatolit, minerał; jest to włóknisty produkt przemiany spodumenu amerykańskiego; ma skład chemiczny jadeitu.

Kimatyn, minerał, u niektórych autorów synonim minerału azbestu.

Kimbar, herb polski.

Na tarczy, w polu czer-wonem, strzała srebrna że-leźcem do góry, w środku przekrzyżowana, następnie rozdarta i załamana: na prawo prostopadle i na dół prosto, na lewo zaś też prostopadle, ale niżej, i do góry prosto.

Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. Pieczętuje się nim litewska rodzina Kimbarów. Początek herbu niewiadomy. — Kojało-wicz ; Niesiecki (rysunek odmienny nieco); Ostrowski; Borkowski; Piekosiński.

Kimbarówka, Ciemna dolina (Vallis Um-brosa), zwana także Sambor, miejscowość z klasztorem i kościołem cystersów, w pow. Mozyrskim, w gub. Mińskiej, dawniej w wojew. i pow. tymsamym, w blizkości Mozyrza, na po-łudnio-wschód nad samą Prypecią. Niegdyś mury tej osady cysterskiej, położone wśród starego lasu i otoczone pięknemi ogrodami, uderzały swą wspaniałością, a kościół, wzniesiony od frontu z ciosu, zaliczany był słusznie do najpiękniejszych na Litwie. Do osady prowadziła okazała brama, przybrana w posągi. Po r. 1864 zamieniono kościół w K-ce na cerkiew. Fun-dacyę cystersom zapewniło tu obywatelstwo mo-zyrskie, a na jego czele Zygmunt Szukszta, podczaszy kijowski, z pomocą Augusta II (1711 — 3); nowe fundusze dodał August II (1742). Klasztor ten nie miał opata, ale za to' zwierzchnik jego miał tytuł prior perpétuas (dożywotni). W r. 1743—4 przeor Różański założył w sąsiedztwie Ciemnej Doliny klasztor z kość. św. Michała dla cystersek, jedynych na całej Litwie, i miejscowość tę nazwał Doliną A n i e 1-ską (Vallis angelica). Była to niejako filia cystersek ołlobockich w wojew. Kaliskiem. Przełożona klasztoru żeńskiego, podobnie jak było w męskim, nosiła tytuł priorissa perpétua. Jednę z gór, między któremi leży Aniel. Doi., lud nazywa z dawnych czasów „Górą Czarownic“. — „Star. Polska“ wyd. 2-e, t. IV 690; „Słowu. Geoar.“. Por. Cystersi i Cysterski (t. XIV 602 i 604), gdzie bibliografia. < Kimber: 1) Izaak, literat angielski (* 1 grudnia 1692 r. w Wantage [Berkshire] — f 1755). W r. 1728 założył pismo „Morning Chronicie“, które wychodziło do r. 1732. Jest autorem licznych prac, zpośród których wyróżnia się „The Life of Oliver Cromwell“ (Londyn 1724;

Wielka Kncykl. Poksz. Ilustr. Zesz. 280. T. XXXV.

6 wydań, w r. 1725 przełóż, na język francuski). — 2) K. Edward, syn poprzedzającego (* 1719 — f 1769); napisał romans pod tytułem „The Life and adventures of Joe Thompson“ (1750 r., 2 t.), który miał wielkie powodzenie. Jest on autorem różnych prac z dziedziny genealogii: „The Peerage of England“ (1766); „The Peerage of Scotland“ (1767); „The Peerage of Ireland“ (1768); „The Extinct Peerage of England“ (1769).

Kimberley: 1) miasto stołeczne dywizyi tej-samej nazwy w posiadłości angiel. West-Gri-qualand (oh.) w Kolonii Przylądka w Afryce; 1 260 metr. n. p. m., pomiędzy rzekami Vaal i Modder, 860 kim. na północo-wschód od C a-p eto w n (Kapsztad), przy drodze żel. do tego miasta i do Vryburga o 30 kim. od rzèki Vaal, przy samej prawie granicy dawnej, do r. 1902, rzplitej Oranje. Około 60 000 mieszk. Miasto dobrze po europejsku zabudowane, zamożne; oświetlenie gazowe i elektr., wodociągi z rzeki Vaal. Zawdzięcza powstanie swe i zamożność bogatym polom dyamentowym, które w r. 1870 odkryto w jego okolicy. Zrazu nosiło nazwę hollenderską Colesberg Kop je. Szybko nadzwyczaj wzrastając, w r. 1892 miało już 40 000 mieszk. Rozwojowi jego, oprócz kopalni dya-mentów, sprzyjało położenie między krainami Beczualia, Matabele, Maszona i obu dawnemi państwami republikańskiemi Boerów. Na samym początku wojny o niepodległość (1899 —

1902) w końcu września obiegli Boerowie K. Generał angielski lord Methuen w listopadzie usiłował przedrzeć się pod miasto od Modderu; ale po klęskach, które poniósł d. 28 listop. nad tą rzeką i d. 11 grud. pod Magersfontein, Boerowie byliby zdobyli pozycyę nieprzyjacielską, gdyby nie brak dział oblężniczych i złe ruchy gen. Cronjego, który wreszcie 27 lutego 1900 roku z dziewięciotysiącznym oddziałem poddać się musiał Robertsowi pod Paardebergiem. Już d. 16 lutego French, z wyborową jazdą angielską, przyniósł był odsiecz K-owi. — 2) Dywizya w ang. posiadłości West-Griqualand, przyłączonej do Kolonii Przylądkowej w Afryce; 4 569 kim, {_); w 1891 r. 48 171 mieszk.: 20123 białych, 18 454 murz. Bantu, 9 594 Hottentotów; obecnie około 70 000 mieszk. Cztery wielkie kopalnie, jedna pod samem miastem K. i liczne pomniejsze. Już w r. 1870 osiągnięto 1 807 532 f. steri. ze sprzedaży dyamentów; rok zaś najpomyślniejszy, 1881, dał 4 176 202 f. steri. Już w r. 1876 było w dywizyi 4 000 handlarzy i 20 000 robotników, z tych około 4000 pracujących na siebie, wraz z dozorcami i zarządzającymi. W r. 1887 wszystkie pojedyńczo pracujący dobywa-cze złączyli się w cztery stowarzyszenia, które znowu w r. 1892, za sprawą Rotschilda londyńskiego, zlały się w jedno, z kapitałem 10 mil. f. steri. Obecnie liczba pracujących przenosi nie o wiele 10 000, prawie wyłącznie krajowców pod dozorem białych. Wartość produkcyi

62

rocznej oceniają na 50 mil. f. sterl. Por. Dyament, t. XVII 411. —3) Okrąg (district) w kol. West-Australia nad oceanem Indyjskim, na krańcu północnym po obu stronach King’s Sound’u i rzeki Fitzroy. Wyborne łąki. Od r. 1884 kopalnie złota, ale dość ubogie; w r. 1892 dały tylko 1089 uncyj. Stolica Derby, z dobrą przystanią. Okrąg mało zaludniony. < Kimberley John Woodhouse (* 1826 — f 1903), mąż stanu angielski, kolejno podsekretarz stanu w dziale spraw zagranicznych, poseł w Petersburgu, wice-król Irlandyi, kanclerz pieczęci, kilkakrotnie minister kolonij, otrzymał tytuł hrabiowski w 1866 r. Gorliwy sprzymierzeniec Gladstone’a, był do końca życia jednym z filarów stronnictwa liberalnego. Figurował także jako minister spraw zagranicznych w gabinecie lorda Rosebery i zakończył życie jako

N. T.

^drukowany

leader Izby Lordów.

Kimbrowie, ob. Cymbrowie.

Kimchi, nazwisko wielu uczonych żydowskich w Wiekach Średnich. Szczególnie znani są następujący trzej, ojciec i dwaj synowie, którzy zajmują wybitne bardzo stanowisko w hi-storyi rozwoju gramatyki hebrajskiej i egze-gezy biblijnej: 1) Józef syn Izaaka K. (druga połowa wieku XII) urodził się w Hiszpanii, ale wyemigrował do Francyi południowej i osiadł w Narbonnie. Tu rozwinął płodną działalność literacką i, jak niedawno przed nim Ibn-Ezra (ob.), rozpowszechniał kulturę i naukę żydowsko-arabską, nabytą w kraju rodzinnym, śród współwyznawców ziem chrześ-ciańskich. Z dziedziny językoznawstwa napisał dwa dzieła: „Sefer Zikkaron“ (Księga pamiątkowa; wyd. Bachera, Berlin 1888), stanowiące pierwszą systematyczną i kompletną gramatykę hebrajską w języku hebrajskim. Gramatyki albowiem poprzedników były pisane w języku arabskim, a dzieła gramatyczne wspomnianego Ibn-Ezry nie są ani kompletne, a-ni systematyczne. W dziele tern K. też po raz pierwszy, prawdopodobnie pod wpływem gramatyki łacińskiej, podzielił samogłoski na 5 długich i odpowiednie 5 krótkich (a, o, i, e, u). Drugie filologiczne dzieło K-go p. t. „Sefer ha-Galuj“ (Księga otwarta; wyd. Mathewsa, Berlin 1887) jest treści leksykograficznej i ma za przedmiot obalenie obrony słownika M enachema b en Saruka (ob.) przez wybitnego rabina Francyi północnej, Jakóba ben Meira, znanego bardziej pod nazwą Rabbenu Tam (zm. r. 1171). Z licznych komentarzy biblijnych, które, o ile się zdaje, obejmowały całe Pismo św., zachowały się tylko i zostały ogłoszone drukiem dwa: do Przypowieści Salomona, który wyszedł pod niewłaściwym tytułem „Sefer Chukka“ (Księga zakonu; Wrocław 1868, — poprawki i uzupełnienia do bardzo niedbale wydanego tekstu podał Eppenstein w „Zeitschrift für hebräische Bibliographie“ 1901—02), i do księgi Hioba w dziele zbiorowem Schwarza p. t.

„Tikwath Enosz“, t. j. Nadzieja człowieka, Berlin 1868; inny fragment wydał również Ep-penstein w „Revue des études juives“ 1898). Jak widzimy więc, uległy wszystkie główniejsze dzieła K-go zapomnieniu i doczekały się wydania z rękopisów dopiero w wieku XIX, a to dlatego, że zostały wyparte przez odpowiednie dzieła obu jego synów, bardziej popularne. Dalej napisał K. dzieło polemiczne przeciw chrześciaństwa p. t. ,, Sefer ha-Brith“ (t. j. Księga przymierza; wyszło w dziele zbiorowem „Milchamoth Choba“, w Konstantynopolu 1710) i poezye liturgiczne, a prócz tego przetłóma-czył z arabskiego na hebrajski znane dzieło etyczne Bechaji (czyli Bachji) ibn Pakudy „To-rath Chobath ha-Lebaboth“ (Nauka o obowiązkach serca),—z którego zachował się tylko fragment (opublikowany przez Jellineka w jego wydaniu dzieła Bachji, w Lipsku 1846) i sen-tencye filozoficzne Salomona ibn Gabirola, znane pod nazwą «Wyboru pereł», p. t. „Szekel ha-Kodesz“ (t. j. Szekel święty), z których również wydano dotychczas tylko rozmaite fragmenty, chociaż znajdują się całkowicie w rękopisie w Oksfordzie.—P o r ó w. jeszcze: Bliith „Josef Kimchi und seine Grammatik“ (w „Magazin für die Wissenschaft des Judenthums“ 1891 — 92); Eppenstein „Studien über Josef Kimchi “ (w „Monatsschrift für Geschichte u. Wissenschaft d. Judenthums“ 1896-97).—2) Mojżesz K., syn poprzedzającego. Napisał krótki zarys gramatyki hebrajskiej p. t. „Mehallech Szebile ha-Daath“ (t. j. Droga do ścieżek poznania; wyd. 1-e s. 1. e. a. [Pesaro 1508]), który zawiera tylko najbardziej niezbędne definicye, reguły i wzory, a którego układ form czyli stron (Binjanim) słowa hebrajskiego jest po dziś - dzień miarodajnym. Zarys ten uzyskał szczególne znaczenie przez to, że służył w pierwszej połowie wieku XVI za podręcznik do łatwego nauczenia się języka hebrajskiego dla nie-Żydów. To też Eliasz Levita (1469 — 1549) zaopatrzył go w komentarz hebrajski, który też był przyłączany, począwszy od pierwszego wydania, a uczeń Levity, Sebastyan Münster (zm. 1552), przełożył go na język łaciński, (wyd. 1-e Bazylea 1531). Drugi, nieco obszerniejszy, podręcznik gramatyczny K-go p. t. „Sechei Tob“ (t. j. Zrozumienie dobre) wydał Castelli, według rękopisu we Florencyi, w „Revue des études juives“ 1894. Z ksiąg biblijnych K. komentował księgę Hioba (wyd. w wymienionem powyżej dziele „Tikwath E-nosz“) oraz Przypowieści Salomona, a także księgę Ezdrasza i Nehemiasza (druków, po raz pierwszy w wydaniach biblijnych, znanych pod nazwą „Mikraoth Gedoloth“, w Wenecyi 1523 i nast., 1548 i nast.; wszystkie 3 komentarze były przez długi czas uważane błędnie za dzieło wspomnianego Ibn Ezry).—Najbardziej popularnym i najbardziej znanym zpośród Kimchidów jest 3) Dawid K., młodszy brat i uczeń poprze-

Dr S- V.

■ dzającego (żył 1160 — 1235). Pod względem jasności i systematyczności wykładu właśnie prześcignął 011 wszystkich poprzedników, przez co jego dzieła były w ciągu kilku wieków głów-nem źródłem do poznania języka hebrajskiego, a chociaż czerpał bardzo wiele z owych poprzedników, głównie z dzieł Jony i b 11 Dżanacha (ob.) i swego ojca, nie był jednakże zwyczajnym kompilatorem. K. napisał gramatykę p. t. „Michlol“ (t. j. Całkowitość; wyd. 1-e Konstantynopol 1532 — 34; najlepsze wydanie Rittenberga, Ełk 1862), którą przetłó-maczył na język łaciński Guidaceriusz (Paryż 1540), i słownik języka hebrajskiego p. t. „Se-fer ha-Szoraszim“ (t. j. Księga pierwiastków;

1-e wyd. s. 1. e. a. we Włoszech przed r. 1480; wyd. krytyczne Biesenthala i Lebrechta, Berlin 1847). Wspomniany Eliasz Levita dodał i do obu tych dzieł swoje uwagi i glossy p. t. „Nimukkim“. Prócz tego napisał K. jeszcze dziełko o punktacyi hebrajskiej p. t. „Et so-fer“ (t. j. „Pióro pisarza“; Ełk 1864). Te same zalety, co dzieła filologiczne, mają i jego komentarze biblijne, a o popularności ich świadczy ta okoliczność, że zostały dołączone do pierwszych wydawnictw Biblii z komentarzami hebrajskiemi, do tak zw. „Mikraoth Gedoloth“ (mianowicie po raz pierwszy w wydaniach weneckich z lat 1518 i nast., 1548 i nast.). K. napisał komentarze do wszystkich ksiąg Proroków, oraz do Psalmów i Kroniki, które również zostały po większej części przełożone na język łaciński. Prócz tego zachował się jeszcze jego komentarz do „Genesis“ (Presburg 1842). W sporze o filozofię Majmonidesa (ob.), który wynikł w pierwszej połowie XIII wieku, K. brał czynny udział i stał po stronie Majmonistów. Wpływ owej filozofii daje się też często zauważyć w komentarzach biblijnych K-go, szczególnie w komentarzu do wizyi proroka Ezechiela.—Porów, jeszcze: Geiger „Nachgelassene Schriften“ (tom V str. 30 i nast.); Tauber „Standpunkt und Leistung des R. David Kim-chi als Grammatiker“ (Wrocław 1867).

Kimerydzkie piętro systemu jurskiego, nazwane tak od małej zatoki Kimeridge w Anglii. Drugie piętro oddziału górno-jurskiego, spoczywa na Oksfordzie a pod tytonem resp. portlandem. Ogólny podział na trzy poziomy:

1) od dołu poziom Oppelia tenuilobata; 2) poziom Pteroceras Oceani, 3) poziom Exogyra virgula u góry. W Szwabii według Engela K. składa się z: 7) wapieni gliniastych z amonitami lub utworów scyfiowych z lrthistidarni i he-xactinellidami, szkarłupniami ( Cidaris corona-ta, Holectypus speciosus i t. d.), ramienionoga-mi (Bhynclionella lacunosa i triloboides), blaszko-skrzelne i brzucliopełzy, Ammonites tenuiloba-tus, polyplocus, Bdneckianus, dentatus i t. d.; S) uwarstwione lub masowe wapienie skaliste; w pierwszych Ammonites mutabifis, Ernesti, Balderus; w tych ostatnich liczne lithistidae i wielkie ramienionogi Rhynchonella lacunosa i triloboides, Terebratula bisuffarcinata). s) uwarstwione wapienie marmurowe i dolomity, wapienie koralowe z Nattheim z licznemi Isastraea, Sty lina, Thamnastraea, jeżowce (Cidaris coro-nata, elegans). W Niemczech północnych: a) wapienie marglowate z Tcrebratida humeralis, Nerinea tuberculosa, Natica globosa, Terebratula bicanalicida, ryby i szczątki gadów; b) warstwy z Pteroceras Oceani, Cyprina Brongniarti, Pholadomya multicostata, Gcrvïlia tetragona-,

c) warstwy z Exogyra virgula, Ostrea multi-formis, Trigonia supra jur ensis, Corbula mosen-sis, Terebratula subsella. W Anglii składa się z ciemnych glin z masą Exogyra virgula, Asstarte supracorallina, Ammonites alternans, Ammonites biplex, Lucina minuscula, szczątki gadów: Ceratosaurus, Plesiosaurus, Ichtyosau-rus, Pterodactylus.—W Polsce utwory K. wieńczą szereg utworów jurskich, leżąc na wapieniach skalistych górno-oksfordzkich. Składają się one z białych wapieni koralowych z Dice-ras arietinum i Diceras suprajurense, lub 00-litów marglistych z Exogyra ■ Bruntrutana i Ostrea rastellaris; nad niemi leżą margliste wapienie żółtawe, zlekka oolityczne z Exogyra

Tabelka porównawcza piętra Kimerydzkiego.

W Anglii

We Fraacyl

W Niemczech połn.

W Szwabii

W Alpach

Kime-

Virgulien

Warstwy z Exogyra virgula

Gliny

ridgien

Pterocerien

Warstwy z Pt er o cer aa Oceani

Warstwy z Aspidoceras

Kimerydzkie

Sequa

nien

(PP-)

Autarkien (Sequanien s. str.)

Warstwy z Terebra-tula humeralis i Natica globosa

acanthicum

J Ł.

S. I)rz.

z. w.

S. Drz.

Br-i.

lir.

jBruntrutana i Exogyra virgula. W Rossyi nad Wołgą leży piętro K. zawierające Ammonites eudoxus i Exogyra virgula. W Alpach północnych a przeważnie południowych, weneckich i tyrolskich, w Tatrach, na Bałkanach, w Sycylii i Algieryi leżą wapienie amonitowe lub aptychowe, niekiedy koralowe, z Aspidoceras acanthicum, należące do piętra K-go.

Kimmeryjczycy, po grecku Kąipipioi, po łacinie Cimmerii. 1) W pieśniach Homera (Odyss. 11, 14 i nast.) wspomniany lud mityczny, mieszkający nad Oceanem, na samym krańcu zachodnim świata, wpobliżu wejścia do Hadesu, pogrążony w wieczne mgły i ciemności, których Helios nigdy jasnemi promieniami nie przenika; stąd też wywodzą się przysłowiowe tenebrae Cimpieriae (= ciemności cymmeryj-skie). Według opowieści Owidyusza (Met. 11, 592 i nast.) i Stacyusza (Tlieb. 10, 80 i nast.) mieszkał w owych tronach bożek snu. W późniejszych czasach istotne tego ludu bajecznego siedziby były w Italii, i to w okolicy miasta Ba-jae, albo w Hiszpanii i nad morzem Czarnem.—

2) Lud historyczny, który przez Scytów z swych siedzib nad Palus Maeotis (morze Azowskie) i nad północnem wybrzeżem morza Czarnego, mianowicie zaś z Tauryckiego Cliersonezu, zwanego stąd właśnie od tego ludu po dzień dzisiejszy Krymem, około r. 700 przed Chr. wyparty, nieprzejrzanemi tłumami całą Azyę Mniejszą zalał, a w r. 678 z Asarhaddonem, władcą Assyryi, się starłszy, około r. 650 za panowania króla Ardysa Sardes zdobył i miasto | Magnezyę zburzył; odparty wszakże od Efezu i przez Algattesa, króla lidyjskiego, na głowę pobity, zlał się od tego czasu poczęści z Kap-padocyjczykami,' którzy z tego powodu w armeńskim języku Garnir się zowią, albo też przyłączył się do Scytów Sakijskich, podczas najazdu ich na państwo Assyryjskie, i razem z nimi zaginął.—Nazwę K. wywodzą uczeni, jak Bochart, Lickert, Voss, z języka fenickiego od wyrazu „Kamer“ = ciemny; prawdopodobnie jednakże nazwa ta jest imieniem pospolitem, powstałem z greckiem Xsc;j.śpicu ( = Zimowi), którego znaczenie stosuje się trafnie i do homero-wego ludu, nigdy promienia słońca nieogląda-jącego, jako też i do owego ludu, zamieszkałego na ziemi historycznej, na dalekiej, w czasach starożytnych mało znanej, Północy, nad Tauryckim albo K-skim Bosforem, lodem każdej zimy pokrytym. Zmyślna nadto spekulacya przebiegłych kupców fenickieh rychłemi już bardzo czasy, celem odstraszenia niewygodnej i niebezpiecznej rywa-lizacyi, umiała opowiadać niestworzone rzeczy o straszliwych ciemnościach, zalegających nieprzejrzaną powłoką nad Zachodem i całym Oceanem. — Por.: Herod. 1, 15 i nast.; 4, 1; 11 i nast.; Theophr. Hist. plant. 5, 9; Festus s. v. Cimrn.

Kimolit, ci moli t (ob.), minerał, należący do obszernej grupy zawiłych a niepoddającycli się

ścisłej charakterystyce ciał gliniastych, należących do hall o i żytu (ob.). Analiza wykrywa w nim krzemionki 54.00, glinki 26.50, tlenku żelazowego 1.50, tlenku potasowego 5.50, wody 12.00. K., znany już przez Teofrasta (KijxcoXia 77]), jest ziemią gliniastą, szarą lub barwy perłowej, występuje w Kimolos (Argentiera).

Kimolos (po grecku Kl;j.wXoç, po łacinie Cimoluś), mała skalista wysepka w grupie Cy-kladów, na północ od Melos leżąca; liczy 42 kilometry kw. w obwodzie z 1524 (w r. 1900) mieszkańcami. W Wiekach Starożytnych słynęła ona daleko z fig suszonych, lecz większej jeszcze wziętości używała, i zarazem najgłówniejszy jej artykuł eksportowy stanowiła, znajdowana w bogatych pokładach górskich biała glinka mydlana (Ktp.wÀta 77) — Kimolijska ziemia; ob. Kimolit), której folusznicy do czyszczenia sukna, a łaziebnicy do kąpieli chętnie używali; przypisywano jej nawet własności lecznicze. Dzisiaj wysepka ta zowie się Kim o li, po włosku Ar gen ti er a.—Por.: Strab. 10, 484; Plin. Nat. Hist. 4, 12; 35, 16 i nast.

Kimon, ob. Cymom

Kimono, ubiór japoński: długa otwarta zprzo-du tunika z szerokiemi rękawami, w biodrach i ściągnięta pasem, który nazywa się obi. Jest to zwykły ubiór ludowy w Japonii.

Kimpolnng: 1) K. (K a m p u 1 u 11 g, C â m-pulungu), główne miasto okręgu Muczel (Mu-scel) w Rumunii, na W i e 1 k i e j W o ł o s z c z y ź-nie (ob.), przy linii kolejowej Goleęti-K., przy drodze prowadzącej do Siedmiogrodu. 12 000 mieszk. (1903). Wpobliżu wieś Bagliia, ze źródłami siarczanemi. — 2) K. (rumuń. Câmpô-lung, Campolongo), miasteczko na Bukowinie, w lesistej dolinie Mołdawy, przy linii kolei Hatna-K. Siedziba dowódcy, oraz sądu okręgowego. Szkoła rzemieślnicza ( wyroby z drzewa). Mieszkańców ok. 7 000; w r. 1890 na 6 402 ludności było 3 109 Rumunów, 2 000 Żydów).

Kimpong, ob. C a m p o n g.

Kin, nazwa dynastyi tunguskiej, która panowała na północy Chin od r. 1115 do 1234 po Chr. Dynasty a ta wyszła z łona plemienia S z u - c z e 11 (lub Ń i u - c z e n, u pisarzy chińskich), inaczej Czurcze (podług autorów perskich i arabskich). Kolebką tego plemienia było ter-rytorymn w Mandżuryi, na północ od gór Czahg-pe-szan. Za czasów dynastyi kitańskiej (ob. Ki tanowie) Leao Szu-czen’owie dzielili się na dzikich, koczujących we wschodniej Mandżuryi, i podbitych, zamieszkujących królestwo Po-h ai (Leao-tong). W r. 1113. wódz Szu-czen’ôw dzikich, A gut a, przestał hołdować cesarzowi kitańskiemu, jak to czynili jego poprzednicy. Pierwszego dnia roku 1115 sam on przyjął tytuł cesarza i nowej dynastyi, założonej przez siebie, dał nazwę Ai sin, po chińsku Kin, co oznacza „złoto“. Wtedy wybuchła wojna otwarta między Agutą a Kitanami; nowy

34), Hi-tsong (1135

Bibi.: C. d’Ohsson „Histoire

II r.

S. I)iz.

Hr.

Hr.

f w Dreź-

cesarz okazał się zwycięscą w wielu potyczkach, lecz nie zdołał zupełnie pokonać przeciwnika i umarł w r. 1123, polecając synowi swemu, Ukimai, dokończyć swego dzieła. Aguta, jako cesarz, znany jest pod imieniem Tai-tsu. Ukimai podbił państwo Hia (lub Tangut) i położył koniec dynastyi Leno, uwięziwszy w r. 1124 ostatniego cesarza Jelu Jen-hi. Następnie wypowiedział wojnę państwu Chińskiemu, a właściwie Chińczykom z dynastyi Song, których stolicą było miasto Pien-leang (dziś Kai fong fu, na południu od Hoang-ho). Ukimai owładnął tern miastem i wziął do niewoli cesarza Kin tsong (w grud. 1126 r.). Po tern zwycięstwie Kinowie wyparli Songów na południe, i rzeki Hau i Hoai stanowiły granicę dwóch państw. Kinowie posiadali następujące prowincye: Czy-li, Szan-si, część północ. Szen-si, Szang-tong i Ho-nan; główną stolicą ich był Pekin.—Na początku

w. XIII Kinów poczęli niepokoić Mongołowie; napadnięci, walczyli do r. 1234, poczem uledz musieli połączonym siłom cesarza Songa i chana mongolskiego Ogotaja(Oktaj). Lista cesarzów z dynastyi Kin: Tai-tsu (1115 — 22), Tai-tsong (1123

48), Hai-ling-wang (1149—60), Sze-tsong (1161 — 89), Czang-tsong (1190 — 1208), Wei-szao-wang (1209 —12), Siuen tsong (1213 — 23), Ngai-tsong (1224 — 33), Mo-ti (1234). — Język i pismo Szu-czenów stały się przedmiotem ciekawych poszukiwań. Langlès w „Alphabet mandchou“ (str. 38 — 39, wyd. 3-e) podał wykaz wyrazów języka Szu-czenów i odpowiadających im wyrazów mandżurskich, i dowiódł identyczności obu tych języków. Tosa-mo uczynił A. Wy lie w swej przedmowie do przekładu „Tsing wen ki mong“. Dzisiejsi Mandżurowie sami utrzymują, iż pochodzą od Kinów. Co do pisma, to dopiero Aguta pierwszy się niem zajął w r. 1119. Wyznaczył w tym celu komisyę, złożoną z Uje'go, Mulian-ho i Kuszen’a, mającą utworzyć pismo, na wzór chińskiego, na zasadach pisma kitańskiego. W r. 1138 Hi-tsong zaproponował system uproszczony, i pismo nazwano małemi głoskami szu-czeńskie-mi, w przeciwieństwie do wielkich głosek szu-czeńskich (pisma Aguty). Małych głosek zaczęto używać urzędownie od r. 1145. Istnieje napis, nakreślony małemi głoskami, t. zw. napis Jen-tai (Devéria: „Examen de la stèle de Aren-tai“ w «Revue de l’Extrême Orient», I str. 173 — 185). des Mongols“ (t. I, rozdz. IV); Wylie: przedmowa do przekładu „Tsing wen ki mong“; De Harlez „Histoire de l’empire d’or (Aisin gurun); suduri bithei“, przekład rękopisu paryskiego z r. 1122 (Maisonneuve 1886); De Harlez „Niutchis et Mandchous; rapports d’origine et de langage“ (Maisonneuve 1888); J. Ross „History of Corea“ (str. 231    60); H. H. Howorth „The Kin or Gol

den Tatars“ (w «Journal of the Royal Asiatic Society» N. S., t. IX str. 243 — 90). — „Gr. Enc.“ Lamir.

Kinadon (po grecku KivdSwv, po łacinie Ci-nadon). Spartańczyk rodu szlachetnego, który, oburzony na bezprawne przywileje pierwszych rodów spartańskich, dzierżących wszelką władzę w swycli ręku i wyzyskujących ją wszędzie na własną korzyść, uknuł razem z perioikami, neodamodami i helotami rozgałęzione szeroko sprzysiężenie, celem obalenia konstytucyi państwa i wymordowania rej wiodących rodów, t. zw. liomeó w. Spisek zdradził wszakże zawczasu młody Spartańczyk, którego K. chciał dla swej sprawy pozyskać, a K-a razem z innymi naczelnikami sprzysiężenia na śmierć skazano. Było to w r. 397 przed Chr., a w pierwszym roku panowania króla Agezylaosa.—Por.: Kseń. Hellen. 3, 3, 4 i nast.; Aristot. Polit. 5, 6.

Kinaidos, ob. Cinaedus.

Kinburn (po tatarsku Ki li- Burnu), osada, niegdyś forteca, w gub. Tauryckiej, w pow. Perekopskim; przy uściu Dniepru, naprzeciw Oczakowa, wzniesiona przez Turków w celu utrudnienia Zaporożcom swobodnego wypływu, na morze. W r. 1736 zburzyli ją Rossyanie, lecz Turcy nanowo odbudowali. W r. 1771, podczas wojny wypowiedzianej w r. 1768 z powodu spraw polskich, fortecę K. zdobyli Rossya-nie, a w r. 1774, na mocy traktatu w Kuczuk-Kainardży, już ją nastałe zatrzymali. W r. 1787, w czasie następnej wojny, prowadzonej przez Austryę i Rossyę z Turcyą, K. oblegany był przez Turków, których wszakże Suworow odparł. I). 17 paźdz. 1855 r. bombardowali K. Anglicy i Francuzi, przyczem 3 forty uległy zniszczeniu, a załoga w liczbie 1 500 ludzi kapitulowała i pozostawiła nieprzyjacielowi 70 armat. W r. 1860 zniesiono w K-ie fortecę. Obecnie jest to nieznaczna miejscowość, zamieszkana przez garstkę rybaków oraz dozorców celnych.

Kincardine: 1' miasto portowe w Szkocyi, w hrabstwie Perthshire, na płn. od uścia rzeki Forth; 2 300 mieszkańców (1903).— 2) hrabstwo w północno - wschodniej części Szkocyi, nazywane niegdyś the Mearns; ciągnie się od morza Północnego do pasma gór G ramp i an i zajmuje I 005 kim. □ ; ok. 40 000 mieszk. (1903). Łańcuch pagórków oddziela nieurodzajny pas nadbrzeżny od żyznej równini H o w e (zagłębia) of Mearns, która stanowi przedłużenie równiny Strat li m o r e. Odnogi gór Grampian (z wierzchołkiem Mount B a 11 o c k, 779 m. wysok.) ciągną się przez płn. - zachód, części hrabstwa. Najważniejszą rzeką jest Dee, płynąca przez żyznę dolinę i stanowiąca część granicy płn.-zach. Uprawa roli, hodowla bydła i połów ryb są głównem zajęciem mieszkańców. Pola uprawne stanowią tylko 45.6$ całego obszaru, łąki—4.2$, lasy—10.3$. Z bogactwa mineralnego: granity, piaskowce, wapienie. Przędzalnie lnu. Główne miasto hrabstwa Stonehaven.

Kincel (Kinzel) Filip Franciszek Ksawery Teofil (* w Warszawie pod koniec ćwierci trzeciej wieku XVIII

Drukiem

— 125). — Porów. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do bist, sztuki lek. w Polsce“ (t. III, 235 i 262; t. IV, 327; przez pomyłkę autor z K-a zrobił dwie osoby różne, mianowicie Filipa i Franciszka Ks.); S. Kośni iń skie go „Słowu. lek. pols.“ (str. 213) i Callisena „Med. Schriftsteller - Lex.“ (t. X

Dr .1. p.

lir.

rzy on tam żyłę wraz z oligoklazem i bioty-tem.

ni-.

w. o.

nie w grudniu r. 1858), lekarz. K. wykształcenie zawodowe otrzymał w Jenie i tamże w r. 1791, po obronieniu rozprawy „De diaeta sanorum“, dyplom doktorski osiągnął. Powróciwszy do Warszawy, zajmował się z powodzeniem wykonawstwem lekarskiem; był członkiem kr. Towarzystwa Przyjaciół Nauk, oraz jednym z założycieli Towarzystwa lekarskiego warszawskiego. W roku 1830 opuścił na zawsze miasto rodzinne i osiadł w Dreźnie, gdzie w wieku sędziwym życia dokonał, ogłosił: „ Sposoby ratowania nieszczęśliwych w chorobach nagłych śmiercią zagrażających“ (Warszawa 1806; w 8-e, str. 182); „Rozprawa o zapaleniu krtani i kanału powietrznego czyli chorobie zwanej pospolicie Krup (Croup)“ (tamże 1818; w. 8-e, str. 100); sprawozdanie o rozprawie Glotz a „względem zarazy i pomorku na bydło“ („Roczn. Tow. Prz. Nauk“ t. IX str. 43 — 59); „Rys życia i zasług ś. p. Michała Bergonzoniego, czytany na publiczném posiedzeniu Tow. Przyj. Nauk warsz. 24 listopada 1819“ (tamże t. XIII str. 467—474); „Zaszczepienie wraz z ospą róży“ (w „Pamiętniku lek. warsz.“ t. I str. 465—467) i toż po niemiecku (L. Leo „Magazin für die Heilkunde und Naturwissensch. in Pohlen“ roczn. II str. 123

str. 208).

Kinck Jan E., pisarz norweski (* 11 paź-dzier. r. 1865 w Lop pen). Study o wał filologię w Halli; od r. 1890 — 93 był nauczycielem w Chrystyanii; od r. 1895 — 97 asystentem przy bibliotece uniwersyteckiej tamże; odtąd poświęcił się wyłącznie pracy literackiej. Podczas swych podróży K. zapoznał się z J. Lie’m i Björnsonem. Dodatni wpływ wywarł na niego zmarły przedwcześnie Krystyn Elster swe-mi poglądami na przyrodę i lud. K. tworzył romanse i obrazy z życia ludu, zpomiędzy-których najlepsze: „Huldren“ (r. 1892), „Ungt folk“ (r. 1894), „Flaggermus vinger“ (r. 1895), „Sus“ (r. 1896), „Fra hav til hei“ (r. 1897), „Meilern togene“ (r. 1897), „Hugormen“ (ciąg dalszy „Sus“; r. 1898). K. pisze narzeczem norweskiem, lecz nie landsmaaFem; każda jego osoba mówi narzeczem sobie właściwem, zależnie od miejscowości i stanu, do jakiego należy. Dzieła K-a odznaczają się rzeczy wistem przedstawieniem życia oraz artystycznem wyobrażeniem mistycyzmu przyrody górskiej. Główne postacie K-a są to jednak przeważnie ludzie wyjątkowi, natury silne i dumne, które nie mogą się przystosować do otoczenia.

Kincygit, minerał, odmiana granatu alman-dynu, znana w gnejsie w dolinie Kinzig. Two-

z. w.

Kinezyndżynga, góra w płd. Himalajach, na granicy Nepalu i Sikkimu, z dwoma wierzchołkami (8 581 i 8 478 metr. wys.). K. pod względem wysokości ustępuje dwom innym szczytom himalajskim, Gaurysankar i Dapsang, lecz przewyższę je wspaniałością, dzięki temu, iż jest odosobniona.

Kind Fryderyk, poeta niemiecki (* 4 marca 1768 w Lipsku — f 25 lipca 1843 w Dreźnie). Kształcił się na prawnika; w r. 1805 osiadł w Dreźnie jako adwokat, w r. 1810 porzucił ten zawód i poświęcił się wyłącznie twórczości literackiej i poetyckiej. Jako poeta liryk i dramaturg cieszył się K. w swoim czasie ogromnem powodzeniem, ale utwory jego głębszej wartości nie posiadały i trwałego w literaturze znaczenia sobie nie zdobyły. Należą one do zakresu tej zdawkowej twórczości, która, uprawiana w Niemczech przez drugorzędne talenty za czasów romantyzmu, przyswajała sobie nader powierzchownie jego fantastykę i frazeologię, zdobywając sobie w ten sposób łatwą popularność u niezbyt wybrednych czytelników. K. wyróżniał się wszakże wśród poetów tego rodzaju większą świeżością i prawdą swych natchnień twórczych, przez wpływ poezyi ludowej pobudzonych. Zresztą nie we wszystkich jego utworach ten wpływ się ujawnia. Jego dramatyczna idylla „Van Dycks Landleben“ (Lipsk 1819) obca im jest zupełnie; stała się ona pierwowzorem modnych przez pewien czas dramatów z życia artystów. K-a poezye liryczne i o-powiadające „Gedichte“ (tamże 1826) poczęści przechowały się do dziś - dnia w popularnych antologiach. Najtrwalsze znaczenie zdobyła sobie jego opera, do muzyki Webera ułożona, p. t. „Der Freischütz“ (Lipsk 1821), która, oczywiście, genialnym natchnieniom wielkiego muzyka-dra-maturga zawdzięcza głównie swą niespożytą trwałość, ale w poetyckim swym tekście zawiera wysokie zalety, ujawniające się głównie w szczerem odczuciu i wiernem odtworzeniu przenikających go pierwiastków ludowych.

Kind Karol Teodor, neo-hellenista (* 7 paź. r. 1799 w Lipsku—f 7 grud. r. 1868). Pobierał nauki początkowe w szkole miejscowej, następnie od roku 1818 study o wał nauki prawne w Lipsku i po ukończeniu uniwersytetu osiadł tamże jako adwokat na stałe. W ciągu szeregu lat zajmował rozmaite urzędy w wydziale prawnym uniwersytetu lipskiego i w miejskich instytucyach sądowych aż do roku 1856, w którym porzucił zawód prawniczy i pędził życie prywatne aż do śmierci. K. poświęcił się z zamiłowania badaniu nowogrec-kiej literatury i historyi, a przejęty zapałem dla odrodzenia Grecyi poświęcał jej językowi cały swój czas wolny od zajęć zawodowych. Owoce swych badań K. wyłożył w całym szeregu prac samodzielnych, z których naj waż

zwiskiem K. ogłosił: „Von der Stellung sowohl der constitutioneilen Bundesregierungen als der Ständeversammlungen Deutschlands zum deut-

Wbg.

M. ir.

L K.

f d. 26 lipca r. 1903 w Warszawie), lekarz. Ukończywszy nauki w uniwersytecie moskiewskim, zajął się w r. 1849 wykonawstwem lekarskiem w rodzinnym Zamościu. W r. 1856 przesiedlił się do Warszawy, gdzie został lekarzem domowym szpitala żydowskiego i stanowisko to zajmował bez przerwy do r. 1877. Tymczasem b. Rada lekarska Królestwa Polskiego przyznała mu w r. 1859 dyplom doktora medycyny. W r. 1879 mianowano K-a lekarzem naczelnym szpitala żydowskiego, a na urzędzie tym pozostawał do końca r. 1897 w którym otrzymał emeryturę.— Oddany zajęciom szpitalnym, administracyjno-lekarskim, piórem pracował niewiele; od r. 1868 ogłosił tylko w „Pamiętniku To w. lek. warsz.“ kilka prac drobniejszych, które tu pominąć można.—

niejsze wymieniamy: „Beiträge zur besseren Kentniss des neuen Griechenlands in historischer, geographischer und litterarischer Beziehung“ (Neustadt a. d. Orla 1831; poczęści są to własne rozprawy K-a, poczęści zaś przeróbki prac cudzych); „Neugriechische Poesieen, gedruckte und ungedruckte, mit Einleitung und sowohl Sach- als Worterklärungen“ (Lipsk 1833); „Geschichte der griechischen Revolution“ (2 tomy, Lipsk 1833); „Neugriechische Chrestomathie mit grammatischen Erläuterungen und einem Wörterbuche“ Lipsk 1835); „llavopap.a TŸjç 'EXXaôoç 7] aoXXoyY] ttoduXcov xor/]p.aTtwv Ó7Tb AXe£av£poo Soutoou. Mit grammatischen Erklärungen und einem Wörterbuche herausgegeben“ (Lipsk 1835); „Handwörterbuch der neugriechischen und deutschen Sprache“ (Lipsk 1841); „Neugriechische Anthologie. Original und Uebersetzung“ (Lipsk 1844);    „ M vTjjj.ooovov.

Neugriechische Volkslieder in den Originalen mit deutscher Uebersetzung“ (Lipsk 1849); „ Anthologie neugriechischer Volkslieder im Original mit deutscher Uebertragung“ (Lipsk

1861). Trzy ostatnie wydania nowogreckiej poezyi ludowej przyczyniły się najbardziej do rozpowszechnienia znajomości tej dziedziny życia Greków w Europie. Oprócz tego K. napisał kilka przyczynków do znajomości języka nowogreckiego, nieczyniących wszakże zadość wymaganiom ściśle naukowym („Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung“), sprawozdania z życia literackiego i społecznego Nowogreków („Jahrbücher für Philologie“), wreszcie liczne re-cenzye w rozmaitych czasopismach. W dziedzinie prawnej K. wydał, prócz rozprawy do-ktoryzacyjnej „De jure ecclesiae evangelicae“, dwie broszury: „Zur Emancipation der katholischen Kirche von Rom und zur wahren Gleichstellung aller christlichen Kirchen, oder Verfassungsentwürfe und Grundzüge Verschiedener für die christlich - katholische Kirche Deutschlands“ (Neustadt 1831), oraz „Der sterbende Grégoire und der verdammende Erzbischof von Paris im J. 1831, oder augenscheinlicher Beweis, dass das römische Papstthum ein unchristliches sei“ (tamże), pod pseudonimem « Christianus Antiromanus ». Pod własnem na-sehen Bunde“ (Lipsk 1833).

Kind Karol Gotthelf, technik niemiecki (* 1801 — f 1873); z początku pracował jako zwyczajny górnik, wydoskonalił się w sztuce prowadzenia robót wiertniczych i w tym kierunku dokonał wielu ulepszeń. On-to pierwszy zastosował drewniane drągi wiertnicze, a następnie wiercenie za pomocą świdra swobodnie opadającego; dalej—wynalazł sposób wiercenia w celu pogłębiania szerokich otworów wiertniczych do 4 metrów szerokich, które mogą służyć także jako szyby wjazdowe. W Passy pod Paryżem wywiercił studnię artezyjską, dającą na godzinę 1 300 metrów kubicznych wody; następnie udoskonalił świdry szybowe i wynalazł sposób uszczelniania wywierconych szybów. Napisał dzieło „Anleitung z. Abtenfen der Bohrlöcher“ (Luksemburg 1842).

Kinda, plemię arabskie, wspominane w kronikach Bizancyum, a pochodzące z Hadramautu. Część K-ów osiadła na pograniczu pustyni Syryjskiej w Haumat-Dżandel i niejaki Hadży (zwany Akil-el-Moratem) założył dynastyę kindz-ką, panującą wśród ciągłych walk z Persyą i Bizancyum. Hadży (460 — 480) podbił sąsiednie plemionka pochodzenia maadyjskiego, które jednak powstały i odzyskały niezależność za panowania syna jego, Amr-el-Maksura (480—495). Panujący ten zginął podczas wojny z ks.'Gas-sanidzkim. Następca Maksura, Haryc (495 - 514), podbił znowu zbuntowane plemiona, toczył wojny z Bizancyum i Persyą, która musiała K-om ustąpić królestwo Hyrę, choć K-owie nie cieszyli się zbyt długo tym podbojem. Haryc podobno zginął podczas wojen, według innych źródeł — umarł nagłą śmiercią. Wraz ze skonem jego potęga K-ów podupada, do czego przyczynił się Haryc, dzieląc kraj swój pomiędzy pięciu synów. Niesnaski wewnętrzne niebawem podkopały podzielone państwo K-ów. Wnukiem Haryca był poeta Imrulkais. Pragnął on pomścić śmierć swego ojca, który został zamordowany, ale wojska go opuściły. Błąkał się więc do końca dni swoich, aż wreszcie umarł w Angorze. Podanie opowiada, iż został otruty przez ces. Justyniana za pomocą płaszcza; cesarz miał się w ten sposób zemścić za znieważenie córki. Wogóle dzieje K-ów, jak wogóle państw i państewek na-pół koczowniczych, to jedno nieprzerwane pasmo wojen i niesnasek, wśród których każde państewko prowadzi byt efemeryczny w ciągu paru pokoleń, póki istnieje u steru władzy energiczny panujący. Drugi odłam K-ów, który pozostał w ojczystym Hadramaucie, istniał dłużej, ale nie odegrał wybitniejszej roli. W r. 631 K-owie przyjęli islam.

Kinderfreund Józef (* d. 24 lutego r. 1825 w Zamościu

wo

Pod

CU

szcze-

w r. 1746

ka w. XVIII.

k. u.

Kindorvater Karol Wiktor, filozof niemiecki ze szkoły Kanta (* w Turyngii w roku 1758

M. S.

z. w.

K. był ojcem znanego powieściopisarza Alfreda Ko n ar a.    I)r J' ’’

Kinderfreund Aleksander (pseud. Alfred Konar; *26 lutego 1862), powieścio-pisarz, syn Józefa, zmarłego w r. 1903, lekarza cenionego, i Stanisławy z Bauerertzów, urodził się w Warszawie; skończywszy gimnazyum, wstąpił do nieistniejącej już obecnie wyższej szkoły handlowej im. Kronenbergów, która w czasie rozkwitu swego miała dobrane siły nauczycielskie: matematykę wykładał Gosiewski, hi-storyę naturalną Ślosarski, chemię Milicer, pra-Wierzchlejski, historyę Korzon, ekonomię polityczną Michał Szymanowski. Mniej lub więcej towarzyszami K-a w tej szkole byli: J. Matuszewski, Opman (Or-ot), Wścieklica. Będąc jeszcze uczniem, K. napisał i wydrukował „sztukę“ trzy-aktową p. t. „Hrabina Sylwia“ (Warsz.

1885), którą można uważać za zwiastunkę tych patologicznych dramatów, jakie w 10 lat potem obficie ukazywać się zaczęły: znajdujemy tu ludzi, zarówno w swej męskiej jak i w żeńskiej połowie, tak znikczemniałycli i spodlonych, tak wyuzdanych w słowie i postępkach, że się nam robi nie swojo, gdy słuchamy ich mowy i rozpatrujemy ich działanie. Lecz młody nie poszedł już dalej w tym kierunku. Ukończywszy szkołę handlową, wyjechał na study a kilkoletnie zagranicę; kolejno bawił dwa lata w uniw. krakowskim (równocześnie z K. Tetmajerem), następnie w Berlinie i Heidelbergu. Wróciwszy do Warszawy i zbliżywszy się do Dyonizego Hen kiel a (ob.), korzystał z rad jego i wskazówek i prace swoje powieściowe drukował przeważnie w «Gazecie Polskiej ». Tu się pojawiały nowelie, który następnie wyszły p. t. „Przed ślubem“ (Warsz. 1891); tu również ukazała się pierwsza większa powieść „Bankruci“ (w książce Warsz. 1892), przerobiona potem na scenę i grana w Teatrze Rozmaitości. Już w tych utworach talent, którego przebłyski były i w „Hrabinie Sylwii“, rozwinął się i zmężniał. Temperament to żywy, namiętny, lecz lubiący się nietylko zastanawiać nad sobą, ale i szperać w sobie. Postaci złożone, subtelne, nerwowe, chorobliwe, o usposobieniu bujnem, niepowsze-dniem, najstaranniej i najlepiej malował, wpływem filozofii i literatury europejskiej skłonny był do pesymizmu, do upatrywania w czynnościach pobudek najmniej szlachetnych, do widzenia w życiu samej pospolitości, samej nędzy, samego zepsucia i zgnilizny. Lecz w ser-autora tkwiło spółczucie dla ludzi pomimo ich pospolitości lub nędzoty; nie dało mu ono nastroju pogodnego, ale uczyniło go przynajmniej uczuciowo zrezygnowanym. O wpływaniu na poprawę ludzi nie myślał, lecz starał się być przedmiotowym sił malarzem, niekiedy w sposób aż „naturalistyczny“. W stylu atoli był ucin-kowym, dającym raczej wiele do domyślenia się, napomykającym tylko, a nie opisującym gółowo. Zczasem jednakże, po wyczerpaniu się pierwszych świeżych wrażeń, opisowość zaczęła coraz bardziej panoszyć się w jego opowiada-daniach, takich jak „Siostry Malinowskie“ (1894), „Jesień“ (1898), „Panny“ (1901), „Oazy“ (1904). W nowellach zachował natomiast dawniejsze zalety jędrności; zbiorek ich drugi wyszedł p. t. „Pierwsza miłość“ (1896). Dla teatru napisał r. 1895 trzyaktową komedyę p. t. „Gąsienice“, która dość znacznem cieszyła się powodzeniem; ale wystawiona r. 1896 czteroaktowa sztuka „Figle Amora“ upadła i zraziła K-a do teatru. W rękopiśmie ma K. powieść „Ładny chłopiec“. Język K-a, z początku niepoprawny, z każdą nową pracą zyskiwał na czystości.— Zob. art. Chmielowskiego „Powieści A. Konara“ (w « Ateneum > 1891, t. IV 336 — 344).

Kindermann Dominik, malarz czeski (* f r. 1817), uczył się początkowo u wuja swojego Kleina, rzeźbiarza, później w akademii Sztuk Pięk. w Wiedniu, pod kierunkiem Fr. Balka, i wreszcie w Rzymie, pod kierunkiem Meng sa. Po 6-u latach pobytu w Rzymie' udał się do Neapolu w celu stu-dyowania pompejańskich zabytków sztuki. Powróciwszy do Wiednia, malował portret swojego protektora hr. Harracha, oraz obrazy treści historycznej i religijnej: Św. Józef umierający, Narodzenie Chrystusa, Męczeństwo św. Wawrzyńca i in.; oprócz tego wykonał portret ces. Leopolda II. Obrazy jego cechuje śmiała teclmi-

K. li.

Kindermans Jan Baptysta, pejzażysta belgijski (* w Antwerpii r. 1805 — f r. 1876), malarz, subtelnie odczuwający charakter swego kraju, poezyę jego widoków, smętnych cokolwiek i mglistych. Do najlepszych utworów jego zaliczane są: L’Ermitage de la Tour du Pré, Widok z okolic Brukselli, Widok doliny Em-blève.

f w Eisenach 1806). Był to myśliciel bez wybitnego talentu, pozostawił jednak sporo dzieł ; Wszystkie pisane pod wpływem Kanta. Najważniejsze są następujące: „An homo qui animum lieget esse immortalem ani-mo possit tranquillo“ (Lipsk 1785); „Adumbra-tio quaestionis: An Pyrrhonis doctrina omnis tollatur virtus?“ (Lipsk 1789). Tłómaczył także parę dzieł z łacińskiego, francuskiego i angielskiego na niemiecki, między innemi Cycerona pismo: „De natura deorum“.

Kindi al-, filozof arabski, ob. Alkindi.

Kindybał u górników borysławskich oznacza masę czarną, lepką, będącą mieszaniną ozokerytu i oleju skalnego.

Kindżał (ob. Karłowicz „Słów. wyr. obcego a mniej jasnego pochodzenia“), nóż długi obosieczny, w końcu nieco zakrzywiony, z krótką rękojeścią, używany przez plemiona kaukaskie, oraz przez Turków i Słowian pod panowaniem tureckiem; noszą go w pochwie za pasem. Hr-

Kineas,, mówca grecki, ob. Cyneasz.

obraz, otrzymany w ciągu ¹/i5 sekundy, przesuwa się tylko w ciągu ¹/4h sek., a przez pozostałe ²/₄₅ sek. utrzymuje się nieruchomo. Nastręcza się tu wszakże inna jeszcze trudność: gdyby fotografie oświetlane były ciągle, zarów-no podczas ich przesuwania jak i zatrzymywania, na ekranie wTystępow⁷ałyby smugi świetlne; wynalazcy wrięc usunęli tę przeszkodę, wprowadziwszy przegrodę, która zatrzymuje światło w tym czasie, gdy wstęga się przesuwa, a przepuszcza je tylko podczas zastrzymywania wstęgi. Obrót tej przegrody jest tak szybki, że oko nie dostrzega zgoła przerwy światła, podobnie jak nie dostrzega przerwy w przesuwaniu wstę-

nek (fig. 85 i 86), z których górna B zawiera dwa zwToje. Zwrój dolny P' złożony jest ze wTstęgi celuloidowej, na której otrzymuje się zdjęcia negatywne (ob. Fotografi a); dla otrzymania tych zdjęć wstęga, prowadzona przez szereg walców⁷, schodzi ku dołowd i nawija się na w⁷alec J. Przyrząd wystawia się na dany przedmiot, a promienie zbierane przez soczewkę osadzoną w okienku 0 wydają obraz nega-tywny na wrstędze przy E. Gdy obrazy te wywołane są już na wstędze, nawija się ona znowu na bęben P', poczem potrzeba z nich otrzymać obrazy pozytywne. Obrazy te powitają na innej wstędze podobnej, nawiniętej na bębnie P; dla otrzymania ich obie wrstęgi przesuwają się razem, soczewka usuwa się z okienka O, a działaniem zwykłego światła dziennego, przechodzącego przez to okienko, obrazy negatywnie kopiują się jako pozytywy na drugiej wstędze; wtedy wrstęga z pozytywraini nawija się

Kinematograf (cynematograf, cynema-toskop, bioskop), przyrząd optyczny, zbudowany przez braci Lumière w Paryżu, który sprowadza przed oczy widza szereg rzucanych na ekran i szybko przesuwających się obrazów przedmiotu pozostającego w ruchu, skąd widz ulega złudzeniu, jakby dostrzegał sam przedmiot w ruchu. K. należy do kategoryi przyrządów polegających na tej zasadzie, że siatkówka oka zatrzymuje wywarte na nią wrażenia przez czas pewien, wynoszący około ¹/10 sekundy. Gdy więc przed okiem przesuwają się fotografie danego przedmiotu, otrzymane kolejno podczas jego ruchu, i gdy przerwa mię- gi. - Cały przyrząd składa się z trzech skrzy-dzy dwoma następującemi po sobie obrazami nie dochodzi ¹/₁,, sekundy, wrażenie wywarte przez obraz jeden trwa jeszcze w oliwili, gdy nasuwa się obraz następny, a oko dostrzega przedmiot w ruchu. Do najprostszych tego rodzaju przyrządów należą fenakistikop i stroboskop (ob.), a K. jest właściwie tylko połączeniem kinetoskopu (ob.) Edisona z latarnią czarnoksięską, czyli raczej z przyrządem projekcyjnym. — W konstrukcyi braci Lumière K. przedstawia tę dogodność, że nietylko rzuca na ekran obrazy fotografij już gotowych, ale jest zarazem przyrządem fotograficznym, który fotografie te chwyta na wstęgę celuloidową, mającą zwykle 15 metrów długości przy 3 cm. szerokości; w ciągu sekundy przyrząd daje 15 zdjęć fotograficznych, a na całej wstędze liczba zdjęć wynosi 900, co odpowiada scenie trwającej minutę.'— Gdyby przesuwanie wstęgi dokonywało się w sposób ciągły, obrazy kolejne zachodziłyby częściowo jedne na dru- na walec P, wstęga zaś z negatywami, już nie-gie, a wrażenie byłoby zamącone; przesuwanie potrzebna, usuwa się przez otwór //. Ruch zatem wstęgi jest przerywane, tak, że każdy wstęgi dokonywa się za pomocą korby M (fig.

-1J

i;

85 i 87 ). W podobny sposób służy tensam przyrząd i do przedstawiania czyli do rzucania obrazów" na , ekran ; w tym celu so-czewTkę znowu wprowadza się w okienko O, a fotografie na wstędze ośwdetla się przy E za pomocą lampy elektrycznej L, której promienie skupiają się sy-

Ib

•H

i-

f.

Fig. 85.

Ei

D'

' I

ii

IHITïïïïniur

Fig. 86.

Kinematograf w różnych przecięciach.

Fig. 87.

D'

Fig. 89. Przegroda

s. li

żą-

stemem soczewek zbierających. Zarówno przy rzucaniu obrazów jak i przy ich fotografowaniu ruch wstęgi, jak widzieliśmy, winien być przerywany ; osiąga się to za pomocą ekscentryka C (fig. 86 i 88), osadzonego na

Fig. 88. Ekscentryk.

osi korby. Przy ciągłym swym obrocie ekscentryk w pewnych tylko odstępach czasu potrąca ramę, w której jest umieszczony, ta zaś rama wprawia w ruch układ zazębień A, przyczem dwa ząbki zapadają w otworki, w które w tym celu zaopatrzona jest wstęga; w ten sposób ruch wstęgi dokonywa się w sposób przerywany. Przegroda wreszcie 1)

(fig. 87 i 89) do zatrzymywania światła lampy L podczas przesuwania wstęgi ma postać koła o-patrzonego wycięciem i o-sadzona jest również na osi korby F, za każdym więc jej obrotem przesuwa się przed soczewką O.

Część pełna koła staje przed soczewką przy ruchu wstęgi, część zaś wycięta dopuszcza dostęp światła podczas jej zatrzymywania. Aby zresztą dokładnie można było regulować stosunek obu tych odstępów czasu, przegroda złożona jest z dwóch części J), ])', które względem siebie przesuwane być mogą.— K. nietylko stanowi przedmiot zabawy, ale nadaje się też i do badań naukowych, służyć bowiem może do dokładnej analizy zjawiska szybko przebiegającego, gdy oddzielne jego fazy zwolna jedne po drugich nasuwamy; nawzajem też skupić możemy w szybkim przebiegu fazy zjawiska dokonywającego się w długim przeciągu czasu. Obrazy przez K. rzucane sprawiają rzeczywiście wrażenie ciągłości, psuje je jednak pewne migotanie, którego dotąd usunąć zupełnie nie zdołano. Pod nazwą pleografu zbudował K. Prószyński w Warszawie przyrząd, który od K-u różni się głównie mechanizmem do przesuwania i zatrzymywania wstęgi fotograficznej.

Kinematyka (w technice). I. Wogóle. Badanie ruchów, i zależności ich między sobą, stanowi przedmiot umiejętności zwanej mechaniką; ma ona na celu rozwiązywanie zadań tyczących się ruchu machiny. Ruchy odbywające się w machinie różnią się od innych tern, że tu odbywają się one w sposób naprzód określony, łeżny od ukształtowania części składowych ma-

chiny, pomimo występujących w tejże machinie sił, które powyższe ruchy starają się zmieniać w najrozmaitszy sposób. Badaniem zaś praw, podług których ten podziwienia godny wynik osiąga się w machinie, zajmuje się nauka zwana kinematyką, tak nazwana po raz pierwszy przez sławnego fizyka Ampère’a w dziele jego „Philosophie des sciences“ z r. 1830. Wyraz ten pochodzi od wyrazu greckiego co znaczy: ruszać, poruszać, napędzać do ruchu, kierować ruchem. K. więc jest nauką o ruchu kierowany m, w odróżnieniu od geome-tryi ruchu zwanej Phoronomią (foronomia), tj. nauki o prawach ruchu, która uczy nas jak przedstawia się geometrycznie ruch względny; K. zaś uczy, w jaki sposób nadać ciału ruch pożądany, tj. w jaki sposób ruch można uczynić przymuszonym, czyli raczej w jaki sposób wywołać ruchy w żądanym kierunku. Foronomia np. pokazuje nam dokładnie jakie drogi opisuje punkt obrany na obwodzie koła toczącego się po drugiem kole; ale w jaki sposób to toczenie przychodzi do skutku, tego nam nie mówi, tego nie bada—a to właśnie jest zadaniem K-i. Stąd wynika, że K. stanowi gałąź mechaniki: uczy nas jak machina jest zbudowana, albo raczej jak należy ją zbudować, aby powstałe w niej ruchy wskutek działania sił zewnętrznych odbywały się podług naprzód określonych kierunków. Ludzkość przez całe wieki pracowała nad stworzeniem ruchu kierowanego, tj. nad stworzeniem podziwu godnego dzieła: machiny. Tworzenie to jednak odbywało się nader wolno, gdyż wzorów do tego natura nam nie dostarczyła; dochodziło się do celu tylko drogą doświadczeń, z rzeczy znanych za pomocą wniosków tworzyło się nowe, czyli dochodziło się do celu drogą w y n a 1 a z k ó w (Reuleaux).

Rozpatrując jakąś machinę, widzimy, że składa się ona z pojedynczych części, np. wał, łożysko, koła zębate, drąg zębaty itd. Części te są zawsze tak ustawione, że wzajemnie na siebie działają, np. wał w łożysku, koło zębate z drągiem zębatym. I W machinie nie występuje nigdy każda część zosobna dla siebie, lecz zawsze tak, że jedna część działa na drugą. Ażeby zaś to działanie wzajemne nastąpiło, muszą części te znajdować się w machinie parami, a raczej stadłami, które nazywamy stadłami e 1 e m e n t ó w, np. wał z łożyskiem tworzą stadło elementów, również koło zębate z drągiem zębatym i t. d. W pojęciu kinematycznem każda machina składa się ze stadeł elementów, a właściwie z kinematycznych stadeł elementów. Elementy te mogą być trojakiego rodzaju: 1) tęża, 2) cięgna, 3) tłoczą. Tęża—są to ciała stałe, tj. takie, które opierają się ciągnieniu, ciśnieniu, zginaniu i skręcaniu; cięgna—są to ciała giętkie, które opierają się tylko ciągnieniu, jak np. nici, wstęgi, łańcuchy; tłoczą zaś—są takie, które opierają się ciśnieniu, tj. zbliżeniu się ich drob-

CC Iw

nycli cząstek do siebie: są to płyny, materye bryjowate i ziarniste. Twórca machiny ma do czynienia tylko z temi 3-ma rodzajami elementów, i składa je stadłami (stadłami elementów), w ten sposób, że każda część składowa jednego stadła ma ruch kierowany względem drugiego, t. j. może dokonać tylko jednego rodzaju ruchu względem niego,- rozumie się, jeżeli wykonanie samej machiny jest zupełne, doskonałe. Z trzech powyżej wymienionych jednostek, tj. elementów 1, 2, 3, można wykonać 6 rodzajów połączeń stadłami, a mianowicie : połączenie rodzaju elementu

1 z 3.

stadła, nie naruszając wcale ruchliwości stadeł pojedynczych. Jeżeli stadła elementów połączymy między sobą, wtedy utworzy się t. zw. k i-nematy czny łańcuch. Elementy stale połączone dwóch po sobie następujących stadeł nazywają się ogni w a mi tego łańcucha. Łańcuch może się składać z rodzaju drążków, połączonych ze sobą zawiasowo, lub z rodzaju czopów i łożysk, które, połączone między sobą osiami równoległemi, tworzą łańcuch cylindryczny, jak na fig. 90. Łańcuch ten jest otwarty, może być także i zamkniętym, jak objaśnia fig. 91, przedstawiająca łańcuch złożony z 5-u ogniw. Jeżeli teraz będziemy ba-

a.

b.

Fig. 91.

2-V

Z tych 6-u rodzajów połączeń stadłami elementów powstają wszystkie znane nam machiny, i stąd otrzymujemy przybliżony teoretyczny pogląd na całą istotę machin.

II.    Połączenia elementów. Rozpatrzymy teraz te połączenia elementów, i tak: tęża z tężami (1 z l)-są to np. czopy z łożyskami, pryzma z wydrążoną pryzmą, szruba z mutrą, koło zębate poruszające się po drągu zębatym, i naodwrót. Tęża z cięgnami (1 z 2)— są to np. bęben, na który nawinięty jest sznur, wstęga przymocowana brzegami do końców dwóch drągów, zastępująca zawiasę. Tęża z tło czarni (1 z 3) występują w nader wielkiej ilości stadeł, i tak: jako stadła osłaniające np. płyny w rurach, w kanałach, w kapslach, w szuflach; dalej przy meclianicz-nem podnoszeniu materyj płynnych, gazowych, ziarnistych; także przy wytłaczaniu, drukowaniu, kuciu, walcowaniu. Cięgna z c i ę g n a m i (2 z 2) bywają składane w stadła w rozmaity sposób; przykłady tego rodzaju mamy przy prasach szybko działających do podawania giętkiego papieru nawiniętego na rolki z pasem bez końca; skręcanie nitek, przędzalnictwo, tkactwo, fabrykacya nici — wogóle cały przemysł włókienniczy polega na łączeniu w stadła cięgien. Cięgna z tłoczami (2 z 3); zastosowanie tych stadeł widzimy przy podnoszeniu wody za pomocą pomp linowych, za pomocą kubłów umieszczonych na łańcuchach, do podawiania wody, ziarn. Tłoczą z tłoczami (3 z 3); tu bywają połączone stadłami woda z parą, np. smoczki do zasilania kotłów, tętniki (pulsometry), woda z powietrzem, np. w pompach Geissera, lub w pompach mamutowych; dalej powietrze z materyami ziar-nistemi, jak np. powietrze wypryskujące piasek za pomocą miechów piaskowych; woda z piaskiem w pompach do podawania masy kamienistej, zastosowywanej przy przemywaniu złota. Przez takie łączenie w stadła występuje ta właściwość, że potrzeba tu bardzo mało części składowych.

III.    Kinematyczne łańcuchy. Każdy z obydwóch elementów danego stadła musi być stale połączony z elementem innego, a więc 2-go i 3-go

Fig. 90.

dali ruchy jednych ogniw względem drugich, przekonamy się, że ruchy te są określone, ale nie ograniczone—jak to punktami na fig. 91 oznaczono. Rozpatrując łańcuch np. z czterema ogniwami, widzimy, że dla każdego ogniwa względem każdego drugiego możliwy jest tylko jeden-jedyny ruch. Ruchy względne w łańcuchu tym są więc określone i kierowane; łańcuch taki nazywamy ki e r o w a n o - z a m k n i ę-tym. Ilość połączonych ogniw warunkuje stopień ruchliwości powstałego łańcucha. Łańcuch złożony z 3-cli ogniw jest sam w sobie nieruchomy. Otwarte łańcuchy cylindryczne mają zastosowanie w mechanice tylko jako części pociągowe, zwane łańcuchami przegubowe-mi. Łańcuch zamknięty złożony z 3-ch ogniw ma zastosowanie np. w budownictwie jako wiązanie dachowe, w mechanice—jako mechanizm zamykający. Jeżeli mamy tylko dwa ogniwa, wtedy stadło takie zwiemy przyrządem, instrumentem, np. cyrkiel, miara rozsuwana, miara kalibrowa do szrub i t. p.

3'

-„-X 3’

.w"'

_____

Fig. 92.

IV. Mechanizmy. Łańcuch kinematyczny kierowano - zamknięty, złożony z 4-ch ogniw, z których jedno jest stale przymocowane, nazywa się mechanizmem albo napędem, jak np. mechanizm korbowy (fig. 93).—Podług Reuleaux

daje znakiem algebraicznym tego celu są nader liczne—i tak np. prostowód (Ć₄")d: C oznacza stadło cylindrów, których jest ' eliptyczny, jak na fig. 93. Jeżeli punkt 3 popro-4 równoległe, na d przymocowane. Mechanizm wadzimy po krótkiej płozie, a punkt 2 około środ-ten ma zastosowanie np. przy machinach ba- ka koła 1 w kole, to otrzymamy odpowiedni Dwa koła pasowe, nawinięte

lansierowycli. pasem, tworzą łańcuch o 4-ch ogniwach.

Machin y. Co nazywamy machiną, to pod tym względem istnieją pewne niejasności. Machiną jest machina parowa, a mianowicie jest pomocą którego zmuszamy

razem

szane

współdziała, ale dokonywa tej czynności czysto mechanicznie, są machinami, a tam, gdzie człowiek kieruje czynnością machiny, to już jest przyrządem, instrumentem; np. fortepian składa się z szeregu bardzo mądrze obmyślonych mechanizmów, ale nie jest machiną, jeno instrumentem. Machina jest to połączenie ciał posiadających pewien opór, w ten sposób zestawionych, że za ich pomocą zmusza się do działania siły natury, przy jednoczesnem wykonywaniu pewnych, naprzód określonych, ru-Machina składa się z mechanizmów

wa-

Mechanizmy mają na celu prowadzenie, gromadzenie, napędzanie i kształtowanie.

a) Pr o u' ad zenie. Tu należą mechanizmy do prowadzenia po liniach krzywych, np. wagonów długich po szynach w łuku; mechanizmy do rysowania krzywych; dalej należą tu np. cyrkiel eliptyczny, pantograf, a także mechanizmy do prowadzenia po liniach prostych, równoległych i w ogólnych położeniach.—Prowadni-ki po liniach prostych. Mechanizmy do

Tu punkt 3 prowadzi punkt 5 po Prostowód ten polega na tej

czono.

-l-

____

wyrazić się on

np.

ona silnikiem, za siły natury do poruszania pewnych przyrządów, i utrzymywania ich w ruchu, np. młynów, tartaków i t. p. Kinematycznie machina składa się z pewnej ilości mechanizmów, z których jeden napędza drugi, tak, że wszystkie ' poruszają się i przyczyniają do działania całości. Silniki gazowe, naftowe — są machinami, również machiny wodosłupowe, koła wodne, turbiny, wiatraki, machiny robocze do podnoszenia ciężarów lub ich przenoszenia, obrabiarki do metalu, drzewa. — Machiny poru-siłą muskularną człowieka, który tu nie ona chów.

utworzonych z łańcuchów kinematycznych, a te znów składają się ze stadeł elementów. Na tej zasadzie każda machina daje się rozłożyć na elementy, które biorą udział w ruchu, a rozpatrywaniem tego przedmiotu zajmuje się analiza części składowych machin, np. przedstawienie samych łożysk zosobna, łów, kół i t. p. Jeżeli zaś rozpatrywać będziemy tworzenie się ogniw łańcucha, ale zamkniętego i nieruchomego, to będziemy mieli do czynienia z analizą konstrukcyjną, np. w jaki sposób zbudować drąg korbowodowy, korbę, połączenie rur i t. p.

W dalszym ciągu będziemy rozpatrywali analizę ruchu, która pokazuje nam, w jaki sposób łańcuchy kinematyczne mogą być zużytkowane do celów poruszania; jest to K. w zastosowaniu.

b.

i-—

5'

Fig. 93.

prostowód. linii prostej, właściwości, że punkt środkowy 2 prostej 3 -5, która swojemi końcami 3 — 5 porusza się na ramionach kąta prostego, opisuje koło średnicą

3—5, około wierzchołka 1 tegoż kąta, co wypływa z równości ramion trójkątów 3, 2, 1 i 5, 2, 1. I przeciwnie: punkt 5 można prowadzić po linii prostej, a 3 kołowo około punktu 1. —Tu należy także prostowód Watta, prostowód lemniskoidalny, Czebyszewa i t. p. — Równo-ległowody są to mechanizmy, które prowadzą równoległobok w ten sposób, że wszystkie jego położenia są równoległe do początkowego. Bardzo często używana jest korba równoległa (jak na fig. 94), utworzona z łańcucha, w którym przeciwległe ogniwa są sobie równe. Równocześnie zaś prowadzą dwa ogniwa ze swoich punktów, a więc także i wszystkie pozostałe po kołach, jak przy Ii na fig. 94 ozna-Korby równoległe mogą być ze sobą

2

Ï

y^7777T////.

V____

Fig. 94.

połączone—jak np. przy lokomotywach, przy kołach wiosłowych, urządzonych z prowadnikami łopatek. Powyższe prowadzenie równoległe jest zupełne, — niezupełne zaś prowadzenie równoległe napotykamy w wagach dziesiętnych, w wagach Roberwala, Pelenza i t. p. — Mechanizmy do prowadzenia mogą być utworzone także z cięgien, jak np. krążki kie-

cv

!/

■-'Z

rownicze, wielokrążki, bębny z nawiniętym sznu- I rem itp. — Mechanizmy do prowadzenia utworzone z 11 o c z ó w. Wzór tego przedstawiają kanały otwarte, prowadzące wodę, rury zamknięte do przeprowadzania wody, powietrza, a jeżeli połączymy je z tłokami, wtedy służyć mogą do przeniesienia siły w dowolnym, kierunku.

b)    G r o m a d z e n i e. U rządzenia m e c h a -nic z ne do tego celu służą do czasowego nagromadzenia pracy, i następnie oddania jej, jak np. zbiorniki wody do wodociągów, akkumulatory pod ciśnieniem, zbiorniki gazu t. j. gazometry, kotły parowe, zbiorniki na zboże („silo“; ob). Tu należy także np. ciężar zawieszany na sznurze obwiniętym na bębnie, jak przy zegarach, również sprężyna naciągnięta i t. d. Najważniejszym groinadźcem dynamicznym jest koło zamachowe; służy ono do nagromadzenia zasobu pracy w kształcie siły żywej, i do oddania jej napowrót. Regulatory (Miarko w ni ki) w machinach parowych, do regulowania biegu, są dynamicznemi gromadźcami. Węgiel kamienny, brunatny, torf, drzewo, rośliny, w których działanie ciepła słonecznego nagromadziło chemicznie wielką mechaniczną pracę, a która fizycznie daje się zużytkować, można także uważać za gromadźce; również olej ziemny i materye wybuchowe.

c)    Napędzanie. Jeżeli w pewnym mechanizmie siła jakaś poruszy jedno z jego ogniw, to ruch z niego przeniesie się na pozostałe ogniwa. Wszystkie mechanizmy napędowe dają się sprowadzić do 5-u rodzajów, a mianowicie: mogą być szrubowe, korbowe, kołowe, krzywiznowe i zapadkowe; tu można dodać jeszcze i 6-y — krążkowy. Przykłady szrubowych napędów mamy: w imadle równoległem, w suwnikach przy tokarni, w dźwigach (winda) szrubowych, w u-chwytach amerykańskich itp. Prasy szrubowe, szruba Archimedesa do podnoszenia płynów, ślimacznica, turbiny — należą do mechanizmów napędowych szrubowych.—Napęd korbowy. Łańcuchy kinematyczne mają zastosowanie nie-

'N

Ca/

'''Vt

b yf\

“7

Fig. 95.

tylko do prowadzenia, ale i do napędzania. Tu należy zbadać stosunki przesuwania się i szybkości, jak również i szybkości, kątową i ob wo-dową; przykład tego mamy w machinach, gdzie korba połączona jest z korbowodem poruszającym się w prowadnikach. I tak np., jeżeli łańcuch abd przytrzymamy przy b (fig. 95) i napędzać go będziemy za pomocą a, to powstanie korba wahadłowa, używana przy strugarkach, dłutownicach itp. Jeżeli zaś łańcuch ten ustawimy na a, a od b będziemy napędzali, to powstanie korba obrotowa. Jeżeli korbę równoległą ustawimy w położeniu, jakie wskazuje fig. 96, to tory biegunowe przejdą w dwie rów-

sf

'"'.W

V, 3

\.is~

Fig. 96.

ne elipsy, AB i DC, i w dwie równe hyperbole. Odległość ognisk elipsy a=e, odległość ognisk hyperboli b~d. Jeżeli w łańcuchu z 4 ogniw (fig. 92) korby a=d są o połowę mniejsze niż b=c, i na d umocowane, a od a napędzone, to przy jednym pełnym obrocie a c dopiero przy dwóch obrotach a zrobi jeden obrót; w ten sposób otrzymujemy tu przekładnię jak 1: 2. —N a p ę d z a n i e za pomocą kół zębatych. Koła zębate są to ciała obrotowe równomiernie na obwodzie zazębione. Co do ich kształtu podstawowego rozróżniamy: cylindryczne albo czołowe, stożkowe, hyperboloidyczne i hyperboliczne, a co do ukształtowania zębów mogą być one proste albo szrubowe. Koła cierne (frykcyjne) są to koła okrągłe, toczące się swemi obwodami bezpośrednio jedno na drugiem. Tu należą także koła klinowe, łożyska rolkowe, napędzanie za pomocą krążków, tj. kół pasowych i kół linowych, na które nawinięty jest pas albo lina. — Napędzanie kołowe, wywołane płynem, gdzie w mechanizm wstawiony jest płyn w miejsce stałego ogniwa. Jeżeli przy kole zębatem, zczepiającem się z drągiem zębatym, na miejsce drąga użyjemy płynu, to otrzymamy koło wodne, a gdy dwa koła połączymy ze sobą tak, że zęby ich zczepiają się, i umieścimy je szczelnie w obudowie, to otrzymamy kapslowy mechanizm kołowy (ob. Kapsel); tu należą także turbiny wodne, parowe, mechanizmy „paternoster“ z kubełkami lub płytami. Jeżeli w powyższych mechanizmach koło zastąpimy płynem, wtedy powstanie machina, w której jeden płyn pędzi drugi, np. smoczek (injektor), gdzie para

M. H.

pędzi wodę, także pompy zwane „Mamut“ do podnoszenia wody za pomocą ścieśnionego powietrza itd. — N a pędzanie po krzywych. Tu punkty jednego ciała przebiegają pewne oznaczone linie drugiego ciała; jedno z tych ciał jest stale osadzone, a drugie porusza się, np. krążek lub czop, poruszane po torze krzywym. Zastosowanie tego widzimy: przy tokarniach do toczenia krzywych kształtów, gdzie suwnik (suport) prowadzony jest po linii krzywej; dalej—przy młotach parowych, przesuwnik do rozdziału pary porusza się po krzywej na drążku; następnie przy prowadnikach pasów itp. Tu należą także tarcze krzywe, jak: tarcza spiralna Archimedesa, używana przy machinach wodosłupowych do poruszania suwaków; palce łukowe podnoszące, używane przy machinach do rozdrobniania i w machinach parowych do rozdziału pary; logorytmowa spiralna zastosowana przy nożycach do podnoszenia noża krającego. Posuwania po prostej można dokonać także za pomocą bryły krzywej obracającej się, jak: stożek, hyperboloid i walec; uskutecznia się to w ten sposób, że w płaszczu bocznym tej bryły krzywej wycięty jest spiralnie rowek, w który wchodzi czop umieszczony na drążku prostym, posuwającym się prostolinijnie, w miarę obrotu tej bryły; przesuwanie po prostej za pomocą szrub widzimy np. w strugarkach do poruszania stołu. Do tej kategoryi należy także świder amerykański spiralny.—Napędzanie zapadkowe. Stanowią je koła zapadkowe; są to koła z zębami na obwodzie, w które-to zęby wchodzi zapadka i zmusza je do poruszania się; koła te mogą być także pełne, tj. cierne; przykłady tego mamy w zamkach, zegarach, przy tartakach do poruszania wózka z drzewem, w klatkach wydobywalnych używanych w górnictwie (cliwytacze), w zamkach do strzelb, w łącznikach wałów, w hamulcach wstęgowych, a w końcu do tej kategoryi należą także klapy i zawory (wentyle) w pompach, służące do zatrzymywania cieczy.

d) Kształtowanie. Ruch kierowany, który machiny wykonywają, zastosowuje się do dwóch różnych celów, t. j. do zmiany miejsca i do zmiany kształtu. Jeżeli ciało jakieś przekształca się czysto - mechanicznie, a prócz tego jeszcze i ruchem kierowanym, to dokonywa się tego tak, że część jego składu materyalnego albo oddziela się, albo tylko przenosi. Uskutecznia się zaś to za pomocą pewnego ciała, zwanego narzędzie m, które działa na drugie ciało, zwane obrabianem. Narzędzie i ciało obrabiane tworzą kinematyczne stadło elementów, a więc obydwa mają jedno i to samo znaczenie. Co się zaś tyczy napędzania, którego można dokonywać ręcznie lub mechanicznie, to możliwe są trzy przypadki: 1) ciało obrabiane spoczywa, a narzędzie porusza się; 2) narzędzie spoczywa, a ciało obrabiane porusza się, i 3) narzędzie i ciało obrabiane równocześnie poruszają się. Jak zaś daleko należy

dokonać zdejmowania lub odkładania części ciała obrabianego, przekonać się o tem można za pomocą mierzenia odpowiedniemi miarami. Narzędzia służyć mogą do wykonywania najrozmaitszych czynności, i tak: Narzędzie stałe jest krające — jak nóż, dłuto, fre-za. Narzędzie stałe jest zginające, jeżeli zejdzie' się z cięgnem i odchyla je ze swego kierunku. Narzędzia te używane są w przemyśle włókienniczym do zwijania, czesania itp.; dalej jako wrzeciona, koła linowe itp. Narzędzie stałe jest mielące, używane do obrabiania ciał sypkich, zastosowane w młynarstwie; należą tu także : młynki kulowe, rozmiażdżar-ki (kollergangi) i t. p. Narzędzie może być cięgnem; liczne przykłady tego przedstawia tkanie, przędzenie, szycie, plecenie, — tu nitka względem nitki stanowi i narzędzie i przedmiot obrabiany. Narzędzie może być tłoczem; przykłady tego mamy przy obrabianiu ciał sztywnych piaskiem za pomocą ciśnienia powietrza; w fabrykach cukru wirówki pod wpływem prądu powietrza oddzielają syrop od mączki cukrowej i t. p.

■ Z powyższego krótkiego zestawienia widzimy, jak ważne stanowisko w umiejętności zwanej m echaniką zajmuje kinematyka, gdyż pokazuje ona nam nietylko to, w jaki sposób zbudować pewną machinę, aby służyła do wykonania pewnych czynności naprzód przez nas określonych, ale nadto daje nam obraz, w jaki sposób machiny te kształtują się z danych elementów; jest to — rzec-by można — „filozofia machin“. — W końcu należy wspomnieć, że nietylko w ruchach machiny dopatrzeć się dają prawa K-i, lecz także w ruchach ciał zwierząt. Rozpatrując te ruchy, widzimy, że zależą one od kształtów, i od zdolności oporu części składowych. W przegubach u zwierząt występują stadła elementów, a w członkach — kinematyczne łańcuchy poruszane siłami, a więc mechanizmy. Zwierzę jest to zupełna chodząca machina naturalna i odpowiada, równie jak machina sztuczna, co do swej budowy pełnym prawom K-i. —Bib 1.: Reuleaux „Lehrbuch der Kinematik“ (Brunświk 1900); Burmester „Lehrbuch der Kinematik“ (1888); Koenigs „Leçons de cinématique théorique“ (Paryż 1897).

Kinemograf, ob. Kinem o metr.

Kinemometr (cynemometr), przyrząd do wskazywania szybkości ruchu machiny lub wozu. Ruch machiny przenosi się za pomocą pasa bez końca na oś przyrządu, a stąd przez układ drążków na skazówkę, która wskazuje na tarczy liczbę obrotów dokonanych przez oś w ciągu danego czasu. Jeżeli K. połączony jest z przyrządem notującym, wtedy nosi nazwę kinemograf u; pióro wprawiane w ruch przez oś przyrządu wypisuje na obracającym się walcu diagram szybkości, t. j. linię krzywą, która zaznacza nietylko szybkość ruchu, ale wszelkie jej przyśpieszenia i opóźnienia. Urządzenie zresz-

S. K.

K.

S. K.

S. K.

M. H.

tą w zasadzie jest takież samo, jak w inny cii przyrządach samopiszących braci Richard (ob. Samo piszące przyrządy).

Kinetograf, przyrząd fotograficzny, służący do zdejmowania obrazów do kinetoskopu (ob.). W kinematografie (ob.) jest przyrząd fotograficzny bezpośrednio połączony z przyrządem projekcyjnym, rzucającym obrazy na ekran.

Kinetoskop (cyn etoskop), przyrząd optyczny, zbudowany przez Edisona r. 1895, jest właściwie ulepszonym tylko stroboskopem (ob.), podobnie jak zoo trop Anschiitza i inne tego rodzaju przyrządy, polegające na własności oka zatrzymywania przez czas pewien wywartych na siatkówkę wrażeń. Obrazy przesuwające się przed okiem obserwatora otrzymuje się fotograficznie, podobnie jak w kinema-t o g r a f i e (ob.) i również są one rozmieszczone na długiej wstędze celuloidowej; Edison otrzymywał 1 400 zdjęć w ciągu 30-u sekund i obrazy te z podobnąż szybkością przesuwają się przed okiem. Wstęga celuloidowa rozpostarta jest w skrzynce, która w jednem miejscu posiada otwór, zaopatrzony w system soczewek, stanowiący okular powiększający; przez obrót korby wstęgę wprawia się w ruch, a obrazy kolejno przechodzą pod otworem, naprzeciwko zaś niego, po drugiej stronie wstęgi, znajduje się lampka elektryczna, która obraz widziany oświetla. Dla oszczędności miejsca wstęga w skrzynce złożona jest zygzakowato, przechodząc przez szereg walców, rozłożonych naprzemian u góry i u spodu skrzynki. Oczywiście, K. dostępny jest tylko dla widza pojedyńczego, spoglądającego przez okular; znaczne udoskonalenie przedstawia kinematograf, którego obrazy dostępne są dla ogółu widzów. K. jest obecnie bardzo rozpowszechniony i najczęściej łączony bywa z urządzeniem automatycznein, które ruch korby dopuszcza za wrzuceniem oznaczonej monety.

Kinetyczna energia, ob. Kinetyka. Kinetyczna teorya gazów, ob. Kinetyka.

Kinetyka (cynetyka), dział mechaniki, obejmujący naukę o ruchu. Zwykle obejmuje się tą nazwą rozważanie ruchu z uwzględnieniem powodujących go sił, i w tym zakresie jest w ogólności K. równoznaczna z dynamiką,-• gdy ruch, rozpatrywany jedynie ze stanowiska geometrycznego, bez względu na wywołujące go siły, stanowi przedmiot kinematyki. Częściej używa się wyrazu tego w formie przymiotnikowej: kinetyczny, cynetyczny, tj. polegający na ruchu, wypływający z ruchu.—Teorya cyne-tyczna gazów jest to teorya tłómacząca własności fizyczne gazów liypotezą ruchu ich cząsteczek (ob. Gazy, Ciepło). Usiłowania podobnego wyjaśnienia własności ciał ciekłych i stałych, czyli wyprowadzenia teoryi kinetycznej m a t e r y i częściowe tylko osiągnęły powodzenie (ob. Ciepło, Stan skupienia, Ma-ter y a). — Energia cynę tyczna jest to energia ruchu, energia polegająca na ruchu ciał lub ich cząsteczek (ob. Energia).

Kinetyt jest to materyał wybuchowy z bawełny kolodyonowej, rozpuszczonej w nitrobenzo-lu, zaprawionym chloranem i azotanem potasowym. K. jako materyał wybuchowy używa się w postaci patronów. Wybuch sprowadza się przez silnie naładowaną kapslę strzelniczą.

King William, literat angielski (* r. 1663 — f 25 grud. r. 1712). Adwokat w Londynie, został w r. 1701 sędzią przy trybunale admi-ralicyi w Irlandyi. Jako przyjaciel Swifta i Gaya, a krewny Clarendona i Rochestera, był znany szeroko w świecie. Miał głośną polemikę z Bentleyem. Będąc jednym z pierwszych współpracowników pisma zachowawczego „The Examiner“ (r. 1710), K. pisał wiele, często z humorem i odcieniem sarkazmu. Przytoczymy prace jego: „A Journey to London in the year 1698“ (r. 1698), „Dialogues of the Dead“ (r. 1695), „Mully of Mountown“ (r. 1704), „Miscellanies“ (r. 1705), „Art of Cookery“ (r. 1708), „The Art of Love“ (r. 1709); humorystyczne: „Useful Transactions in Philosophy and other sort of Learning“ (r. 1709), „Historical Account of the heathen Gods and Heroes“ (r. 1710), „Rufinus or the favourite“ (r. 1711), gwałtowny pamflet na Marlborougha i in.). Istnieje doskonałe wydanie (J. Nicholsa) prac K-a: „Original Works of W. King“ (Londyn 1776, 3 t.).    "    «r.

King Wilhelm — (* w Antrim roku 1650 — f 1709 r.). Był jednym z naj czynni ej szych agitatorów i obrońców kościoła angikańskiego za • Jakóba II, ostatniego na tronie Anglii Stuarta, musiał też wycierpieć wiele prześladowań. Gdy W i 1 h e 1 m Orański zasiadł na tronie, został King biskupem w Londonderry, później arcybiskupem Dublinu. Pisał wiele rzeczy politycznych i religijnych. Główny jednak tytuł do sławy stanowi jego dzieło O początku złego (de Origine mali; Dublin 1702). Krytykę tego dzieła napisał Bayle, zaś Leibniz, przeciw któremu K. swoją pracę skierował, poświęcił mu w odpowiedzi obszerne uwagi, wyrażając się z całem uznaniem o talencie swojego przeciwnika. Główna myśl dzieła K-a jest następująca: Wychodzi on z pojęcia wolności, a zwalczając pogląd Leibniza, dochodzi do przekonania, że prawdziwa wolność woli—to możność działania bez żadnego celu i pobudki. Wolna wola nie jest od niczego zgoła zależną, ma ona swój przedmiot w samej sobie, sama sobie wystarcza, a reeczom nadaje ich dla nas wartość, i z tego względu jest źródłem wszelkiego czynu, moralności, szczęścia. Taką wolę posiada przede wszy stkiem Bóg* Nie ma nic coby było w sobie złe albo dobre i coby mogło zgóry, a priori określać kierunek woli Bożej. Dopiero wybór przez Boga dokonany czyni ten lub ów kierunek złym lub dobrym. Podobną wolność posiada także człowiek. Doktryna K-a

M. S.

na

ca

ny

r.

dyach, w

3) Syn poprzedzającego, Georg e-S a i n t-V i n-c e n t-I) u c k w o r t h K., walczył na morzu Czar-podczas wojny krymskiej (r. 1854 — 55) i dowodził brygadą morską przy oblężeniu Sewastopola. Od r. 1863 wództwo w Chinach, a w r. 1875 został admi-Zmarł d. 18 sierp. 1891 r.

King Rufu s, mąż stanu amerykański (* 1755 w Scarborough [Maine] — f 29 kwiet. 1827 na Jamajce [Long Island]). Na kongresie 1784 zaproponował zupełne i bezpośrednie zniesienie niewolnictwa. W r. 1786 został senatorem w New-Yorku i jednym z przywódców stronictwa federalistycznego. Od roku 1790_ 1804 był ministrem pełnomocnym w Wielkiej Brytanii. Korespondencya dyplomatyczna K-a dowodzi nadzwyczajnej jego bystrości. Wezwany jednocześnie z upadkiem swego stronnictwa do ojczyzny, wstąpił w r. 1813 do Senatu i doprowadził do skutku sprzedaż dóbr państwowych, co bardzo się przyczyniło do ekonomicznego rozwoju Stanów Zjednoczonych. Zaciekle zwalczał kompromis ze stanem Missuri; był jeszcze przez kilka miesięcy potem ministrem w Anglii (za J. Q. Adams a).

Hr.

Hr.

Hr.

N. T.

f 14-go października

nie jest nową: wynalazł ją był w Wiekach Średnich Dur.s Scott, w XVII zaś w. wznowił Kartezyusz. (Por. uwagi Leibniza o książce Kinga w dodatkach do Teodicei).

King Peter, pierwszy baron O c k h a m (* 1669 — f 1734). Syn handlarza wiktuałów w Exeter, wychowany w miejscowej szkółce, odznaczał się z dzieciństwa zamiłowaniem do pracy naukowej. Młodzieniaszkiem będąc, ogłosił dzieło teologiczne i za poradą wielkiego filozofa Johna Locke’a, którego był krewniakiem, ojciec zgodził się wysłać go trzy lata do uniwersytetu w Leydzie. K. poświę-się prawnictwu, zostaje adwokatem i członkiem parlamentu po stronie Wigów. Zostaje uszlaclicony, otrzymuje posadę główuego archiwisty Londynu. Polemiki religijne sprowadziły nań prześladowanie przez Torysów. W 1732 podniesiony do godności lorda i kanclerza pieczęci. Szeroka reputacya prawnicza, jakiej używał, nie zdaje się zasłużoną. Odsunąwszy się od władzy wskutek choroby i starości, umarł otoczo-wielkiemi honorami.    *v T*

King, rodzina marynarzy angielskich. 1) Richard K. (* 1730—j- 1806), admirał, który odznaczył się w kampaniach od 1762 do 1782 i był gubernatorem Newfoundlandu (r. 1793 — 94). —2) Syn jego, sir Richard K. (* r. 1774— f 5 sierp. r. 1834), wstąpiwszy bardzo młodo do marynarki, dokonał wielu czynów bohaterskich na kanale la Manche (r. 1797 -1802); mianowicie zdobył okręt „Ville de Logent“ (7 stycz. 1797 r.), okręt „Dédaigneuse“ (26 stycz. 1801    r.) i uczestniczył w bitwie pod

Trafalgar (r. 1805), gdzie zmusił do poddania się okręty „El Argonauta“ i „Berwick“. Od r. 1 y i P,—20 był głównym komendantem w In-1821 został wice-admirałem. -

nem

67 miał główne do-

rałem.

w r.

King Karol William, archeolog angielski (* 5 wrześ. 1818 r. w Newport — f 25 marca 1888 r. w Londynie). Zebrał ważną kol-lekcyę drogich kamieni i kamei starożytnych, którą sprzedał w r. 1878 i która stanowi dziś własność Metropolitan Museum of Art w New-Yorku. K. jest autorem prac specyalnych, zpomiędzy których najgłówniejsze: „Antique Gems“ (Londyn 1860); „The Natural Histo-ry of precious stones and gems“ (1865); „Antique Gems and Rings“ (r. 1872).

Kinga (św.), oh. Kun eg un da św.

Kingani albo R u w u, rzeka we wsch.-afryk. kolonii niemieckiej, utworzona z połączenia dwóch rzek: Geringere (N’ger-, Grengere), wypływającej z gór Uluguru, i Mgeta, biorącej początek w górach Rufutu. K. biegnie w kierunku płn.-wsch. pomiędzy szlamistemi brzegami, nadającemi wodzie barwę czerwono-brunatną, i pod Msungu-Msungu, na płn. - zach. od Bagamojo, wpada do kanału Zanzibarskiego. K. jest żeglowną do miasta Dunda przez cały rok. Karawany przebywają rzekę K. pomiędzy Bagamojo a Bi-kiro.

Kingi, księgi święte, przypisywano Konfu-cyuszowi, ob. Konfucyusz i Chiny.

Kinglake Aleksander Wilhelm (* 1809 — f 1891), historyk wojny krymskiej, syn bankiera i prawnika, wychowany w Eton i w Cambridge, i tam kolega Thackery’a i Tennysona. Zasłynął naprzód ogłoszeniem „Podróży po Wschodzie“ pełnej dowcipu i odznaczającej się wytwornym stylem. Zamiłowany w historyi wojny i chcąc ją studyować na polach bitew, udaje się naprzód do Algieryi, a następnie do Krymu. Dzięki pro-tekcyi lorda Raglana ma sposobność przyjrzeć się zbliska celniejszym jej epizodom, między in-nemi bitwie nad Almą. Poruczono mu napisać urzędową historyę tej kampanii; poświęcił jej resztę życia. Pierwsze dwa tomy „Invasion of Crimea“ wyszły w r. 1863; ostatni, 8-iny z rzędu, w r. 1887. K. jest zbyt drobiazgowym, a nienawiść, jaką czuł do Napoleona III, czyni go nieraz niesprawiedliwym. Był członkiem parlamentu. Umarł na raka w języku.

Kingo Tomasz, religijny poeta duński (* 15 grudnia 1634 r. w Stangerup na Zelandyi, jako syn rzemieślnika 1703). Poświęcił się stanowi duchownemu i został proboszczem w swojem mieście rodzinnem. Czując w sobie zdolności literackie, ogłosił drukiem w 1674 r. pierwszą część swoich religijnych pieśni („Aandelige Sjungekor“, nowe wydanie r. 1856); w r. 1681 wydał część drugą utworów wierszowanych. W r. 1677 został biskupem Fionii, w parę lat później otrzymał szlachectwo. W przeciwstawieniu do pietystycz-nie uczuciowych pieśni Brorsona utwory K-a odznaczają się szorstkością i siłą tonu; cechuje je przytem ścisła ortodoksya luterańska. Mają one w sobie ogień i natchnienie, lecz te nie wykluczają pokory i zrzeczenia się świata.

Br-i.

Ur.

lir.

tragedy“; Londyn 1848).

K. wiele zrobił dla rozwoju języka duńskiego. Pieśni religijne, odrazu przyjęte z wielkiem uznaniem, i dziś jeszcze używane są w Danii przy obrządkach kościelnych. Utwory jego świeckie, powstałe pod wpływem napuszoności t. z w. drugiej szkoły szląskiej, maj ą małe znaczenie. „Psalmer og aandelige Sange“ wydał Fenger w Kopenhadze w r. 1827. —O nim: Petersen „Thomas Kingo og lians Samtid“ (Kopenhaga 1888).

KingS, wyspa obok Tasmanii, wyniesiona wysoko ponad morze, lesista i obficie zraszana; zajmuje 1 123 klin. □; zamieszkana przez rybaków. Z wyjątkiem części wshodniej otoczona jest zewsząd liiebezpiecznemi ryfami, o które rozbiło się już wiele okrętów; dlatego też w dwu najniebezpieczniejszych punktach wzniesiono latarnie morskie.

KingS - Bench, ob. Angielskie sądownictwo (T. III Encyklop. str. 222) i Ława królewsk a.

King’s Gounty ( „ hrabstwo królewskie “ ), hrabstwo w Irlandyi, w prowincyi Leinster; zajmuje 1999 kim. □; w r. 1851 było tu 112 076 mieszk., w r. 1891 zaś już tylko 65 563 (89°/0 katolików). Część płn. hrabstwa przedstawia płaskowzgórze, dochodzące na wsch. do 85 m. wys., na zach. zaś zniżające się ku rz. Shannon aż do 34 metrów u. p. m. Zpomiędzy oddzielnych pagórków, wznoszących się na tej płaszczyźnie, najwyższy jest Croghan (232 nu. Grunt przeważnie torfiasty; żyzna gleba znajduje się prawie wyłącznie na wybrzeżach rzek. Część płd.-zach. hrabstwa przedstawia łąki pogórko-wate. Najgłówniejszą rzeką jest Shannon, tworząca granicę zachodnią hrabstwa. W kierunku zachód. - wschód, przerzyna Itr. K. kanał Wielki. Na pole uprawne przypadało w r. 1890 — 23.8%> na łąki—46.5°/₀, na lasy—1.9°/₀, na bagna — 22.7 °/₀. Miasto główne—Tul la mor e.

Kingsley Karol, powieściopisarz angielski (* 12 czerwca r. 1819 w Holne, w Devonshire — f 23 stycznia 1875 w Eversley, w Hampshire). Odbył gruntowne i wielostronne nauki w uniwersytecie w Cambridge. Po ukończeniu nauk wstąpił do stanu duchownego i w młodym stosunkowo wieku został rektorem (proboszczem) w Eversley. Wziął czynny udział w ruchu umysłowym, jaki w latach czterdziestych rozwijał się w Anglii, i zmierzał do reform, tak w społecznej jak i w religijnej dziedzinie; w pierwszej do ulżenia ciężkiej doli klas niższych i upośledzonych, w drugiej — do ożywienia protestantyzmu angielskiego, kostniejącego w bezdusznej rutynie i pełnego obłudy. K. występował z dążeniami reformatorskiemi w obu kierunkach; jako duchowny mówca i kaznodzieja, oraz jako popularny i wpływowy niezmiernie powieściopisarz. W pierwszych jego pracach znać wpływ Carly-le’a; w następnych zajął już zupełnie samoistne stanowisko i oddziałał silnie na wielu młodych pisarzów angielskich swego czasu, tworzących

Wielka Encykl. Fowsz. Ilustr. Zesz. 280. T. XXXV.

odrębną szkołę literacką, zwaną szkołą K-a. Znaczenie, jakie zdobył sobie w literaturze, spowodowało zamianowanie go w r. 1859 profesorem w Cambridge; następnie otrzymał wysoką godność kościelną kanonika w Chester. Do końca życia rozwijał ożywioną niezmiernie działalność pisarską i propagatorską. Umarł powszechną czcią całego narodu otoczony.—K. był pisarzem wybitnie tendencyjnym, ale, obdarzony niepospolitym talentem twórczym, łączył w swych powieściach tendencyę z pierwszorzędnemi zaletami artystycznemi, wskutek czego zdobył sobie nietylko wielki wpływ na współczesnych, lecz i trwałe w literaturze ojczystej stanowisko. Pierwsze jego powieści, które odrazu zwróciły na niego powszechną w kraju uwagę: „Alton Locke, tailor and poet“ (Londyn 1849) i „Yeast, a problem“ wzięte były z życia współczesnego i przeniknięte dążnością społeczną. W powieści historycznej p. t. „Hypatia, or new foes with an old face“ (Londyn 1853) na tle dziejów chrześ-ciaństwa z V wieku po Chr. K. rozwija swą antykatolicką, protestanckim duchem przenikniętą, dążność religijną. Podobna tendencya ożywia najsłynniejszą, również historyczną, powieść K-a p. t. „Westward ho!“ (Londyn 1855), której akcya rozwija się za czasów królowej Elżbiety na tle osadnictwa angielskiego w Ameryce i walki toczącej się współcześnie pomiędzy katolicyzmem i protestantyzmem, a zakończonej zniszczeniem Armady niezwyciężonej Filipa II. Ostatnia powieść historyczna K-a „Hereward the wa-ke, the last of the English“ (Londyn 1866) wysnuta jest z epoki walki Anglosasów z Nor-mannami. Następnie wystąpił znów K. z powieścią współczesną, na tle tylko-co ukończonej wtedy wojny krymskiej rozwiniętą, p. t. „Two years ago“ (Londyn 1857) i podobnie jak wszystkie poprzednie wybitnie tendencyjną. Prócz powieści pisał K. poematy, między któremi wyróżnia się „Andromeda and other poems“ (Londyn 1857) i dramaty, a wśród nich najważniejsza, z wybitną tendencyą antykatolicką, z życia św. Elżbiety wysnuta — Tragedya świętej („The sainfs

W. G.

Kingsley Henryk, powieściopisarz i dziennikarz angielski (* r. 1830 w Barnack — f 1876 w Londynie). Młodszy brat lekarza J erz ego Henryka (f 1892), jeden z najgorliwszych przedstawicieli dążeń i szkoły K-a Karola. Ukończył uniwersytet w Oxfordzie. Następnie przebywał w ciągu wielu lat w Australii. Od r. 1859 zajmował się dziennikarstwem i wydawał w Edynburgu gazetę „Daily Review“. Zpo-śród powieści jego najgodniejsze uwagi są: „Re-collections of Geoffrey Hamlyn“ (Londyn 1863); „Ravenshoe“ (tamże 1861); „Austin Elliot“ (tamże 1863); „Leighton Court“ (tamże 1866), oraz „Old Margaret“ (tamże 1871). Ostatnia ta powieść jest historyczna, z życia flamandzkiego XIV wieku. Był obecny bitwie pod Sedanem (d. 1 września r. 1870) i opisał ją w powieści „Va-

64

w. o.

Wszystkie jego utwory tendencyą, wnętrzny Jamaiki; komunikacya morska z Southampton, Liverpoolu, Colon i Nowego Orleanu.— 5) K., główne miasto wyspy St. Vincent (oh. Ki n g s to w n).

Ulster, w stanie New-York, w płn. Ameryce, na prawym brzegu rzeki Hudson; krzyżownica dróg żelaznych. W r. 1900 było ok. 24 000 mieszk. W K. znajdują się: piękny gmach miejski, gmach sądu; istnieje kilka szkół wyższych i 122 zakłady rzemieślnicze. Fabryka cementu. Przedmioty wywozu: płyty kamienne, cegła, lód, wapno, drzewo budulcowe, zboże. K. założyli w r. 1663 Hollendrzy.

Kingston Elżbieta, Chudleigh, księżna (* w r. 1720 — f 28 sierpnia 1788 r.). Po śmierci ojca, pułkownika Tomasza Chudleigh, została w r. 1743 damą dworską przy księżnie Walii, matce Jerzego III. Zyskała tam sobie powszechne uznanie pięknością swoją i dowcipem; miała wielu starających się o rękę, wybrała z nich lorda Hamiltona i obiecała go zaślubić po powrocie jego z podróży na ląd

lentin“.

a poczęści i sposobem charakterystyki, przypominają żywo utwory Karola K-a.

6) K., główne miasto hrab.

King’s Lynn, miasto w Anglii, w hrabstwie Norfolk; posiada port zajmujący 2.6 hektara; prowadzi ożywiony handel. Fabryki machin.

Hr.

Około 21 000 mieszk. (1903). W Wiekach Średnich K. miało poważne stosunki handlowe z Flandryą i miastami hanzeatyckiemi. K. posiada kościół św. Małgorzaty z XII w. (częściowo przebudowany), koś. św. Mikołaja w stylu gotyckim z XIV w., szkołę łacińską, giełdę.

Hr.

W K. przebywa vice-konsul niemiecki. W odległości 10 kim. od K., w kierunku płn., znajduje się siedziba księcia Walii, Sandringham, z wielkim parkiem.

King’s Sound, zatoka u płn. - zach. brzegu Australii, między 17° szer. płn. i 123° długości wschód. Gr.; tutaj wpada rzeka Fitzroy. Hr*

jemny związek z kapitanem Hervey. późniejszym hrabią Bristol. Małżeństwo to było nieszczęśliwe. Mniej-więcej około r. 1759 zawiązała stosunek miłosny z księciem Kingston. W r. 1765 podróżowali oboje po Niemczech i byli przyjmowani na dworach berlińskim i drezdeńskim. K. starała się ciągle o rozwód z hrabią Bristol; dopiero w r. 1769 go uzyskała, lecz z pominięciem pewnych formalności. Wtedy, po otrzymaniu rozwodu d. 8 marca 1769 r., wyszła za księcia Kingston. Ten uczynił ją w testamencie swoją spadkobierczynią. Książę Kingston zmarł w r. 1773; pozostała po nim wdowa rozpoczęła, dzięki odziedziczonemu majątkowi, życie pełne rozkoszy i o-ryginalnej rozrzutności. Jeden z siostrzeńców księcia Kingston, pokrzywdzony przez jego testament, oskarżył pozostałą księżnę o bigamię. Ta podówczas znajdowała się w Rzymie, gdzie papież i kardynałowie traktowali ją jako królową. Na wiadomość o procesie pośpieszyła K. do Anglii. Najwyższy sąd w kwietniu 1776 r. uznał ją winną dwużeństwa; tylko na mocy przywileju parom służącego uwolniono ją od piętnowania rozpalonem żelazem na prawem ramieniu. Nosiła od tego czasu nazwisko hrabiny Bristol, lecz testament księcia Kingston ważny i pozostawiono jej majątek mężowski. Od czasu procesu przebywała już stale na kontynencie. Kupiła zamek St. Assise przy Fontaineblau i żyła tam z książęcym przepychem. W r. 1789 pojawiły się w Londynie po angielsku jej pamiętniki; niezupełnie są one autentyczne. — O niej: Faverolles „La duchesse de K.“ (Paryż 1813).

Kingston Lacy, siedziba rodziny Bankes w hrab. Dorsetshire, w Anglii, 3 kim. od Wim-borne; słynna galerya obrazów (Giorgione, Velâzquez, Tycyan, Rubens i in.;; w parku wzno-

Kingston, nazwa wielu miast w Anglii i A-meryce, zpomiędzy których ważniejsze: 1) K. upon Hüll (ob. Hull). —2) K. on Thames, mia- i stały. Tymczasem w r. 1744 zawarła pota-sto w Anglii, w hrab. Surrey, 16 kim. na płd.-wsch. od Charing Cross (Londyn), na prawym brzegu Tamizy, przez którą prowadzi most o 20 łukacli. Przytułek dla wdów po żołnierzach, szpital, fabryki narzędzi rolniczych, wyrobów garncarskich, materaców. Około 30 000 mieszk. W K. koronowali się ongi królowie anglosascy; zasiadali oni podobno podczas tego obrzędu na kamieniu, który dotąd znajduje się przed gmachem ratusza. —3) K., miasto w Kanadzie, w prow. Ontario, w hrab. Frontenac, pod 44°12' szer. płn., nad jeziorem Ontario.

Dobra przystań z silnem obwarowaniem (fort Henry). K. jest siedzibą biskupów anglikańskiego i katolickiego. W K. znajdują się: Queen’s University (założony 1847), katolickie Regiopo-lis College, towarzystwo politechniczne, przy niem biblioteka; akademia wojenna; wielkie więzienie (systemu Auburna), kilka szpitali; mieszkańców liczyło około 20 000 (1904). Budowa okrętów, machin; fabryki fortepianów, garbarnie, browary. Ożywiony handel drzewem i zbożem. Wpobliżu Navy Bay, główny port wojenny nad jeziorem Ontario, posiadający arsenał i warsztaty okrętowe. K. zostało założone r. 1784 (na miejsce portu Frontenac, który od r. 1672—

za

Br-i.

1762 był w posiadaniu Francuzów). Od r. 1841 — 4 K. było głównem miastem Wyższej Kana- uznano dy. — 4) K., główne miasto na wyspie Jamajce, pod 17° 56' szer. płn. i 76° 51' dług. zach. Gr., nad zatoką Hunt Bay, silnie obwarowaną ba-teryami Portu Royal. Z budynków wielki kościół anglikański, King’s House (gmach rządu), sąd, szpital, dom obłąkanych, dom poprawczy, teatry.

Mieszkańców przeszło 50 000 (1903 r.). Ludność stanowią, z wyjątkiem urzędników, kupców i żołnierzy, mulaci i murzyni. Kolej prowadzi do dawniejszej stolicy Spanishtown.

W K. zaśrodkowuje się prawie cały handel ze-

lir.

Hr.

si się obelisk, pochodzący z wyspy Philae na Nilu (dawna nazwa Pi-i-lak).

Kingston upon Hüll, ob. Hüll.

Kingstown: 1) Miasto w Irlandyi, w hrab. Dublińskiem, 9 kim. od stolicy; kąpiele morskie. K. posiada wiele pięknych budynków oraz klasztor żeński. Liczba mieszk. w r. 1891 wynosiła 17 352 osób. Port, zajmujący 101 hektarów obszaru. Pierwotnie miasto to zwało się Dun-leary; nazwę obecną (K.) otrzymało w r. 1821 na cześć Jerzego IV, który tutaj wtenczas wylądował.—2) K. (także Kingston), główne miasto na indyjsko-brytyjskiej wysepce St. Vincent (Małe Antylle), w malowniczem położeniu, u stóp góry Mount-St.-Andrew, ma wielką zatokę w formie półksiężyca. Posiada sąd, szpital, więzienie. Wywóz drzewa, cukru, rumu i kakao. Mieszk. w r. 1891 było 4 547. Hr-King - Williamstown, okrąg we wschód, części angielsko - afryk. Kolonii Przylądkowej, 3 437 kim. □ obszaru, w r. 1891 — 86 536 mieszk. (8 861 Białych, 76 804 Kafrów, 871 Hotentotów). K. zraszają rzeki: Buffalo, Keiskama i Wielka rzeka Rybia; ziemia urodzajna. Tutaj, jak i w o-kręgach sąsiednich, osiedli niedoszli legioniści niemieccy i angielscy, którzy przeznaczeni byli do wzięcia udziału w wojnie Krymskiej, i dali początek kwitnącym miastom, jak Francfort, Braunschweig, Berlin i in. Mieli oni tworzyć straż przeciw Kafrom. Miasto stołeczne nosi tęsamą nazwę, co i okrąg; łączy się ze swym portem Fast-London koleją. Piękny kościół katolicki, wielki ratusz, szpital; w r. 1891 było tutaj 7 226 mieszk. (4 870 Białych). Przedmioty wywozu: wełna, skóry, włosie angor.

Kinkel* J a n Gottfried, poeta i historyk sztuki (* 11 sierpnia 1815 w Oberkassel pod Bonn—f 12 lub 13 listopada 1882 w Zürichu). Zrazu w Bonn, potem w Berlinie studyował teologię. W r. 1835 habilitował się i zaczął wykładać w Bonn exegezę i teologię historyczną. Nagle przerzucił się do poznawania dzieł sztuki plastycznej; w r. 1837 pojechał do Włoch, zabawił dłużej w Rzymie. W r. 1838 wrócił do wykładów teologicznych, a gdy w r. 1840 otrzymał kazalnicę w Kolonii, ściągał do niej równie licznych jak w uniwersytecie słuchaczów. W r. 1843 zaczął obok historyi Kościoła wykładać i liistoryę sztuki chrześciańskiej. W tym roku wydał pierwszy Zbiór swych poezyj (Sztutgard 1843, wyd. 7-e t-że 1872), w sześć lat później zabłysnął opowiadaniem poetycznem „Otto der Schütz“ (Sztutgard 1849, wyd. 3-e t-że 1894), które po trzydziestu niespełna latach doczekało się już 50-u wydań. To opracowanie legendy nadreńskiej dało K-wi główny tytuł do sławy w Niemczech. W r. 1846 został profes. historyi sztuki, literatury i kultury w Bonn; wkrótce otrzymał wezwanie do Berlina, które jednak cofnięto, gdy się ukazał jego „Männerlied“, w którym dopatrzono ducha zdrożności rewolucyjnych. Tworząc jako poeta, jednocześnie pracował nad historyą sztuki chrześciańskiej. W r. 1848 chwycił się sprawy republikanów do zjednoczenia i demokratycznego urządzenia Niemiec zmierzających. W roku następnym za swe artykuły dziennikarskie dostał się w Kolonii na dwa miesiące do więzienia. Wybrany z Bonn do drugiej Izby pruskiej, zasiadł na krańcu lewicy. Po odrzuceniu korony niemieckiej przez Fryderyka Wilhelma IV (oh. Niemcy) podsycał ruch nadreński, szturmował razem z innymi do zbrojowni w Siegburgu (10 maja 1849), a po klęsce schroniwszy się przed sprawiedliwością rządową do Palatynatu, stamtąd przystał do powstania badeńskiego. W końcu czerwca 1849 r. ranny, wpadł w niewolę pruską; skazany w Rasztacie na dożywotnie więzienie w twierdzy, otrzymał osobliwsze złagodzenie tej kary na dożywotnie więzienie w normalnym zakładzie więziennym (Zuchthaus) wNau-gardt; tu używano go do ciężkich robót jak pospolitego zbrodniarza. Za ów napad na Sieg-burg ponownie w kwietniu 1850 r. stawiono go przed sąd w Kolonii, ale już z udziałem przysięgłych, i ci, wzruszeni jego porywającą wymową, puścili go wolno; ale nie puścił rząd: z mocy owego pierwszego wyroku wtrącono K-a do Szpandawy. Już atoli w listopadzie słynny później w Ameryce Karol Schurz (ob), dopomógł mu do ucieczki, po której obaj znaleźli się w Anglii. Stamtąd K., jako emissaryusz komitetów emigracyjnych w Anglii i Szwajca-ryi, w zimie 1851 — 2 r. objechał Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Po powrocie do Londynu został nauczycielem prywatnym, a od r. 1853 wykładał w Akademii dla kobiet na Bedford-Square (Westbourne College) i w innych szkołach. W r. 1859 założył w Londynie tygodnik niemiecki „Hermann“, lecz wydawał go tylko przez pół roku i potem zamknął. Tak w samej stolicy jak na prowincyi miewał odczyty o literaturze niemieckiej i przeszłości sztuki. W kwietniu 1866 politechnika ziirychska powołała go na profesora archeologii i historyi sztuki. Na tern stanowisku K. zostawał do śmierci. Oprócz powyższych jako poeta wydał w r. 1857 tragedyę „Nimrod“ (Hannower), a w r. 1868 w Sztutgar-dzie drugą wiązkę poezyj lirycznych i liryczno-opisowych, przejętych dążnościami i przekonaniami politycznemi; „Grobschmied v. Antwerpen“ z tego zbioru uchodzi za doskonałość (os. wyd. 4-e Sztutgard 1887). Umierając, pozostawił idyllę grecką „Tanagra“ (Brunświk 1883). Oprócz utworów poetycznych w wyżej wspomnianych wydaniach z ważniejszych ukazał się jeszcze poemacik wiejski „Margret, eine Dorfgeschichte“. Z prac należących do zakresu wiedzy wymienić wypada: „Gesch. d. bildenden Künste“ (tylko t. I „Gesch. d. K. bei d. christl. Völkern“ Bonn 1845); „D. Brüsseler Rathausbilder d. Rogier v. d. Weyden“ (Zürich 1867); „Peter Paul Rubens“ (Bazylea 1874); „Mosaik zur Kunstgeschichte“ (zbiór rozpraw i wiado-

O K - u: Gottfried K.“

terricht“ (t-że 1852).

Kinker Jan, poeta i filozof hollenderski (* r. 1764 w Nieuwen-Amstel koło Amsterdamu). Jest to jeden z znaj znakomitszych pisarzów hollenderskicli. Jako filozof odznaczył się doskonaleni przedstawieniem filozofii Kanta w dziele, które wyszło także w tłómaczeniu francuskiem p. t. „Essais d’une exposition succincte de la Critique de la raison pure de Kant“; przekład hollenderski przez I. Le Fr. [Lefèvre] (Amst. 1801). Dzieło to było pierwszem, które zapoznało Francuzów z filozofią Kanta. D e s t u-t t de Trący podnosi bardzo wysoko wartość powyższego dzieła K-a. W uwagach ogłoszonych w „Mémoires de l’Institut national des Sciences morales et politiques“ tom IV K. ogłosił także listy o prawie natury („Briveen over het naturrecht“); stosuje on do prawa natury zasady Kanta.

K. B.

Br-i.

Hr.

2) Hrabstwo w Szkocyi; 201.6

mości o sztuce i jej dziejach; Berlin 1876). Odrębnie od tej grupy stoi ,,I)ie Ahr, Landschaft, Geschichte u. Volksleben“ (Bonn 1846). Kazania swoje wydał K. w Kolonii w r. 1842. W czasach profesury w politechnice ziirychskiej miewał mowy na obchodach uroczystych; tu należą: „Friedrich Rückert“ (Zürich 1867) i „Ferdinand Freiligrath“ (Zürich 1867). Z rzeczy publicystycznych: „D. christl. Unterthanen d. Türkei“ (Bazylea 1876); „Für d. Feuerbestattung“ (Berlin 1877).

(Hamburg 1850, 2 i); Henne am Rhyn „G. K., ein Lebensbild“ (Zürich 1883); Lübke „Lebenserinnerungen“ (Berlin 1893). — Kinkel Joan-n a, pierwsza żona K-a, z domu M o c k e 1, z pierwszego męża Mathieux (* 1810 w Bonn—-f 1858 w Londynie z wypadku), komponowała muzykę do wierszy męża, napisała dużo pieśni, z których komiczna „Vogelcantate“ nie wyszła jeszcze z pamięci. Próbowała też i pióra. Niektóre z jej opowiadań ukazały się razem z mężowskiemu Z pozostałości wydano po śmierci powieść „Hans Ibeles“ (Sztutgard 1860, 2 t.). Jako pianistka i nauczycielka gry na fortepianie sama wydała „Acht Briefe über Klavierun-

Bri.

M. S»

Kinkiet, ob. Lampa.

Kinkl, malarz warszawski z wieku XVIII. („Słownik“ Rastawieckiego).

Kinnamos (Cinnamus) Johan n e s, kronikarz bizantyjski. Ur. około r. 1145, był notaryu-szem przy dworze cesarskim w Konstantynopolu; towarzyszył cesarzowi Manuelowi Komne-nowi w wielu jego podróżach i wyprawach wojennych. Napisał historyę Państwa Greckiego od r. 1118 do 1176 w 7-u księgach; dzieło to jest dalszym ciągiem dziejów napisanych przez Annę Komnenę. Z historyi Kinnamosa doszedł do czasów naszych tylko wyciąg. Po raz pierwszy została ona wydana z rękopisu, zachowanego w Watykanie, przez Talliusa w Utrechcie razem z tłómaczeniem łacińskiem (1652 r.); następne, poprawne, wydanie z komentarzem du Cange’a wyszło w Paryżu (1670 r.); ostatnie,

przez Meinekego, w Bonn (1836 r.). —- O ni in: Conz „De Niceta et Cinnamo byzant. historicis“ (Tubinga 1878); Neumann w zbiorze Kronikarzy greckich i źródeł historycznych XII w. (Lipsk 1888).

Kino (Gummi K.), sok niektórych drzew w krajach podzwrotnikowych; bywa kilku rodzajów:

1) K. malabarskie (K. malabar ium vel amboinense), otrzymywane za pomocą nacięć w korze drzewa Pterocarpus Marsupium Roxb„ ciecz barwy czerwonawej, szybko tężejąca; tworzy małe błyszczące kawałki, z ostremi brzegami, koloru czarnawego, wpadającego w czerwony, w cienkich płytkach przezroczyste, o barwie rubinu; smak cierpki; stężone K. rozpuszcza się prawie całkowicie w gorącej wodzie i alkoholu; zawiera kwas kinogarbnikowy, protokatechu i gallowy. Rozczyn K. wydziela w powie-¹ trzu, przy działaniu tlenu, nierozpuszczalny czerwień K. K. nie ma wielkiego rozpowszechnienia w handlu; używane głównie jako środek ściągający, jako domieszka proszków do czyszczenia zębów i t. d.; służy także do zabarwiania win i spirytualiów; ma zastosowanie w far-bierstwie i garbarstwie. Po raz pierwszy K. otrzymano z drzewa Pterocarpiis erinaceus, rosnącego w Afryce (w r. 1733), i zaliczono do środków lekarskich. W początkach XIX stulecia odkryto K. malabarskie, które wkrótce wyparło z handlu znacznie droższe K. afrykańskie. — 2) K. wschodnie lub bengalskie (K. orientale vel asiaUcum Palas a-k i n o), otrzymywane z kory drzewa But ca frondosa Roxb„ rzadko spotykane w handlu europejskim.-3) K. au-stralskie (K. australe, Botanybay-kino), otrzymywane z drzewa Eucalyp. resinifera Smith, a także z innych odmian drzewa Eucalyptus; niektóre rodzaje tego K. podobne są do K. ma-labarskiego.—4) K. amerykańskie albo zachodnio-indyjskie (K. americanum vel jamaicense), otrzymywane z drzewa Coccoloba uvifera K.

Kinoskefale, ob. Kynoskefale.

Kinross: 1) Główne miasto w hrabstwie tejże nazwy w.Szkocyi, nad jeziorem Loch Leven; przędzalnie, wyrób płótna; 2 200 mieszk. (1903). Na jednej z wysepek jeziora wznoszą się zwaliska dawnego zamku, w którym była więziona Marya Stuart (od 16 czerwca 1567 do 2 maja 1568). kim. □ obszaru i 6 280 mieszk. (1891); w r. 1881 liczyło 6 699 mieszk. Znajduje się tutaj wspaniałe jezioro Loch Leven (134 hekt., czyli 13 kim.□), które przyjmuje w siebie prawie wszystkie wody okoliczne i przez rzekę Leven wlewa się do zatoki Forth. 39.8$ obszaru zajmują pola uprawne, 25.8$—łąki, 5.5 $—lasy (1890). Rozwinięta hodowla owiec (33 539 sztuk). Hr-

Kinsbergen Jan Henryk, van. hrabia Doggersbank, admirał hollenderski (* 1 maja 1735 w Doesburg—f 22 maja 1819 w Apeldoorn). Wyćwiczywszy się w służbie marynarki

hollenderskiej, w r. 1770 zaciągnął się na ził się cesarzowi Rudolfowi ( 1586), stracił marynarza do Rossyi, odrazu jako dowódca urząd, a jeno nagłą śmiercią stracenia uniknął eskadry. W r. 1773 przepłynął Dardanelle, zniósł doszczętnie flotę turecką na morzu Czar-nem 4 zatopił okręt admiralski. Obsypany, honorami przez cesarzową Katarzynę, powrócił do swej ojczyzny, gdzie książę Orański powierzył mu kilka ważnych misyj dyplomatycznych; mianowicie K. prowadził układy o pokój z sułtanem marokańskim i deyem algierskim. Następnie brał czynny- udział w wojnie z Anglią i zdobył sobie w bitwie morskiej pod Doggersbank stopień kontr - admirała. Nieco później odparł pierwsze natarcie Dumouriez’a i otrzymał naczelne dowództwo w marynarce. Pozbawiony urzędu przez rząd republikański, wszedł do służby duńskiej, skąd w r. 1806 usunął się do Apeldoorn. Król hollenderski, Ludwik, usiłował przyciągnąć go do siebie, ofiarowując mu tytuł marszałka i hrabiego Doggersbank, K. jednak nie zgodził się porzucić swego schronienia. W r. 1811 Napoleon mianował K-a senatorem cesarstwa i obdarzył wielkim krzyżem legii honorowej. Po restauracyi dy-nastyi nassauskiej K. otrzymał stopień admirała i wielki krzyż orderu wojskowego Wilhelma.

(1590). Zostawił syna, Wacława, będącego protoplastą spółczesnych K. Młodszy brat Wacława, Radsław Młodszy, obrany w 1618 na dyrektora rządów powstańczych, walczył z cesarskimi, a pozbawiony majętności i skazany na karę śmierci, schronił się do Hollandyi, gdzie w Leydzie umarł w 1660 r. Władał 8-u językami i pisał ody łacińskie. Oldrzycli (Udalryk), za udział w powstaniu czeskiem w 1618, stracił dobra, które przyznano bratu jego W i 1 h e 1 m o w i, który, lubo nie przyjął wiary katolickiej, jednak, zawdzięczając to orędownictwu księcia frydlandzkiego Waldsztyna (Wal-lensteina), uzyskał tytuł hrabiego (1628 r.); ale niebawem, podejrzany o udział w knowaniach swego protektora, zabitego w Chebie 1634 r., wyzuty został z majątku. Wacław, najstarszy syn Jana (* 1572 żony na cesarza Rudolfa, że go pozbawił urzędu łowczego, usługi swoje bratu jego, Maciejowi, ofiarował, za co w poczet magnatów zaliczony, wyłudził od Macieja dwa majątki koronne, Chlumiec i Kolin, lecz pozwany o to do sądu krajowego (1616), że dobra te bez zezwolenia stanów otrzymał, winę swoją więzieniem dożywotniem w Kłodzku (Glatz) odpokutował, skąd uciekł atoli do Krakowa. Mimo nałożonej nagrody na jego głowę, wrócił do Czech, zdoławszy sobie wyjednać u stanów zwrot Chlumca i Kolina. Uciskani przez niego poddani obiegli go w zamku chlumeckim. Przybyli na miejsce komisarze wywieźli go do Pragi (1620). Po bitwie białogórskiej, uwolniony z więzienia przez cesarza Ferdynanda II, otrzymał Chlumec, a za Kolin dano mu niektóre

f 1626), obra

Zpośród licznych prac K-a, pisanych po hollen-dersku, najważniejsze są w następujących przedmiotach: Taktyka morska (Amsterdam 1784);

ni-

Opis Archipelagu z punktu widzenia wojennego i morskiego (1794, tamże); Księga sygnałów (tamże 1797, nowe wyd. 1808); Wstęp do nauki wojny morskiej (tamże 1798).

Kinskÿ, ród czeski; właściwe nazwisko Vchynskÿ ze Y chynic i z T e t o w a.

skonfiskowane innym majątki. Wnuk Wacława a syn Jana Oktawiana, Franciszek (* 1634

Piastował urząd kanclerza, spełniał rozmaite poselstwa, podpisał pokój w Nimvegen (1679). Brat jego, Wacław Norbert Oktawian (* 1642 — f 1719), prezydent sądu apelac., najwyższy sędzia, komornik i kanclerz. W roku 1711 złożył urząd, wynagrodzony orderem Złotego Runa. Po ojcu miał Kamenicę, po bracie Chlumec; odziedziczył Rychemburg i Rosice, i nakupił jeszcze wiele majętności. Za dozwoleniem cesarskiem uczynił Chlumec dziedzictwem trzeciego syna swojego, Franciszka Ferdynanda (f 1741), który był kanclerzem i spełniał poselstwa. Stefan, brat poprzedniego (f 1749), najwyższy komornik i ochmistrz, posłował do Moskwy (1721) i do Francyi (1726). Zaliczony w poczet książąt Rzeszy. Ród Stefana wygasł na Maryanie Augustynie (f 1763). Godność książęca i przodownictwo w rodzie przeszły na potomstwo brata Stefanowego, Filipa Józef a (* 1700). Z trzech synów Fr. Ferdynanda najgłówniejszym jest Franciszek Józef K. (* 1739

f 1699), od r. 1687 hrabia Rzeszy.

Początek K. (r. 1209) od Marcina z Miedwie-dic. Synowie - Bogusława z Żer nosek (r. 1282): Protiwec, Bogusław, Zdzisław i Wi-rzemił używali hasła „ze Vchynic“, od twierdzy i wioski tego nazwiska pod Lowosicami.

Rozdzielili się K. na: a) Razie kich z Vchynic od wsi Razice pod Byliną, wygasłych na Fryderyku 1612 r. ; b) Medwiedickich; c) Oh nic kich i Kremyzkich; d) Żlunic-kich, wygasłych w XV st.; e) Żeleńskich; f) nieznanej gałęzi; g) Op a-reńskie h,

Vehynskich i Mierunickich. Z tych Vchynscy są przodkami spółczesnych nam K., wywodzących się od Jana Dlaska na Oparnem i Vchynicach (f 1521). Synowie Jana Dlaska:

Jerzy, Wacław i Krzysztof, stali się założycielami trzech linij. Syn Wacława (f 1542),

Radsław Starszy, będąc opiekunem nieletnich Tetaurów, sfałszował dokumenty dowodzące blizkiego z sierotami pokrewieństwa, aby w ten sposób być dopuszczonym do stanu pańskiego, a lubo dowody te uzyskały zatwierdzenie kancelaryi cesarskiej (1596) i drukowane były w „Diadochu“ Paprockiego (str. 375 —

385), jednak dopiero w r. 1611 zaliczono go w poczet magnatów. Brat jego, Jan, piastując urząd burgrabiego praskiego (1576), nara-

J. F. G.

rytu.

lud Haussa, który przywędrował do K. Przedmiotem wywozu są orzechy „kola“.

Kintar (kin tal, kwint ar), cetnar marokański, różnej wielkości. K. zwykły o 100 artalach (funtach), który teraz jest zwykłym cetnarem celnym, w portach północnych = 1 cetnarowi angielskiemu (hundredweight) = 50.8 kg., zamiast czego przyjmuje się zwykle okrągło 50 kg., w portach zaś południowych =r 53.7 do 54 kg. K. w i e 1 k i, używany w handlu mięsem, masłem, oliwą i owocami, w portach północnych =V/₂ K-a zwykłego = 76.2 kg., w portach południowy ch=81 kg. K. e 1-arab w portach płn. =³/₄ K-a zwykłego=38.1 kg., w portach płd.— 40.27 do 40.5 kg. Dawny K. celny wyrównywał ciężarowi 1680 dawnych srebrnych piast-

s. K.

S. Or/..

f w końcu stycznia 1867 r. w Afryce). Za młodu poświęcił się mechanice; udał się do Turcyi, gdzie w Konstantynopolu prowadził zakład mechaniczny na własną rękę, wkrótce jednak zamknął go i rozpoczął kilko-letnie podróże po różnych częściach Państwa Tureckiego. W r. 1859 powrócił do Niemiec; tam, idąc za swojem powołaniem podróżniczem, przyłączył się do wyprawy Heuglina; jako członek tej ekspedycyi był w 1860 — 62 w Abisynii, gdzie odwiedził negusa; później razem z Mun-zingerem (ob.) przez Chartum dotarł do Kor-dofanu; podczas tych podróży zajmował się

w Pradze — f 1805 w Wiedniu). Kształcił się w akademii wojskowej Theresianum w Wiedniu, a na wszechnicy w Pradze słuchał matematyki, poczem wszedł do sądu apelacyjnego w Pradze, . gdzie był radcą. Przypisują mu założenie prywatnego towarzystwa uczonych, z którego powstało Król.-czeskie towarzystwo nauk. Przyswoiwszy sobie metodę Pestalozzie-go, w raportach do cesarzowej kładł K. nacisku więcej na kształcenie serca aniżeli rozumu. W r. 1778, mianowany dyrektorem akademii nowoimejskiej, zreformował ją według swych poglądów. W r. 1781 towarzyszył cesarzowi Józefowi II w podróży do Włoch; w 1785 otrzymał nominacyę na głównego dyrektora akademii nowomiejskiej i marszałka polnego. Był założycielem akademii wojskowej na Nowem Mieście w Wiedniu. Uczestniczył w wojnie przeciw Turcyi (1788) i Francyi. Zaszczycony godnością feldcechmistrza (1794) i radcy tajnego (1805). Pochowany na cmentarzu akademii nowomiejskiej, gdzie ma pomnik. Zbiory swoje naukowe zapisał bibliotece uniwersyteckiej w Pradze. Napisał: „Erinnerung über einen wichtigen Gegenstand von einem Böhmen“ (Praga 1773). Dopełnienie tej pracy, tłóma-czonej na francuski, stanowi: „Ueber die Hofmeister“ (1776); „Etwas für Weltrecruten“ (Wiedeń 1786); „Allgemeine Principien zur öffentlichen besonders Militärerziehung“ (1787). Z potomstwa jego Marya Teresa (f 1806) była za księciem Jędrzejem Poniatowskim, bratem Stan. Augusta. Z feldcechmistrza Antonina (* 1779 — f 1864 r.) wyszyły trzy gałęzie: a) chlumecka, h) słupska i c) sukcesya książęca, wywodząca początek od Filipa Józefa (f 1749). Rudolf K. (* 1802 — f 1836), syn Ferdynanda (f 1812), założyciel Maticy Czeskiej i jej pierwszy kurator, należał do liczby mężów zasłużonych w sprawie odrodzenia narodowego. Miłośnik języka i przeszłości ojczystej, wspierał Czelakowskiego i Sza-farzyka. Palacky zbierał dla niego materyały, opisywał pamiątki ojczyste i zbadał przeszłość Vchynskich. Brat jego, Józef (f 1862), jest założycielem linii kościeleckiej. — „Ottuv Slovn. Naue.“.

Kinsoen Franciszek, malarz belgijski (* 1771 w Bruges—f 1839 r. tamże). Studya odbywał w Paryżu, dokąd przybył, będąc jeszcze bardzo młodym, i gdzie znaczną część życia spędził. Namalował kilka obrazów treści historycznej, był zaś ceniony głównie dla portretów, które odznaczają się siłą i prawdą kolo-

K. B.

Kin-SZan, nazwa chińska Ałtaju (ob.).

Kintampo (u Arabów T i n t i n p o h), punkt handlowy w płn. -zach. Afryce, 120 kim. od Kuni as si, stolicy As z ant i ów. K. bierze ważny udział w stosunkach handlowych Wybrzeża Złotego (kolonia angielska). Grunt piaszczysty. 40 000 mieszkańców; warstwę panującą stanowi

lir.

rów hiszpańskich=45¹/₂ kg.

Kintyre, ob. Cant ire.

Kinyras, po grecku Kivôpxç, po łacinie Ci-nyras, król na wyspie Cypru, ulubieniec Apol-lina, prawnuk Faetona, kapłan bogini Afrodyty w mieście Pafos, którego potomkowie, zwani Kinyradami, zaszczytne owo stanowisko odziedziczyli. Bogactwa jego miały być tak wielkie, że w przysłowie weszły. Źródła starożytne podają rozmaite wieści o pochodzeniu jego; mienią go bowiem synem Apollina i Nimfy Pafos albo Smyrny, Amathuzy, Farnaki, to znowu synem Sandakosa i t. d. Miał on z Assyryi albo z Cylicyi przybyć na wyspę Cypr i tutaj miasto Pafos założyć. Według innych opowieści spłodził podobno, za podnietą rozgniewanej Afrodyty, uroczego Adonisa z własną córką, zo-wiącą się Smyrna albo Myrrha, i śmierć sobie zadał, gdy przyszedł do świadomości kazirodczego postępku swego; inne znowu źródła wywodzą, że Adonis i więcej jeszcze dzieci pochodziło z prawowitego związku K-a z Metharną, córką cypryjskiego króla Pygmaliona. Jak Homer opowiada, darował on Agamemnonowi pancerz piękny i przyobiecał pomoc w wyprawie trojańskiej. Gdy jednakże słowa nie dotrzymał, przeklęli go Grecy, a za sprawą Apollina w sprzeczkę uwikłany, śmierć przy tej sposobności w zapasach poniósł. — Por.: Pind. Pytli. 2, 15; Tacit. Hist. 2, 3; Ovid. Metam. 10, 298 i nast.; Homer. II. 11, 20 i nast.

Kinzelbach Gottlob Teodor, podróżnik niemiecki po Afryce (* w 1822 r. w Sztutgar-dzie

Br-i.

Hr.

K. B.

L. K

określaniem położenia miejsc, mierzeniem wysokości i spostrzeżeniami meteorologicznemi. Następnie wrócił do ojczyzny i przez 1862 — 64 r. studyował w Sztntgardzie języki wschodnie; później osiadł w Kairze jako przemysłowiec. W styczniu 1867 r. postanowił zbadać losy v. d. Deckensa: udał się z Zanzibaru do Barawy i Makdeszu na brzegu Somalijskim, tam zapuścił się wgłąb kontynentu, lecz już w Dżylledi zasłabł i umarł.

Kinzig: 1) prawy dopływ Renu w w. ks. Ba-deńskiem oraz główna rzeka w środkowej części Czarnego Lasu (Schwarzwald); bierze początek wpobliżu granicy wschodniej tego pasma w Wirtembergii, płynie na zachód, przyjmując z lewej strony rzeki: Schiltach, Gutach z dopływem Fallbach, który tworzy pod Fribergiem wysoki wodospad o siedmiu piętrach (170 m.); z prawej—rzekę Wolfach; pod Hasiach zwraca się na półn.-zachód, w okolicy Offenburga wstępuje na równinę i tutaj z lewej strony bierze w siebie rzekę Schütter, wreszcie pod Kehl, utworzywszy wyspę, wpada do Renu. K. ma 112 kim. długości. Dolina rzeki K. stanowi najbardziej przemysłową część Czarnego Lasu. Ogromny ruch tratew, spławiających drzewo.—

2) Prawy dopływ Menu, w Hessen-Nassau, wypływający z gór Kinz w okręgu Schlüchtern; pod Hanau wpada do Menu. Długość 82 kilometry.

Kioerboe Karol Fryderyk, malarz duński (* 1799 w Kristiansfeld—f 1876) w Dijon; początkowo handlowiec, porzucił tę specyalność i udał się do Sztokholmu, gdzie zaczął się uczyć rysunku i anatomii zwierzęcej; wstąpił do wojska, dosłużył się stopnia kapitana, lecz porzucił ten zawód, by wyłącznie poświęcić się sztuce, którą zajmował się również podczas służby wojskowej. W r. 1840 osiadł w Paryżu i wkrótce zdobył sobie uznanie na salonach dorocznych jako malarz zwierząt. Jego Kruk w sidłach, a zwłaszcza Powódź, wyobrażająca psa rasy Terre-Neuve, wyrzuconego przez falę na dach psiej budy (muzeum w Lille), zjednały mu rozgłos. Do wybitniejszych prac jego należą: Pony, Koń angielski pełnej krwi, Dogi angielskie, i in.

Kioko (Quioko), a także A ki oko, lud zamieszkujący w południowo-zachodniej części po-rzecza Kongo, na obszarze 41 500 kilometrów kwadr., pomiędzy 9°'30' a 10° 30' szerokości południowej. Przebywają w wioskach rozproszonych wśród lasów, uprawiają kukurydzę, proso, boby i maniok; z oswojonych zwierząt posiadają psa i kury; zdarzają się niekiedy owce i świnie. Słyną jako myśliwi i bartnicy, trudnią się dobywaniem kauczuku. Wyjałowiwszy grunta uprawne oraz zniszczywszy las wskutek dobywania kauczuku, porzucają dawne sadyby i trzebią las w nowych miejscach. A ponieważ wszyscy to robią, przeto całe plemię K-ów posuwa się zwolna ku północy. Są bardzo zręcznymi kowalami i w tym charakte-

rze są rozproszeni po państwie Muato-Jamwo. K-owie należeli dawniej do władcy tylko - co wymienionego państwa, dzisiaj rozpadają się na dzielnice, na których czele stoją tak zwani mona. Główny władca rezyduje w Kimbundu.— Bibi.: Pogge „Im Reiche des Muato-Jamwo“ (Berlin 1880); Schütt „Reisen im südwestlichen Becken des Kongo“ (Berlin 1881),

Kiołbiewicz, ob. Kiełbowic Stanisław.

Kios, starożytna osada grecka nad Propon-tydą, w głęboko wrzynającej się zatoce (dziś Gemlik) we Frygii północ., Małej albo Helles-pontyjskiej. Założyli ją w VII w. Milezyjczycy, Filip V macedoński (220 — 179) zburzył, Pru-syasz II bityński (f 149) odbudował i nanowo urządził w port handlowy, skąd nazwa K. Pru-s i a s. Przed zburzeniem była kwitnącą. Dziś na tern miejscu istnieje tureckie miasto Gemlik albo Gio (Ghio); należy do sandżaku Chodawendikdżar a wilajetu Brussy. Mieszkańców około 3 500; trudnią się uprawą drzew, ogrodowizn i hodowlą jedwabników; winem, oliwą, figami, bawełną i jedwabiem prowadzą ożywiony handel. W okolicy K-u dzisiejszego rosną piękne drzewa dębowe.

Kiosk, wyraz perski k 5 s z k, oznacz, belweder, willę, pałac w ogrodzie; przejęty przez Turków, od nich w formie K. przeszły do Bułgarów, a w zmienionej ćoszak, w znacz, altany, używany przez Serbów. Do Europy dostał się przez Francuzów, jako kiosque; od nich zapożyczyły go inne narody europejskie. Jest to budynek w stylu wschodnim, częściej silącym się na wschodni, arabski, perski lub chiński, lekki, o małej wysokości, w kszał-cie zasadniczym altany, z frontem na słupach lub kolumnach, kolisty lub wielokątny, o jednem piętrze. Po miastach K-ami nazywają się budynki z lekkiego materyału, oszklone, ze ścianami w lecie otwartemi lub osłoniętemi płótnem, a przeznaczone do drobnej sprzedaży; K. do dzienników są mniejsze od innych, walcowate lub na podstawie kwadratowej, typu wspólnego całej niemal Europie. — Karłowicz J. „Sł. wyr. obcego a mniej jasnego poch.“.

Kioto, niegdyś Miako, miasto w Japonii, w prow. Jama-szyro, w południowej części wyspy Nipon (Hondo), nad rzeką Kamo-gawa (dopływ rzeki Jodo-gawa), 16 kilom, od jeziora Bi w a, u podnóża góryHije-san (825 m.), przy drodze żelaznej do miasta Osaka, na 35° szer. półn., a 137° 30' dług. wschodn. Gr., główne miasto obwodu (fu) Jama-szyro i dawniejszej krainy Go kin ai. K. było przez długie wieki stolicą mikadów, jeszcze i za szogunatu aż do ostatniej rewolucyi (1867 — 8); położone względem Jodo na wschód, nosiło nazwę, która utrzymuje sięjeszcze dzisiaj „Sai-kio“. W r. 1868 młody mikado Mutsuhito przeniósł swoją rezy-dencyę do Je do, przezwanego Tokio („stolica wschodu“). K. jest pięknem miastem, zbu-dowanem w formie równoległoboku pomiędzy

Kamo-gawa) leży dzielnica G i o n ze swemi składami herbaty. Przeniesienie stolicy do Tokio bardzo niekorzystnie wpłynęło na losy K., które od r. 784 (po Chr.) do 1868, będąc stolicą władców, było i największem miastem Japonii. W r. 1690 K. z okolicą najbliższą liczyło 52 169 duchownych oraz 477 557 świeckich prócz znacznej liczby osób ze wszystkich części państwa i nadzwyczaj licznego dworu cesarskiego. W r. 1890 mieszkańców było 289 588, w 1892 - 297 527, w 1899 już 358 139, a na r. 1904 przyjąć można jakie 380 000. Co do przemysłu i handlu K. zajmuje ono jedno z pierwszych miejsc w Japonii; produkcyę stanowią: tkaniny jedwabne, złotogłowy, hafty, wyroby srebrne, bronzowe i emaliowane, porcelana i fajans. W okolicacli K. plantacye wysokiego gatunku herbaty. K. jest jednem ze świętych miejsc wyznawców religii s z y n t o, uznawanej obecnie za kult narodowy, choć posiada zaledwie 93 świątynie tego wjznania (zamiast 2127 w roku 1690, podług Kaempfera). Język używany w K. jest najczystszy i stanowi język literacki Japonii. Kobiety kiotoskie słyną z piękności w całej Japonii. Ob. Japonia (Wytwórczość ekonomiczna, Literatura, Sztuki pięk-

rzekami Kamo-gawa i Katsura-gawa; łożyska tych rzek są usiane kamieniami, pomiędzy któ-remi wiją się wązkie strugi wody. O 6 kim. od K. znajduje się nad rzeką Jodo-gawa port Fuszymi (ob.), połączony z K. szeregiem domów i stanowiący jakby jego przedmieście. Ulice w K. są proste, biegną z północy na południe i ze wschodu na zachód, krzyżują się pod kątem prostym; domy nizkie. K. posiada 945 świątyń buddyjskich (w r. 1690 liczyło ich przeszło 6 000), zpośród których najpiękniejsze: Niszyn Hongwantszy, wspaniała świątynia Kio-mitsu, świątynia Da Butsu t. j. Wielkiego Buddy, wznosząca się na krawędzi wzgórza, w której znajduje się posąg Buddy z drzewa (pozłacany), wysokości 25 m.; Sandżusangendo (z XII w.), posiadająca 686 pozłacanych posążków bożków. Gdy buddaizm przestał być re-ligią panującą, sporo świątyń opustoszało lub zostało zastosowanych do innych celów. Dawna rezydencya, położona w części północno-wschodniej miasta, tworzy osobną dzielnicę; tutaj znajduje się także wielki drewniany pałac D a i r y (ob.; także Ki nr y, Gozi), dawna rezydencya mikadów, nadzwyczaj prostej budowy; na zachód —Nizien (Siro), pałac szogunów otoczony murem i rowem; przerobił go i pięknie ozdobił Taiko- ne, Dzieje), sama. Na wschód (na lewym brzegu rzeki |

Hr.

•v <

ILUSTROWANA

od Tomu XXIII wydawana nakładem Komitetu Redakcyjnego.

WARSZAWA.

Drukarnia „Gazety Handlowej”

Szpitalna, 10.

1904.

JI.03B0JIEH0 UEH3yP0H).

Bapmasa.

19 Oeupa.iH 1904 ro,ia.

i

K.

.7. B.

Z W.

Xipczak, także Kap czak (w źródłach perskich K i p t-s z a c h, w arabskich C h i t-s z a c h, w chińskich Kam-kin albo Kin-cza), nazwa plemienia tureckiego, należącego do Ogom-Uigurów, którzy tworzyli około V w. po Chr. państwo K a o-k i u w Azyi na południe od gór Sa-jańskich. Nazwa ta, oznaczająca w języku sta-ro-tureckim „spróchniałe drzewo“, przyjęta została prawdopodobnie przez plemię na pamiątkę imienia jakiegoś zasłużonego wodza, co się dość często zdarza u plemion tureckich. Plemiona K. przeniosły się następnie na stepy leżące na północ od jeziora Bałhasz, a posuwając się dalej na zachód, około IX w. zajęły w Europie stepy nadwołżańskie, ciągnące się pomiędzy rzeką Jaikiem (Ural), Donem a Wołgą, na północ od rzeki Kumy, które odtąd słynęły pod nazwą Deszti-K., czyli stepy K-u. Plemiona K., przybywszy do Europy, zmieszały się zKu-m an a mi czyli Połowcami, pokrewnymi Pieczyngom. Źródła chińskie, mówiąc o obyczajach K-ów, zaznaczają, że we wszystkiem są one podobne do obyczajów ludów tureekich zamieszkujących wyżyny Ałtaju: wyznawali naukę Fo, w siódmym dniu po nowiu modlili się do Ducha Nieba, lubili muzykę, a dzień nowego roku obchodzili strzelaniem z łuku do złotej monety. Prowadzili przytem ożywiony handel. Około r. 1220 syn Dżengisliana (ob.), Dżu-d ż y, na czele hord mongolskich przebył rzekę Jaik i dotarł aż do Wołgi, gdzie mu się poddała część plemion K-u. Powróciwszy z obfitym łupem w koniach i bydle do ojca, otrzymał od niego władzę nad podbitemi plemionami, do których też powrócił w r. następnym (1221) i pozostał śród nich już do końca życia. Syn jego, Baty-han (ob.), wódz hordy Błękitnej, wtargnął do Europy, a dowiedziawszy się o śmierci wielkiego liana Oktaja i dokonanym obiorze następcy, zatrzymał się na stepach K-u i, zbudowawszy na lewym brzegu Achtuby

rezydencyę Saraj, założył Hordę Złotą (1238 — 1243), zwaną odtąd także K. (dzieje jej ob. Horda). Niebawem brat Batu-hana, Orda-Iczen, oddał wschodnią część stepów Kipczackich nad Uralem bratu swemu młodszemu, Szejbanowi, i w ten sposób powstała Biała horda, zwana także „Kipczacką“. Obie te hordy, Złota i Biała, czyli cały zachodni i wschodni K., około r. 1378 zostały na czas krótki połączone pod władzą Tochtamysza (ob.), którego wkrótce wszakże strącił Tamerlan (1390—5), i odtąd datuje się powolny upadek tych hord. Iwan III (ob.), w r. 1480 sprzymierzywszy się z hanem Krymu, zrzucił jarzmo mongolskie i położył kres istnieniu Hordy Złotej; za ostatniego jej liana Achmeda, Horda Biała, znacznie uszczuplona i osłabiona, przekształciła się w Hordę Astrachańską (1466 — 1554). Potomkami zachodnich K-ów są Tatarzy Astrachańscy, Kazańscy, Krymscy i Nogajscy, wschodnich—Kozacy Kirgiscy.—Hammer-Purgstall „Geschichte der Goldenen Horde in Kiptschak“ (Peszt 1840); Howorth „History of the Mongols“ (Londyn 1880, t. I i II).

Kipiączka, jedna z licznych nazw ludowych surowego oleju skalnego.

Kipling Rudyard, jeden z najznakomitszych i najulubieńszych pisarzy Anglii współczesnej (* 1868 r. w Indyach [Bombaj]). W stosunkowo krótkim czasie zdobywa sobie K. sławę i staje w szeregu poczytniejszych autorów europejskich. Anglia czci w nim nietylko pisarza utalentowanego, lecz i wyobraziciela jej ideałów imperyalistycznych, mistrza energii na-j rodowej, herolda zdobywczej dumy rasy anglosaskiej; powodzenie, jakiem się cieszy K. poza krajem ojczystym, zawdzięcza w istocie bogatemu talentowi i egzotycznej treści swoich utworów. Działalność pisarską rozpoczął w bardzo młodym wieku, gdyż w 18-m roku życia, umieszczając w pismach, wychodzących w Indyach,

Wład. Jabł.

1901].

Hr.

K. 13.

Kiprijanow Bazyli, pomocnik Piotra I w dziedzinie marynarki. Rytował rysunki przedmiotów dotyczących marynarki, pisał podręczniki, rysował mapy, był bibliotekarzem moskiewskiej szkoły morskiej. ■ K. jest pierwszym wydawcą podręczników matematycznych i geograficznych dla marynarzy okresu Piotra I. Zpo-między prac K-a przytoczymy: „Tablicy sinusów i tangensow“ (Moskwa 1703 i 1716); „Sot-nija astronomiczeskaja“ (1707); „Tablica razno-sti sziriny i otszestwija od meridijana“ (1720); „Tablicy skłonienija sołnca“ (1723). Główną pracę K-a stanowi kalendarz na sto lat: „Kni-ga Imienujemaja Kalendar’“ (Moskwa 1709),

utwory poetyckie i nowellistyczne. Uwagę czytelników zwrócił na siebie zbiorem nowel, zatytułowanym: Proste opowiadania z gór („Plain Tales from the Hills“), które przemówiły do publiczności świeżością barw, niezwykłym darem ob-serwacyi, połączonym z bujną, prawdziwie poetycką, wyobraźnią, wreszcie osobliwością tematów poruszanych, poczerpniętych z życia Indyj angielskich, których stosunki przedstawiał młody autor w sposób niepraktykowany przed nim w literaturze ojczystej. Po tych Opowiadaniach z gór następuje długi szereg utworów nowelli-stycznych i powieściowych, a mianowicie: „Li-fe’s Handicap“ (Przeszkody życia), „Being Stories of Mine Own People“ (Opowiadania o moim ludzie), „Soldiers Three“ (Trzej żołnierze), „The Light that failed“ (Zwodne światło), „Many Inventions“ (Wiele wynalazków), „The Jungle Book“ (Księga Puszczy), „The Second Jungle Book“ (Druga księga Puszczy), „Kim“, „Stal-ky et C-ie“ i in. Prócz utworów prozą napisał K. wiele poezyj tchnących namiętnem ukochaniem wielkości Anglii, wynoszących jej potęgę, zdolność ekspansywną i poczucie godności narodowej. Do głośniejszych utworów poetyckich K-a należą: Ballady żołnierskie, Siedem mórz (zbiór ballad i pieśni patryotycznych), słynny hymn „Reeessional“, napisany na cześć «wdowy z Windsoru >, który się stał czemś w rodzaju „Marsylianki“ imperyalistów angielskich, — następnie „Mac Andrews hymn“ i w. innych. Z tych i tym podobnych utworów wieje szczerość męska, niekiedy przechodząca w szorstkość; znać tu uroczyste i gwałtowne zarazem skupienie się na jednej myśli, na jakimś żywotnym temacie, co też wytwarza nastrój, przypominający wzory prastarej pieśni bardów śtaro-angielskicli. Życie w Indyach i wogóle W koloniach angielskich, stosunek Anglika do ras obcych, jemu podległych, jest głównym ! przedmiotem opowiadań K-a. Chociaż tendencye patryotyczne, wyniosłość zdobywcy i przedstawiciela rasy wyższej względem niższych, zabarwiają twórczość K-a, nie pozbawia go to jednak zdolności poetyckiego, zupełnie estetycznego, odczuwania rzeczy i spraw obcych jego społeczeństwu. Zwłaszcza w wyzyskiwaniu piękności obcej, egzotycznej przyrody celuje K. zarówno jak i w przenikliwem zgłębianiu psychiki rozmaitych ras i ludów. Anglicy są zdania, że jeżeli kiedyś Indye przestaną należeć do nich, z dzieł K-a przyszłe pokolenia będą mogły dowiedzieć się o tern, jakim był ten kraj pod panowaniem angielskiem. Niepospolitym humorem, cudowną grą wyobraźni zarówno jak i darem głębokiej obserwacyi, odznaczają się powieści K-a poświęcone światu zwięrzecemu. Prócz kilku nowel K-a posiadamy przekłady jego dwóch Ksiąg Puszczy (niezwykle staranne tłómaczenie p. Czekalskiego), następnie powieści: Kim, Zwodne Światło, Takie sobie historyjki, it. p. — Trafną charakterystykę twórczości K-a znajdujemy w szkicu Ig.

0

Matuszewskiego (ob. książkę tego autora pod tyt. „Twórczość i Twórcy“). Dość bezkrytyczne studyum napisał o nim A. M. Jasieński w książce „Współcześni powieściopisarze angielscy“.

Kipp Teodor, prawnik niemiecki, profesor w Berlinie (* 10 kwietnia r. 1862 w Hannowerze), od r. 1887 czynny jako profesor prawa w Lipsku, Halli, Kielu, Erlangen, wreszcie od r. 1901 w Berlinie. Prace jego dotyczą prawa i procesu rzymskiego; wymieniamy jako najważniejsze: doskonały podręcznik „Geschichte der Quellen des römischen Rechts“ (Lipsk 1896, wyd. 2-e 1903; przekł. włoski Paechioni’ego 1897), oraz opracowanie (doskonałe) wydania 8-go słynnych Pandektów Wind scheid a (ob.) [1900 —

s. r.

Kipping Henryk, pisarz i archeolog niemiecki (* 1623 r. w Rostoku — f 16 lutego 1678 r. w Bremie). Z początku był nauczycielem w Wittenberdze; mając już stopień mistrza filozofii, został pochwycony przez Szwedów, którzy siłą zmusili go do służby wojskowej. Uwolniony przez barona Erskeyn’a, został jego bibliotekarzem. Następnie był pomocnikiem dyrektora gimnazyum w Bremie. Zajmując się jednocześnie filologią, teologią, filozofią i oryen-talizmem, ogłosił wiele prac tak z dziedziny starożytności rzymskich („Recensus novus et me-thodicus antiquitatum romanarum“ 8 wyd.), jako też w zakresie historyi kościoła, języka, prawa i egzegezy („Institutiones politicae methodicae“, Brema i Frankfurt; ,,Institutiones ethicae“; „Institutiones physicae, methodus nova juris pu-blici“; „De Lingua hellenica et de characteri-bua novis“, Brema).

Kiprenskij Orest syn Adama, malarz ros-syjski (* w 1783 r. w powiecie Oranienbauin-skim — f 1836 r. w Rzymie). Był on jednym z najzdolniejszych swego czasu malarzów rossyj-skich; miał przydomek rossyjskiego Van Dycka. Portrety jego odznaczają się podobieństwem, dobrem ujęciem postaci i wykonaniem staran-nenr. Do najlepszych z nich należą portrety ojca artysty i Thorwaldsena. Do wybitniejszych też prac jego zaliczany bywa również Ogrodniczek wypoczywający, obrazek w charakterze Greu-ze’a.

rowi.

Hr.

muzeum w Deva.

przez długi czas przypisywany innemu auto- nicy komitatów Biharskiego i Klauzenburskiego

między doliną Szybkiej Körös i Szamos, tworząc wał graniczny zachodniego łańcucha siedmiogrodzkiego. Należącą administracyjnie do Węgier część Siedmiogrodu określano dawniej właściwym Siedmiogrodzie słowami: „Z tamtej strony Ścieżki królewskiej“.    Hr-

Kiranti, plemię w Nepalu, ob. Limb u. Kirat, najdrobniejsza moneta marokańska rachunkowa; stanowi ¹/i felsa, czyli ¹/₄₈ część kopiejki. Dawniej moneta ta była wybijaną w miedzi, obecnie zaprzestano jej kucia.

Kirberg Otto, malarz niemiecki (* 1850 r. w Elberfeld); study a rozpoczął w r. 1869 w akademii diisseldorfskiej pod kierunkiem W. So lina. Ukończywszy je w r. 1879, wyjechał na studya do Hollandyi, a zetknąwszy się z życiem rybaków tamtejszych, sceny z niego obrał za stały temat do swoich obrazów. Wkrótce też powstał pierwszy jego utwór większy, noszący tytuł: Ofiara morza, zakupiony do galeryi berlińskiej i odznaczony małym medalem złotym. Po tym obrazie nastąpiły: Godziny troski, Para hollenderskich rybaków przy łóżku dziecka chorego, Scena z jarmarku hollenderskiego, Wesoła przygoda, oraz wiele innych, które jednak pod względem doskonałości znacznie ustę-

K. 11.

ką kometę z r. 1680 — 81 i opisał ją w rozprawie „Observationes insignis Coinetae sub finem 1680 visi, Coburgi Saxoniae habitae“ (w «Philos. Trans.» 1714). Odkrył inną kometę w r. 1690 i zbudował nowy mikrometr, złożony z dwu

szrub mikrometrycznych, nawzajem ku sobie

s. K.

Hv.

Kiprijanow W aleryan Aleksandrowicz, rossyjski inżynier komunikacyi, znany ze swycli prac z dziedziny paleontologii i geologii (* 1818 — f 1889); Ukończywszy w r. 1839 kurs w uniwersytecie korpusu dróg komunikacyi, prowadził roboty regulacyjne na rzece Moskwie, pracował nad zaopatrzeniem Moskwy w wodę i urządzeniem komunikacyi wodnej pomiędzy Moskwą i Wołgą. Wysłany w r. 1848 do Kurska w celu przeprowadzenia żwirówki, K. zajął się poszukiwaniami geologicznemi, a głównie badaniem fosforytu, którego miano użyć do brukowania drogi. K. znalazł tutaj bardzo wiele pozostałości ryb, jaszczurów, mięczaków i gąbek. Zebrawszy nader obfity ma-teryał paleontologiczny, poświęcił lat wiele jego opracowaniu. Dla uzupełnienia braków zwiedził Niemcy i Anglię, gdzie pracował pod kierunkiem znanego uczonego Owena Rob. (ob.), którego poglądy i metody naukowe były gwiazdą przewodnią wszystkicli prac K-a. Zajmując się ulubioną nauką, K. był jednocześnie redaktorem „Żurnała Putiej Soobszczenija“, nauczycielem geognozyi w szkole budowniczej, dyrektorem wodociągów petersburskich, głównym inżynierem przy budowie kolei Moskiewsko-Niżnie-nowgorodzkiej i przy urządzeniu systematu wód związanego z Ładogą. Najważniejsze prace geologiczne i paleontologiczne K-a poświęcone są badaniom pozostałości ryb i płazów z for-macyj geologicznych w gub. Moskiewskiej, Orłowskiej i Kurskiej. Zpośród prac K-a wyróżniają się: „Fischreste im Kurskischen eisenhaltigen Sandsteine“ (1852 — 60, 1881); „Erster Zusatz zur Beschreibung des Koprolithes Mantelli“ (1854); „Beitrag zu Hybodus Eichwaldi“ (1855); „Ueber die fossilen Fische d. Moskauer Gouver-nem“ (1880). Prace powyższe znajdują się w „Buli. de la Soc. Nat. de Moscou“. Dalej K. napisał: „Studien über die fossilen Reptilien Russlands“ („Mem.“ akad, petersb. 1881 — 83); „Geołogicz. izslijedowanija w Orłowskoj i Kurskoj gub.“ („Zap. Min. Obszcz.“ 1885); „Paleontołogiczeski-ja izslijedowanija“ (tamże 1886).

Kirâly Paweł, archeolog węgierski (* 1853 w Revkomaromi). Był profesorem i dyrektorem Kierował odkopaliskami w Varhely, starożytnej S armizegethusa (ob.), którą on pierwszy odsłonił, stwierdzając przytem kult Mitry (ob.) w Siedmiogrodzie, w szeregu rozpraw, pomieszczonych w wydawnictwach węg. Akademii Nauk. W szasopiśmie „Havi Szemle“ zamieścił studya nad Klemensem Metternichem, oraz artykuły publicystyczne o Serbii.—„Gr. Enc.“ Lam.

Kiralyhago („Ścieżka królewska“), przełęcz górska na Węgrzech .(589 ni. wÿs.), przez którą prowadzi droga i kolej '(pomiędzy stacyami Bucsa i Csucsa) z Wielkiego Warażdynu do Banffy-Hunyad i Klauzenburga. K. leży na gra-we

E. W.

pują dziełu pierwszemu.

Kirch Gottfried, astronom (* r. 1639 — f 1710 w Berlinie); był uczniem Heweliusza i przebywał w różnych miejscach, utrzymując się z u-kładania kalendarzy, zanim w r. 1700 powołany został do Berlina na astronoma w nowo-za-łożonej tam akademii. Kierował też budową tamecznego obserwatoryum, a po ukończeniu jego został pierwszym jego dyrektorem i prowadził w niem dostrzeżenia. Obserwował wielprzesuwanych.

Kircłlbacłl Hugo Ewald, hrabia, von, generał pruski (* 23 maja 1809 w Neumarkt na Szląsku—f 6 paźdz. 1887 w Wuhelcu na Łuży-cach). Wychowywał się w Chełmnie w szkole ka-deckiej, potem w Berlinie. W r. 1851 K. został majorem sztabu generalnego; wkrótce mianowany szefem wydziału, a następnie szefem sztabu

3-go korpusu armii. W r. 1863 został komendantem 19-ej brygady piechoty i generał-ma-jorem. Podczas wojny duńskiej b^ł naczelnikiem 21-ej ruchomej brygady piechoty, a w wyprawie na Czechy (w 1866 r.) prowadził 10-tą dywizyę piechoty. Za mężny udział w bitwach pod Nachodem . i Skalicami oraz za utarczkę przy Schweinschädel otrzymał K. krzyż zasługi. W wojnie francusko-niemieckiej dowodził 5-m korpusem armii; walczył pod Weissenburgiem; w bitwie pod Wörtli został lekko zraniony

lir-i.

Br-i.

n. b.

w plecy; pod Sedanem zagrodził Francuzom odwrót w kierunku Mezières. Podczas oblężenia Paryża zajął 19 września Wersal i, przez cały czas osaczenia do 9 lutego 1871 ochraniając główną kwaterę króla i następcy tronu, odparł wszystkie wycieczki Paryżan, z których największa, d. 19 stycznia, znana jest jako bitwa pod Mont Valerien. Kiedy wychodził ze służby, otrzymał tytuł hrabiowski; zamieszkał w majątku swoim Wuhelcu (Moholz) na Łużycach. Na cześć jego w r. 1889 pierwszy dolnoszląski pułk piechoty J\° 46 otrzymał nazwę „imienia hrabiego K-a“.

Kircłlbach Wolfgang, peeta i literat niemiecki. Urodził się w Londynie d. 18 września 1857    r., jako syn malarza. Wykształcenie

szkolne otrzymał w Dreźnie, później studyował w Lipsku filozofię i historyę. W r. 1879 osiadł K. w Monachium i poświęcił się zajęciom literackim, następnie podróżował przez czas dłuższy po Włoszech, wreszcie zamieszkał w Dreźnie, gdzie do r. 1889 był redaktorem pisma „Magazin für d. Litteratur des In- und Auslandes“. Pierwszą książką K-a były „Märchen“ (Lipsk 1879); wydał następnie cały szereg powieści, nowel, poezyj i t. d. Jest on pisarzem pomysłowym, ze zmysłem krytycznym; mimo to jednak jego utwory tracą wiele z powodu tak skłonności autora do wyszukiwania nadzwyczajnych sytuacyj, jak i sztucznej dbałości o kon-strukcyę. Do bardziej znanych jego książek należą: powieści: „Salvator Posa“ (1880), „Der Weltfahrer“ (Drezno 1891), ,,Das Leben auf der Walze“ (Berlin 1892); nowelle: „Kinder des Reichs“ (Lipsk 1883), „Miniaturen“ (Sztut-gard 1892); zbiór wierszy: „Gedichte“ (Berlin 1883); utwory dramatyczne: „Waiblinger“, tragedya (Monachium 1887), „Der Menschenkenner“, krotochwila (Drezno 1888), „Die letzten Menschen“, baśń (Drezno 1890), „Warum Frauen die Männer lieben“, krotochwi-la (.1892), „Des Sonnenreiches Untergang“,'dramat (1894), „Ein Lebensbuch“, zbiór mniejszych utworów, artykułów itd. (Monachium 1885).

Kirchbacłl Frank, malarz niemiecki, brat Wolfganga K-a, poety (* w r. 1859’ w Londynie); studya rozpoczął w akademii Sztuk Pięk. w Dreźnie, potem przeniósł się do Monachium i kształcił się pod kierunkiem A. Wagnera. Pierwszym obrazem, jakim zaznaczył działalność swoją, był: Książę Krzysztof („der Kämpfer“) u zwłok ostatniego z Abensbergów. W następnym roku (1884) wykonał szereg obrazów dekoracyjnych z legend o Nibelungacli dla zamku Drachenburg nad Renem, poczem udał się do Paryża dla dalszych studyówr. Zpośród innych prac jego wymienimy: Porwanie Ganime-da, Chrystus wypędzający handlarzy ze świątyni, Chrystus w otoczeniu dzieci. W r. 1889 został nauczycielem w szkole malarskiej instytutu Städelowskiego we Frankfurcie n. M.

Kirchberg, miejscowości w Ces. Niemiec-kiem: 1) Miasto w Prusach, w regencyi Ko-

blenckiej, 427 m. nad. poz. morza. Szkoła z nauką łaciny, kościół, synagoga, sąd obwodowy (Amtsgericht), urząd leśny;, targi na bydło i owoce, bardzo ożywione; około 1 400 mieszk. (1903), w r. 1890 — 345 katol. i 109 żydów. Najstarsze miasto średniowieczne w górach Hunsrück u; należało do hrabstwm v. Sponheim, a po nich wspólnie do Palatynatu i Badenii, która od r. 1707 — 94 posiadała je wyłącznie. Zagarnięte przez Francuzów, dostało się Prusom w r. 1814 — 5.-2) Miasto w król. Saskiem w pow. i obwodzie Cwikowskim (Zwickau), 630 metrów nad poz. morza przy drodze żelaznej. Szkoła, kościół ewangielicki, sąd obwodowy, przędzalnie i tkalnie sukna i wełnianek, far-biernie, zakłady do apretury. Mieszkańców 9 000 (1903); w roku 1890 tylko 46 katolików i 5 żydów, reszta ewangielicy. — 3) Miasto w król. Wirtemberskiem, w powiecie Jagst, nad rzeką Jagst. Szkoła z nauką łacińskiego języka, kościół ewang.; garbarnia, browar; 1 300 mieszkańców, ewangiel. Zamek lir. Hohenlohego w parku mieści wiele dzieł sztuki i zabytków starożytnych.—4) Wieś kościelna w król. Wirtemberskiem, w pow. Dunajskim, nad rz. Iller. Kościół katolicki. Mieszk. około 900 (1903). Główny punkt t. zw. państwa, klucza dóbr, Fugge-r ó v z linii K.-Weissenhorn. W okolicy skamieniałości ślimaków, zwierząt z wód słodkich, ryb.

Kirchberg, miasteczka w arcyks. austryac-kiem Niższem (Wschodniem): 1) K. am Wald, w pow. Waidhofen, nad Tają. Przeszło 900 mieszk. (1903). W zamku z parkiem po rewo-lucyi lipcowej 1830 r. przemieszkiwał Karol X. Z K-a pochodzi poeta Robert Hamerling. —2) K. an d. Wechsel, w pow. Neunkirchen na południe od Wechsel (1 730 metr.). Piękny kościół; fabryka tektury. Około 1403 mieszk. (1903). Pod miasteczkiem rozległa grota stalaktytowa.

Kirchdorf, miasteczko w arcyks. austryackiem Wyższem (Zachodniem), w pow. K„ nad Kremżą (Krems), przy drodze żelaznej Kremsthalbahn. Urząd powiatowy, sąd obwmdowy. Starożytny kościół; fabryka cementu, fabr. kos; handel żelazem. Około 1 800 mieszk. (1903). Na wschód zamek Pernstein, na południe Michel-donf, wraz z K-em główne ognisko przemysłu zaopatrującego prowincyę w kosy.

Kirchdrauf, ob. Szepes Vâralja.

Kircheim Krystyan Henryk (* w Niemczech w połowie drugiej wieku XVII — f prawdopodobnie w Warszawie po r. 1731), lekarz zajmujący się anatomią. Przybywszy do Polski w pierwszej ćwierci wieku XVIII, został lekarzem sztabowym oraz przybocznym króla Augusta II; oddawał się nadto wykonawstwu sztuki swej w Warszawie. Jako miłośnik anatomii wydał już w r. 1706 w Hamburgu „Va-demecum anatomicum“ (por. A. Hallera „Bibliofil. anat.“ t. II str. 772), podług którego

opracował prawdopodobnie później pierwszy I kie dyscypliny prawa publicznego (prawo pań-podręcznik anatomii, wydany w języku polskim p. n. „Facies anatomica corporis humani dis-membrati to iest krótkie opisanie wszystkich części ciała człowieczego, według ich położenia i pożytku bardzo pomocne wszystkim dla nauczenia się części ciała swojego, przedtem niemieckim, a teraz polskim ięzykiem podane do druku od Doktora Cbrystyana Henryka Kircheim Staabs Medyka J. K. M. teraz zaś praktyka Warszawskiego“ (Warszawa b. w. r.; w 8-e str. 124; pod dedykacyą hr. Denhoffowi stoi r. 1722); wyd. 2-e, p. n. nieco skróconym i mało zmienionym, wyszło tamże w r. 1731 (w 12-e str. 112; ded. Maryi Zofii Denhoffo-wej); Haller (1. c.) wymienia jeszcze wyd. 3-e, które, jako przekład „Vademecum“ z r. 1706, miało ukazać się w Warszawie w r. 1772.—Książeczka niewielka K-a zawiera wprawdzie anatomię całą, ale opracowaną, nawet jak na owe czasy, powierzchownie i nazbyt krótko, napisana zaś jest językiem takim, że odrazu poznać można w autorze cudzoziemca, nieumiejącego odczuć właściwości języka polskiego, pomimo że nim władał dość płynnie; jest to zwłaszcza widoczne w nazwach anatomicznych, przez niego potworzonych, z których niejedna, pomimo wadliwości swej, zdołała się jednak rozpowszechnić i utrzymać się dotąd w języku naszym anatomicznym. — Por.: L. Gąsior o wskiego „Zbiór wiadom. do bist, sztuki lek. w Polsce“

(t. II str. 454) i S. Kośmińskiego „Słowu.

Dr J. X’.

s. x>.

lek. polsk.“ (str. 214).

Kirchen, wieś w król. Pruskiem, regencyi Koblenckiej, w po w. Altenkirchen, nad rz. Sieg, przy zbiegu dwu dróg żel. Sąd obwodowy, urząd leśny, szkoła wyższa prywatna; dwa kościoły: katolicki i ewangielioki; ulice oświetlone elektrycznością; kopalnie rudy żelaznej i ołowianej (ok. 900 rub.); walcownia blachy, dwa wielkie piece, huta do miedzi; wyroby z drzewa; przędzalnia wełny, garbarnia, garncarnia, cegielnia, młyny, tartaki, browar. Przeszło 1 500 mieszkańców (1903).

Kirchenheim Artur, von, prawnik niemiecki, profesor w Heidelbergu, redaktor doskonałego miesięcznika krytycznego «Centralblatt fuer Rechtswissenchaft» (od roku 1881). Urodził się 1855 r. w Berlinie. Napisał: „Lehrbuch des deutschen Staatsrechts“ (1887), „Einführung in das Verwaltungsrecht“ (1885), „Verwaltungsrechtspraktikum“ (1883), „Antragsdelikte“ (1787), „Regentschaft“ (1880); w «Handbuch des Völkerrechts» Holtzendorffa (1889) znajduje się jego praca: „Friedenschluss und Postliminium“. Poprzedził przedmową wydanie niemieckie „L’Uomo delinquente“ Lombro-sa. Znaczną .ilość artykułów napisał do «Rechts-lexicon» Holtzendorffa oraz do «Wörterburch des Verwaltungsrechtes» Stengla (ob.). Prace jego mają charakter przedewszystkiem pedagogiczny; w uniwersytecie wykłada wszyst-stwowe, administracyjne, karne, międzynarodowe), produkcya naukowa obejmuje też wszystkie wymienione tu dyscypliny.

Kircher Atanazy, uczony polihistor, autor licznych dzieł (* 1601 r. w Geisa pod Fuldą— f 1680). W r. 1618 wstąpił do zakonu jezuitów i został w uniwersytecie w Wiirzburgu profesorem matematyki, filozofii, języka hebrajskiego i syryjskiego; niepokojony wszakże zamieszkami wojny trzydziestoletniej przeniósł się do Awinionu, gdzie przebywał w domu bogatych jezuitów tamecznych, oddając się wyłącznie study om naukowym. W r. 1636, w towarzystwie landgrafa heskiego Fryderyka, odbył podróż do Sycylii i Malty; na wezwanie papieża udał się do Rzymu, gdzie w Collegio Romano uczył matematyki i hebrajskiego; w późniejszych latach pozostał w Rzymie bez stanowiska urzędowego.—Był to człowiek rozległej wiedzy, ale łatwowierny i fantastyczny; pisał o najrozmaitszych przedmiotach, najwięcej z dziedziny fizyki i archeologii, ale pisma jego, obok wiadomości użytecznych i dokładnych, zawierają mnóstwo urojeń i błędów. Kie dają nawet wiernego obrazu wiedzy mu współczesnej, często bowiem K. nie stał na jej wysokości; wybija się w nich raczej stan umysłowości ówczesnej, dobrze odpowiadały bowiem usposobieniu czytelników, a jeżeli K, na postęp wiedzy nie wpłynął, to przyczynił się niewątpliwie do jej rozpowszechniania. Był też gorliwym zbieraczem i pod nazwą Museum Kircherianum założył gabinet fizyczny i archeologiczny, który od 1870 r. jest własnością państwa Włoskiego.— Fizyka K-a pozostaje jeszcze silnie pod wpływem filozofii starożytnej, jakkolwiek odwołuje się do doświadczeń i sam stara się je prowadzić. W traktacie „Ars magna lucis et umbrae“ (Rzym 1646, wyd. 2-e Amsterdam 1671) zajmuje się optyką. Podał tu tablice załamania światła przy przejściu z powietrza do wody, oleju, szkła, ale nie odwołuje się zgoła do prawa Descar-tes’a, chociaż to znane było już w r. 1637. Natomiast znajduje się tu dokładny opis latarni czarnoksięskiej, i stąd K. uważany jest często za jej wynalazcę; jednakże była ona znana poprzednio, a przynajmniej zasadę jej wskazał już Porta w r. 1589. Sądzi też K„ że mogłaby się przydać do nawracania bezbożników, których przerażałby obraz dyabła, na ciemną ścianę rzucany. Traktuje tu dalej o mamidle sycylijskiem „Fata Morgana“, które tłómaczy przez odbicie od cząstek gipsowych i szklistych, ulatniających się z piasku pod wpływem żaru słonecznego i tworzących w powietrzu powierzchnię zwierciadlaną. Ważniejsze są w dziele tern podane wiadomości o barwach, znajdujemy tu bowiem wiele nowych dostrzeżeń, a zwłaszcza jest K. pierwszym fizykiem, który wspomina o barwach subjektywnycli i następczych. Dużo też miejsca poświęca kamie-

s. K.

marca 1824 r. w Królewcu

niowi bolońskiemu i innym ciałom fosforyzującym, które w tym czasie uwagę na siebie zwracać zaczęły. Dwa pisma K-a: „Mesur-gia sive ars magna consoni et dissoni“ (Rzym 1650) i „Phonurgia nova“ (Kempten 1673), mają za przedmiot akustykę, ale najwięcej jest w nich mowy o osobliwych echach i o sklepieniach głos odbijających; znajdujemy tu też po raz pierwszy opis dwóch nowych przyrządów, arfy eolskiej i tuby morskiej do przesyłania głosu, jest wszakże również rzeczą wątpliwą, czy K. jest ich wynalazcą. W traktacie o magnesie: „Magnes sive de arte magneti-ca tripartitum“ (1634, wyd. 2-e 1641) uczy K., jakby można siłę magnesu mierzyć za pomocą wagi, przez oznaczenie ciężaru potrzebnego do oderwania od niego żelaza; przytacza też kilka innych dostrzeżeń, ale i tu przeważnie zajmuje się obmyślaniem różnych igraszek magnetycznych; przytacza też osobliwy szczegół, że przez umieszczenie magnesu między dwoma zeschłe-mi liśćmi urzetu można siłę magnetyczną wzmocnić. Najdziwaczniejszą wszakże książką K-a jest „Mundus subterraneus, in quo universae natu-rae maj estas et divitiae demonstrantur“ (Amsterdam 1664, wyd. 3-e 1671). Według dzieła tego źródłem zjawisk ziemskich jest ogień wewnętrzny ziemi, który zapala pary saletrzane, gromadzące się w pieczarach, a stąd pochodzą trzęsienia ziemi; ale ogień ten wypędza z pieczar tych do atmosfery części wodne, które skraplają się w górnych warstwach powie-tza. Dla podobieństwa, jakie istnieje między księżycem a ziemią, oddziaływają na siebie nawzajem, a skoro światło księżyca nad morzem jaśnieje, oswobadzają się z wody duchy saletrzane i pędzą wodę w górę, — skąd pochodzi przypływ oceanu. Woda rzeczna, wpływająca do mórz, unosi się nad ich wodą słoną, a dlatego para wody morskiej słodką tylko wodę zawiera. Podobne bałamuctwa mieszczą się w dziełach innych K-a, jak: „Iter extaticum coe-leste, sive Opificium quo coeli siderumque natura, vires et structura exponuntur“ (1656), „Iter extaticum terrestre sive Geocosmi opificium, quo terrestris globi structura exponitur“ (1657), „Arithmologia sive de occultis numero-rum mysteriis“ (1665). —W późniejszych latach życia zajmował się K. bardziej kwestyami ar-cheologicznemi i ling wisty cznemi, a w szczególności starał się odcyfrować hieroglify, ale i dzieła tej kategoryi również są dziwactwami przepełnione; znajdujemy tam opisy o niesłychanych olbrzymach dawnych czasów, rysunki wieży Babel itp. Z tej kategoryi dzieł jego wymienimy: „Oedipus aegyptiacus“ (4 t., Rzym 1652 — 55), „Prodromus coptus“ (1656), „Lingua aegyptiaca restituta“ (1664), „China illu-strata“ (1667), „Polygraphica seu artificium linguarum, quocuin omnibus totius mundi po-pulis poterit quis correspondere“ (1663), „Latium, id est nova et parallela Latii, tum ve-

teris tum novi, descriptio“ (1671). Stefan Kest-ler wydał wyciąg z dzieł K-a p. t. „Physiolo-gia Kircheriana experimentalis“ (Amsterdam 1680). — Por.: Brischar „Athanasius Kircher, ein Lebensbild“ (Würzburg 1877).

Kirchheim, wieś w wielk. ks. Badeńskiem, powiecie Heidelberskim, wpobliżu Heidelberga, przy drodze żelaznej z Mannheimu do Bazylei. Wieś, jedna z największych w Niemczech; przeszło 3 100 mieszkańców (1903). Kościół ewan-gielicki; uprawa tytoniu i fabryka cygar. Ulubione miejsce wycieczek z Heidelberga. a Kirchheimbolanden, miasto okręgowe (Bezirk) w król. Bawarskiem, w Palatynacie, przy drodze żel. Marnheim-Alzey. Urząd okręgowy, urząd leśny. Szkoła łacińska, szkoła przygotowawcza do seminaryów dla nauczycieli szkół ludowych, szkoła hodowli wina i owoców; kościół katolicki, dwa ewangiel.; kamieniołomy; fabryki wyrobów z drzewa, butów i trzewików; garbarnia. Mieszk. około 4 000 (1903). Zamek ze wspaniałym parkiem, niegdyś stolica państwa K., własności hrabiów Nassau-Weilburg. Pięknie położony cmentarz. Dnia 14 czerwca 1849 podczas powstania w Palatynacie, po napadzie na zbrojownię z Siegburgu, wywiązała się. tu walka, po której zwłoki poległych demokratów pochowano na miejscowym cmentarzu, a po ustaniu reakcyi na pamiątkę wzniesiono pomnik.

Kirchheim unter Teck, miasto w królestwie Wirtemberskiem, w pow. (Kreis) Dunajskim, nad rz. Lauter, u stóp Rauhe Alb, 310 metr. nad poz. morza, koleją żelazną połączone z Unterboihingen. Wyższy urząd obwodowy, sąd obwodowy, urząd leśny; szkoły: łacińska, realna i handlowa; szpital zasobny; kościół. Fabryki wyrobów bawełnianych, adamaszku, fortepianów, machin, cementu; przędzalnie wełny, papiernie, browary; targi na owoce, drzewo i trzodę chlewną; największe targowisko w południowych Niemczech na wełnę, przy rocznym obrocie 4 000 centn. metr. Mieszk. ewang. około 8 000 (1903); w r. 1890 było tylko 280 katol. i 15 żydów. W mieście zamek królewski. W okolicy znana Lauinger Thal oraz ruiny zamków Teck i Neuffen. W r. 1303 K. dostał się domowi austryackiemu, w r. 138.1 przeszedł do książąt wirtemberskich.

Kirchhoff Gustaw Robert, fizyk (* 12

f 17 paźd. 1887 w Berlinie); studyował matematykę i fizykę w Królewcu od r. 1842, w r. 1848 habilitował się jako docent w .Berlinie, 1850 został profesorem nadzwyczajnym fizyki w Berlinie, 1854 profesorem zwyczajnym w Heidelbergu, 1874 członkiem akademii nauk w Berlinie i profesorem fizyki matematycznej w tamecznym uniwersytecie.— K. należy do znajkomitszych fizyków wszystkich czasów, badania jego odnoszą się do różnych działów fizyki; szczególniej ważne są prace jego nad sprężystością, teoryą .

' -A.

[i .

<*v J .

V*

S. K.

ści elektryczności, ale oparł się na rozważaniu potencyału elektrycznego, i tein się przyczynił do ustalenia w fizyce tego pojęcia, tak doniosłego w dalszym rozwoju nauki o elektryczności. — Badania optyczne K-a przypadają na późniejszy okres jego życia, gdy przebywał w Heidelbergu. Pierwsza praca tej kategoryi, ogłoszona w r. 1858, tyczy się położenia osi optycznych aragonitu dla różnych linij Fraun-hofera, przyczem używał przyrządów mierniczych, z których rozwinąć się miał spektroskop, a już w r. 1859 w rozprawie „Ueber die herodotisehen Geschichtswerks“ (tamże 1868, Fraunhofer’schen Linien“, zamieszczonej w spra- wyd. 2-gie 1878); wydanie Ksenofonta „De re wozdaniach berlińskiej akademii nauk i obejmu- publica Atheniensium“ (tamże 1874, wyd. 3-cie 'jącej zaledwie dwie kartki, podał pierwsze za- 1889); wydanie tekstu Eschylosa (tamże 1880); sady analizy spektralnej, do której doprowadziły „Hesiodos’ Mahnlieder an Perses“ (tamże 1889). go badania wspólne z Bunsenem. W tymżesa- Do dziedziny epigrafiki należą następ, prace mym jeszcze roku ogłosił ważne prawo o łącz- K-a: z epigrafiki italskiej: „Die umbrischen noś ci między wysyłaniem a pochłanianiem pro- Sprachdenkmäler“ (z Aufrechtem, Berlin 1849

mechaniczną ciepła, prężnością par, przewodnictwem ciepła, szybkością głosu w rurach i in., istotnie zaś epokowe w dziejach nauki znaczenie ma wykazanie przez niego praw rozdziału prądu elektrycznego w przewodnikach, oraz odkrycie analizy spektralnej. Prawa rozdziału prądu (ob. Kir cli hoff a prawa) podał już w roku 1845, gdy jeszcze był studentem w Królewcu, w rozprawie „Ueber den Durchgang eines Stromes durch eine Ebene, insbesondere eine kreisförmige“, zamieszczonej w rocznikach Poggendorffa; dokładny wszakże wywód tych praw wyprowadził dopiero w r. 1847, przyczem brał pod uwagę jedynie rozchodzenie się prądów w drutach czyli w przewodnikach linijnych, ale już w roku następnym rozciągnął je i do przewodników bryłowatych, jakiejkol-wiekbądź postaci. W dochodzeniach tych usunął niedosyć jasne dawniej wyobrażenie gęsto-

— •

i

]

4

li

- V:~ '    ■

Fig. 97. Kirchlioff Gustaw Robert.

mieni światła i ciepła; dokładny dowód słynnego tego twierdzenia podał w rozprawie „Untersuchungen über das Sonnenspectrum und die Spectren der chemischen Elemente“ (1861), chociaż doświadczalnie ugruntował je już poprzednio wspólnie z Bunsenem w piśmie „Chemische Analyse durch Spectralbeobachtungen“. Chciano osłabić zasługę K-a przez wykazanie, że w badaniach tych miał poprzedników, sąd wszakże bezstronny uznać musi Kirchhoffa i Bun-sena za istotnych twórców analizy spektralnej, której doniosłość na tern polega, że otworzyła drogę do znajomości budowy fizycznej i chemicznej słońca i całego ogółu brył niebieskich, a zarazem dozwoliła wysnuwać nowe wnioski o wewnętrznej budowie materyi (ob. Analiza spektralna). — Rozprawy K-a, zamieszczane głównie w Rocznikach Poggendorffa, w Dzienniku Crellego i w Sprawozdaniach akademii berlińskiej, zebrane zostały p. t. „Gesammelte Abhandlungen“ (Lipsk 1882); dodatek do nich wydał Boltzmann w r. 1891. Nadto wydane

I też zostały wykłady K-a: „Vorlesungen ueber mathematische Physik“ (t. I, mechanika, Lipsk 1876, wyd. 3-e 1883; t. II, optyka matematyczna, 1891; t. III, elektryczność i magnetyzm, 18-9.1 ;

I t. IV, teorya ciepła, 1894). — Porów. Boltzmann „G. R. Kirchlioff“ (Lipsk 1888).

Kircłlhoff Adolf, wybitny filolog niemiecki (* 6 stycznia 1826 r. w Berlinie). W r. 1842 rozpoczął study a w uniwersytecie berlińskim, w r. 1846 został adjunkteir, a następnie nauczycielem gimnazyum miejscowego. W roku 1860 zamianowany członkiem Akademii Umiejętności, a w r. 1865 zwyczajnym profesorem filologii klasycznej uniwers. berlińsk. K. przyczynił się do krytyki pisarzy greckich i pozyskał europejską sławę jako specyalista w dziedzinie epigrafiki. Z dzieł należących do dziedziny egzegezy greckiej literatury klasycznej wymienimy: „Quaestionum Homerica-rum particula“ (rozprawa inauguracyjna, Berlin 1846); „Die homerische Odyssee und ihre Entstehung“ (Berlin 1859); „Die Komposition der Odyssee“ (zbiór artykułów, tamże 1869. To dzieło K. znacznie rozszerzył i powiązał w bardziej ścisłą całość w drugiem wydaniu pod tytułem „Die homerische Odyssee“ (tamże

1879). Prócz Homera, któremu K. najwięcej uwagi poświęcił, dał on nam jeszcze wydanie tekstu Plotina (Lipsk 1856, 2 tomy), krytyczne wydanie Eurypidesa (Berlin 1855, 2 tomy), oraz wydanie zwyczajne tegoż klasyka (tamże 1867 — 68, 3 tomy); „Ueber die Abfassungszeit des

Wbg.

sel 1886), „Eine Reise nach Hawai“ (Altona 1890).

1861 r. w Jenie

K. K-c.

Prawo Ohma (ob. Ohma

8. K.

—    1851, 2 tomy), oraz „Das Stadtrecht von Bantia“ (tamże 1853). Runy germańskie zbadane są w pracach: „Das gothische Runenalphabet“ (Berlin 1852) i „Die fränkischen Runen“ (w Haupta „Zeitschrift für deutsches Alterthum“ 1855). Przyczynki do badania napisów greckich znajdujemy w „Corpus inscriptionum graeca-rum“, dla którego-to wydawnictwa K. opracował 2-gi zeszyt tomu czwartego (napisy chrześ-ciańskie, Berlin 1859). Oprócz tego K. doprowadził wydawnictwo to do końca, wydawał z polecenia Akademii „Corpus inscriptionum atticarum“, w których jego pióra jest tom pierwszy (napisy przedeuklidowskie, tamże 1873) oraz suplementy (t. IV, cz. I—III, tamże 1877

—    1891). Wreszcie K. napisał: „Studien zur Geschichte des griechischen Alphabets“ (tamże 1863, wyd. 4-te 18871 i między 1866 a 1881 był współredaktorem czasopisma filologicznego „Hermes“.

Kirchhoff Albrecht, bibliograf i księgarz niemiecki, brat filologa Adolfa K-a (* 1827 w Berlinie). Miał zrazu do współki z Wigan-dem autykwaryat w Lipsku, po śmierci Wi-ganda posiadał go od r. 1863 wspólnie z bratem, Ottonem K-em. Jest założycielem copię-cioletniego katalogu, który od wielu lat wychodzi pod firmą Hinrichsa. Pracował z pożytkiem rzetelnym nad historyą księgarstwa niemieckiego: „Beiträge z. Gesch. d. deutsch. Buchhandels“ (Lipsk 1851—3, 2 t.); „D. Entwickelung d. Buchh. in Leipzig bis in d. zweite Jahrzehnt d. Reformation“ (t-że 1886); „Die Handschriftenhändler d. Mittelalt.“ (t-że 1853); liczne prace w „Archiv, f. Gesch. d. deutsch. Buchhandels“. Wydał t. I Kappa ,,Gesch. d. deutsch. Buchhs.“. Wychylił się też na pole właściwej historyi w „D. Anfänge d. kirchlichen Toleranz in Sachsen. August d. Starke u. d. Reformierten“ i w „Gesch. d. reform. Gemeinde in Leipzig“ (Lipsk 1872, 1874). W r. 1878 uniwersytet lipski wystawił mu dyplom doktorski honoris causa.

Kirchhoff Teodor, amerykańsko - niemiecki poeta i literat (* 8 stycznia 1828 w Ütersen), Po wybuchu wojny o Schleswig i Holsztyn w r. 1864 wstąpił jako ochotnik do wojska i brał udział w głównych bitwach. Kiedy wojna skończyła się przyłączeniem tych prowincyj do Prus, K. wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie wciąż zmieniał miejsce zamieszkania, dopóki w 1869 nie osiadł na stałe w San-Francisco, gdzie został współwłaścicielem handlu drogiemi kamieniami. Literacką swoją działalnością zasłużył się wielce Niemcom amerykańskim. Razem z bratem swoim, Chrystyanem, wydał „Lieder des Krieges und der Liebe“ (Drezno 1864), „Adelpha“ (wiersze; 1869). Sam napisał: „Reisebilder und Skizzen aus Amerika“ (Altona 1875 — 6), „Balladen und neue Gedichte“ (1883), „Kalifornische Kulturbilder“ (Kas-

Br i.

Kirchhoff Alfred, przyrodnik niemiecki (* 23 maja r. 1838 w Erfurcie); studya przyrodnicze odbywał od 1858 i w Bonn, poczem został nauczycielem w szkole realnej w Mülhheim, a następnie w Erfurcie. W r. 1871 przeniósł się do Berlina, otrzymawszy tam stanowisko docenta geografii w akademii wojennej, zaś w 1873 r. został profesorem uniwersytetu w Halli. Wydał następujące prace: „De Labiatarum organis vegetativis“ (Erfurt 1861); „Schulbotanik“ (Halla 1865); „Die Idee der Pflanzenmetamorphose bei Wolff und Goethe“ (Berlin 1867); „Die ältesten Weistümer der Stadt Erfurt“ (Halla 1870); „Erfurt im 13 Jahrhundert“ (Berlin 1870); „Beiträge zur Bevölkerungsstatistik von Erfurt“ (Erfurt 1871); „Schulgeographie“ (wyd. 13-e Halla 1893); „Thüringen doch Hermundurenland“ (Lipsk 1882); „Volapük. Hilfsbuch zum schnellen und leichten Erlernen dieser Weltsprache“ (wyd. 1 —3-e Halla 1887); „Erdkunde für Schulen“ (tamże, wyd.

2-e 1894). W 1885 r., przy udziale innych geografów, zaczął K. wydawać wielkie dzieło: „Unser Wissen von der Erde“ (Lipsk i Praga, t. I: Allgemeine Erdkunde, 1886; t. II i III: Länderkunde von Europa, 1887 -93). Oprócz tego K. brał udział w wydawnictwach: „Forschungen zur deutschen Landes- und Volkskunde“ (Sztutgard

1887); „Anleitung zur deutschen Landes- und Volksforschung“ (tamże 1889) „Völkerkunde“ (Lipsk 1881 i 1885); „Rassenbilder“ (Kassel 1883, 12 tablic); „Charakterbilder zur Länderkunde“ (tamże 1884).

Kirchoffa prawa, prawa tyczące się rozdziału prądu elektrycznego w przewodnikach, w jakikolwiek sposób rozgałęzionych, wyrażają się w sposób następny: 1) W każdym punkcie rozgałęzienia summa algebraiczna natężeń prądów, rozbiegających się po drutach oddzielnych, równa się zeru (I₁ -\- I₂ -(-... -J- /„ = 0). 2) Jeżeli druty tworzą obwód zamknięty, to suma iloczynów natężeń prądów przez opory w oddzielnych odstępach obwodu ( Ix rx -f-/₂ >*₂ —j— ... —J— In rn) równa się summie wszystkich sił elektro wzbudzaj ących, które się na drodze prądu znajdują, prawo) jest tylko przypadkiem szczególnym praw Kirchhoffa, które dają podstawę do wszelkich obliczeń, tyczących się rozkładu prądu po drutach w zastosowaniu praktycznem. — Pra-w e m Kirchhoffa nazywa się również zasada zależności między zdolnością pochłaniania i wysyłania promieni światła i ciepła przez różne ciała (ob. Analiza spektralna).

Kirchholm, wieś i parafia w gubernii Inflanckiej, pow. ryskim, nad samą Dźwiną, o 2 mile od Rygi, pod 56° 51' szerok. półn. i 46° 1' długości wschodn. W r. 1605 nabyła ona sławy europejskiej przez cuda waleczności dnia 27

ci M.

września dokonane, dzięki talentowi genialnego kawalerzysty i wodza polskiego, Jana Karola Chodkiewicza, nad sześć razy liczniejszem wojskiem szwedzkiem pod wodzą Karola Sudermań-skiego, który, z początku zwiastował chełpliwie obecność swoją na każdem miejscu nader pysznem hasłem: sum, sum, sum, po bitwie zaś uciekł bez kapelusza, skrył się na okręty i zawstydzony wrócił pędem do Szwecyi. Cały obóz, 20 dział i aż 60 chorągwi dostały się Polakom. „Był to wypadek raczej na podziw narodów, niżeli na wiarę zasługujący“ (Jakób Sobieski „Bell. Chocim“). Bitwa zamieniła się w rzeź: 9 000 Szwedów legło w rozsypce ucieczki. Szwedzi, przeważni liczbą, pewni już byli zwycięstwa nad Chodkiewiczem, gdy wtem Fryderyk Kettler, książę kurlańdzki, z zastępem 300 jeźdźców zjawił się na lewym brzegu Dźwiny, przeszedł wpław rzekę brodem, wskazanym przez Romera, i uderzył na nieprzyjaciela. Dy wersy a ta przechyliła zwycięstwo na stronę Polaków. Stanowczej klęski Szwedów o mało nie dopełniło schwytanie króla szwedzkiego. Mateusz von der Recke już go pochwycił był za ramię, lecz Henryk Wreede, poświęcając się za sw⁷ego pana, stanął pomiędzy nim a dzielnym kurlandczykiem i otrzymał cios śmiertelny. Król-przywłaszczyciel wydostał się szczęśliwie z niebezpieczeństwa, ale kapelusz jego ze sznurem kosztownym i pałasz pozostały w rękach kurlandzkiego szlachcica, jako zwycięskie trofea, istne spolia opinia, dowodzące, że miał w ręku dostojnego jeńca, a po dzień dzisiejszy w zbrojowni ordynacyi Reck’ôw troskliwie przechowywane. Zwycięstwm to pod Kirchholmem, głośne na cały świat, wyrył Thum na miedzi; we Flandryi tkano je w bławatach. Ryga wolna, Inflanty prawie zupełnie odzyskane: oto były skutki sławmego kirchholmskiego zwycięstwa, owmgo cudu waleczności i działalności Polaka-kawalerzysty. Cała Europa dziwiła się wielkiemu dziełu; papież Paweł V, cesarz niemiecki, sułtan, król angielski, winszowali zwycięstwa Chodkiewiczowi. Połączył on talent i męstwo z ludzkością. Z jeńcami jaknajlepiej się obszedł; poległemu szwedzkiemu generałowi Lin-dersonowi wspaniały pogrzeb wyprawił, w Rydze, gdzie zwńoki jego uroczyście pogrzebane zostały d. 4 października, w tydzień po bitwie; Szwedzi zaś zaledwie w r. 1631 uczcili nagrobek Lin-dersona szumnemi napisami łacińskiemi na dwóch ogromnych tablicach, dotąd tamże istniejących na miejscu zdartego epitafium pierwotnego, fundowanego przez Chodkiewicza. — Wpobliżu wsi K., o pół mili niżej nad Zachodnią Dźwiną przechowały się dotąd szczątki starodawnego zamku biskupiego Kirchholm. Na samej zaś rzece, naprzeciw ruin zamkowych, znajduje się wyspa Martinsholm (błędnie przez niektórych Meinardsholm nazywana), na której niegdyś wznosił się jeden z najpierwszych w tym kraju kościołówr chrześciańskich, przez bpa Meinarda, pod wezwaniem św. Marcina, w r. 1186 wznie

siony. Nieopodal zamku rozciągają się pokłady czerwonej skały wapiennej, zawierające skamieniałości formacyi dewońskiej, a mianowicie zęby rybie, tudzież muszle Spirifer Verneuilli i Enom-phelus. Pod teini pokładami plity czerwonej, leżą liczne pokłady wapienne barwy szarej, żadnych już nie zawierające skamieniałości. Wszystkie dawne gmachy Rygi wznoszono z tej plity wapiennej kirchholmskiêj, którą także ba-styony byłej twierdzy ryskiej zewnętrznie były omurowane aż do .roku 1860.— Porów.: Ku-delka „O bitwie pod Kirchholmem“ («Ateneum» warsz.).

Kirchholmska ugoda (czyli tak zw. traktat kirchholmski) odgrywał ważną rolę w dziejach Inflant w czasie istnienia dawnego związku Państwa Inflanckiego. Zawartą została w r. 1452 pomiędzy miastem Rygą, arcybiskupem Sylwestrem i hermistrzem inflanckim, Janem de Mengede. Chodziło tu her mistrzowi inflanckiemu o zapewnienie sobie wierności miasta Rygi i o odjęcie w ten sposób przewodnika, mającemu się w owym właśnie czasie utworzyć, związkowi miast inflanckich, na którego czele stanąć-by musiała Ryga. Z tego więc powodu podają sobie dłonie w owej ugodzie panujący arcybiskup ryski i her-mistrz zakonu inflanckiego. Postanowili oni podzielić pomiędzy siebie Rygę. Miasto to miało odtąd Obu władcom składać przysięgę wierności. Obaj, arcybiskup i hermistrz, mieli odtąd równy brać udział w prawie ryskiego mennictwa, w pobieraniu dziesięciny z połowu ryb i t. p. W zatargach pomiędzy arcybiskupem a hermistrzem nie miała Ryga najmniejszego brać udziału, w innych zaś wojnach hermistrza była obowiązaną go wspierać. Wójt, przez miasto obrany, musiał być odtąd zatwierdzany zarówno przez arcybiskupa jako i przez hermistrza. Rozmaite wewnętrzne rozporządzenia magistratu ryskiego uczyniono obecnie zależnemi od wójta i komtu-ra zakonu, który nadal otrzymuje głos poważny i miejsce w radzie miejskiej. Miasto zostało zmuszone do zatwierdzenia powyższej ugody, ale od dotrzymania jej następnie w sposób najrozmaitszy wycofać się usiłowało. Obaj zaś władcy coraz bardziej ścierali się ze sobą, gdyż każdy z nich mniemał zrazu, że przez zawarcie tej ugody potęga jego wzrosła znacznie, atoli do-strzedz musiał niebawem, iż stało się przeciwnie. Przyszło nawet do walki otwartej, w której arcybiskup wziął stronę miasta, by pozostać panem sytuacyi. Mimo to musiał poddać się prowadzonym zręcznie przez przebiegłego hermistrza tranzakcyom z miastem, skutkiem których ostatecznie nie on, arcybiskup, ale hermistrz Mengede został panem Rygi. Po nowych zatargach pomiędzy arcybiskupem Michałem i hermistrzem Freitagiem traktat kirchholmski w r. 1492 został wznowiony i burmistrz ryski Schöning, obrany arcywójtem, musiał w imieniu miasta składać przysięgę na hołd

ci M.

f d. 28

Biographie“ (t. XVI str. 16).

M. S

oraz

kwartetów i t. d.

jest Bóg.

Kirchnerowa A d e 1 a (z domu W i e c z o r k i e-wiczówna), powieściopisarka polska-(* 1866 — f 1893). Pisała nowelle, była współpracowniczką pism warszawskich i prowincyonal-nych.    Hr-

Kirdżali. Pod tą nazwą w końcu XVIII w., w r. 1790 — 92, na półwyspie Bałkańskim, ponad Dunajem, ukazały się zbrojne gromady kon-

poddaństwa zarówno hermistrzowi jako też arcybiskupowi, który-to zwyczaj pozostał aż do końca istnienia Państwa Inflanckiego.

Kirchmaier Jerzy Kacper (* d. 29 lipca r. 1635 w Uffenlieimie [Frankonia] września r. 1700 w Wittenbergu), uczony poli-liistor. Do nauk przykładał się od r. 1655 w Wittenbergu, gdzie też i później stale do śmierci przebywał. Zostawszy już w r. 1657 magistrem filozofii, zajmował się lat kilka naukami innemi, zwłaszcza zaś teologią i prawem; w r. 1661 otrzymał katedrę wymowy. Czas wolny od zajęć obowiązkowych odtąd zwykł był oddawać naukom przyrodniczym, głównie zaś mineralogii i chemii, nie zaniedbując przy-tem bynajmniej nauk innych, gdyż wszystkie zajmowały go jaknajżywiej. K. należał rzeczywiście do uczonych najwszechstronniejszych wśród współczesnych, a podziwu godne były jego zdolności językowe; języki klasyczne oba znał wybornie, nadto oprócz ojczystym, niemieckim, władał też nieomal wszystkiemi językami europejskiemi i wieloma wschodniemu Pisarzem był bardzo płodnym, pracującym na różnych polach wiedzy; osobliwie cenione były rozprawy jego o górnictwie i o fosforze. Wszystkie prace K-a, w liczbie 90-u, wydał razem w r. 1709 syn jego, także profesor wittenber-ski; wyliczać ich tu nie możemy, ponieważ treść ich nie posiada już wartości bieżącej, nadmienić wszakże musimy, że K. w r. 1679 pierwszy odkrył własności kwasu fluorowodorowego, nagryzającego szkło, i zwrócił uwagę na zastosowanie ich w technologii.—Porów.: „Biographie médic.“ (t. V str. 427) i „Allgem. Deutsche

Dr J. p.

Kirchmann Juliusz Henryk (* r. 1802 — f r. 1884). Zajmował przy końcu życia posadę wice-prezydenta sądu wyższego w Prusiech. Usunięto go z niej za mowę, którą miał na zgromadzeniu robotników o kommunizmie w przyrodzie. W filozofii usiłuje K. zająć stanowisko przeciwne tak materyalizmowi jak idealizmowi. Materyalizm nie uznaje wiedzy, upatrując w niej tylko jakiś szczegół bytu. Idealizm nie uznaje bytu, widząc w nim tylko objaw wiedzy. Byt i wiedza prawdziwa są co do treści jednakie, różnią się tylko co do formy. Nie myśl, ale wrażenie jest tym przebiegiem, który treść bytu przelewa do wiedzy. Myślenie jest tylko przerabianiem materyału wrażeń. Myślenie samo nie zbliża nas do przedmiotu, natomiast we wrażeniu zbliżamy się do przedmiotu, to bowiem, co stanowi byt przedmiotu, i moja świadoma mi treść wrażenia, są jednem i temsamem. Moralność opiera K. na uczuciu szacunku dla powagi i władzy. Co auctoritas nakazuje, powinno człowieka obowiązywać; określonej treści moralnej niema wcale, a więc może ona ulegać rozmaitym zmianom i przekształceniom.—Także w estetyce pragnie K. pozostać realistą. Określa on piękno jako „obraz wyidealizowany a zmysłowo przyjemny jakiejś uduchowionej rzeczywistości“. Największą zasługą K-a wobec filozofii jest wydawnictwo taniej filozoficznej biblioteki, które w stu kilkudziesięciu tomach objęło wiele arcydzieł literatury filozoficznej różnych czasów i epok.

Kirchner Teodor (* 10 grudnia r. 1823 w Neukirchen pod Chemnitz), kompozytor muzyczny, uczeń Beckera, Knorra i konserwato-ryum w Lipsku. Od r. 1843 — 62 zajmował posadę organisty w Winterthur, przez następne dziesięć lat był dyrektorem Towarzystwa muzycznego w Ziirychu, od 1873 — 75 dyrektorem szkoły królewskiej w Würzburgu₅ przez kilka lat zamieszkiwał w Lipsku i Dreźnie, wreszcie w r. 1890 osiadł nastałe w Hamburgu. K. uprawiał przeważnie drobne formy muzyki fortepianowej, ale w tym szczupłym zakresie kompo-zycyi okazał się twórcą oryginalnym, znakomitym. Napisał wogóle sto kilkanaście „opusów“. Na całość jego dorobku duchowego, składają się różne utwory na fortepian: „Humoreski“, „Szkice“, „Pieśni bez słów“, „Romanse“, „Legendy“, „Kaprysy“, „Nokturny“, „Fantazye“, „Preludya“, „Elegie“, „Etiudy“, „Kartki albumowe“, „Sceny dziecinne“, „Miniatury“, „Wa-ryacye“, utwory taneczne i t. d. Prócz tego utworzył kilkadziesiąt pieśni, „sceny liryczne“ na organy, fantazye na fortepian i skrzypce, na skrzypce i organy, kilka tercetów,

A Pol.

Kirchner Fryderyk, ur. w r. 1848, był nauczycielem i profesorem w Berlinie, zm. tamże w r. 1900.—Był on zwolennikiem Froschli a mm er a, starał się też usilnie, aby zjednać uznanie dla tego w Niemczech aż do niedawna niezbyt cenionego myśliciela. Główne dzieła K-a są następujące: 1) „Die Hauptpunkte der Metaphysik“ (Göthen 1879); 2) „Üb. die Notwendigkeit einer metaph. Grundlage für die Ethik“ (Berlin 1881); 3) „Üb. d. Grundprinzip des Welt-processes“; 4) „Über den Zufall“ (1887); 5) „Schematismus zur Philosophie“ (1888); 6) „Über das Gedächtniss“ (1892). Oprócz tego jest on autorem różnych monografij do dziejów filozofii, tudzież tak z w. Katechizmó w (krótkich i zwięzłych przedstawień) do Psychologii, Logiki, Etyki i Historyi filozofii. Wydał także „Wörterbuch der philosophischen Grundbegriffe“ (Heidelberg, wyd. 2-e 1890). —K. jest zwolennikiem empiryczno - racyonalnego realizmu. Absolut jest naj-wyższem dobrem, prawdą i pięknem, a działanie jego — istotą, bytem i celem. Tym absolutem

w. s

m s.

60 000 rub. Co rok ł/₁₀ część

2) Dawna kolonia

ne z Turków i sturczonych innoplemieńców, a nawet z Chrześcian, które dopuszczały się rozbojów, szerzyły pożogi, plądrowały wsie i miasta, nakładały okup i trzymały całe okolice w strachu i grozie. Później posunęły się wgłąb półwyspu ku Albanii i Epirowi. Wysłane przeciwko nim wojsko w r. 1796 doznało klęski; odtąd wzmogła się jeszcze organizacya K-ch i nabrała charakteru powstańczego przeciwko rządowi i klasom wyższym tureckim. Kiedy w r. 1804 Karadżyordżewicz podnosił oręż na Turków, K. pośpieszyli na pomoc Serbom, najmując się im do usług bojowych, któremi prawdziwie się odznaczyli. Bardzo ich wielu poległo wówczas za prawa Serbii; szczątki się rozproszyły. Głośny Czajkowski-Sadyk napisał pod tytułem K. jedną z najpoczytniejszych powieści polskich w przekładach na obce języki (Lipsk 1839). Ob. Turcy a.

Kirejewski Jan (* 1806 — f 1856), pisarz i filozof rossyjski. Należy do grupy tak zwanych „słowianofilów“, którzy wytworzyli osobny kierunek filozofii dziejów. Zasadnicze podstawy tej nauki wyłożył właśnie po raz pierwszy Iwan Kirejewski w artykule, który ukazał się w Mosk witi an i nie w r. 1845. Wystąpił on tak przeciw ciasnemu patryotyzmowi Sze-wyrewa i Pogodina, jak i przeciw jednostronnym wielbicielom cywilizacyi zachodniej. W ruchu umysłowym Europy dostrzega Kirejewski tylko chwiejność przekonań, zapuszczanie się w wątpliwości i rozdwojenie. Wiek XVIII miał jeszcze swóje ideały, wiek XIX po rewolucyi francuskiej i wojnach napoleońskich stracił je i popadł w rozstrój; najlepszym tego wyrazem poezye Byrona. Główną takiego stanu rzeczy przyczyną ma być suchy racyonalizm, który Europę już od Wieków Średnich opanował. Obecnie doszedł kierunek ten do ostateczności i ludzie zaczynają szukać nowej, prawdziwszej drogi. Aby ją znaleźć, należy zwrócić się do wschodu, do Rossyi, która rozwinęła i wypracowała samodzielnie własne zasady życia. Kończąc, wyraża Kirejewski przekonanie, że dalsze losy Ludzkości zależą od ukształtowania się stosunku Zachodu od Wschodu.

Kirenga, rzeka w gub. Irkuckiej, biorąca początek w górach Bajkalskich, nadzwyczaj kręta, do 525 wiorst długa; przy uściu ma do 300 saż. szerokości. Woda K-gi czysta i przezroczysta, dno kamieniste, bieg szybki. W wielu miejscach tworzy zawały, wskutek czego żeglowną jest tylko w niższej swej części. K. obfituje w ryby, z których gatunki główne są następujące: czeczugi, tajmeny, łososie (odmiana, ross, le nok), lipienie, okunie (jazgarze). Zpomię-dzy prawych dopływów K-gi najważniejsze są: Ulkan (100 w.), Minia (90 w.), Czerepanicha (70 w.),ljBemugda (130 w.). Największy dopływ lewy|K-gi stanowi rzeka Chanda (120 w.). Dolinę K-gi zamieszkują przeważnie Rossyanie i Buryaci, którzy zajmują się uprawą roli, cho-

dowlą bydła, w części rybołówstwem, a także spławiają zboże na barkach i tratwach do Kirę ńsk a (oh.). W wyższej części K-gi koczują Tunguzi, którzy żyją z polowania.    Hr-

Kireńsk, miasto okręgowe w gub. Irkuckiej, w okręgu Kireńskim, 1 028 w. od Irkucka, na prawym brzegu rz. Leny, na wyspie, którą tworzy rz. Kirenga, wpadająca do Leny dwiema odnogami. Przystań; szpital, szkoła parafialna męska, progimnazyum żeńskie. Mieszkańców liczy 1211 (w tej liczbie 199 zesłanych). Jarmarki z obrotem 40 ludności udaje się na poszukiwanie złota wzdłuż Leny. Mieszkańcy zajmują się także rolnictwem, ogrodnictwem i zbiorem siana. Początek K-a sięga r. 1630, kiedy dziesiętnik Jermolin założył przy uściu rz. Kirengi pogost (wieś) Nikolski, przemieniony w r. 1655 na ostróg Kireński. W roku 1675 K. został miastem, w r. 1783—powia-towem, w r. 1822 —okręgowem.    Hr-

Kirestin, turecka nazwa dwu miejscowości starożytnych w Kapadocyi pontyjskiej (Pon-t o s): 1) Miasto na zachód od Trapezuntu (Tre-bizondy), nad m. Czarnem, na południowym jego brzegu, później od imienia Farnakesa, króla Pontu, F arna keją przezwane, ostatecznie jednak w wiele wieków po upadku mocarstwa Pontyjskiego w Średniowieczu i pod panowaniem tureckiem starożytną swą nazwę pod postacią, nadaną mu przez ludność, Kerasondu, którą Turcy urobili w K. milezyjskiej Synopy, na wschód od Trapezuntu, znana Xenofontowi, później zgładzona aż do imienia, ze śladem dochowanym jedynie tylko w nazwie doliny K.-dere. Według dawniejszych mniemań, opartych zwłaszcza na Ammia-nie Marcellinie, miał z jednego z tych dwu miast jakoby Lucullus, zwycięsca Midrydata, w r. 74 przed Chr. sprowadzić drzewo wiśniowe (greckie o %śpaooę), co jednak odwraca prawdę, albowiem nazwa-to owocu raczej mogła być przeniesioną na jedną lub drugą miejscowość, ponieważ wiśnia w języku armeńskim ma nazwę k e r a z, a w nowo-perskim k i r e s. — (Kiepert H. „Lehrb. d. alten Geographie“ str. 93). < Kirgizi (a właściwie Kar a-k i r g i z i) i Kir-giz-kaj sacy — dwa ludy, należące do tureeko-tatarskiej rodziny lingwistycznej i przedstawiające bardzo - wiele wspólnych rysów zarówno pod względem kulturalnym jak i fizycznym. — 7. Typ antropologiczny. Pomiary nad 384 żyjącymi przedstawicielami obu tych ludów dały dla wskaźnika głównego wartość 87.2, tj. należą one do najbardziej krótkogłowych. Ale typ fizyczny nie jest jednostajny; przeciwnie, zmienia się od rodu do rodu, zależnie od domieszek. Wogóle, co do K-ów, A. Haruzin, na podstawie study ów swoich nad ordą bukiejew-ską, doszedł do wniosków następujących: l-o) K. przedstawiają produkt zmieszania się rozmaitych ludów, zarówno rasy mongolskiej jak i europejskiej; 2-o) z biegiem czasu powstawał i w dalszym ciągu powstaje przeciętny typ fizyczny. charakteryzujący K-ów jako lud odrębny; 3-o) prócz tego typu przeciętnego istnieją typy odchylające się od niego to w kierunku rasy mongolskiej, to europejskiej, i istnieniem swojem ujawniają jakie pierwiastki rasowe złożyły się na typ właściwy kirgizki; 4-o) osobniki młodego wieku silniej uwydatniają właściwości rasy mongolskiej niż dorośli, starcy zaś posiadają niewiele znamion mongolskich, a niekiedy wcale ich nie mają i cechami swemi zbliżają się do typów europejskich; 5-o) powyższe dane wykazują, iż pod względem antropologicznym K. są wytworem skrzyżowania rasy mongolskiej i europejskiej, i zajmują pomiędzy obiema stanowisko ogniwa pośredniego. Stosuje się to zarówno do Kara-kirgizów jak i do K-ów-kajsaków. „Typ obu ludów jest tak pokrewny, iż nie podejmuję się prostym rzutem oka odróżnić Kara-kirgiza od K.-kajsaka“ (Seeland). Wprawdzie Ujfalvy znalazł ciemniejszą cerę pomiędzy Kara-kirgizami, ale ta okoliczność dla ludów przebywających wciąż pod otwartem niebem nie posiada głębszego znaczenia. Zresztą K.-kajsacy przedstawiają co do typu znaczniejsze różnice lokalne — okoliczność która jest w związku z pobytem ich na stepach. Ow zaś typ przeciętny, o którym wspomina A. Haruzin, odznacza się średnim wzrostem (dla 387 osobników 1.638 metr., dla 74 osobników z Turkiestanu 1.668 metr.), klatka piersiowa jest dobrze rozwinięta, dłoń i stopa małe; organizm wykazuje skłonność do otłuszczenia, zwłaszcza w latach późniejszych; barwa ciała żółtawa, na twarzy ciemniejsza; nogi krótkie a krzywe (wskutek jazdy konnej); kształty czaszki, jak wykazały powyżej przytoczone pomiary, krótkie; włosy czarne, proste i dość twarde, siwieją bardzo późno, twarz z wydatnemi kośćmi licowemi, nos szeroki (40 Kara-kirgizów semireczeńskich dało dla wskaźnika nosowego 74.9 według Seelanda); zarost rzadki i późno ukazuje się, oczy piwne. Kirgiz odznacza się wytrzymałością zarówno na mrozy jak i na upały, wogóle organizm jego przystosował się do zmian klimatycznych, właściwych klimatowi lądowemu—z silnemijipalami i mrozami.—2. Organizacya społeczna, a) Kir-g i z-k a j s a c y. Nazwa ta jest pbcego pochodzenia; lud ten nie posługuje się wcale tym terminem dla oznaczenia siebie pojedyncze osoby same niekiedy nazywają się „chazakami“ (ten sam źródło-słów co kozak), lecz najczęściej wymieniają ród, do którego wchodzą. Koczują oni na przestrzeni przeszło 50 000 mil kwadr, od brzegów Wołgi do Tarymu i od uścia Amu-Daryi do Irtyszu. Ogólna ich liczba przewyższa znacznie 3 000 000 głów. W granicach samego państwa Rossyjskiego znajduje się około 3 mil. (216 000 w gub. Astrachańskiej; 412 601 w okręgu Ural-skim, co stanowi tam 79$ całej ludności; 338 802 w Turgajskim; 341414 w Akmolińskim tj- ^8$ ogółu ludności; 547 577 w Semipałatyń-skiin, tj. 90.6$ ogółu ludn.; 600 000 w płn. dzielnicach okręgu Semirjeczyńskiego; 730 000 w Syr-daryjskim, tj. 60$ zaludnienia; w Amu-daryj-skim, Samarkandzkim i Zakaspijskim po kilkadziesiąt tysięcy). Nadto parę dziesiątków tysięcy przebywa w Chi wie; K.-kajsacy koczują także w granicach Chin, a mianowicie na stepach w porzeczu Czarnego Irtyszu, na pochyłościach północnych Tarbugataju i Sauru, oraz południowych Ałtaju. Rozpadają się na trzy ordy: ,,setki“ — wielką, średnią i małą, te zaś na „plemiona“, plemiona na rody, np. średnia orda zawiera pięć plemion, liczących odpowiednio 15, 12, 9, 14, 12 rodów (u Radloffa). Niektóre rody noszą charakterystyczne nazwy, np.: „pięcioro jednakowych dzieci“, „cztery sieroty“, „mający rzemień przy siodle“, „żółte łby“. Plemiona i rody są zmieszane w nieładzie: po-jedyńcze rodziny i oddzielne osoby przebywają wśród obcych rodów i plemion. Ponieważ rody zbierają się dokoła wybitnych osób, przeto wszelka waśń plemienna wywołuje nowe uporządkowanie części składowych. Prócz powyższych ord istnieje jeszcze Bukiejewska, która oddzieliła się od Małej Ordy. b) Kara-kir-gizi, tj. czarni K. (przydomek „Kara“ nadali im Kajsacy w dowód pogardy, iż pomiędzy K-i niema „białych“, tj. szlacheckich, rodów). W piśmiennictwie rossyjskiem słyną oni pod nazwą „dikokamiennych“, u Chińczyków i Kałmuków pod nazwą Burutów, zresztą ta ostatnia nazwa dotyczy tylko K-ów zamieszkujących Tjanszański grzbiet górski. Liczbę K-ów oceniają na 850 000 głów, z których 300 000 w granicach państwa Rossyjskiego: na północnych stokach Tjan-sza-nu, na południe od jeziora Issyk-kul, w dolinie rzeki Czu, stamtąd na zachód wzdłuż głównego grzbietu Tjan-szanu do Kokanu. Rozpadają się na dwa skrzydła: prawe (ong) i lewe (sol). Prawe skrzydło jest ludniejsze, dzieli się na plemiona; Radloff wymienia 6 takich plemion, a w nich 51 rodów. Niektóre z tych plemion liczą po 10 000 i więcej kibitek. „Podział na plemiona, oraz plemion na mniejsze grupy podlega nieustającym zmianom i nie trzyma się zasady rodowej, gdyż każda wybitna osobistość swoim wpływem pociąga ku sobie różne auły, i przez to powstają nowe grupy, biorące nazwę od wodzów. Ale nie zapominają one właściwego swego pochodzenia, chyba iż przybiorą nową nazwę rodową lnb plemienną“ (Radloff). Zresztą Kara-kirgizi w mniejszym stopniu niż Kajsacy ulegli wpływom wyższej kultury, odznaczają się większą wojowniczością, trzymają się uporczywiej rodowego ustroju. U Kajsaków auł (od agyl — ogrodzenie) wystąpił w życiu społecznem na plan pierwszy: zbiór 6 — 10 rodzin pokrewnych, na czele których stoi przedstawiciel najzamożniejszej rodziny. Podczas zimy kilka aułów łączy się w gromadę, gdyż wtedy trzody są poza aułem i wymagają liczniejszego dozoru, a nadto surowość tej po-

ry roku czyni pożądanem liczniejsze towarzystwo. Natomiast Kara-K. przebywają całemi rodami — zimą wzdłuż rzeki ciągnie się nieprzerwane pasmo jurt, często na przestrzeni 20-u wiorst, latem w tymsamym porządku każdy taki ród 'ciągnie w góry. Dzięki temu w ciągu paru godzin znaczna siła zbrojna K-ów jest gotowa do boju. — 3. Tryb życia. Zarówno K. kaj-saccy jak i czarni są z pochodzenia koczownikami. W ciągu zimy przebywają na temsa-mem miejscu w gliniankach albo jurtach: ale z chwilą, gdy ukażnją~się~pfervnsze zwiastuny wiosny, puszczają się na wędrówkę. Same wędrówki są dokonywane w obrębie określonego przez tradycyę rodu terrytoryum: z roku na rok ród idzie tymsamym szlakiem, zatrzymuje się u tychsamych źródeł, aż wreszcie powraca kończoną czapkę ze skóry lub filcu. K. odzna-na dawne leże obozowe podczas zimy. Zwykle    czają się obojętnością za kwestye religijne;

two i zamożni, acz i dalej pędzą koczowniczy tryb życia: zagarniają oni na własność swoją znaczne przestrzenie ziemi. Brak irry-gacyi przedstawia wielką przeszkodę dla rozwoju uprawy ziemi z uszczerbkiem dla pozostałych. Sieją pszenicę, owies i proso. Zamiast pługa służy tys-agacz, „ząb drewniany“, podobny do bardzo pierwotnej sochy. Brózda bywa płytka, wogóle tryb prowadzenia gospodarstwa rolnego jest bardzo prostaczy.

Na rzekach powstają tartaki do mielenia mąki, / którą spożywają jedynie zamożniejsi. Mleko i sery: oto główne pożywienie; za napój służy kumys, baranina lub konina są daniami świątecznemu K. noszą długi kaftan, w rodzaju szlafroka, szerokie spodnie, wysoką, ostro za-

dłużej niż tydzień nie zatrzymują się na tern-    wyznają islam (są sunnitami). Mułły pędzą wę-

drowny tryb życia, ale otrzymali wśród K-ów jakieś znaczenie większe tylko dzięki rządowi rossyjskiemu, który uznał w nich przedstawicieli duchowieństwa. Zresztą islam jedynie oddziałał powierzchownie; gmin trzy in a się zwyczajów i poglądów szamanistycznych i wogóle spełnia tylko niektóre obrzędy, jak: obrzezanie, golenie włosów, podstrzyganie wąsów. Zamożniejsi hołdują wielożeństwu, gdyż tylko oni mogą uiścić kałym (zapłatę za żonę przyszłą) za kilka żon. Kobieta posiada na stepach dość znaczną swobodę, nie zasłania twarzy, spełnia roboty domowe. Mężczyzna próżnuje, jeździ poluje itd. Pierwsza żona jest główną gospodynią; po śmierci męża kobiety dostają się w spadku bratu zmarłego lub najbliższemu krewniakowi, który odprzedaje komu innemu prawa swoje do macochy. Silnie rozwinięty jest kult przodków, którego składowTą częścią są obfite stypy po zmarłych, połączone z wyścigami itd. K. liczą czas według dwunastuletnich okresów, każdy rok nosi nazwę jakiegoś zwierzęcia. Stosunki wewnętrzne są regulowane z pomocą prawa zwyczajowego, utrwalonego w przysłowiach. Sąd wykonywali seniorowie rodów. Istniał sa-mowymiar sprawiedliwości, bar anta, polegający na zajeździe aułu krzywdziciela i pogoni bydła; naturalnie, to wywoływało odwet, który dawał często okazyę do waśni wewnętrznych, aż póki po wróżdzie nie nastąpiła „pokora“ i „pojednanie“. Dzisiaj rząd rossyjski zajął się kodyfikacyą prawa zwyczajowego, powstrzymał zajazdy i zorganizował na podstawie dawnych zwyczajów różnej instancyi sądy. — 4. Literatura K-ów. W języku K-ów uwydatnił się wpływ ujednostajniający stepu. Pomimo znacznych przestrzeni, na których przebywają Kajsacy, język ich nie wyłonił żadnych gwar. Język kajsacki i karakirgizki są bardzo blizkie siebie, różnią się jedynie pod względem dźwię-kowni. Ludy k-ie poważają krasomówstwo

samem miejscu. Owca jest głównem zwierzęciem hodowanem. Owca kirgizka wyróżnia się swoją wielkością, wytrzymałością i wagą (latem i jesienią waży około 4—5'Ya pudów), sam ogon dostarcza 20 — 30 funtów łoju i waży około puda. Słone trawy stepu dostarczają dobrej paszy. Wełna, barwy ciemno-rudawej, jest bardzo gruba i może służyć jedynie na tkaniny proste i nie wykwintne. Zwierzę dostarcza K-om mięsa i mleka, materyału na ubiór, jest głównym przedmiotem handlu. Obok hodowli owiec kwitnie hodowla koni, niezbyt powabnych, ale wytrzymałych. Nadto hodują jako piesze zwierzę wielbłąda, na którym przewożą kibitki i sprzęty domowe, użytkują z mleka oraz sierści. Koza służy jako przewodniczka dla trzód owiec. Bydło rogate jest mniej rozpowszechnione i pojawiło się u K-ów dopiero wskutek zetknięcia się z Kałmukami (ob.). Były czasy, kiedy bardzo zamożni K. posiadali po 20 000 owiec i po 5 000 koni.

Dzisiaj mijają te czasy, step nie rozszerza się, ale raczej pod działaniem cywilizacyj sąsiednich swoboda koczownictwa doznaje coraz większego uszczuplenia. Pomory, zamiecie i gołoledzie przyczyniają się ze swej strony do zubożenia ludności. Pod wpływem tego wszystkiego liczba sztuk bydła, przypadająca na pojedyńczą rodzinę, zmniejsza się. Prawo rossyjskie jako granicę najniższą dla rodziny, złożonej z 5-u głów, wyznacza: 12 koni, 16 sztuk bydła rogatego,

25 owiec i 2 pary wielbłądów. Zarobków step nie dostarcza; jedynemi procederami są: dobywanie soli, transport towarów na wielbłądach i wyrób wojłoków. Pozostaje tylko rolnictwo, względem którego K. biorą rozbrat z dawnym wstrętem. Rozwija się ono zwłaszcza u Kara-Kirgizów. .Wśród K-ów-Kajsaków dokonało ono znacznych postępów w okręgu Turgajskim, w okolicach Taszkentu osiedli oni zupełnie na gospodarstwie rolnem. Głównie zajmują się nim plemieńcy, którzy utracili bydło, i nie posia- i uważają mowę rymowaną za najwyższy wydają innego ratunku. Zresztą prowadzą rolnic- [ kwit sztuki. U Kajsaków rozwinęła się zwła-

szcza liryka, u Kara-kirgizów przeważa epopea. Deklamacyi towarzyszą dźwięki instrumentu w rodzaju gitary o 3-ch strunach; niekiedy urządzane bywają pojedynki improwizatorów. Zpo-śród poetów ostatnich czasów słyną: Urunbaj, Nauruzbaj, Bajmurad, Nogojbaj. Epopea Kara-kirgizów znalazła doświadczonego zbieracza w osobie Radloffa. Zresztą wszystkie utwory epiczne obracają się około tychsamych głównych bohaterów; przeładowane są pierwiastkiem fantastycznym, w którym zupełnie rozpływa się podanie historyczne. — 5. Historya. a) Kirgizi-Kaj sacy: Pod nazwą „Kajsaków“ słyną u ludów turecko-tatarskich grupy, które oddzieliły się od plemienia, a więc zbiegowie. Wogóle nie ulega wątpliwości, iż lud ten to zbieranina rozmaitego rodzaju rozbitków, wśród których przeważają grupy pochodzenia turecko-tatarskie-go. Sami K. opowiadają o swoim pochodzeniu mnóstwo sprzecznych podań, których jądro jednak jest to samo: powstali z rozbicia się państwa Dżyngisliana. Zdarzyło się to w połowie XV w. Dwóch mniejszych wodzów, Girej i Dża-nibek, opuścili ułus uzbecki ze swemi aułami, za ich przykładem poszły inne—i już w r. 1465 mieli oni pod swojemi rządami około 200 000 poddanych, którzy u sąsiadów zasłynęli pod nazwą „Kajsaków“. Jądrem więc początkowein K-ów były rody uzbeckie, do których z biegiem czasu przyłączyli się N aj mano wie (ob.), Du-laci, Dżalairowie i inne ludy rozbite. Niespełna w ciągu pół-wieku związek kajsacki liczył około miliona głów, a posiadłości rozszerzały się w kierunku na północo-zachód, ku Uralowi. Jednem ogniskiem potęgi kajsackiej były okolice uralskie, gdzie osiedlił się Burunduk, syn Uireja; drugim — okolice nad jez. Bałchaszem, gdzie Kajsacy powstali; tam rządził Kasim-chan, syn Dżambeka. Kasimowi udało się wreszcie połączyć pod swoją władzę obie połowy, ale po jego śmierci państwo rozpada się; zresztą niebawem w końcu w. XVI znowu staje się potęgą. Tewkel podbija Taszkent, Turkiestan i ościenne dzielnice; odtąd aż do r. 1723 chanowie kajsaccy rezydują w Taszkencie. Prawdopodobnie około tego czasu K. rozpadają się na trzy ordy. Władcy główni przebywali wśród ordy Średniej, która zajmowała Taszkent i Turkiestan, w skład jej wchodzili Najmani, Argyni, Kipczacy i Uwak-gireje. Wielką ordę, która koczowała na wschodzie od Średniej, aż do gór Ala-tau, składali Dzalairzy, Dalaci i Abdani; Mała żyła na zachód od Średniej do gór Ural-skich i składała się z Alimułów, Bajułów i Dży-tyurugów. Zwłaszcza za czasów Tjawka w końcu w: XVII potęga kajsacka dosięgła najwyższego napięcia: połączył on wszystkie ordy, uporządkował prawo zwyczajowe, wyznaczył dla każdego rodu jego leża i wędrówki oraz znak własności (tjamgę), i wreszcie rozporządził, że jesienią starszyzna kajsacka będzie zjeżdżała się na miesiąc na obrady. Ale już .za tego władcy rozpoczyna się upadek: Dżungarowie od wschodu, Kałmucy od południo-zacliodu, Baszkirzy od północy zaczynają naciskać K-ów, co sprawia, iż w r. 1717 chanowie k-ccy, w tej liczbie Tjawk, zwracają się do Piotra W. z prośbą o wzięcie ich pod swoją opiekę; ale.żądania ich wówczas nie uwzględniono. K-cy tracą Tasz-kent i Turkestan; Wielka orda musi poddać się Dżungarom, pozostałe zaś dwie posuwają się na północ i zachód, wyrzucają za Ural Baszkirów i poniekąd Kałmuków. Do tego dołączają się pomiędzy Małą i Średnią ordą wojny, aż wreszcie Abul-chair, chan Małej ordy, oddaje się w r. 1720 pod władzę Rossyi. W r. 1734 za tym przykładem poszła Średnia orda. Rossya w ciągu lat 1732 — 1757 buduje rząd fortów, które winny dawać baczność na K-ów. Ten przykład naśladują Chińczycy; K-cy znaleźli się z trzech stron zamknięci i jedynie na południu mieli swobodną granicę, tam gdzie stykali się z Turkomanaini (w r. 1738 i Wielka Orda poddała się Ręssyi). Zresztą władza Rossyi przez długie czasy była tylko nominalną: trwały w dalszym ciągu walki wewnętrzne, szły zagony na sąsiadów, w tej liczbie i na dzielnice państwa Rossyjskiego, karawany rossyjskie nie były zabezpieczone od rabunku. Dopiero w w. XIX wpływy państwa Rossyjskiego wzmacniają się: powstają forty, idące coraz bardziej wgłąb’ stepu, aż wreszcie w r. 1868 następuje urządzenie administracyi (ob. Kirgizkie stepy). Okręgi rozpadają się na powiaty, te na włości, liczące 1000 — 2 000 kibitek każda, i złożone z aułów. Pozostawiono samorząd aułom i własne niższe sądownictwo, ale zniszczono podstawy ustroju rodowego. W r. 1869 doszło do rokoszu, który niebawem został stłumiony. Pozostawiono sułtanom prawo do nazwy „białej kości“ (t. j. uważania siebie za potomków Dżyngischana), ale w r. 1889 podciągnięto i ich pod obowiązek płacenia daniny kibitko wej.— b) Kara-Kirgizi. Historya K.-kir-gizów sięga w odleglejszą przeszłość niż Kaj-saków. Zdaje się, że pochodzą oni od Kien-kue-nów (Hien-huenów). Ci w w. II — I przed Nar. Chr. zostali zwyciężeni przez Hunnów, a wtedy zmieszali się z Dinlinami, ludem pochodzenia tunguzkiego lub mongolskiego, który zamieszkiwał dzielnice południowe dzisiejszej gub. Jeni-sejskiej. Lud, który powstał ze zmieszania się Dinlinów i Kien-kuenów, zasłynął pod nazwą Hakków. Kronikarze chińscy przedstawiająHak-ków jako lud rosły, z rudemi włosami, oczami błękitnemi, rolniczy i hodujący bydło, znający złoto, żelazo i ołów. Język ich był pokrewny językowi ujgurskiemu. Państwo Hakków w końcu w. VI było dość potężne: od jez. Bajkału ciągnęło się pod Tybet. Stosunki z Chinami datują się od r. 648. W r. 758 Hakkowie ulegają władzy Ujgurów, ale około połowy w. IX wyzwalają się z pod niej i zaczynają ujarzmiać niedawnych swoich panów. Jednak niedługo

i. K.

Sievers „Asien. Eine allgemeine „Rossija, jej a nastojaszczeje

Z. R.-N. '

trwały te dni nowej potęgi. Podupada ona, zanika i dawna nazwa, w kronikach zaś chińskich, w okresie wzrostu potęgi Mongołów, pojawia się dla Hakków nowa nazwa Ki-li - gi-ts e, t. j. Kirgizi. W r. 1207 poddają się oni Mongołom. Przechodzą różne losy: płacą daninę cesarzom chińskim, należą do państwa Ojrutów i t. d. Wreszcie następują zatargi z Rossyanami, którzy zaczynają podbijać Syberyę. Niespokojne te ludy koczownicze walczą z Rossyanami i Mongołami, to znowu poddają się jednym lub drugim, aż wreszcie zostają w w. NYU przesiedlone przez Dzungarów na południowe stoki Tjan-szanu. Tam żyli Burnci, pod nazwą bu-1 u wspominani przez kroniki chińskie od w. IV. Oba ludy mieszają się i wydają Kara-kirgizów obecnych. Kara-kirgizy biorą czynny udział w zamieszkach dzungarskich i turkestańskich w w. XVIII i XIX. Dzisiaj część ich mniejsza znajduje się pod rządem rossyjskim, większa— pod chińskim. — Bibliografia drobiazgowa prac ob. Haruzin A. w „Etnograficz. Obozrienije“ 1891, IX; obejmuje dzieła, które wyszły od r. 1734 do r. 1891. Ważniejsze prace: Klap-roth „La langue des Kirghises“, Desmaison „Histoire des Mogols et des Tatares parAboul-ghasi“ (Petersburg 1875); Seeland N. „Kirgizy“ („Zap. Zapadu. Sibirsk. Otdieła Imp. Russk. Geogr. Obszcz.“ Omsk 1885); Haruzin A. „Kirgizy Bukiejewskoj Ordy“ (Moskwa 1889 — 1891); Hudabaj-Kustanajew „Etnograf, oczerki Kirgiz-Perowskago i Kazalinskago ujezdow“ (Taszkent

1894); Makowiecki „Materijały dla izuczenija juridicz. obyczajew Kirgizów“ (Omsk 1886); Gro-dekow „Kirgizy i Kara-kirgizy Syr-darinskoj Obłasti“ (Taszkent 1889); Dingelstedt „Le régime patriarcal et le droit coutumier des K.“ (Paryż

1891); Radloff „Aus Sibirien“ (Lipsk 1885), oraz jego zbiory literatury plemion tureckich [tomy III i V] (Petersburg 1870 i 1885).

Kirgiz - Kajsacy, szczep turecki, ob. Kir-

g1zi-.

Kirgizkie stepy, obszar przejściowy między bezodpływową niziną Turanu i odpływową niziną Zachodniej Syberyi, rozciągający się od Uralu na zachodzie do wyżyny Wschodnio-Azya-tyckiej na wschodzie. Od jez. Bałchasz na północ rozpościerają się słone stepy i lotne piaski, lecz już koło miasta Sergiopola, leżącego na zachodzie Tarbagataju, rozpoczynają się stepy trawiaste, wśród których rozrzucone są liczne osady ludzkie nakształt oaz (Sergiopol, Saisan i Kokpekty). Krajobraz i tu nie posiada charakteru świeżości; brzozy i topole rosną jedynie wzdłuż wybrzeży rzecznych; zpośród trawy wyzierają tu i owdzie nagie skały, a tyl^o na pograniczach występują w wąwozach górskich pojedyńcze jabłonie, brzozy i jodły. Między Sergiopolem i Semipałatyńskiem wznoszą się granitowe góry Aktar, prawie bezludne, rzadko tylko ożywione przez auły kirgizkie, o zboczach łagodnych, wznoszących się tara-

Wielka Enc. Fowsz. llustr. Zesz. 281. T. XXXVI.

sowato i pokrytych skąpą, szaro-zieloną trawą stepową, którą przerywają tu i owdzie lite skały oraz szaro - brunatne, połyskujące obszary rozległych bagien słonych. Lasów nie spotykamy tu nigdzie, tylko w zagłębieniach i dolinach rzecznych ciągną się gęste zarośla ka-ragalnika. W miarę zbliżania się ku Irtyszowi powierzchnia staje się równiejszą, a nad Irtyszem, koło Semipałatyńska, występują na wzgórzach nadbrzeżnych lasy liściaste, w malowniczych dolinach zaś — osady ludzkie. Ogólny charakter krainy stanowią tu lasy świerko-kowe, nagie stepy lub krzaki topoli; w tej jednostajnej okolicy błyśnie jeszcze gdzieniegdzie jezioro słone, jak Żółte, Sarikul, albo słodkowodne. Posuwając się dalej na północ, wchodzimy w pas lasów syberyjskich, właściwe zaś stepy, ze swemi słonemi jeziorami, ciągną się w kierunku zachodnim, poprzerzynane fali-stemi wzniesieniami i pokryte halofitami (roślinami solnemi). Z wiosną stepy pokrywają się bogatą szatą kwiecistą i stają się wówczas bardzo malowniczemu. Większe lasy spotykamy koło Semipałatyńska, Akmolińska i Omska. Na zachód od Irtysza rozpoczyna się właściwy step z bagniskami i rozciąga się daleko aż do Omska i do rzeki Tobol. Drzewa występują tam bardzo rzadko. Pojedyńczo napotyka się krzaki brzozowe, zresztą tylko roślinność trawiastą, a wśród niej jeziora i błota. Na zachód od Tobola występują wreszcie rzadkie sosnowe lasy i stepy przechodzą powoli w góry Uralskie. — Pod względem administracyjnym granice stepów K-ch sięgają na południe daleko poza granice ich fizyograticzne. Obszary zarówno oren-burskiego jak syberyjskiego zarządu w r. 1882 otrzymały własne swe gubernatorstwo Stepowe, rozdzielone na 5 obwodów: Uralski i Turgajski — z generał - gubernatorstwa orenburskiego, oraz Akmoliński, Semipałatyński i Semirjeczeński — z generał - gubernatorstwa zachodnio - sybirskie-go. Stolicą jest Omsk. Pod panowaniem ros-syjskiem znajdujące się stepy w powyższych głównych dzielnicach administracyjnych porozdzielano na powiaty, a te na wołosti, wołosti zaś poskładano z aułów czyli skupień namiotów i kibitek, których liczba w jednym aule waha się od 30—200. Koczownicy mają prawo zwracać się do własnego sądu i rządzić się własnem prawem zwyczajowem, z wyjątkiem przestępstw politycznych i niektórych kryminalnych oraz spraw o zakłócenie porządku publicznego. Ob. Kirgizi.

Landeskunde“ ; i proszedszeje“.

Geografia fizyczna, określając w przybliżeniu granice Stepów Kirgizkieh, liczyć się musi z wyżej wskazanym ich charakterem przejściowym od rozciągającej się dalej na północ tundrowatej powierzchni Syberyi zachodniej, po-przerzynanej systematem Obi, do występującej na południu piaszczystej niziny Turanu. Przy

67

Ur

Ur s. r.

uwzględnieniu tycli danych naturalnych otrzymujemy na granicę północną dolny Tobol, Irtysz i środkową Ob’; południowa, zostawiając jezioro Bałchasz na południu, ku zachodowi nie dosięga Aralu, ku wschodowi zaś ustaje na Czyngisie i Tarbagataju; od zachodu i wschodu kres stepom kładą góry, tam Uralskie, tu Ałtaj ze swemi zboczami północnemi i zachod-niemi. Granice w ogólnym kierunku południkowym są o wiele stalsze od trzymających się przeważnie kierunku równoleżnikowego. Pojęcie przywiązywane do nazwy S-ów K-cli w geografii polityczno-statystycznej znacznie bardzo przekracza, zwłaszcza na południu i wschodzie, granice wskazywane im przez geografię fizyczną, i wogóle trzyma się, nie naturalnego charakteru powierzchni, ale osiadłości Kirgizów, których imieniem nazwano i same stepy. Licząc się z owym zasadniczym charakterem przejściowym, można szczegółowiej, wszakże tylko w przybliżeniu, wytknąć następujące granice S-ów K-cli jako utworu naturalnego: zachód: wzgórzystość północna nad jez. Aral-skiem, wzgórza Mugodżar, rz. Or, dopływ Uralu, sam Ural, ze wznoszącem się poza nim pasmem Uralu Lesistego; północ: rz. Issel, linia Jałutorowsk - Tara - Tomsk ; wschód: rz. Tom, północne i zachodnie podgórze Ałtaju; południe: góry Tarbagataj, ku zachód, góry Czyn-gis, stoki połudn. pnia górskiego za jez. Karasu (1470m.); rzeki: Nura, Kulan-Utmes, Dżaksy-kon i Dżylanczy, wreszcie linia od jez. Czalkar do owych wzgórzystości północnych morza Aral-skiego. W tak określonym obszarze niema miejsca na jez. Bałchasz, ani na Step Głodowy (Bek-pak-dala); pozostają również poza tym obszarem pustynie : Sary-Izyk-otrau, Kisił - kum, Kara-kum i Ak-kum, należące już do piaszczystej, suchej, w części z nader lotnych piasków (Kisil-kum) utworzonej, powierzchni północnych stepów Turkmeńskich, wskutek zaludnienia przez Kirgizów K-emi również nazywanych. Na właściwym obszarze stepowym rozróżnić potrzeba pojedyncze części wyodrębniające się historycznie i etnograficznie: na zachodzie Bar u ki, na połudn.-wschód od pasma Mugodżar; na półn.-zachodzie, między Tobołem a Abuganem K i p-c z a k, między Iszy mem i Irtyszem A r g i n ; na północo-wschodzie, na prawym brzegu Irtyszu, Bar ab a, na połud lie od niego Kul u uda, na północo-zachód od poprzedniego, już na lewym brzegu Irtyszu, Sary-dala; wreszcie na południowej granicy, ponad jez. Bałchasz, N a j-man. W rozmieszczeniu hord kirgizkich pod panowaniem rossyjskiem napotykamy: najpierw wewnętrzną, pomiędzy dolną Wołgą i dolnym Uralem; środkową, od rzeki Or ponad Iszymem i Irtyszem południowym; małą, od Uralu Lesistego rozciągającą się ku rzece Czu; i nakoniec wielką, ponad tą rzeką na zachód i wschód, a na południe Bałchaszu. Obszar zaludniony przez Kirgizów, sięgający od zachodu

w Europę, od wschodu w Turkiestan chiński, od południa daleko w rossyjski, jest prawie dwa-kroć większym od obszaru rzeczywistych Stepów Kirgizkich, a obliczają go na 50 000 mil □. Samych Kirgizów na tym obszarze, ustanawianym przez geografię polityczną, jest przeszło trzy miliony.    s-

Kiriejew Aleksander A1 e k s o w i c z, publicysta rossyjski (* w roku 1833), wychowa-niec korpusu paziów. Od r. 1877 — 90 był pod rozkazami W. Ks. Konstantyna Mikołaje wieża; obecnie jest generał-lejtenantem jazdy. K. w poglądach swoich jest zdeklarowanym słowianofi-lem. W pismach ogłaszanych zajmował się przeważnie kwestyą papiestwa i wzajemnego stosunku Kościołów; na ten temat prowadził ożywioną polemikę z Włodzimierzem Sołowjewem. Oprócz szeregu artykułów w czasopismach „Mosk. Wiedomosti“, „Sław. Izwiestija“ i „Russk. Obozrenije“ K. wydał osobno: „O papskoj nie-pogrieszymosti. Iz pierepiski katoliczeskago ucze-nago z russkim gienierałom“ (Moskwa 1889); „Narodnaja politika, kak osnowa porjadka. Otwiet g. Leontjewu“ (Petersburg 1889); „Sła-wijanofilstwo i nacijonalizm. Otwiet g. Sołowje-wu“ (Petersburg 1890). K. brał żywy udział w t. zw. „ruchu staro - katolickim“, na którego pomyślność bardzo liczył, widząc w jego szerzeniu się rozwój prawosławia na Zachodzie.

Kirjath - Arba, dawna nazwa miasta Hebron (ob.).

Kirjath-Jearim (t. j. Miasto lasów), nazwa starożytnego miasta w Palestynie. Nosiło ono także nazwę Kirjath-Baal (t. j. Miasto Baala), czyli krótko Baala i leżało w ziemi pokolenia dudy, nad granicą pokolenia Benjamina. Gdy za czasów proroka Samuela Filistyń-czycy zwrócili Izraelitom Arkę przymierza, którą byli zabrali w bitwie, naówczas Arka ta została umieszczoną naprzód w Beth - Szemesz, a następnie w K. - J., skąd ją dopiero król Dawid sprowadził do Jerozolimy. Po powrocie z niewoli babilońskiej K. - J. było znowu zamieszkiwane przez Judejczyków, dziś zaś wszelki jego ślad zaginął. Z opisów Biblii jednakże, jak również z podania Euzebiusza, że K.-J. było oddalone o jakie 9 —10 mil rzymskich od Jerozolimy na drodze do Liddy, można wnioskować, że miejscowość ta jest identyczną ze wsią dosyć dużą, zamieszkiwaną obecnie przez Mahometan, która nazywa się Kariet al-Enab (t. j. Miasto winogron) i leży o jakie trzy godziny na północo-zachód od Jerozolimy.

Kirkal Edward, miedziorytnik angielski (* około r. 1700 w Sheffield); kształcił się w a-kademii londyńskiej. Używał on do każdej odbitki igły, którą robił kontury, manière noir e, dla otrzymywania cieniów głębokich, oraz płyty drzeworytniczej do pokładów tintowycli. Pozostawił znaczną ilość krajobrazów, widoków morskich i innych motywów, wykonanych tyl-

K B.

Br.

Br-i

Br.

f 1691). Wojak

N T.

Br-i

licy wiele winnic.

Kirklik, złota moneta turecka; przedstawia wartość około 20 rubli.

ko w m a n i è r e n o i r e, odbitych w kolorze niebieskim lub wody morskiej, prócz tego zaś wiele plansz z efektem światłocieniowym. Niektóre z nich posiadają wartość wysoką. Zpo-śród jego prac wymienimy: Pokłon Trzech Króli — podług P. d e 1 V a g a; Rodzinę Ś-tą — podług Rafaela; Eneasza—podług Hugona da Carpi; The Fountain of the Hunters — podług W o u v e r m a u a. Podpisywał się E. K.

Kirkby - Stephen, miasto w Anglii, w hrab. Westmoreland, nad rz. Eden, 16 kim. od Ap-pleby, w okolicy górzystej. Szkoła łacińska; wyroby wełniane i jedwabne; 1713 mieszkańców (1891). Wpobliżu kopalnie węgla, żelaza, łomy kamieni.

Kirkcaldy, miasto portowe w hrabstwie szkockiem Fife, nad Firth of Forth, stanowi razem z Dysart jedno miasto; jest w niem kościół (St. Brycedale) w staroangielskiin stylu. Znane z przemysłu lnianego (1 150 robotników), fabry-kacyi linoleum, wyrobów z gliny i żelaza. Kirkcaldy wraz z Dysart i innemi przedmieściami ma ok. 30 000 mieszk. (1903). W okolicy węgle kamienne i kamienie budowlane tworzą główny przedmiot wywozu. Miejscowy handel stale trzyma w porcie ok. 20 statków o 1000 przeszło ton. objętości i około 700 łodzi rybackich. W r. 1891 przypłynęło 2 610 statków o 757 377 ton. zawartości. Wywóz za granicę przez ten port miał wartość 676 484 funt. st., a przywóz 202 546 f. st.—K. jest miejscem urodzenia sławnego Adama S m i t h a.

Kirkcaldy de Grange sir William, mąż stanu szkocki (f 3 sierp. r. 1573). Brał ważny udział w spisku na życie kardynała Beaton i był obecny przy jego zamordowaniu (1546). Dostawszy się w ręce Francuzów, uwięziony w Mont - Saint- Michel, zdołał jednak wymknąć się stąd i zbiedz do Anglii, gdzie Edward VI ofiarował mu pensyę i powierzył kilka tajnych misyj (Blois 1551). Po powrocie Maryi Stuart ofiarował swe usługi Francy i i został ulubieńcem Henryka II. W r. 1557 wrócił do Szkocyi, gdzie wiódł życie bardzo ruchliwe. Wygrawszy bitwę pod Corrichie, sprzeciwił się małżeństwu Maryi Stuart z Darnleyem, uczestniczył w spisku przeciw Rizziowi i wyświadczył ważne usługi stronnictwu protestanckiemu. Teraz Marya Stuart zwróciła się do K-go. Mianowany w r. 1569 gubernatorem Edymbur-ga, K. przeszedł znienacka na stronę królowej i utwierdził się na tem stanowisku przez zamordowanie regenta Lennoxa (d. 20 stycz. 1570). W końcu jednak, opadnięty przez przeważające siły, musiał się poddać (3 czerw. 1573). Elżbieta kazała go powiesić.

Kirkcudbright :    1) Hrabstwo w południo

wej Szkocyi. Zajmuje ono przestrzeń od brzegu Solway Firth, na którym znajduje się samotna góra Criffel (549 mtr.), do Mount Mer-rick (893 m.) i Cairn Muir of Deugli (792 m.); cały obszar jego wynosi 2 470 kim. □. Ludności jest ok. 45 000. Powierzchnię zajmują przeważnie góry, pokryte krzewiną. Główną rzeką jest Dee. Rolnictwo w zaniedbaniu; wszystkiego ziemi użytkowej jest 19.7°/₀ (12.3°/₀ łąk i 3.4% lasów); bardziej rozwinięta hpdowla bydła i owiec; w 1890 r. było 46 933 sztuki bydła, a owiec 402 033. Kwitnie tu też pszczelnictwo. Tkalnie wełny; kamieniołomy prowadzone w dość skromnym rozmiarze. —2) Miasto główne hrabstwa tejże nazwy, przy uściu rzeki Dee, na pięknem wybrzeżu. Ruiny zamku; stary dom zarządu hrabstwa; giinnazyum (academy). Wywóz bydła i kartofli. M-ców ok. 2 800 (1903).lir i-

Kirke Percy (* 1646 z zamiłowania, walczył pod rozmaitemi chorągwiami, we Francy i, nad Renem i nawet w Ma-rokku, którego ciekawy opis pozostawił po sobie. Zapisał swe imię w historyi szczególniej jako pułkownik słynnego ze swych okrucieństw pułku „Ja-gniątek Kirka“ (Kirks Lambs). Wskutek swych nadużyć, łupiestw i rozpusty został zrzucony ze swego dowództwa. Pozbawiony wszelkich moralnych zasad, tkwił jednak w protestantyzmie i za to, że się wyrzec go nie chciał, wtrącony został przez Jakóba II do więzienia. Jako gorliwy stronnik Wilhelma (Irańskiego, został mianowany przezeń generałem i gubernatorem Londondery. Podczas kampanii we Flandryi K. zmarł nagle w Brukselli.

Kirkintilloch, miasto fabryczne w Szkocyi, położone częściowo w hrabstwie Dumbarton, częściowo w hr. Lanark. Ludności około 12 000 (1903); tkactwo, wyrób perkalów; kopalnie węgla, kamieniołomy.

Kirkkilissa (po nowo-grecku Sar anta ek-klesia—40 kościołów), główne miasto sandża-ku w wilajecie Adryanopolskim. Położone 240 metrów nad powierzchnią morza, 57 kim. na wschód od Adryanopola. Sześć meczetów, kilka kościołów greckich i wielki bazar. Ludności 16 000: % Bułgarów, ’/₅ Turków, reszta Grecy i trochę Żydów. Mieszkańcy przeważnie handlują w Konstantynopolu masłem i serem. W oko-

Br. i.

e. w.

Kirkor, Dwie ławy, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, dwie jakby klamry, czy też belki srebrne, z końcami za-łamanemi prosto ku dołowi, jedna nad drugą, połączone z sobą belką prostopadłą. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. Niektórzy z heraldyków, upatrując w znaku na tarczy podobieństwo do dwóch jakby ław, złączonych z sobą, nazywają

mm

nil Ulik

Fig. 98. Kirkor (herb).

r>.

ofiarowane cesarzowa Aleksandrowi II,

r. Chm.

Br-i.

S. K.

omawiany herb I) w iema ł a w a m i. Zdaje się jednak, że to zbyt wielka fantazya. Daleko prostszem jest przypuszczenie Darow-skiego, iż, podobnie jak inne stare herby ruskie, również i Kirkor przedstawia jedną z liter alfabetu, mianowicie literę T, opartą na zwykłej podstawie, której końce zcza-sem dopiero uległy załamaniu. Używa go starodawna ruska rodzina Kirkorów, obecnie w Mińskiem i w Król. Polskiem rozrodzona.—Kojało-wicz; Niesiecki; Darowski I, 14; Piekosiński; Borkowski.

Kirkor Adam Honoryusz (pseud. Jan ze Ś li win a, Sobarri; * 1818—f 23 listop.

1886), publicysta, archeolog, wydawca; urodził się na Litwie (może w Śliwinie), pobierał nauki w gimnazyum mohilewskiem oraz w instytucie szlacheckim w Wilnie, gdzie, osiadłszy stale, oddał się naprzód pracy literackiej, ogłaszając pisma zbiorowe: „Radegast“ (1843), „Pamiętniki umysłowe“ (1845/6, 3 tomy) i pisując korrespondencye do „Tygod. petersburskiego“; następnie zajął się badaniami arclieologiczne-mi, których wyniki ogłaszał w językach ros-syjskim i polskim. Potem zwrócił się znowu do wydawnictw peryodycznych lub zbiorowych; pod jego kierunkiem wyszły: „Teka Wileńska“ (1857 — 8, 6 zeszytów), „Pismo zbiorowe wileńskie“ (1859); w r. 1858 ogłosił „Album Wileńskie “

gdzie obok utworów Odyńca, Ignacego Chodźki i Mikołaja Malinowskiego umieścił swoją rozprawę o Wilnie po rossyjsku. Od r. 1860 do końca 1863 redagow⁷ał „Kuryer Wileński“ i, pozyskawszy uzdolnionych współpracowników, podniósł znacznie jego wartość literacką, która za redakcyi Odyńca mocno szwankowała. Pojechał następnie do Petersburga i tu wraz z Jumatowem wydawał „No woje Wremia“ od r. 1864 do 1868. W roku 1871 zamieszkał w Krakowie; ogłosił: r. 1872 trzy tomy pisma zbiorowego „Na dziś“, r. 1873 „Zarysy współczesnej literatury rossyjskiej“, r. 1874 „O literaturze pobratymczych narodów słowiańskich“, r. 1878 „Sło wdanie nadbałtyccy, zarysy etnolo-giczno-mitologiczne“. Prócz tego r. 1874 w Poznaniu wydał urywki z pamiętników księdza Jundziłła, odnoszące się do czasów Mickiewiczow-skich w Wilnie, razem z innemi szczegółami w tradycyi przechowanemi, p. t. „Obrazki litewskie. Ze wspomnień tułacza Sobarri“ (str. 215). Obok tych prac literacko-wydawniczych K., zostawszy członkiem krakowskiej Akademii Umiejętności, powTrócił do badań archeologicznych, tym razem dotyczących Galicyi, i liczne pisywał sprawozdania ze swych poszukiwań. — Jako publicysta i wydawca K. zasłużył się względem piśmiennictwa naszego nie tyle pod-niosłością i siłą przekonań, albo wielką wytrwałością w pracy, ile raczej wielką ruchliwością, mianowdcie w czasach, kiedy życie publiczne u nas znajdowało się w stanie ospalstw⁷a duchowego. Giętkość pojęć i charakteru pozwalały mu nieraz zrobić coś dobrego, ale nie mogły pozyskać trwałego uznania; bywał więc to chwalony, to potępiany. Mając do rozporządzenia wiele rękopismów zostawionych przez profesorów uni w. wileńskiego, dał je poznać ogółowi ukształconemu i wzbogacił tym sposobem zapas materyałów do dziejów oświaty naszej (Pamiętniki Franka, Jundziłła, listy osób wybitnych itp.). Jako pisarz nie odznaczał się gruntownością badania, lecz tylko żywością wysłowienia ; ale ponieważ mało zważał na czystość

1    poprawność języka polskiego, zwłaszcza że bardzo dużo pisał po rossyjsku, nie możną go zaliczać do rzędu stylistów polskich. Talent i nauka średniej miary; język skażony prowincyo-nalizmami i barbaryzmami; styl żywy, lecz niepoprawny: oto główniejsze cechy jego osobistości jako autora.

Kirkwall, miasto na Pomonie w grupie O r-kad (ob.), port w głęboko wrzynającej się zatoce. W r. 1891 trzymało się stale portu 38 statków i 427 łodzi rybackich; przypłynęło

2    721 statków o 252 506 ton.; przywozu było 9 737, wywozu 33 526 f. st.; mieszk. 3 926. K. więcej znaczy swoją przeszłością: w ruchu Nor-mannów między Norwegią i Danią a wyspami Brytańskiemi odegrał rolę wybitną jako widownia wypadków i miejsce wylądowywania wikingów i ich drużyn. Wcześnie już miał biskupa, a w środku - XII w. katedrę pod wezwaniem św. Magnusa, podobną do drontheimskiej. Świątynia ta do dnia dzisiejszego się utrzymała; z pałacu biskupa zostały tylko zwaliska. a

Kirkwood Samuel, mąż stanu północnoamerykański (* 20 grudnia roku 1813 w hrabstwie Hartford [Maryland] ). Studyował prawo w Ohio; w r. 1845 został prokuratorem hrabstwa w stanie Ohio, w 1850 był delegatem na zebranie, które uchwaliło Obecną konstytucyę tegoż stanu. W r. 1855 przeniósł się do hrabstwa Johnson (Iowa); w roku następnym wybrano go jako republikanina do senatu, a w r. 1859 i 1861 na gubernatora stanu Iowa. W. r. 1866 K. wszedł do senatu związkowego, w 1875 znowu był gubernatorem stanu Iowa, w r. 1876 powtórnie członkiem senatu w Waszyngtonie. W roku 1881 Garfield mianował go ministrem spraw wewnętrznych. Na tein stanowisku zostawał K. do r. 1885.

Kirkwood Daniel, astronom amerykański (* 1814), został w r. 1851 profesorem kolegium w Delaware, 1856 uniwersytetu w Indianopo-lis (w stanie Indiany). Zajmował się szczególniej badaniem drobnych planet oraz meteorów i wykazał ścisłe powinowactwo gwiazd spadających z kometami, zanim jeszcze Schiaparel-li łączność tę ściśle uzasadnił.— Ogłosił: „Me-teoric astronomy“ (1867), „Comęts and me-teors“ (1873), „The asteroids“ (1887).

Kirman albo Ker man, w staroż. Kar mail a: 1) największe miasto w Persyi południowo-

z. K.

Br-i.

A. Boi.

ścieni pociągu.

Kirnhalden, w wielkiem księstwie Badeń-skiem, pomniejsza miejscowość lecznicza z powietrzem czystem, łagodnem, oraz sztucznemi

Dr J. M.

K. B.

wschodniej, główne prowincyi K.; leży na wysokości 1 686 m. nad poz. morza, na południu pustyni; liczy 41 000 m-ców, mahometan, . mianowicie: Persów (Tadżyków), Kurdów, Hindów i Armeńczyków, oraz 1500 Parsów; posiada wiele meczetów, kąpieli i bazarów. Wyrób ma-teryj jedwabnych, szczególniej atłasu, szali z wełny owiec, a zwłaszcza kóz, kołder wełnianych i kobierców. K. jest punktem przecięcia się wielu dróg karawanowych, z których prowadzące do Herat.u i Kandaharu są ważne dla handlu z Indyami, skierowane zaś na zachód i południe przedstawiają kommunikacyę z Szyra-zem i zatoką Perską. — 2) Południowo-wschodnia prowincya perska, między cieśniną Ormuz, łączącą zatokę Perską z Omańską, krainą Sei-stan i Beludżystanem na wschodzie, prowincyą Farsistanem na zachodzie, Chorasanem i Irak-Adżmi na północy,— należy na północy do centralnej pustyni Solnej (pustynia Lut); część południowa jest krainą górzystą, utworzoną przez Koli-rud, ciągnący się wpoprzek prowincyi. Część południowo-zachodnią zajmują góry skrajne, jak Baszkerd-koh i t. d. Wyżyna Sarhadd stanowi przejście do Beludżystanu. W miejscu, gdzie brzeg południowy skręca na północ i północo-zachód, powstaje wązki pas nadbrzeżny, który wraz z krajem, wznoszącym się za nim tarasowato, nazwany został Mogistanem, t. j. „krajem daktylowym“. Klimat uchodzi za niezdrowy; jednakże niektóre okolice w Narmaszyrze są tak zdrowe . jak Szyraz. Głównemi przedmiotami produkcyi są: bawełna, pszenica, jęczmień, gum-ma, wyborne daktyle, wełna owiec i kóz. Część prowincyi na wschód od drogi wiodącej ze ważnego portu Bendar-Abbas do K-u, ma mniejsze znaczenie i jest bardzo rzadko zaludniona.

Kirn, miasto w regencyi Koblenckiej, okręgu Kreuznach. Wpobliżu przechodzi linia drogi żelaznej państwowo-pruskiej Bingerbrück-Neun-kirclien. Położone jest o 187 metrów nad p. m., ma kościół katolicki i ewangielicki, nowy ratusz, wyższą szkołę miejską; znane z wyrobów skórkowych (1200 robotników, roczny obrót 12 milionów marek); oprócz tego garbarnie do skór owczych, browar, fabryki sukna i przędzy do pończoch, łomnie kamieni brukowych. Ludności ok. 6 000; w r. 1890 ludności 5 166 (1655 katolików i 87 żydów). Wpobliżu ruiny zamków.

Kirnberger Jan Filip (* 24 kwietnia roku 1721 w Saafeldzie, w Turyngii — f 27 lipca r. 1783 w Berlinie), słynny teoretyk muzyczny, uczeń Kellnera, Gerbera i I. S. Bacha (1739 — 41). Po ukończeniu studyów K. udał się w r. 1741 do Polski; tu do r. 1751 pełnił obowiązki to cymbalisty, to kapelmistrza na różnych dworach magnackich, ostatnio — dyrektora muzyki w klasztorze bernardynek we Lwowie. Stąd udał się do Berlina, gdzie otrzymał posadę skrzypka w kapeli Fryderyka II, a następnie dyrektora orkiestry księżnej Amalii. W ciągu ostatnich dwudziestu pięciu lat swego życia K. zajmował się głównie teoryą muzyczną. Owocem tej pracy były dzieła : „Die Construk-tion der gleichschwebenden Temperatur“ (Berlin 1760); „Die wahren Grundsätze zum Gebrauche der Harmonie“ (jak się później okazało, jest to dzieło jego ucznia Schultza, wydane pod firmą K-a); „Die Kunst des reinen Satzes in der Musik etc.“ (2 tomy, Berlin 1774 — 6); „Grundsätze des Generalbasses etc.“ (Berlin 1781, wyd. 2-e Wiedeń 1805): „Gedanken über die besonderen Lehrarten der Composition, als Vorbereitung zur Fugenkenntniss“ (Berlin 1782); „Anleitung zur Singcomposition, mit Oden in verschiedenen Sylbenmaassen“ (Berlin 1782), „Kritische Briefe über die Tonkunst“ (3 tomy, Berlin 1761) i w in. K. uprawiał również niwę kompozycyi, wszakże béz powodzenia.

Kirner Jan Chrzciciel, malarz niemiecki (* r. 1806 w Furtwangen, w ks. Badeń-skiem - f r. 1866 tamże), kształcił się najpierw u Zimmer manna i Rugendasa w Augsburgu, później od r. 1824 u Cornelius a w Monachium. Obrazy religijne były pierwszemi próbami jego pracy samodzielnej; wkrótce jednak zaczął malować sceny rodzajowe, i wówczas-to powstały jego obrazy, ilustrujące poematy Hebla. Obdarzony humorem doskonałym, zdobywał nim sobie sympatyę szeroką, wprowadzając go również do swoich u-tworów, między którCmi do głośniejszych należy Gwardzista szwajcarski opowiadający po powrocie do domu wypadki z rewolucyi. W r. 1832 K. udał się do Włoch, gdzie przebywał lat pięć i między innemi pracami wykonał Ave Maria i Improwizatora. W r. 1842 mianowany został malarzem nadwornym w. ks. Badeńskie-go, stale jednak przebywał w Monachium. Najwybitniejszym z jego obrazów ostatnich jest Dróżnik podczas golenia się zaskoczony nadej-

K. B.

kąpielami.

Kirnig Aloizy, pejzażysta czeski (* w r. 1840 w Pradze); odbywał studya w akademii praskiej, potem podróżował po Węgrzech, Niemczech i Włoszech. Mieszka w Pradze, gdzie założył prywatną szkołę rysowniczą.

Kirnik, znana góra złotodajna na Węgrzech około Vöröspataku, w komitacie Unter-Weissen-burg (Siedmiogród). Zbocza nagiego, zębatego pasma wzgórzy (200 m. wysokości) pokryte są odwaliskami kopalnemi. Przed wiekami kopano tu rudę i wytapiano z niej złoto; już Rzymianie mieli tu kopalnie. Liczne wydrążenia w formie kraterów (do 30 m. głębokości) wyglądają swo-jemi porwanemi brzegami skał jak ruiny zamków; ludność miejscowa nazywa je „Csetate mare“ i „Gsetate mikę“, co znaczy: wielki i mały zamek. Są tam budowle kopalniane z czasów

Br-i

A. M

Z. W.

II r.

Hr.

lir.

rzymskich, zawierające wiele zabytków Starożytności, między innemi ciekawe tabliczki woskowe z wyrytemi na nich umowami, rachunkami i t. d.

Kirnis. Ze słów Łasickiego widać, że K. jest opiekunem drzew, a w danym wypadku drzew wiśniowych (gajem), rosnących około zamku Plotele wzdłuż jeziora, a stąd K. mógł być uważany za opiekuna okolicy Plotele (agri Plotelscii). Na jego cześć rzucano koguty zabite na gałęziach, do których przyczepiano zapalone świece.

Kirolit, minerał, wodny zasadowy fosforan glinu i wapnia, o składzie Ca₃Al(P0₄)₃.Al(0H)3 czyli 6Ca0.2Al₂03.3P₂0Ä.3H₂0, tj. bezwodnika fosforowego 41.8, glinki 20.0, wapna 32.9, wody 5.3. Zbity, wykazuje czasami ślady łupli-wości. Twardość 5—6, ciężar właściwy 3.08. Żółty. W płomieniu dmuchawki topi się na białą emalię. W kwasie octowym rozkładny. Znany w Szwecyi.

Kirozyt, minerał; jest to markazyt nieco wyblakły, zawierający statecznie arsen. z- w-

Kirpicznikow Aleksander I w a n o w i c z, rossyjski historyk literatury powszechnej (* 1845 w Mceńsku) ; pochodzi z rodziny kupieckiej. Kształcił się w Moskwie, gdzie po ukończeniu uniwersytetu wykładał w dwóch gimnazyach. W tym cza; ie,* łącznie z Giljarowem, ułożył Etymologię języka rossyjskiego (Moskwa 1869), która doczekała się okołu 30-tu wydań. Sam ułożył Składnię języka rossyjskiego (przeszło 20 wydań). W roku 1871 K. udał się za granicę i słuchał wykładów w Berlinie i Wiedniu. W roku 1873 bronił na stopień magistra w uniwersytecie moskiewskim rozprawy: „Poe-my Łombardskago cikła“, poczem jako docent wykładał literaturę powszechną w uniwersytecie charkowskim. W r. 1879 doktoryzował się i został profesorem nadzwyczajnym literatury powszechnej przy uniwer. charkowskim; w r. 1885 przeszedł do Odessy jako profesor zwyczajny. Oprócz licznych^większych i mniejszych artykułów napisał: „Oczerki iz istorii sriedniewiekowoj litieratury“ (Moskwa 1869); ,,Kudruna, nacjonalnaja poema njemcew“ (Charkow 1874); „Greczeskij roman w nowoj litiera-turje“ (Charków 1876); ,,Dikens, kak pieda-gog“ (Charków 1881); „Oczerk istorii knigi“ (Odessa 1888, wykłady publiczne); „Puszkin, kak jewropiejskij poet“ (Odessa 1887) i inne. Po śmierci Korsza K. objął po nim redakcyę Historyi literatury powszechnej i doprowadził wydawnictwo to do końca; pod kierunkiem i poprzedzone przedmowami K-a ukazały się w przekładach: Pochwała głupoty—Erazma Rot-terdamskiego (Moskwa 1884) i Voltaire — Mor-leya (Moskwa 1888). W r. 1894 K. został człon-kiem-korespondentem Akademii nauk.

Kirsanow, miasto powiatowe w gub. Tam-bowskiej, przy linii dr. żel. z Tambowa do Saratowa. Pierwotna wieś zamieniona została w r. 1779 na miasto powiatowe namiestnictwa Tambowskiego. Mieszk. 10 676 (w r. 1897). Młyn parowy (krupczatka); wiatraków 18; szpital; szkoła powiatowa.

Kirschner Al o y s i a (Lola), znana pod pseudonimem O s s i p S c h u b i n, współczesna powieściopisarka niemiecka (* 17 czerwca r. 1859 w Pradze). Przebywała w Brukselli, Paryżu, Rzymie. Pseudonim swój zaczerpnęła z powieści Turgienijewa p. t. „Nakanunie“; pod nazwiskiem Ossip Schubin wydała liczny szereg powieści i nowelek. Wskutek zbytniej płodności utwory jej mają nierówną wartość. Pierwsze jej książki lepsze są od późniejszych; jest w nich dobry zmysł spostrzegawczy i głęboka, często sarkastyczna charakterystyka artystycznej cy-ganeryi i „międzynarodowego towarzystwa“. Najlepsze są jej obrazy z życia kół wojskowych i arystokratycznych austryackich.    Br '⁻

Kirsna (Kirszna), rzeka w gub. Suwalskiej, wypływa w pow. Sejneńskim z jeziora pod wsią Połoździeje, na południe osady Łoź-dzieje, około której płynie pod nazwą Połoź-dziejki w kierunku płn. aż do jeziora Szyłaudzie w pow. Kaiwaryjskini; wyszedłszy z tego jeziora pod nazwą K-y, przybiera kierunek zachodni, przepływa bagno Pruczysko, za wsią Budką skręca znowu ku północy i pod wsią Borow-szczyzną, na wschód od Kalwaryi, wpada z prawego brzegu do S z e s z u p y. Długa około 34 wiorst; zamulista. Od Łoździejów do jez. Szyłaudzie nazywana Pohulanką. — „Słownik Geograficzny“.

Kirstein (Cerazyn), herb polski z indygie-natu. Na tarczy, w polu czerwonem, kotwica srebrna uchem do góry, pomiędzy dwiema gwiazdami sześciopromiennemi. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, dwa skrzydła: prawe srebrne,

Vît

' V\

Im.

PU

Fig. 99. Kirstein (herb).

a lewe czerwone, każde z gwiazdą sześciopro-mienną barwy przeciwnej. Labry czerwone, podbite srebrem. Potwierdzony przy nadaniu indy-gienatu d. 14 lutego r. 1578 Janowi i Samue-

u.

J an.

(T. III str. 482).

Hr.

Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, ogon pawi między dwoma skrzydłami srebrnemi. Herb rodziny szlacheckiej v. Kirschenstein, przyniesiony do Polski przez jednego z jej członków, Kryszpina, w XVI stuleciu, od którego imienia herb niekiedy nazywano Kryszpinem.

Potomkowie rzeczonego Kryszpina zczasem używać zaczęli następującej odmiany, którą po dziś-dzień się pieczętują: na środku tarczy dwudzielnej stoi pień prostopadły o dwóch sękach prawej, a trzech z lewej strony; w polu prawem, złotem—dwie głowy jelenie, jedna nad drugą, w lewem, błękitnein — wspięty lew (ob. rysunek). — Niesiecki ; Riet-stap ; Siebmachęr VI, 4,

24.

u.

łowi, braciom Kirsteinom, synom Jana, zwanego Cer a z y nem, nobilitowanego w połowie XVI wieku przez Ferdynanda, króla rzymskiego.— „Metr. Kor.“ 123, f. 779; Piekosiński; Ostrow-

ski.

Hirstein (Cerazyn) Jan, ob. Cerazyn

Kirsten (K i r s t e n i u s) Piotr (* d. 25 grudnia r. 1577 we Wrocławiu—f d. 4 kwietnia r. 1640 w Upsali), lekarz, filolog i podróżnik. Do nauk przykładał się w kilku uniwersytetach niemieckich, hollenderskich i francuskich, a w Bazylei w r. 1601 został doktorem medycyny, poczem wybrał się w podróż kilko-letnią, podczas której zwiedził Hollandyę, Anglię, Hiszpanię, Włochy, Grecyę i Azyę Mniejszą; nakoniec, po latach siedmiu wędrówki, przez Turcyę i Węgry stanął z powrotem we Wrocławiu, gdzie otrzymał stanowisko rektora gimnazyum oraz inspektora szkół. Po latach kilkunastu okoliczności zmusiły go do opuszczenia Wrocławia: schronił się więc do Prus, gdzie poznał się z kanclerzem A. O x e n s t j e r n ą (ob.), który go namówił do przyjęcia służby szwedzkiej. K. został więc w r. 1636 lekarzem przybocznym nadzwyczajnym królowej Krystyny (ob.), a równocześnie profesorem lecznictwa w Upsali, gdzie zmarł już po latach kilku.—K. był mężem bardzo uczonym, zwłaszcza znawcą wytrawnym języka greckiego i arabskiego, z którym się był zapoznał doskonale podczas pobytu swego na Wschodzie. Jeszcze we Wrocławiu wydał między innemi gramatykę arabską (r. 1608 i 1610), żywoty czterech ewangielistów po arabsku i po łacinie, i mnóstwo dzieł greckich i arabskich, które pomijamy, wymieniając tylko: „Libri 11 canonis Avicennae“ (Wrocław 1609; po arabsku i po łac.); „Tractatus de vero usu et abusu medicinae“ (tamże 1610; wyd. 2-e Upsala 1636); „Conra-di Pe uc er i ójrootÓTroaic, seu informatio medi-cae artis studioso perutilis etc.“ (Wrocław 1618 i Upsala 1636); „Galeni exhortatio ad bonas ar-tes, praesertiin medicinam etc.“ (Upsala 1636) i „'[nnoY.pó.iooę vó[jxjç“ (tamże 1637; tylko po grecku).—Por. „Biogr. Lex. der hervor. Aerzte“

Dr J. P.

Kir-Szehr lub Kir-Szeir, miasto w Turcyi azyatyckiej, odległe o 76 kim. na półnoeo-zach. od Kaisariéh, stolica sandżaku w wilajecie An-gorskim, nad małym dopływem rzeki Kizil-Irmak; około 10 000 m-ców. Pracownie kobierców czyli portyer karamańskich z różowej wełny). Znajduje się tutaj meczet saldżucki. Widziane ze wzgórza miasto K., mające 17 kim. długości i 5 kim. szerokości, sprawia wrażenie olbrzymiego ogrodu z porozrzucanenii gdzieniegdzie domami.

Kirszensztein (K i r s c h e n s t é i n), Kryszpin,

herb polski. Na tarczy w polu czerwonem dwie głowy jelenie złote, jedna nad drugą, wprawo.

isĘSm

srtCA]

/A

Urn,

ivi’l

Fig. 100.

Kirszensztein, herb.

Kirszrot - (Prawnicki) Józef, prawnik i ekonomista (* d. 1 grudnia 1842 r. w Warszawie). Przykładał się do prawa i nauk społeczny cli na wszechnicach w Lipsku i Wrocławiu r. 1864, a w r. 1866 ukończył wydział prawny Warszawskiej Szkoły Głównej. Zetknąwszy się w Lipsku z Schulzem z Delitzschu, zapoznał się blizko z jego systemem instytucyj spółdzielczych i gdy powrócił do kraju, począł zasady te zaszczepiać na naszym gruncie. W „Ekonomiście“, którego został stałym spółpracownikiem, ogłosił rozprawę o stowarzyszeniach zaliczkowych, następnie zaś w ciągu szeregu lat popularyzował tę sprawę, a zwłaszcza kwestyę kredytu ludowego, w piśmiennictwie i w prasie. Zajął się nią również praktycznie. W r. 1870 i w następnych czynny był przy redagowaniu ustawy i organizowaniu Kasy pożyczkowej przemysłowców warszawskich i wydał wówczas książkę p. t. „O stowarzyszeniach zaliczkowych, a w szczególności o Kasie przemysłowców warszawskich“ (r. 1870), aby książką tą rozpowszechnić śród ogółu zasady kredytu drobnego. Później opracował ustawy dla towarzystw pcżyczkowo-oszczędnoś-ciowych w 12-u miastach prowincyonalnych Królestwa, z których staraniem księcia Jana Tadeusza Lubomirskiego trzy zostały zatwierdzone, mianowicie w Grójcu, Kutnie i Wiskitkach. Opracował także ustawy dla rzemieślniczych stowarzyszeń zakupu surowych materyałów i magazynowej ich sprzedaży i łącznie z ks. Lubomirskim zorganizował w Warszawie takie stowarzyszenie dla zjednoczonych stolarzy, szewców i krawców. W r. 1882 wydawał „Ekonomistę“ w formie tygodnika. — Karyerę prawniczą rozpoczął w r. 1868 jako patron trybunału, a w r. 1873 mianowany został adwokatem przy

St. A. K.

Dr J. P.

„Biograph. Lex. der hervorrag. Aerzte“ (T. III

Dr j. r.

u w.

Br-i.

Z. W.

sądzie apelacyjnym; od reformy sądowej jest adwokatem przysięgłym. W r. 1882 wystąpił w „Kuryerze Warszawskim“ z projektem, ażeby Żydzi, w celu bliższego zespolenia się z ludnością krajową, do swych nazwisk niemieckich dodawali polskie, i sam odtąd przybrał nazwę Prawnickiego, którego-to nazwiska używał w niektórych swych książkach i artykułach. — Prace w formie książkowej wydał następujące: ,,Prawa o procentach ze stanowiska historycznego, prawnego i ekonomicznego“ (Warszawa 1868); „O stowarzyszeniach zaliczkowych“ (1870); ,,W kwestyi konwersyi i odnawiania pożyczek Towarzystwa kredytowego m. Warszawy“ (1879); ,/Dziesięcioletnia działalność Kasy pożyczkowej przemysłowców warszawskich“ (1880); ,,Myśl banku hypotecznego“ (1881); „Kredyt włościański“ (1886); „Towarzystwo kredytowe w Królestwie Polskiem i kredyt rolny“ (1887); „Referat w sprawie kas przezorności i pomocy“ (1890); „System rentowy i włości rentowe“ (Lwów 1894); „O oszczędności, kasach i stowarzyszeniach oszczędnościowych i pożyczkowo-oszczędnościowych“ (1898); „Węzeł gordyjski. Komedya w 5-u aktach“ (pod pseudonimem Labor. Kraków 1893). — Obszerniejsze prace w czasopismach ogłosił: w «Ekonomiście»: „O stowarzyszeniach zaliczkowych w Niemczech“, „Stanowisko stowarzyszeń ludowych w ekonomice“, „O stowarzyszeniach kredytu ludowego w Niemczech“, „O kasach pożyczkowych“, „Kredyt rolniczy ze stanowiska prawa obowiązującego“, „Stowarzyszenia zaliczkowe w Ros-syi“. W «Niwie»: „Instytucye kredytu ziemskiego w Cesarstwie Rossyjskiem“. W «Ateneum»: „O kredycie rolniczym“, „Towarzystwa kredytowe w Królestwie Polskiem“, „Zabezpieczenie losu rzemieślników i robotników“, „Kasy pożyczkowe systemu Raifeisena“, „Bank włościański“, „Rubel“, „Ubezpieczenie inwalidów pracy i starców“, „Ubezpieczenie robotników od chorób“, „Ubezpieczenie robotników od wypadków“, „O włościach rentowych“, „Konwer-sya listów zastawnych“, „Długoterminowy kredyt włościański“. W «Encyklopedyi rolniczej»: „Kredyt rolny“, „Kredyt włościański“. W broszurze „W kwestyi konwersyi i odnowienia pożyczek Towarzystwa kredytowego m. Warszawy“, wydanej w r. 1879, wystąpił pierwszy z projektem wydawania bezterminowych listów zastawnych, dla uniknienia uciążliwych i kosztownych konwersyj; system ten przyjęły później wszystkie Towarzystwa kredytowe w kraju operujące. W r. 1901 K. opracował pospołu z kilku przemysłowcami organizacyę Tow. po-życzk.-oszczędnościowego rzemieślników i drobnych kupców warszawskich (przeważnie dla uboższej ludności żydowskiej) i od czasu założenia stoi na czele zarządu tego Towarzystwa. Należał przez czas pewien do grona kierowników delegacyi kooperacyjnej przy Towarzystwie popierania przemysłu i handlu.

Kirść, tak w polszczyźnie dawnej nazywano „łopatkę dolną“, czyli biodro albo kłąb; wyraz ten używany jeszcze w wieku XVIII (Słownik Troc a), obecnie, choć może niesłusznie, należy do zapomnianych.

Kirtland Jared Potter (* d. 16 listopada r. 1793 w Connecticut—f 10 grudnia r. 1877), lekarz i przyrodnik amerykański. W roku 1811 przybył do Europy i w Edynburgu zajmował się naukami przyrodniczemi i lekarskiemi; po powrocie do Ameryki w tymże kierunku pracował dalej i w r. 1815 w Filadelfii dyplom doktorski otrzymał. Lat kilka zajmował się wykonawstwem lekarskiem w miejscowościach różnych, aż w r. 1823 osiadł w Ohio. W r. 1828 wybrano go do Ciała prawodawczego, a wtedy przyczynił się niemało do ulepszenia urządzeń więziennych. W r. 1837 powołano K-a na profesora medycyny teoretycznej i praktycznej do Cincinnati, gdzie w Ohio Medical College nauczał do r. 1842. Lata 1842 i 1843 też same przedmioty, a oprócz nich i dyagnostykę fizykalną, wykładał w szkole lekarskiej w Willugby. W r. 1843 zajął katedrę w Clevelandzkim Western Reserve College i pozostawał na niej do r. 1864, w którym ustąpił dobrowolnie, by resztę życia poświęcić .pracy przyrodniczej, która go zawsze pociągała ku sobie. Gdy stan Ohio w r. 1848 postanowiono zbadać dokładnie, podejmując pomiary i poszukiwania geologiczne, K. należał do tego, jako reprezentant urzędowy Stanu, a wtedy zebrał mnóstwo okazów cennych, geologicznych i mineralogicznych, które następnie złożył wszystkie w zbiorach do Cleveland Academy należących, oraz opisał szczegółowo wyniki badań przez siebie poczynionych. Jako przyrodnik przysłużył się nauce najwięcej przez złożenie dowodu, że muszle wody słodkiej (Naiadae), przedtem powszechnie zaliczane do obojnaków, są rzeczywiście rozdzielnopłciowe i odkrycie to swe ogłosił w r. 1838 w „American Journal of Art and Sciences“. — Por.

str. 483).

Kirubtl, tern mianem na Madagaskarze nazywają y₃ część piastra hiszpańskiego.

Kirunavara, góra w Szwecyi, położona między rzekami Kalix i Torneä, długości około 4 kilom. Zawiera w sobie ogromne pokłady rudy, w którym jest do 70°/₀ żelaza. Górę tę odgranicza od góry Luosavara dolina, na której znajduje się jezioro Lousajärvi. Linia drogi żelaznej od Luleä przez górę Luosavara do Ofo-tenfjordu.

Kirwan, miasto w Tunetanii, ob. Kair w an.

Kirwanit, minerał, tworzący małe ciemno-oliwkowej barwy promienisto - włókniste kulki w bazalcie w Antrim, a także w hrabstwie Down około Glasdrumman (Irlandya). Dawniej brany za pewną odmianę glaukonitu, dziś okazuje się mieszaniną rozłożonego amfibolu z kwarcem i epidotem.

z ce-

Na początku

Hr.

Ked

Kiryłłow, miasto powiatowe w gubernii Nowogrodzkiej, 601 wiorst od Nowogrodu, pomiędzy jeziorami: Siwierskiem, Długiem i Łuń-skiem, przy uściu rzeki Kopani (Swijaga, Swirjaga) do jeziora Siwierskiego. Pierwotnie była to słoboda, powstała przy klasztorze Kiryłło-Biełozierskim; w r. 1776 K. został miastem powiatowem. Około 5 000 mieszkańców (1903). Ludność zajmuje się rybołówstwem i rolnictwem. Bank miejski z obrotem 250 000 rub. i kapitałem żelaznym 15 000 rubli; dwa jarmarki. Szkoła duchowna męska przy klasztorze, szkoła męska miejska; dwie cerkwie parafialne.    Hr.

Kiryn (Ob i r in, Giryn), główne miasto prowincyi tejże nazwy, w południowej części Mandżuryi (ob.), jednej z trzech, na które dzieli się ta lenna niegdyś kraina Chin. Pro-wincya K. zajmuje około 240 000 kim. □ i posiada do 4 mil. mieszkańców. Pierwotnie, wskutek swego charakteru górzystego i lesistego, była siedliskiem wielu band rozbójniczych, zajmujących się potajemnem wydobywaniem złota i zen g-s zengu (korzeń leczniczy); z ożywieniem się osadnictwa rossyjskiego nad Ussury bandy owe poznikały prawie zupełnie i prowincya K., dzięki intensywnej kolonizacyi, znacznie się zaludniła. Miasto K. leży na lewym brzegu rz. Sungary (lub K.-ula, jak ją tutaj nazywają); powstało w r. 1673. W K-nie przebywa gubernator (dży-fu), mający pod swą władzą ludność chińską. Liczbę mieszkańców określają na 120 —150 tys. Miasto z trzech stron otoczone inurem gły; czwarta przylega do rzeki. Za przedmieściem zachodniem znajduje się osobna dzielnica, zwana D e - s z e n - g a j, z wielkim placem, na którym odbywają się egzekucye przestępców skazanych na śmierć. Na tym placu wznosi się pałac, przeznaczony na przyjęcie inukdeńskiego dżang-dżunga (dz i a n-d z i u n i a), gen.-gubernatora. Od r. 1900, kiedy Rossyanie zaczęli jednocześnie z budową południowej odnogi kolei Syberyjskiej coraz bardziej rozszerzać i pogłębiać władzę swą w południowej Mandżuryi, powaga, a potem i sarna władza chińskiego gubernatora spadała do bardzo szczupłych rozmiarów i pałac tracił swe znaczenie, r. 1904 K. znajduje się faktycznie w politycz-nem posiadaniu Rossyi. Jako centrum całej prowincyi jest to miasto nader ważnym punktem handlowym; posiada bardzo wiele sklepów, składów, hoteli i t. d. Głównym przedmiotem handlu jest tytoń. Świątynie K-u są najpiękniejsze i najbogatsze w Mandżuryi. W okoiicy znajdują się fabryki broni i prochu, a także pracownie do budowy łodzi wojennych, krążących po Sungary i nawet po Amurze (Ajgun). Ód tych warsztatów K. otrzymał nazwę Czuang-czan lub tylko Cza n, używaną dziś przez Chińczyków. Linia telegraficzna łączy K. z Pekinem, Inkou, Chung-czunem, Ajgunem i Blagowie-szczeńskiem (w kraju Nadmorskim).

Wielka Encykl. Poksz. llustr. Zesz. 281. T. XXXVI.

Kiryssyer, częściej Kirassyer, z franc. „Cuirassier“ od „Cuirasse“ (pancerz); możnaby powiedzieć „pancerny“, gdyby ta nazwa nie oznaczała istniejącej dawniej u nas jazdy zbrojnej w pancerze, lecz obecnie należącej już do historyi. W nowszych czasach K. oznaczał żołnierza należącego do t. zw. „ciężkiej“ jazdy, okrytego pancerzem z blachy, osłaniającym piersi i plecy, z wyraźnym grzebieniem na środku piersi, ciągnącym się od góry na dół; kula karabinowa wystrzelona ze znacznej odległości, a więc tracąca już znaczną część pierwiastkowej swej szybkości, uderzając ukośnie o płaszczyznę pancerza, wskutek takiej jego budowy nie miała dostatecznej siły do jego przebicia—i stąd kirys czyli pancerz stanowił rzeczywiście dość skuteczną obronę dla piersi żołnierza. Głowę osłaniał hełm z grzebieniem, zdobny niekiedy pióropuszem lub grzywą, albo buńczukiem z końskiego włosia; ręce ochraniały łosiowe rękawice ze sztywnemi grubemi kar-waszami, chroniącemi rękę od cięcia szablą; wysokie, sięgające powyżej kolan, buty ze sztywnemi cholewami osłaniały nogi. Uzbrojenie jeźdźca stanowił długi pałasz o prostej klindze i para pistoletów w olstracli. W armii rossyj-skiej pierwszy szereg w szyku bojowym miał prócz tego lance. Ze względu na ciężkie uzbrojenie dobierano do służby w pułkach K-ów ludzi silnej budowy i wysokiego wzrostu, oraz konie rosłe, silne chociaż nieco ciężkie. Zadaniem tej jazdy było rozbijanie czworoboków⁷ piechoty nieprzyjacielskiej, lub nacierającej lekkiej jazdy. Gdy lekka konnica natarcie wykonywała zawsze w największym pędzie, K-rzy szli do ataku tylko wyciągniętym kłusem, aby koni dźwigających ciężkich jeźdźców zbytecznie nie męczyć. Inne czynności jazdy na wojnie, jak wywiady, furażowanie, assekuracya dział i pościg za nieprzyjacielem, przypadały w udziale tylko lekkiej konnicy. Zmiana taktyki, wywołana przez udoskonalenie ręcznej broni palnej oraz artyleryi, działanie jazdy na placu boju ograniczyła do minimum, a do służby, do której dzisiaj lekka jazda jest niezbędną, ciężka konnica wcale się nie nadaje. Z tego powodu wszystkie armie europejskie albo zupełnie zniosły u siebie pułki K-ów, albo liczbę ich znacznie ograniczyły, jako formacyi w dzisiejszych warunkach mało użytecznej a bardzo kosztownej ze w⁷zględu na uzbrojenie, dobór ludzi i koni. Pozostały tylko okazałe pułki gwsrdyi: w Rossyi kawaler-gardy, konna gwardya i dwa pułki K-ów imienia Najjaśniejszego Pana i Najjaśniejszej Pani, oraz w Anglii t. zw. „horse guards“. Świetny pancerz, stanowiący dawniej skuteczną ochronę piersi K-a od kuli karabinowej, dzisiaj stał się zupełnie nieużytecznym wrobec straszliwej siły przenikliwości pocisków' wyrzucanych z broni najnowszych systemów.

Kisber, miasteczko na Węgrzech, w komitacie Komorneńskim, przy dr. żel. Komorno-

Jlr

Dr J. P.

Kisek (Güns, węg. Köszeg), wolne miasto królewskie na Węgrzech, w komitacie Wasz-warskim (Eisenburg), nad rz. Güns przy odnodze dr. żel. Steinamanger-Güns; 8 000 m-ców, Niemców i Madiarów (katolicy i ewangielicy). Młyn parowy; zakład wodoleczniczy; gimnazyum benedyktynów, niższa wojskowa szkoła realna z wielkim parkiem; sąd okręgowy; dawny warowny zamek hr. Esterhazego; piękny nowy kościół, 3 klasztory, góra Kalwarya z ładnym kościołem i wspaniałym .widokiem.—K. otrzymał w roku 1328 od króla Karola Roberta Prawo miejskie ödenbuyskie, w r. 1648 został wolnem miastem królewskiem. Tutaj w r. 1532 bronił się mężnie przeciw Turkom Niklas Juriszycz; odparł 19 szturmów i zmusił wreszcie sułtana Solima-na do zaniechania oblężenia.

Kiselka, zakład wodoleczniczy pod Lwowem, połączony linią tramwajową z miastem. Zabudowania zakładowe — obecnie wszystkie nowe — mieszczą się wśród kilkunasto-morgowego parku. Pensyonat. Ceny w pensyonacie za mieszkanie, pożywienie, usługę i leczenie wynoszą od 4—6 złr. dziennie. Kierownikiem ża

U r J. M

Br-i

Stulilweissenburg. Słynna stadnina wojskowa (około 550 koni angielskich pełnej i pół-krwi); wyrób krochmalu i syropu. Około 4 000 mieszk. Madiarów, przeważnie katolików (r. 1903). — Porównaj: Brückner „ Geschichte des Königlichungar. Staatsgestüts zu K.“ (Wiedeń 1885).

Kisch Enoch Henryk (* dnia 6 maja r. 1841 w Pradze), lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Pradze i w r. 1862 dyplom doktorski uzyskał. Od r. 1863 w miesiącach letnich jest czynny w Marienbadzie jako lekarz zdrojowy i naczelny szpitala tamtejszego; w r. 1867 został docentem prywatnym balneoterapii w Pradze, obecnie wykłada w uniwersytecie tamtejszym, niemieckim, tenże przedmiot jako profesor nadzwyczajny. O Marienbadzie ogłosił liczne prace większe i mniejsze, z których tu przytaczamy tylko: „Marienbad und seine Heilmittel“ (wyd. 14-e

1892); z innych prac jego przytoczyć można jeszcze: „Handbuch der allgemeinen und spe-zielen Balneotherapie“ (Wiedeń 1864, wyd. 2-e 1875); „lieber den Einfluss der Fettleibigkeit auf die weiblichen Sexualorgane“ (Praga 1873); „Das ćlimacterische Alter der Frauen“ (Erlangen 1874); „Grundriss der klinischen Balneotherapie“ (Wiedeń 1883); „Die Sterilität des Weibes“ (tamże 1886; wyd. 2-e 1895); „Die Fettleibigkeit, klinisch .dargestellt“ (Erlangen

1888); „Tisch für Fettleibige“ (Karlsbad 1892) i „Balneo - therapeutisches Lexicon für prakt. Aerzte“ (Wiedeń 1897). Od r. 1868 redagował „Allgem. balneologische Zeitung“; od roku zaś 1871 do 1880 wydawał w Wiedniu rocznik „Balneologisches Jahrbuch“.—Por. „Biogr. Lex. der herrvorrag. Aerzte“ (T. III str. 483).

rn.

kładu jest dr E. Kowalski, były kierownik zakładu w Jaworzu.

Kiser (Kiss er), wyspa na morzu Banda, należąca do grupy małych Sundzkich, położona pod 8° 12' połudn. szer. na północo-wschód od największej z tej grupy wyspy Timor. Należy do hollenderskiego obwodu Amboina, ma 154 kim. □ ; obszaru powierzchnia górzysta (kryształ i kamień wapienny). Ludności jest 6 -- 7 000, składa się ona z pierwotnych mieszkańców Ma-lajczyków i z potomków przybyszów Hollendrów, Francuzów i Niemców, których ojcowie przybyli tu jako żołnierze Wschodnio-indyjskiej kompanii; potomkowie ci są chrześcianami, choć używają mowy malajskiej. Główna miejscowość — -Delfshayen. Dawne forty, wzniesione przez kompanię Wschodnio-indyjską, obecnie znajdują się w upadku.

Kisfaludy Sandor (Aleksander), znakomity poeta węgierski (* 27 września r. 1772 w Sii-meg w komitacie Szaladzkim—f 28 paźdz. 1844). Wykształcenie średnie pobierał w Raab [Javorin] i Presburgu; po ukończeniu jego począł stu-dyować prawo, lecz zawód ten nie odpowiadał jego usposobieniu; porzucił go też wkrótce i, zaciągnąwszy się w r. 1793 jako ochotnik do wojska austryackiego, brał udział w kampanii niemieckiej i włoskiej. W 1796 młody lejtenant dostał się we Włoszech do niewoli francuskiej, w której przebył 4 lata. Walczył później nad Renem i w Szwajcaryi. Podczas ciągłych zmian miejsca pobytu nie zapominał Kisfaludy o studyach i zapoznawał się z obcemi językami i ich literaturą. Przebywając czas dłuższy w Wiedniu, wyuczył się języka hiszpańskiego i włoskiego i przetłómaczył na język węgierski Tassa. W r. 1801 opuścił szeregi armii. Powrócił do wojska podczas powstania r. 1809; był w wojsku powstańczem majorem, później został adju-tantem arcyksięcia-palatyna. Po ukończeniu tej wojny opuścił wojsko, tym razem już nazawsze, i zamieszkał w majętności swojej wiejskiej, gdzie zajął się gospodarstwem i literaturą. Pierwszy zbiór wierszy Kisfaludy’ego pojawił się bez imienia autora w r. 1801. Drugą część wydał autor w r. 1807 w Budzie p. t. „Himfy szerelmei“ (Pieśni miłosne). Wiersze te przyjęte były z wielkim zapałem i odrazu zjednały autorowi popularność. Aby zrozumieć stanowisko ich w literaturze węgierskiej, należy wziąć pod uwagę ówczesny stan piśmiennictwa tamtejszego. Była to doba zastoju, kiedy literatury narodowej we właściwem słowa tego znaczeniu nie było, a ogólny poziom kultury umysłowej był niewysoki. Pisarzów wykształconych i utalentowanych, którzyby pisali po węgiersku, brakło zupełnie. Łacina wszechwładnie panowała nad umysłami oświeceńszej klasy ludności. W takich warunkach nic dziwnego, że pieśni Kisfaludy’ego, które były wiosennem szczebiotaniem, zyskały takie uznanie wśród szerszych mas narodu. Były one zwiastowa-

Br-i.

Kisfaludy Karoly (Karol), dramaturg węgierski, brat poety Sandora K. (* 5 lutego r. 1788 w Tetli w komitacie Raabskim—f 11 listopada r. 1830). Za młodu wstąpił do wojska austryackiego i odbył w r. 1805 i w 1809 kampanie przeciwko Napoleonowi. Później mieszkał czas jakiś w Wiedniu, gdzie zajmował się malarstwem. W r. 1817 przesiedlił się do Pesztu. Tu w r. 1822 przez 9 lat wydawał almanach p. t. „Aurora“ i stał się przez swoje utwory teatralne ulubieńcem publiczności. W historyi rozwoju sceny węgierskiej zajmuje on poważne stanowisko. Do tragedyj swoich czerpał treść z historyi węgierskiej; usiłował oddać epokę walk chrześciaństwa z pogaństwem — z islamem; brał też osnowę z czasów walk wewnętrznych. Najbardziej znane z jego tragedyj są: Tatarzy na Węgrzech (Peszt 1814);, Ilka albo zdobycie Belgradu (Buda 1819); Scibor (1820). Największe powodzenie miały jego ko-medye, odznaczające się szczerą wesołością; przedstawiają one zwykle życie ludowe. Najdłużej z nich utrzymała się na repertuarze zatyt. Student Mateusz. Zbiór utworów Kisfaludy’ego Karola wydał Toldy w r. 1831 (10 t.). Życiorys jego napisał Bânoczi (Peszt 1882).

wołoskim.

Hr.

Hr

K. B.

niem nadchodzącego rozkwitu piśmiennictwa. Później, kiedy w r. 1825—48 Szecheni i inni, chcąc ze snu otrząsnąć „lud wschodni“, „europejskich Tatarów“, poczęli go niemiłosiernie biczować swemi pamfletami, kiedy pojawił się Sandor Petófi, a następnie Maurycy Jokai, wtedy dopiero powstała właściwa literatura węgierska. Na początku XIX wieku jeszcze jej nie było: Kisfaludy jako jeden z pierwszych zyskał stanowisko w historyi rozwoju języka węgierskiego i jego literatury. Pieśni, zawarte we wspomnianym zbiorku, odznaczają się napuszoną patetycznością i są aż do ckliwości sentymentalne; miejscami tylko przejawia się w nich szczere uczucie. Zyskane przez Kisfaludy’ego powodzenie podniosły wydane jednocześnie Opowiadania z przeszłości Węgier ( „ Regćk a magyar elö'idöböl“). Wydał on jeszcze epo-peę p. t. „Gyula szerelme“ (Miłość Juliusza, 1823) i dramaty, wzorowane na Szyllerze. Z nich najbardziej znane: Jan Hunyady; Władysław Kumeński (1825 r.). Całkowite wydanie dzieł jego pojawiło się w Peszcie w 1847 (6- tomów) pod redakcyą Toldy’ego, i w 1892 r. pod redak-cyą P. Angyal’a (8 tomów). W Muzeum Naro-dowem w Budapeszcie stoi pomnik poety. Na cześć Kisfaludy’ego i jego brata Karola powstało w r. 1836 za inicyatywą Toldy’ego towarzystwo imienia Kisfaludych. Towarzystwo to od roku 1844 rozdaje corocznie nagrody za najlepsze prace, wydaje dziennik krytyczny i rocznik, drukuje wybitniejsze utwory literatury węgierskiej i przekłady z języków obcych. Między innemi wydawnictwami tego towarzystwa zasługuje na uwagę zbiór pieśni ludowych węgierskich.

Br-i.

Kisiel, herb polski, ob. Swiatołdycz. Kisielew Paweł, hrabia, mąż stanu rossyjski (* 1788—f 1872). Uczestniczył w kampaniach 1807 i 1812, a następnie w wojnach 1813 — 15 r.; był w bitwach pod Pr. Eylau, Friedlandem i pod Borodinem. Cesarz Aleksander zabrał go z sobą na kongres wiedeński, podczas układów dyplomatycznych, jeszcze przed wylądowaniem Napoleona z Elby. Po ustaleniu się pokoju K. został szefem sztabu armii II. Keformy, jak złagodzenie kar cielesnych, przysporzyły mu nieprzyjaciół. W r. 1823 cesarz zamianował go gen.-adjutantem. K. brał udział w wojnie tureckiej 1828 — 29 r., poczem poru-czono mu organizacyę zarządu w Mołdawii i Wołoszczyźnie. K. pozostawał w Jassach do r. 1834, kiedy Porta mianowała Sturdzę hospodarem mołdawskim, a Ghikę W r. 1835 został członkiem rady państwa oraz komitetu tajnego do spraw włościańskich. W tym komitecie był zwolennikiem polepszenia bytu włościan, a pragnął ich usamowolnienia. Sfery wyższe nie podzielały jednak jego poglądów, a ostateczne posiedzenia tego komitetu pozostały bezpłodnemi dla prawodawstwa; postanowiono tylko utworzyć osobny wydział opieki nad włościanami rządowymi i na jego czele postawiono K-a. R. 1839 ces. Mikołaj I obdarzył go tytułem hrabiego. Po wojnie krymskiej K. został zaraz w r. 1856 posłem w Paryżu i urząd ten piastował do r. 1862. W tym czasie, mając za żonę polkę, Zofię z Potockich, podejmował u siebie osoby z arystokracyi polskiej, które progi jego nawiedzać chciały. Nadwątlone już siły po sześciu latach urzędowania nakazały mu podać się do dymisyi.

Kisielew Mikołaj, dyplomata rossyjski (* 1800 — f 1869), młodszy brat Pawła K-a. W r. 1844 został posłem w Paryżu, wkrótce zaś ministrem pełnomocnym tamże, i pozostał na tern stanowisku do roku 1854, kiedy naprężone na wojnę stosunki z powodu kwestyi wschodniej sprowadziły odwołanie go z urzędu poselskiego. Od r. 1856 — 64 K. posłował przy dworze papieskim. Postawa K-a wobec ruchu r. 1863 w Polsce, równie jak i małżeństwo K-a z księżną Torlonia, były powodem niezadowolenia Kuryi, a niewielkiego uznania ze strony rządu rossyj-skiego. Od r. 1864 K. był posłem przy rządzie włoskim aż do śmierci.

Kisielew Aleksander, malarz - pejzażysta rossyjski (* w 1838); uczęszczał początkowo do korpusu kadetów w Petersburgu, porzucił go jednak i zapisał się na wolnego słuchacza w akad. sztuk pięknych. Zdobywszy medal srebrny i tytuł artysty 3-go stopnia, został członkiem stowarzyszenia „Peredwiżników“ (ob.) i w jego wystawach stale brał udział.

Kisielewski Władysław Tadeusz, historyk polski. Wydał: „Reforma książąt Czartoryskich na Sejmie konwokacyjnym roku 1764, z poprzednim poglądem na stan polski za cza-

Hr.

Hr.

1’. Chm.

Hr.

r. Chm.

Kisielowie li. Światołdycz, ród polski. Bardzo dawna i można rodzina bojarska rusko-kijowska, mająca pochodzić, podług odwiecznej legendy,f od hetmana ks. Włodzimierza, niejakiego Światołdycza. Protoplastą znanym Kisielów jest Aleksander, poległy w roku 1430 w wojnie Władysława Jagiełły z buntowniczym Świdrygiełłą. W nagrodę zasług ojca synowie jego obdarzeni zostali przez króla znacznemi majętnościami na Wołyniu. Z ich potomków niektórzy od dóbr Dorohinicze przybrali nazwę Dorohinickich i kwitną po dziś-dzień na Białej Rusi; inni, dziedziczący na Brusiłowie i Kisiel-grodzie, pozostali przy nazwisku Kisiel. Z nich: Gniewosz, dworzanin królewski, zginął w bitwie pod Orszą w-r. 1554; brat jego, Dymitr, poległ pod, Sokalem; syn, Grzegorz, podstoli włodzimierski (1604 r.), zaszczytnie się odznaczył w wyprawach króla Stefana Batorego przeciw Moskwie; syn zaś tego ostatniego, Adam, wojewoda kijowski (ob. Światołdycz), jeden z najznakomitszych mężów stanu swego czasu, wysoko wsławił nazwisko Kisielów i na kartach historyi narodu je zapisał.

Kisił - Irmak, rzeka w Azyi Mniejszej, ob. Kizil-Irmak.

sów saskich i literaturę polityczną XVIII wieku aż do Sienickiego 1764 r. włącznie“ (Sambor

1880).

Kisielewski Aleksander, pisarz polski. Napisał: „Z Krakowa do Gdańska Wisłą. Wspomnienia z podróży“ (Lwów 1871); „Palestyna i jej święte miejsca“ (Lwów 1871); „Przechadzki po polu i ogrodzie“ (Lwów 1869 — 72). Wydawał „Opiekuna dzieci naszych“.

Kisielewski Jan August (* 1876), dra-matopisarz, rodem z Rzeszowa. Gimnazyum ukończył w Tarnowie, study a uni wers. w Krakowie; potem bawił czas jakiś w Monachium i Wiedniu, studyował dramat nowoczesny, od r. 1903 przebywa w Paryżu. Chciwie wchłaniał w siebie wpływy dramatyków skandynawskich, mianowicie Ibsena i Strindberga, przejmował się, jak wszystkie wrażliwsze umysły wśród młodzieży, aforyzmami Nietzschego, dał się chwilowo porwać w wir Przybyszewszczyzny; lecz nie pozostał pod jej urokiem i oprócz nieudat-nej zresztą symboliczno-nastrojowej „Sonaty“ pisał dramata w kierunku impresyonistyczno-rea-listycznym, z całą furyą słowa malując życie młodzieży, przenikniętej hasłami krańcowego indywidualizmu, zdenerwowanej, chorującej na brak woli, ulegającej zmiennym popędom, ale w gruncie dobrej i uczuciowej. Kto chce poznać całą bujność malowidła tego, niech czyta dramat „W sieci“, nie w przeróbce scenicznej, lecz w pierwszym rzucie literackim, na kilkuset stronach rozpartym (Kraków 1900). Bardziej skupionym, już z myślą o teatrze napisanym, jest drugi dramat K-go: „Karykatury“ (1899), mający obok zalet żywości i prawdy tę wadę, iż myśl jego przewodnia niezbyt jasno została uwydatniona. Od paru lat nic nowego nie wydrukował. Talent-to dramatyczny niepowszedni.—Por.: Chmielowski P. „Dramat polski doby najnowszej“ (Lwów 1902); Wilhelm Feldman „Piśm. polskie ostatnich lat dwudziestu“ t. II 259—62, 271 — 2.

Kisielin, miasteczko w gub. Wołyńskiej, w powiecie Włodzimierskim, dawniej w województwie Wołyńskiem, własność Kisielów. Był tu zbór oraz liczne szkoły aryańskie. Osta-fi Kisiel, uczony językoznawca, zarządzał tutaj szkołą, w której też sam wykładał; był on gorliwym krzewicielem aryanizmu. Kiedy zniesiono szkołę aryańską w Rakowie, wielu uczonych przeniosło się do K-a. Właściciel K-a, Jerzy Czaplicki, został osądzony przez trybunał lubelski za przyjęcie Aryanów z Rakowa. Wyrok z r. 1644 zabronił rozszerzać zasady aryanizmu; uczonych rozpędzono, a zbór zniszczono. Pastorem zboru w K-ie był wówczas znany Jędrzej Wisz o wat y (ob.). Po tern wydarzeniu K. upadł zupełnie. Dawny zbór aryański przerobiono na kościół katolicki.

Kisielnicka Józefa (pseud. Esteja; * ok. 1865), powieściopisarka, dawniej nauczycielka, obecnie obywatelka zamieszkała w Płockiem (od r. 1897), rozsławiła się głównie wskutek powieściowego konkursu w Warszawie z r. 1887; jej „Kartki z życia kobiety“ (druk. 1888) zostały zaszczytnie wyróżnione i to zupełnie słusznie; autorka subtelnie i dowcipnie odmalowała w nicli próżnię życia domów arystokratyczny cii, niby dla zdrowia bawiących w Kairze, ich zabawy i przygody, ich puste rozmowy i komiczne spory. Późniejsze atoli powieści nie odpowiedziały oczekiwaniom, obudzonym przez tę pierwszą próbę. Dowcipu w nich nie brakło, co prawda, ale psychologii, prawdy charakterów, odtworzenia stosunków rzeczywistych lub też twórczej fanta-zyi—było zbyt mało, a niezdrowy erotyzm przenikał je nawskroś, stając się w dodatku zbyt ' monotonnym. Niektóre małe obrazki ładnie z pod pióra jej wychodziły, np.: „Mój testament“ (1891); ale większe opowiadania czy-to ze stosunków amerykańskich czy polskich, jak: Za Oceanem“ (1891), „W sieci pajęczej“ (t. r.), We czworo“ (1892), „Fuga Bacha“ (t. r.), Mgławica“ (1896) i inne należą do rzędu rzeczy sensacyjnych tylko, małą jednak posiadają wartość estetyczno-psyekologiczną. Styl autorki jest żywy, nieraz obrazowy, często dowcipny, ale wybitniejszych cech oryginalności nie ma; język zaś w wielu wyrażeniach okazuje niepomyślne skutki rozmawiania po francusku i wczytywania się w dzieła francuskie. W ostatnich latach zwróciła się K. do piśmiennictwa dla dzieci.

I).

Kisil-Kum, Kizil-K., także Kyzyl-K„ w języku Kirgizów „czerwony piasek“, step piaszczysty w zapadlinie pomiędzy Oxusem (Amu-Darya) i bezdopływowym Zerafszanem na południo-zachodzie, Jaxartesem (Syr.-D.)

Br i.

Br-i.

Hr.

koleją przez Rostow nad Donem „Mineralnyja wody“. Stacya klimatyczna, pod-alpejska, letnia; 823 m. nad p/ m.; przeciętna ciepłota lata 16.5°; klimat zbliżony do klimatu Meranu, umiarkowanie wilgotny. K. leży w kotlinie osłoniętej od wiatrów.—K. posiada 3 zdroje wody mineralnej. Najsławniejszym z nich

I)r .1. M.

Br-i.

na półn.-wschodzie a jeziorem Aralskiem na zachód.-północy i wzgórzystością poprzed pasmami Ala - tau, Czokal i Hissar na południu. Pierwszy z tych rozciągów obliczają na 350, drugi na 600, kim.; obszar ogólny na 180 000 klm. Q. Punkta krańcowe leżą na równoleżnikach 46° i 41° i południkach Gr. 60° 30' i 69°. Zapadlina K.-u jest najprawdopodobniej kotliną wyschłego, a raczej zasypanego przez piaski, jeziora. Wiatr wiejący z północo-wschodu, niszcząc wątłe oazy, do których chroni się życie, usypuje z piasku lotne pagórki i pcha je ciągle przed sobą ku Amu-Daryi i Zerafszano-wi. Pagórki te, zwane przez lud stepowy barchan, są typowemi wytworami pustyń piaszczystych na zachodo - południu wielkiej zapad-liny lądu Azyi Środkowej. Pod piaskiem w głębokości 3 metrów zbiera się dość obficie woda, przez filtr naturalny oczyszczona. Grunt i klimat pozwalają rosnąć jedynie tylko roślinom o liściu ostrym i gałęziach kolczastych. Pomiędzy pagórkami krzewi się Haloxylon Ammodendri z rodź. Chenopodiaceae. Politycznie terrytoryum K-u należy do generał - gubernatorstwa rossyj-skiego Turkiestańskiego, do obwodu Aniu- i Syr-Darya, a w małej części do Bucharyi.

Kisil-Usen, rzeka w północno - zachodniej Persyi. Początek bierze w prowincyi Ardilan; płynie przez Irak Adżemi i Aśerbeidżan; przyjmuje z prawej strony Sengan, z lewej Kara-gul; zakręca pod 48° dł. ws.; nieco dalej wpada do niej rzeka Szachrut. Przy Mendżyl przepływa Kisil-Usen góry Elburskie i wpada do morza Kaspijskiego w jednein z ramion tego pasma gór, zwróconych ku wybrzeżom. Dla statków niedostępna.

Kis-Körös, miasto na Węgrzech w komitacie Peszteńskim, położone wśród piasków; krzy-żownica dróg żelaznych: Budapeszt-Maria The-respol i Kis - Körös - Kaloiosa. Sąd obwodowy; piękny kościół ewangielicki; pomnik poety węgierskiego Sandora (Aleksandra) Petófiego, który się tutaj urodził. Wielki staw błotnisty. Znane ze znakomitej hodowli bydła i owiec. Ok. 10 000 mieszk. (1903), przeważnie ewangielików.

Kis-kun Felegyhaza, miasto na Węgrzech, ob. Fele g y ha za.

Kislar-Aga lub K i z 1 a r-A g a s s y (dozorca dziewcząt), dozorca haremu sułtańskiego w Tur-cyi, od którego klucze on tylko posiada, naczelnik eunuchów-murzynów. Jeno murzyn-rze-zaniec może piastować ten urząd. K. jest równy rangą wielkiemu wezyrowi i ma ogromny wpływ na sułtana.

Kisłowodsk, jedna z grup wód kaukaskich;

do stacyi

jest Nar z an (ob.), bardzo obfity (60 000 wiader na dobę) i bogaty w kwas węglany.

Kismaju, przystań w Afryce Wschodniej, na wybrzeżu należącem do Anglików, na południe od uścia rzeki Dżuba; założona w roku 1869 — 70 przez Somalów z krainy Desargu-ta i Cab-lalla dla handlu z Zanzibarem. Mieszk. 10 000, przeważnie Somalów. Tu d. 1 grudnia r. 1886 zamordowany podróżnik K. Jiihlke. Kis-Marton, ob. Eisenstadt.

Kiss, znamienitsi Węgrzy: 1) Ernest z E leni er u i Ittebe, generał węgierski z r. 1848 (* w Temesvârze r. 1800 — f w Aradzie 6 października 1849). Służył w wojsku cesarskiem, a w chwili wybuchu rewolucyi 1848 r. był pułkownikiem i komendantem 2-go pułku huzarów króla hannowerskiego i przeszedł z całym pułkiem na stronę powstańców. Mianowany przez nowe ministeryum węgierskie dowódcą korpusu, walczył z Serbami („Racami“) w Kikindzie. Podczas pamiętnej bitwy pod P a r 1 e s z (11 września r. 1848) kazał spalić wioskę, ponieważ wieśniacy, ukryci w chatach, strzelali do jego ludzi. Nazajutrz Serbowie pokonani pod Aradacs, ale pod El einer pomścili swoją klęskę, rozpędziwszy huzarów na cztery wiatry. Pałac K-a w Ele-mér stał się pastwą płomieni. W grudniu 1848 roku otrzymał K. nominacyę na generała i głównodowodzącego na Węgrzech południowych. Zamierzał do współki z Damianićem wziąć twierdzę Tomaszować, lecz w chwili natarcia, załoga obrońców opuściła warownię (14 grudnia). Pod Yillagos złożył broń, stąd wysłany do Aradu i rozstrzelany (6 października r. 1849).— 2) A1 e k s a n d e r, zrazu rotmistrz huzarów sze-klerskich, krewny poprzedniego. Walczył pod rozkazami Bema w Siedmiogrodzie, gdzie werbował Szeklerów i uorganizował gwardyę narodową wspólnie z Aleksandrem Galem. Mianowany komendantem wojennym w Brasó, broniąc wąwozu Tömös (18, 19, 20 czerwca r. 1849), okryty ranami, dostał się do niewoli i odesłany do Czernowie, gdzie, aby uniknąć szubienicy, zażył truciznę. —3) Franciszek, archeolog (* 1791 — f 1859 w Wiedniu). Będąc członkiem - korespondentem akademii nauk od r. 1839, napisał: O znalezionych w Starej Budzie monetach rzymskich („Az ó-Budńn tolalt romai szabâlyozâ penz-mertekröl“). W czasopiśmie „Tudomńnytńr“ ogłosił: O niektórych pomnikach w Węgrzech (Ne-melly harńnkban talńltató liunn emlókekról). Godne uwagi są jego obserwacye meteorologiczne (d. 19 listopada 1832 r.). — 1) Tomasz, generał-major (* 1720 — f 1779), odznaczył się w bitwie z Prusakami pod Weckersdorf, rozbiwszy cały batalion grenadyerów, za co awansowany na nadlejtenanta (15 stycznia r. 1760). Pod Wendisch - Bohra zdobył dwa działa pruskie. Ozdobiony orderem Maryi Teresy, doczekał się rangi generał-majora (1773). — 5) Karol, literat, (* 1793), służył w wojsku; miał udział w ruchach rewolucyjnych roku 1848. On jest inieyatorem na-

Porównaj: Wurzbach «Bio-

J. F. G.

Br-i.

S. Dr/.

0.020    0.016    0.007

zwy „honvéd“, nadanej gwardyi narodowej. Skazany w Aradzie na 10 lat więzienia, odsiedział tylko 2 lata, ułaskawiony d. 9 lipca r. 1850. Odtąd poświęcił się studyom naukowym. Od r. 1831 członek - korespondent, a od r. 1841 rzeczywisty członek Akademii nauk. Prace naukowe zamieszczał w czasopismach: „Minerva“, „Tudomanyos gyüjtemény“, „Tudomanytar“, „Fe-gyelmezö“, „Täriälkode“, „Regelö“ i t. p. Z prac' jego historycznych wymieniamy: O szyku wojennym u starożytnych i nowożytnych, O małej wojnie, Historya 37-go pułku piechoty, Czyny bohaterskie podoficerów węgierskich, Obrona W. Warażdynu. Z belletrystyki napisał nowel-le: „EtelkaKeglevich“, „Madonna della Sedia“.—

6) Paweł, pedagog, kapłan, urzędnik biblioteki uniwersyteckiej w Wiedniu i profesor języka węgierskiego w Teresianuyi w temże mieście (* r. 1793 —f r. 1847). W r. 1818 wydał podręcznik geograficzny p. t. „Földrajz“. Należał do rzędu propagatorów metody Bell-Lancastra. Oprócz gramatyki i wypisów dla młodzieży skreślił: „A tanitâs módról“ (o metodzie dydaktycznej, podręcznik dla nauczycieli wiejskich)“, „A sajtószabadsńgról (o swobodzie prasy)“ i życiorys lir. Franciszka Széchényégo. W r. 1846 zaliczony w poczet członków akademii węgierskiej. — 7) Walenty, literat, kaznodzieja protestancki w Szentes (* 1772 — f 1853). Zajmował się archeologią i pedagogiką. Wydał „Magyar regiségek“ (Starożytności węgierskie; Peszt 1893), gdzie w części I wywodzi Madiarów od Medów, a nazwę „Magyar“ od Madaja, syna Jafetowego. Oprócz tego wydał parę podręczników. Pozostawił mnóstwo rękopisów rozmaitej treści. —8) Walenty, syn poprzedniego, malarz (* 1802). Kształcił się w Akademii sztuk pięknych w Wiedniu. Zwiedził Włochy (w r. 1833). Z obrazów jego najgłośniejsze są: Potęga Wiary, Wieśniacy neo-gradzcy, grzejący się przy ogniu, Jan Hunyad napastowany przez łupieżców po bitwie po Re-gomezó i t. p. graph. Lexik.> XI, „Die Geschichte des ungarischen Freiheitskampfes. Authentische Berichte“ (Lipsk 1851); „Ungarns Männer der Zeit. Biographien und Characteristiken hervorragender Persönlichkeiten“ (Praga 1862).

KÎSS August, rzeźbiarz niemiecki (* 11 października 1802 w Paprocinach pod Pszczyną na Górnym Szląsku — f 24 marca 1865 w Berlinie). Uczył się u Raucha. W r. 1839 wymodelował Amazonkę w walce z tygrysem, powszechnie znaną, i zasłynął nią w Niemczech. W r. 1847 zrobił dla Wrocławia Fryderyka II na koniu, odlanego z bronzu i ustawionego na placu publicznym. Dwukrotnie rzeźbił Fryderyka Wilhelma III dla Potsdamu i dla Królewca; drugi ten pomnik ma wiele figur allegorycznych i wypukłorzeźby z wypadkami pruskiemi. W Ba-belsburgu przechowują jego Św. Michała, jako uosobienie późniejszego Wilhelma V (I jako cesarz niemiecki) walczącego ze smokiem, jako uosobieniem rewolucyi badeńskiej 1849 roku. Podobną jest grupa św. Jerzego ze smokiem w zamku królewskim w Berlinie. Zrobił jeszcze K. posąg Beutha przed berlińską akademią budownictwa i sześć postaci na placu Wilhelmow-skim w Berlinie. Idąc za Rauchern, u grobowca królowej Ludwiki wykonał jedyny swój większy marmur, jako pomnik hrabiny Henckel von Donnersmark. Po skonie jego już wykończono allegoryą marmurową: Wiara, Nadzieja i Miłość.

Kiss Józef, poeta węgierski (* w 1843 w Te-mesvarze); w tern mieście przepędził znaczną część swojego życia, początkowo jako urzędnik prywatny, później jako notaryusz gminy żydowskiej tamtejszej. Pierwsze jego Poezye (1868) nie zyskały mu wielkiego rozgłosu, lecz następne Poezye Zebrane, które się pojawiły o 10 lat później, uczyniły imię jego sławnem. Szczególnie podobały się ballady, którycli treść zaczerpnięta była z podań żydowskich lub z życia społeczeństwa żydowsko - węgierskiego. Mniej wartości ma jego powieść. Wskutek polecenia gminy żydowskiej w Budapeszcie napisał tom poezyj religijnych. Od 1890 r. wydaje K. pismo bel-letrystyczue p. t. „A het“ (Tydzień).

Kissavos, góra w Tessalii, ob. Ossa.

Kissens, po grecku Ktaaeóę, po łac. Gisseus:

1)    syn króla Ajgyptosa, którego Antheleia, córka Danaosa, zabiła; por. Apollod. 2, 1,5. —

2)    Król tracki; córkami jego są: Theano, małżonka Antenora i kapłanka bogini Ateny w Troi, i Hekabe, małżonka króla trojańskiego Pryama; por. Homer. II. 223; Eurip. Hec. 3.

Kissingen, miasto w północnej Bawaryi, w dolinie rz. Saali, otoczonej zalesionemi wyniosłościami; 198 m. nad p. m. Liczy ok. 5 000 m-ców. K. posiada sławne na świat cały zdroje szczawy solankowej, ze znakomitemi i wszech-stronnemi urządzeniami leczniczemi. Średnia ciepłota lata wynosi w K. -(-17.2 C; przeciętna, względna wilgotnbść powietrza = 74.7$ ; osłona od wiatrów dostateczna. Do użycia wewnętrznego służą źródła: Rakoczy, Pandur i Maxbrunnen. Oto ich skład chemiczny w 1000 częściach:

Rako-    Pan-    Max-

czy    dur    bruDnen

Chlorku sodu (sól kuchen.) 5.822    5.520    2.316

„    lityn. .

„    potas. .

„    magnez.

Siarczanu magnez.

Węglanu magnez.

„    wapń. .

„    żelaz. .

Ciepłota podług C.

Wolnego gazu kw. węglan. 1006.8 1242.5 1061.1

Oprócz wód z powyższych źródeł piją tu chorzy wodę gorzką Kissingen ( Kissinger-Bitter-

K. B.

k a 11 a.

S. l)rz.

59). Najważniejsza praca Haarlem

B-ri.

W r. 1863 zdał egzamin na sto-

wasser), przyrządzoną podług przepisu Lie-biga, i żelezistą ze źródła Bocklet. Kąpiele so-lankowo-gazowe i kwaso-gazowe, borowinowe, zakład hydropatyczny, wziewalnie, gabinet pneumatyczny i liczne lecznice specyalne (dra Dap-pera i innych) uzupełniają nader bogaty tutejszy aparat leczniczy. Choroby leczone z korzyścią w K. są następujące: choroby żołądka i kiszek, pełnokrwistość zastoinowa brzuszna i hemorroidy, złogi żółciowe i nerkowe, otyłość, zołzy, małokrwistość, podagra, wysięki pozapal-ne, nieżyty dróg oddechowych. Pora kąpielowa właściwa trwa od d. 1 maja do 1 października, lecz w zakładzie kąpielowym akcyjnym wydają kąpiele od d. 15 kwietnia do 20 października. Taksa kuracyjna wynosi : I klasa — 30 marek, 11—20 m., III —10 m. Zjazd roczny zgórą 18 tysięcy osób. — Podróż koleją na miejsce, przez Drezno lub Wrocław; niewiele z drogi przez Poznań, albo przez Kraków i Pragę.—W K. praktykuje oddawna lekarz-polak dr Chłapowski.¹¹¹'

Kissling Ryszard, rzeźbiarz szwajcarski (* 1848 w Wolfwyl, kanton Solothurn); jako młodzieniec pracował w kamieniołomach, wcześnie jednak objawiał talent i, idąc za jego popędem, dostał się do Rzymu, gdzie przyjął go do pracowni Schlóth, jego ziomek.w W Rzymie powstały pierwsze prace K-ga. Zwiedziwszy Paryż, Monachium, Berlin i Wiedeń, osiadł w Ziirichu; powierzono mu tam wykonanie pomnika Alfreda Eschera. Oprócz wielu biustów, jak: G. Sempera, G. Kellera, prof. Gullmanna i in., pomników i innych prac K. w 1895 r. wykonał swoje dzieła najwybitniejsze—wielki pomnik Wilhelma Telia z synem, wzniesiony w Altdorf, jakoby na temsa-inem miejscu, gdzie Tell odbył historyczny swój popis.

Kisson, nazwa rzeki w Palestynie. Zrasza ona dużą trójkątną dolinę Jezreel, rozpościerającą się pomiędzy wzgórzami Samaryi i Galilei, i wpada do morza Śródziemnego, niedaleko na wschód od miasta portowego Haiti. Źródła rzeki K. szukają jedni na zachodniej części góry Tabor, przy Daburi (biblijne D ab rat), inni zaś—o ile się zdaje, o wiele słuszniej—przy północnej pochyłości wzgórza samarytańskiego. Nad tą rzeką odniósł Barak, wraz z prorokinią Deborą, zwycięstwo nad wojskiem chananejskie-go króla Jabina (ob. Sędz. IV—V), i tu też prorok Eliasz rozprawił się z bałwochwalczymi kapłanami Baala (ob. III Króli XVIII, 40). Dzisiejsza nazwa rzeki Kisson brzmi al-MAi-

Dr S. P.

Kissya, po grecku Ktoota albo Kóaaioc, po łacinie Cissia, nadzwyczaj żyzny obwód w krainie Elimajskiej, obejmujący porzecze Choaspe-su, naokół miasta stołecznego Suzy; w obszerniej szem pojęciu oznacza K. także całą prowin-cyę, zwaną Suzyana. Mieszkańcy jej, zwani Kissyjczykami, odznaczali się walecznością i gorącem poczuciem wolności, a mimo że co do języka i obyczajów spokrewnieni byli z Persami, pozostali na niższym stopniu kultury, w stanie na pół-dzikim. Bronili oni z powodzeniem niepodległości swej przeciw potężnemu państwu Perskiemu, i dopiero Aleksander Wielki podbił ich w zimie z r. 324 na 323 pod swe jarzmo.— Wspominany w źródłach starożytnych dziki, rozbójniczy lud K o s s a j c z y k ó w, po gr. Koaaaioi, po łac. Cossaei, po assyr. Kassi, osiadły w górach, graniczących pomiędzy ziemią Elimajską a Medyą, nie ma, według najnowszych badań, z K-ami nic wspólnego.—Porównaj: Herod. 3, 91; 5, 49; 52; 6, 119; Strab. 11, 524; 16, 744; Arr. 7, 15, 1; Delitzsch „Die Sprache der der Kossäer“ (Lipsk 1879).

Kist Mikołaj Krystyn, teolog i historyk hollenderski (* 1793 w Zalt-Bommel — f 1859 w Leydzie). W r. 1823 powołano go na profesora historyi Kościoła w uniwersytecie w Leydzie; stanowisko to zajmował aż do śmierci. Ogłosił sporo prac, pełnych erudycyi i krytycyzmu, i założył, przy współudziale profesora H. J. Royaards’a, ważny przegląd: Archiwa do historyi religii w Niderlandach (po hollender-sku, Leyda 1829

K-a: Kościół i Historya (po hollend 1830, 2 t.; nowe wyd. Leyda 1832); Szkic historyczny uniwersytetu w Leydzie (po hollend.,

1850); Historya presbyteryanizmu (po hollend., 1855).— O nim: Koenen: Bibliografiia K-a (po hollend., Amsterdam 1859).    Hr-

Kistanje, miasteczko w Dalmacyi. Leży w obwodzie Benkovaé wśród krainy pustej, kamienistej (Bakovica), niedaleko od rzeki Kerka (ob.), która tu tworzy wodospad. W miasteczku tern znajduje się sąd obwodowy. W r. 1890 było tu mieszkańców 1626, w całej gminie 8 875 (Serbo-Kroatów); obecnie do 10 000. W okolicy ruiny rzymskiej bramy tryumfalnej.

Kistjakowskij Aleksander, zasłużony prawnik rossyjski, z zawodu kryminalista, profesor prawa karnego w uniwersytecie kijowskim (od r. 1864); ur. 14 marca r. 1833, w rodzinie popa wiejskiego w Horodyszczu, w gub. Czerni-howskiej. Początkowo uczył się w seminaryuin duchownem, następnie uczył się prawa w uniwersytecie kijowskim, który ukończył w r. 1857. Następnie był czas jakiś nauczycielem domowym, poczem wyjechał do Petersburga i otrzymał posadę młodszego pomocnika sekretarza w kan-celaryi departamentu pomiarów w Senacie. Tutaj przełożył „Allgemeines Staatsrecht“ Bluntsch-li’ego; przekładu tego nie ogłosił nigdy. Pracował w czasopismach petersburskich. W r. 1860 ogłosił drukiem w Czasop. Min. Sprawiedl. rozprawę o Procesie karnym angielskim (według Mittermaiera). Od r. 1861 — 62 pracował w czasopiśmie ukrai-nofilskiem „Osnowa“, wydawanem przez B. Bie-łozierskiego, i ogłosił tutaj charakterystykę prawodawstwa rossyjskiege i polskiego w kwestyi poddaństwa włościan na Małorusi (r. 1862, JM» 2 str. 1—27).

pień kandydata praw, przygotował rozprawę temat „Przeszkód stawianych przez prawodawstwo

cu r.

kijowskim z zakresu prawa i procesu karnego. W ciągu kilku lat następnych opracował znakomite dzieło o Karze śmierci, które wyszło 1867 i odrazu zwróciło na młodego uczone-

za

au-

na

przed reformą sądową oskarżonemu pod względem uchylania się od śledztwa i sądu“—i w koń-1864 rozpoczął wykłady w uniwersytecie

w r.

go uwagę całego świata kryminalistycznego. Rok 1868 przynosi wykończoną już i przerobioną pierwszą pracę (kandydacką) z zakresu procedury karnej, a w r. 1869 — w epoce zaprowadzenia nowej organizacyi sądowej w gub. Kijowskiej: mowę aktową—O znaczeniu reformy sądowej w zakresie naprawy stosunków panujących w sądownictwie rossyjskiem. Będąc już zwyczajnym profesorem, wyjechał (r. 1871 — 73) granicę, gdzie słuchał wykładów z dziedziny prawa karnego w uniwersytetach wiedeńskim, heidelberskim, berlińskim, neapolitańskim i rzymskim, i zapoznał się z organizacyą uniwersytecką Niemiec i Włoch. Wkrótce zaczął chorować: ciężkie warunki, w których upłynęły mu lata młodociane, podkopały jego zdrowie i 13 stycznia 1885 roku przyśpieszyły jego śmierć. W nauce rossyjskiej K. ma znaczenie wyjątkowe; również i w życiu społecznem, w którem odegrał rolę wybitną, szlachetną i jasną. W dziesięć lat po śmierci jego poświęciło czasopismo „Kijewskaja Starina“ cały zeszyt styczniowy jego pamięci, gdzie w szeregu artykułów rozpatrzono życie i działalność K-go, gdzie poza tobiografią znajdujemy artykuły poświęcone K-emu, jako historykowi, przez prof. Łuczyckie-go, a K.-kryminaliście — przez prof. Fojnickie-go (Tom XLVIII str. 1 — 102). Bibliografia prac zmarłego, tu podana, wykazuje numerów 70 (str. 38 — 43). Prócz pracy historycznej, o której wspomnieliśmy wyżej, zawdzięcza K-mu historya i etnografia Małorusi cały szereg przyczynków. W r. 1874 zapoznał się z rękopisem niezmiernie cennym, obejmującym ustawy prawne, według których sprawowano sądy na Małorusi XVII, XVIII i XIX w. Cztery lata poświęcił K. na opracowanie umiejętne i komentarz do tej edycyi i w r. 1879 ogłosił Zbiór praw, według których suditsja małoruskij naród (1879). Najważniejszym rezultatem tej pracy był wniosek, że prawo magdeburskie było nie-tylko z imienia, ale i w istocie rzeczy prawem obowiązuj ącem na Małej Rusi, że Artykuły i Zbiory tego prawa służyły za podstawę orzecznictwa sądowego miejskiego, że w dalszym ciągu zwyczaje ludowe wpłynęły na reformę niektórych zasad tego prawa. Wbrew prof. Antonowiczowi i Władimirskiemu - Budanowowi dowiódł on panowania tego prawa w epoce polsko-litewskiej, uzasadnił, że obowiązywać nie przestawało w XVII i XVIII w., że stosowano to prawo nie-tylko w sądach miejskich, ale i pułkowych, dla których tłómaczono i ogłaszano w edycyach zmienionych i skróconych Zbiory praw magde-burskich. Pracując nad prawem małoruskiem, K. zgromadził olbrzymi zbiór dokumentów rękopiśmiennych do historyi Zwodu, który ogłosił do historyi cechów za czas XVI—XIX w. w Kijowie, Połtawie, Czernihowie i Żytomierzu, do historyi poddaństwa włościan, do sądów pułkowych XVIII w., do historyi rodzin szlacheckich i t. d. W dziedzinie prawa zwyczajowego zasługi K-go są nader ważne. W epoce reformy sądowej, kiedy prawo stanowione i organizacya sądów państwowych miały zastąpić instytucye prawne i sądowe ludowe, K. domagał się, aby „oszczędzano ile możności życie ludu, które wymaga naprawy, ale nie zniszczenia, w łonie ludu bowiem należy szukać czynników istotnego postępu, których szukamy niekiedy za morzami“ (na posiedzeniu Tow. Prawa w Kijowie 16 lutego 1879 r.). Poza tern interes czysto-nauko-wy pcha w kierunku badań ludoznawczych: „cały szereg instytucyj prawa obowiązującego znajduje właściwe wytłómaczenie w przeżytkach prawa ludowego i z tych fragmentów szczątkowych ma być ono odbudowane we właściwej powadze historycznej“. „Nieznajomość prawa zwyczajowego ludów pierwotnych, tak często, prawie że powszechnie, napotykana u kryminalistów europejskich, prowadzi do rażących błędów, do budowy bałamutnych teoryj. Tłómacze-nie ich, budowane przez kryminalistów rodowody pojęć karnych—bywają często śmieszne albo fan-tystyczne“. I tutaj powołuje się autor na Bernera, słynnego podówczas kryminalistę berlińskiego. W promieniu takich zapoczątkowali pisał o Sądach wołostnycli (1872), Przyczynki do cenzury obyczajów u ludu (1878, w Pracach Tow. Geograf., Wydz. Etnograf, t. VIII). W niewielkiej tej, jednak cennej pracy, która miała posłużyć za wzór prac opisowych, wypełniających pewien ułożony zgóry program, zebrał autor cały szereg faktów z zakresu einbryologii prawa, faktów tłómaczących rozwój kar za przestępstwa w rodzaju cudzołóstwa i t. d. Ułożył też jeden z pierwszych w Rossyi, a w każdym razie jedyny umiejętny w owym czasie, Program do zbierania zwyczajów prawnych u ludu (wyd. 1-e 1874; wyd. 2-e, przerobione zgruntu 1878). Sam też zaczął zbierać materyały, które miały dać odpowiedź na kwestyonaryusz,—znalazł też kilku chętnych naśladowców, którzy nadesłali materyały z gub. Czernihowskiej, z pow. Kaniowskiego na Ukrainie oraz z Bracławskiego na Podolu. Nadesłano mu też wiele materyałów etnograficznych z różnych stron Cesarstwa, nawet z Sy-beryi. Pracę przerwała śmierć. Nikt jej dotychczas nie doprowadził do końca. W dziedzinie kryminalistyki rossyjskiej znaczenie K-go jest również nader wybitne. Zarówno w monografiach (ob. wyżej), jak w Podręczniku ogólnego prawa karnego (wyd. 1-e 1875, str. 413; wyd. 2-e 1882, str. 953; wyd. 3-e 1891—po śmierci autora), K. przedewszystkiem zwracał

Kistjakowskij Teodor Bogdan — Kiszek zszywanie.

545

s. v

p. p.

Hr.

Br i.

Dlate-

uwagę na czynnik historyczny w rozwoju i tłó-maczeniu każdej instytucyi prawa karnego. Hi-storyę instytucyj uważał za warunek „kardynalny“ wszelkiej dogmatyki umiejętnej. Nie był jednak historykiem prawa. Historya miała dla niego znaczenie pomocnicze: miała wyjaśnić tło instytucyi. „Prawo karne jest przedewszyst-kiem prawem społecznem; gdy zaś społeczeństwo zmienia się pod wpływem pewnych praw, więc i prawo karne, jako objaw życia społecznego, nosi na sobie cechy tych stałych i ścisłych zmian. Historya wyjaśnia właśnie «prawa stałości» i «ruchu» (według terminologii autora) i określa wpływ stosunków społecznych na stan i reformę prawodawstwa.' W rozwoju prawa karnego K. odróżnia trzy «nawarstwowania»: 1) for-macye zemsty indywidualnej, 2) nastraszenia społecznego, 3) poprawy i profilaktyki społecznej. Dziś znajdujemy się dopiero w epoce przejściowej od formacyi drugiej do trzeciej“.— Literatura: Łuczyckij i Fojnickij „Kijewsk. Starina“ (1895, str. 1 —102); Wiktorski w „Ju-ridicz. Wjestn.“ (1886, maj 49 — 69, czerwiec-lipiec 340 — 355); Halban „Zur Geschichte d. deutschen Rechtes in Podolien“ etc. (1896) passim; Teliczenko w „Kijewskoj Starinie“ (1888, t. III str. 417).

Kistjakowskij Teodor Bo gdan, syn poprzedniego, socyolog rossyjski, bardzo utalentowany, uczeń Simmela i W i n d e 1 b a n d a (ob.), ur. r. 1869 w Kijowie; ukończył uniwersytet dorpacki, później przebywał w Berlinie i doktoryzował się w Strasburgu na zasadzie pracy „Gesellschaft und Einzelwesen“ (Berlin 1899, st. X i 265), w której poddał postulaty szkoły organicznej w socyologii surowej krytyce teoretyczno-poznawczej ze stanowiska filozofii krytycznej. Przedstawiciel nowo-kantyzmu w socyologii rossyjskiej. Najważniejsze prace dotychczas ogłoszone: Kategorya konieczności i sprawiedliwości (w czasopiśmie «Żyzń» r. 1900), oraz Rossyjska szkoła socyologiczna (w piśmie zbio-rowem Zagadnienia Idealizmu, Moskwa 1903, str. 297 — 393).

Kistna (sanskr. K r i s h n â), rzeka w Indo-stanie; początek swój bierze we wschodniej części zachodnich gór Ghat, o 64 kim. od brzegu zachodniego półwyspu; uście jej leży na 16° szerok. płn. a 81° dług. wschód. Gr., na płd.-zachód od Godavari. Największy dopływ 1 ewy K-y Bhima, prawy — Tungabhadra. Przepłynąwszy prawie cały półwysep wpoprzek, K. wpada do zatoki Bengalskiej, tworząc deltę. Ma długości 1280 kim. Z powodu zbyt silnego spadku nie jest żeglowną. Okrąg K-i zajmuje 21939 kim. kwadr, i liczy około 2 mil. mieszkańców (1903).

Kistnik, oh. Byturus.

Kistrzyn, ob. Küstrin.

Kisucza, rzeka na Węgrzech. Bierze początek w Beskidach Zachód, na górze zwanej przez Węgrów Porojacska-Viszoka, na półn.-zach, komitatu

Wielka Enc. Powsz. llustr. Zesz. 281. T. XXXVI.

Trenczyńskiego; płynie początkowo ku wschodowi w stronę Czaczy, później zawraca na południe, przepływa około Kisucza-Ujhely i pod Sil-leinem wpada do rzeki Waagu, dopływu Dunaju.

Kiszek kamienie, ob. Enterolity i Kamienie kałowe.

Kiszek krwawienie, ob. Enter or r h agi a. Kiszek owrzodzenie, ob. Enterohelco-

s i s.

Kiszek przecinanie, ob. Enter ot omia. Kiszek zapalenie, ob. Enteritis.

Kiszek zszywanie (Enłerorrhaphia z gr. to svtepov = trzewo, kiszka i t] pacpź] = szew). Operacya chirurgiczna, mająca na celu szybkie gojenie ran kiszek; rany tego rodzaju nie należą stosunkowo do rzadkich, powstawać zaś mogą wskutek pocisków z broni ręcznej, kar-taczów, odłamków granatów, pchnięć nożem łub bagnetem, cięć wszelakich narzędziami ostremi. Uderzenia silne, narzędziem tępem i twardem na brzuch wymierzone, lub przygniecenie go nagłe ciężarem wielkim —mogą także sprawić pęknięcie kiszki; przedziurawienie również jest możliwe przez ciało ostre lub kończyste, połknięte przypadkiem albo umyślnie. Przedziurawienia powstałe w następstwie spraw zapalnych lub owrzodzeń pominąć tu można, mając jeno na uwadze rany prawdziwe, wymienione powyżej. Wszelkie rany te należą zawsze do uszkodzeń bardzo ciężkich i niebezpiecznych, grożących utratą życia, a jedynym sposobem skutecznym jest zszycie, czyli nałożenie szwu, jaknajprędzej po skaleczeniu.—Jeżeli rana zadana otworzyła jednocześnie jamę brzuszną o tyle, że kiszka uszkodzona wypadła na-zewnątrz, zeszycie jej jest łatwe, a niebezpieczeństwo wogóle najczęściej bywa mniej groźne; gdy wszakże kiszka przecięta, rozerwana lub pęknięta, znajduje się wgłębi jamy brzusznej, wywołuje szybko zapalenie gnilne błony otrzewnej, zawsze nieomal śmiertelne, go też, w razie rozpoznania uszkodzenia takiego należy niezwłocznie przystąpić do rozpłatania brzucha (por. Laparotomi a), odszukania kiszki uszkodzonej, zaszycia jej otworu, oraz oczyszczenia przeciwgnilnego całej jamy brzucha. Zwłoka, chociażby tylko kilkogodzinna, w wykonaniu zabiegu chirurgicznego, nieomal zawsze sprowadza śmierć zranionego.—Rany kiszek mogą być podłużne lub poprzeczne, co ma znaczenie' podrzędne, gdyż oba te rodzaje uszkodzenia są równie niebezpieczne i kiszki zszyć trzeba w każdym razie, co wykonać się daje sposobami różnemi, których tu wszakże opisywać szczegółowo nie możemy, zaznaczając tylko, iż szew zawsze tak założony być musi, aby stykały się z sobą powierzchnie zewnętrzne kiszki wzdłuż rany zadanej, powleczone błoną surowiczą (ob. Surowicze błony), gdyż wtedy sklejają się z sobą bardzo szybko.—Zszywanie kiszek skaleczonych znane było już w Staro-

69

664 i nast.).

22 gr.

su.

żytności, chociaż wykonywane tylko, o ile wiadomo, w razie wypadnięcia kiszki zranionej na-zewnątrz; na wyszukiwanie rany w głębi jamy brzusznej odważyła się dopiero chirurgia dni naszych, posiadająca środki zabezpieczające chorego od niebezpieczeństwa, połączonego z otwarciem szerokiein jamy brzusznej.— Już A. Cornelius Celsus (ob.), opierający się na dziełach lekarzów greckich, od siebie dawniejszych, pisał o zszywaniu ran kiszek; znane było lekarzom staroindyjskini i arabskim, znali je również chirurgowie średniowieczni w 'Europie zachodniej i południowej, nie mówiąc już o czasach późniejszych. Jest więc rzeczą pewną, iż przynajmniej od 2 000 lat operacya ta była znana i wykonywana wielokrotnie, jeno sposoby wykonywania jej, znane nam z ksiąg dawnych, zawodzić musiały nieraz, a dopiero pod koniec trzeciego dziesiątka lat wieku XIX ustanowiono podstawy zapewniające udawanie się zupełne szwu tego, byleby był nałożony dosyć wcześnie. Dokonali ulepszenia tego: Lembert („Répertoire d’anatomie et de physiologie pathologique“ 1826), a głównie Job er t de Lam-balle („Sur les plaies du canal intestinal“ Paryż 1827 i „Traité des maladies chirurgicales du canal intestinal“ tamże 1829); zasady przez niego wskazane do dziś stoją niewzruszone, a kroczący jego śladem chirurgowie późniejsi udoskonalili jeno technikę operacyjną, próbując sposobów najrozmaitszychjwykonywa-nia zabiegu samego, tak, że dziś zszywanie ran kiszek stoi bardzo wysoko, a niebezpieczeństwa, wikłające dawniej zejścia pomyślne, usunięto nieomal zupełnie, stosując ściśle obowiązujące dziś zasady aseptyki oraz antyseptyki (ob. te wyr.). -Mowa była dotąd tylko o zszywaniu ran kiszek, zadanych przypadkowo, ale chirurgia nowoczesna, wycinająca obecnie nieraz całkowicie kawały dość długie jelit, przez sprawy chorobne uszkodzonych, stosuje również często szwy do spajania końców kiszek po usunięciu ich części. — Szczegóły wszystkie, które tu z konieczności pominąć trzeba było, znaleźć łatwo w każdym podręczniku chirurgicznym; z nowszych między innemi zalecić można: A. von W i ni w ar ter „Lehrbuch der chirurg. Operationen“ (Sztutgard 1895, str. 277 i nast.) i Hue-ter-Lossen „Wykład chir. szczegółowej“ (przekład z wyd. niem. 7-go, Warszawa 1900, str.

Dr J. P.

Kiszek zwężenie, ob. En ter o sten o sis. Kiszek zwiśnięcie, ob. En ter o p to sis. Kiszewski A., czynny w latach 1840— 80, nauczyciel seminaryum nauczycielskiego w Paradyżu, w W. Ks. Poznańskiem, autor podręczników do nauki początkowej. Najpopularniejszym z nich była „Nauka o świecie“, według Estreichera ułożona na podstawie Barthela i Di-sterwega (wyd. 1-e część I kl. II Poznań 1847, Stefański; wyd. 2-e popr.: Człowiek, Izba, Dom, Siedlisko, Poznań b. r., kom. Stefański, VIII

LXIII, 325 str. 8-o; część niższa, na kl. I; miała kilka wydań, w Poznaniu i Lesznie); po niej: „Nauka polskiego pisania i czytania“ (na kl. I; Cylieliów 1845, Sporleder, 402 str., 5 tabl. litogr. 8-o; wyd. 2-e Leszno 1849); „XXXX tablic ściennych do pisania czytania dla szkół elementarnych polskich... podług metody idącej od pisania do czytania“ (Cylieliów 1845, tenże nakł.); „Czytelnia, czyli zbiór rozmaitych powieści, podań, klechd, legend, opisów geograf., wspomnień historycznych, zdań i myśli, fraszek i dowcipów i t. d. ku nauce, zbudowaniu i rozrywce“ (t. I Leszno 1866). Do powyższych wypisów dodał K. „Wzory poezyi polskiej“ z „Rysem główniejszych rodzajów i gatunków poezyi“ i „Życiopisami znaczniejszych poetów polskich“ (Poznań 1876, Żupański, V, 314, 80 str. 8-o). Nie wspomina o nim wcale „Encykl. Wychowawcza“.

Kiszewskie starostwo niegrodowe, Kiszewa - Z a m e k, nad rz. Wierzycą. Zamek ten założyli Krzyżacy, którzy mieli w nim swoich rządców. Pokojem Toruńskim z r. 1466 zamek kiszewski dostał się Polakom, gdzie królowie polscy zarządzali nim przez starostów niegro-dowycli. Niegrodowe to starostwo, w województwie Pomorskiem, podług lustracyi z roku 1664 obejmowało wsie: Kiszewa Stara i Nowa z zamkiem i folwarkiem Szemlino, Bartoszów Las, Konarzyn, Małki zupełnie przez Szwedów zniszczone, Wiecie, Struga górska* Złemięso, Studziennie a, Dubrek, Pińczyno i dwie dzierżawy: Polaczek Wielki i Mały, i Parchowa, która przedtem do starostwa Mirachowskiego należała. W r. 1771 było w posiadaniu Michała Skórzewskiego, podkomorzego poznańskiego, i żony jego, Ludwiki z Czapskich, którzy opłacali z niego kwarty 3 239 złp. 10 groszy, a hyberny 1298 złp.

J. Str.

Kiszka, ród polski. Znakomita i zasłużona krajowi, obecnie już wygasła, jedna z najmożniejszych, rodzina li. Dąbrowa, gałąź Zgierskich przydomku Kiszka, z której S t a n i s ł a w, słynny hetman wielki litewski, w końcu XV stulecia, zarzuciwszy nazwisko Zgierski, zaczął się pisać „Kiszką z Ciechanowca“ i to nazwisko przekazał swoim potomkom. — Syn Stanisława, Piotr, w r. 1533 wojewoda trocki, a następnie kasztelan wileński i hetman polny lite w., był jednym z najbogatszych panów litewskich swojego cza-— Wnuk jego, Janusz, starosta generalny żmudzki i kasztelan wileński, rządnością powiększył jeszcze znaczną tę fortunę tak, że przy końcu życia uważany był za najbogatszego właściciela w całej R-plitej, posiadając zgórą 70 miast i 400 wsi i osad. Przeszedłszy na wyznanie aryańskie, był jednym z najgorliwszych krzewicieli i obrońców aryanizmu na Litwie. Umarł w ₍1593 r. bezpotomnie, przekazawszy cały prawie kolosalny swój ^majątek bratu Stanisławowi, wojewodzie mścisławskiemu. Synowie tego ostatniego: Stanisław, wpierw woje-

wszyscy

M G-y.

Por.: Wolff „Senatorowie

ryały“.

S. IM.

woda smoleński, później biskup żmudzki, jeden z największych przeciwników ary an (f 1626 r.); Mikołaj, wojewoda dorpacki i mścisławski, kasztelan trocki, a od r. 1640 podskarbi wielki litewski (f 1644); Janusz, wojewoda połocki, wielki hetman litewski, jeden z największych rycerzów czasu swego (f 1626), i Krzysztof, wojewoda witebski (f ok. 1650 r.); pomarli bez potomstwa męskiego, kolosalna zaś fortuna ich bądź w znacznej części przepadła wskutek marnotrawstwa, głównie hetmana Janusza, bądź dostała się w formie legatu kapitule żmudzkiej, bądź też, w nieznacznej już części, weszła z córkami Krzysztofa w domy Kier-łów, Słuszków i Żyżemskich.— (Akta mazowieckie i podlaskie; Paprocki; Kojałowicz; Stryjkowski; Niesiecki; Kosiński; nótaty Bartoszewicza i Błeszczyńskiego).

Kiszka Stanisław, za Kazimierza Jagiellończyka marszałek nadworny litewski i namiestnik lidzki. W r. 1496, podczas wołoskiej wyprawy Olbrachta, śpieszył mu z pomocą kilku-tysiącznej drużyny książąt i panów litewskich; przybył jednak zapóźno, już po klęsce bukowińskiej. Wracając na Litwę, rozbił pod Bracła-wiem kosz tatarski. W r. 1499 lub na początku 1500-go, zostawszy wojewodą, czyli namiestnikiem smoleńskim, jeździł w poselstwie do. Moskwy, do Iwana Wasiljewicza. Od 1503 —1507 hetman wielki litewski. W r. 1502 obronił Smoleńsk przed Moskwą, w 1503 wraz z Albrechtem Gasztołdem i Jerzym Niemiryczem poraził 30 000 Tatarów i odebrał im jassyr i bogate łupy, lecz wskutek choroby, złożywszy dowództwo w ręce Michała Glińskiego (ob.), nie brał udziału w bitwie pod Kłeckiem. Po powrocie do zdrowia w r. 1508 dotarł na czele litewskich chorągwi w nowej wojnie przeciw Moskwie aż pod Wiaźmę. Według Woycickiego („Encykl. Org.“) umarł w 1508, według Wolffa jednak („Senatorowie i dygnitarze“) żył jeszcze lat sześć i w r. 1512 został kanclerzem wielkim czyli ziemskim. Ożeniony był z córką Piotra Białego, hetm. w. lit., który podobno (według Niesieckiego) nadał mu żartem nazwę Kiszka z Ciechanowca, przyjętą przez potomków za nazwisko zamiast dawniejszego nazwiska Zgierskich. W każdym razie Stanisław K. pierwszy używał tego nazwiska.— Por. Niesiecki, t. V.

Kiszka Jan z Ciechanowca. Syn wojewody witeb. Stanisława, mianowany krajczym litew. po Krzysztofie Radziwille, d. 20 czerwca 1576 r. wraz z innymi panami litewskimi posłował do Stefana Batorego, aby uznać go imieniem Litwy. W październiku 1579 r. został starostą żmudzkim i równocześnie podczaszym w. litew., w końcu 1589 r. złożył godność starosty żinudzkiego; od stycznia 1588 — kasztelan wileński. Był nadto ciwunem ejragolskim. U-czestniczył w wyprawie syna pod Wielkie Łuki. Umarł w r. 1591 lub na początku następnego.—

Uczeń sławnego rektora szkoły kalwińskiej w Genewie, Sebastyana Castelliona, po śmierci jego kazał pomnik mu postawić. Później został arya-ninem i opiekował się zborami socyniańskiemi, nakrótko zaś przed śmiercią (w 1591) napisał w druku „Wyznanie wiary“. Nadto wydał łaciński traktat ’ teologiczny: „Litterae ad eccle-sias Polonicas, quibus eas invitât ad synodum controversiarum de magistratu ac armorum usu terminandarum gratia“ (1581), dotąd w rękopisie spoczywający, i dygnitarze“ (Kraków 1885); Niesiecki t. V. M G'y Kiszka Janusz, syn Stanisława, wojewody mścisławskiego, i Elżbiety Sapieżanki. Jako starosta derpcki (dorpacki) odznaczył się męstwem, pod Dyneburgiem w r. 1604 i pod Kirchholmem w 1605 tak, że Chodkiewicz do najwaleczniejszych rycerzy go zaliczył. W r. 1609 pod Białym Kamieniem i Parnawą dowodził chorągwią, którą wystawił własnym kosztem. W wyprawie 1611 r., idąc na odsiecz Smoleńskowi, rozbił przeważające siły moskiewskie. Po wojnie, już jako starosta parnawski, został wojewodą połoc-kim d. 11 października 1621 r., uchwałą zaś sejmową 1623 r. otrzymał w nagrodę zasług wojennych 4 000 złp., ubezpieczone na wsi Bolniki, którą mu oddano w dzierżawę. Za Władysława IV został hetmanem polnym litewskim, a po śmierci Krzysztofa Radziwiłła hetmanem wielkim (18 kwietnia 1646 r.). Poślubił Krystynę ks. Drucką - Sokolińską, umarł zaś bezpotomnie w końcu 1653 r. w Krzywicach, jako os.tatni ze swego rodu. — Por.: Wolff „Senatorowie i dygnitarze“; Niesiecki t. V; Sapiehowie „Mate-

M. G-y.

Kiszka L e o n, metropolita kijowski (unicki) (f we Włodzimierzu Woł. 1728 r.). Wstąpił do zakonu bazylianów i doszedł do godności proto-archimandryty, poczem został biskupem włodzimierskim i brzeskim, wreszcie metropolitą kijowskim. Przełożył i wydał kazania metropolity Pocieja: „Kazanie i homilie Męża Bożego nieśmiertelnej sławy i pamięci Hipacyusza Pocieja...“ (Supraśl 1714 r.; wydanie drugie 1768 p. t. „Obrońca wiary św. katolickiej...“). Z oryginalnych prac K. zostawił: O Sakramentach (po rusku; Połock 1697, wyd. 2-e bez r. i miejsca druku); „Morze łask... Cuda... N. Panny Boruń-skiej, nawidok światu wystawione i do druku podane (Supraśl 1712, Bazylianie; 154 str. 4-o); „Nów różnych przypadków z pełni doktorów Theologii moralney ziawiony...“ (Lublin 1693, Jezuici; 3 k., 324 str., 3 k. 16-o); „Synodus provincia-lis Rutlienorum habita in civitate Zamosciae anno MDCCXX“ (Rzym 1724, dr. Kongr. de prop. fide; 3 ark., 143 str. 4-to; przypisane Benedyktowi XIII; wyd. 2-e Wilno 1777, Bazylianie; 1 ark., 183 str. 8-o. Pierwszorzędnej wagi); „Żywot Hipacyusza Pocieja...“ (Supraśl 1714, Bazylianie). — „Encykl. kość.“; Estreicher „Bibl. polska“ XVIII 266 — 7; Jocher (spis Estr.).

Kiszka cienka (anat.), ob. Jelito.

Kiszka gruba (anat.), ob. Okrężni ca.

Kiszka ślepa u człowieka, Kątnica, ob. Okrężnie a.

Kiszki ślepej zapalenie (łac. typhlitiś). Nazwa powyższa, dziś już przestarzała i z języka naukowego prawie zupełnie wyparta, mocą nałogu utrzymuje się jeszcze w mowie potocznej, nawet wśród lekarzy, jako określenie dla pewmej kategoryi spraw zapalnych, rozgrywających się w okolicy kiszki ślepej (ob. Okrężni ca), czyli w prawym dole biodrowym. Dawniej sądzono, że miejscem wyjścia tych spraw jest najczęściej sama kiszka ślepa (inaczej kątnica), a główną ich przyczyną zaparcie stolca (drażnienie ścian kiszki przez twarde masy kałowe). Stąd pospolita niegdyś nazwa— typhlitiś stercoralis (zapalenia kałowe kątnicy). Sądzono również, że w przeważnej liczbie przypadków zapalenie ogranicza się ścianami kiszki i wyjątkowo tylko przechodzi na jej otoczenie. Ściślejsze jednak badania wykazały, że 1) miejscem wyjścia choroby jest w ogromnej większości przypadków nie sama kątnica, lecz jej wyrostek robaczkowy lub robaczko-waty (ob.), i że 2) sprawa zapalna rzadko ogranicza się do ściany kiszki (właściwie wyrostka), lecz zwykle rozprzestrzenia się na tkanki sąsiednie, mianowicie zaś na przyległą część błony brzusznej, czyli otrzewnej (ob.). Stopniowm dokonywmjące się zmiany w poglądach na naturę zapaleń omawianych powołały do życia cały szereg nazw nowych, z których wymieniamy tu najważniejsze: appen-dicitis albo skolikoiditis (zapalenie wyrostka robaczkowego) ; periappendicitis, periskolikożditis (zapalenie otrzewnej w okolicy wyrostka robaczkowego); paratyphlitis (— zapalenie przykątni-cze, zapalenie tkanki łącznej, przylegającej do niepokrytej otrzewmą części kątnicy; nazwa ta stosuje się tylko do pewmej, nielicznej grupy przypadków⁷, w⁷ których cała sprawa zapalna szerzy się poza otrzewną); perityplditis (= zapalenie okołokątnicze, zapalenie otrzewnej w⁷ okolicy kiszki ślepej); epityplditis ( = zapalenie w okolicy kiszki ślepej; nazwa ta, ogólniejsza od dwóch poprzednich, zaproponowana została z powodu częstych trudności rozgraniczenia w praktyce zapaleń około- i przykątniczych).— W największem użyciu jest obecnie nazwrn perityplditis (zapalenie okołokątnicze), i tą nadal posługiwać się będziemy.—Jednocześnie z rozwrn-jem poglądów⁷ anatomopatologicznych przekształcały się też i poglądy na etyologię, czyli na przyczyny zapalenia okołokątniczego. Mechaniczne drażnienie przez masy kałowe ustąpić musiało na plan dalszy, schodząc do roli czynnika usposabiającego i to, jak zobaczymy poniżej, w postaci znacznie zmienionej, —miejsce zaś jego zajęło zakażenie bakteryjne ściany kiszki. Przyczyn, dla których ta właśnie część przewodu pokarmowmgo tak bardzo jest wystawiona na niebezpieczeństwm zakażenia,

szukać należy w szczególnych stosunkach anatomicznych wyrostka robaczkowego, w wązkości jego światła, w położeniu ustronnem, niejako odciętem od głównego toru przewodu pokarmowego, przez co zawartość wyrostka, trudno się opróżniająca do kiszki ślepej, doskonałem jest podłożem dla rozwoju bakteryj, które w tych warunkach nabierają łatwo złośliwości szczególnej, wreszcie w samej budowie anatomicznej wyrostka (obfitość t. z w. „tkanki adenoidal-nej“).—Jak wykazały liczne badania bakteryo-logiczne, różnego rodzaju drobnoustroje powodować mogą zapalenie okołokątnicze, najczęściej wszakże pewien gatunek lasecznika, stałego a zwykle niewinnego mieszkańca kiszek, znanego pod nazwą lasecznika okrężnicy (Bacterium coli).—Jako okoliczność ułatwiająca bakteryom przeniknięcie z zawartości wyrostka do samej jego ściany, otwierająca im niejako wrota wgłąb’ żywej tkanki ustroju, uważane są powszechnie uszkodzenia mechaniczne, powodowane przez ciała obce. Wielkie znaczenie przypisywano do niedawna w⁷ tym kierunku różnym przedmiotom twardym, które w drodze swojej przez kiszki zabłądziły do wyrostka i w nim uwięzły: połkniętym ościom, szpilkom, guzikom, przedewszystkiem zaś różnego rodzaju i kalibru pestkom owocowym. Okazuje się wszakże, że takie rzeczywiste „ciała obce“ bardzo rzadko przenikają do wyrostka i tylko wyjątkowo bywają przyczyną zapalenia. Daleko ważniejsze są tak zwane kamyki k a ł o w e, wytwarzające się dość często w samym wyrostku. Kamyki te, czasem łudząco podobne z wielkości i kształtu do pestek owoców i za takie nieraz fałszywie brane, składają się pospolicie z małego jądra kałowego, otoczonego warstwami stwardniałego śluzu (por. "'K am i e ni e kałowe. — Skoro w ten lub ów sposób nastąpiło zakażenie tkanki wyrostka, wywołana przez nie sprawa zapalna przebiegać dalej może bardzo rozmaicie. W przypadkach najlżejszych ogranicza się ona do pierwotnie zajętego narządu, a nawet do samej tylko jego błony śluzowej. Częściej wszakże rozprzestrzenia się sprawa zapalna na całą grubość ściany wyrostka i dociera aż do pokrywającej go otrzewnej (błony brzusznej). Zwykle następuje'przy tern przedziurawienie wyrostka (appendicitis perfęratwa). Jest to punkt zwrotny w⁷ całej chorobie, chwila, kiedy z miejscowej sprawy zapalnej przeistacza się ona naraz w najeżoną licznemi niebezpieczeństwami, aczkolwiek zwykle jeszcze wyleczalną, chorobę ogólną. Teraz następuje niezmiernie ciekawa walka ustroju z grożącem mu wciąż niebezpieczeństwem ogólnego zapalenia otrzewnej (perl-tonitis diffusa). Sąsiednie narządy, przede-w⁷szystkiem zaś sieć wielka (ob.) i najbliższe pętlice kiszek, pokrywają się wysiękiem wTók-nikowym, sklejają ze sobą i tworzą, niejako wał ochronny, odgraniczający pozostałą, nietkniętą część jamy brzusznej. Mamy wtedy typowy

Dr J. S.

Hr.

obraz zapalenia okołokątniczego, cechujący się klinicznie gorączką, guzem zapalnym (wysiękiem) w prawym dole biodrowym, bólem miejscowym, wzmagającym się przy ucisku w tejże okolicy, oraz silniej lub słabiej wyrażonemi objawami podrażnienia otrzewnej (wzdęcie brzucha, zaparcie stolca, czkawka, wymioty). Przebieg dalszy może być znów rozmaity. W przypadkach najpomyślniejszych objawy podrażnienia otrzewnej szybko ustępują, wysięk zapalny ulega stopniowo we-ssaniu i jako ślad jedyny przebytej choroby pozostają mniej lub więcej rozległe zrosty w okolicy wyrostka, które po pewnym czasie mogą nawet zupełnie zniknąć. W innych razach wysięk ulega rozmiękczeniu, tworzy się ropień (abscessus), który dosięga nieraz bardzo znacznych rozmiarów. Ropień taki, o ile nie zostanie sztucznie przeciętym, może otworzyć się samoistnie bądź-to wprost nazewnątrz przez powłoki brzuszne, bądź też do jakiego przewodu albo jamy, komunikujących ze światem ze-nętrznym, np. do kiszki lub pęcherza. Wtedy następuje rodzaj samowyleczenia, które jednak zwykle nie jest zupełne. W najgorszym wypadku ropień pęka do wolnej jamy brzusznej, powodując rozlane zapalenie otrzewnej, prawie zawsze kończące się śmiertelnie.—Raz przebyte zapalenie okołokątnicze nie zabezpiecza bynajmniej od powtórzenia się choroby, owszem— usposabia do nowych jej napadów. Nieraz napady następują jeden po drugim w stosunkowro krótkich odstępach czasu, co kilka tygodni lub miesięcy. Mówimy wtedy o zapaleniu około-kątniczem nawroto w e m (perityphlitis récidiva). Zauważyć przytem należy, że po jednym lub wielu napadach lekkich nastąpić może zawsze ciężki, śmiertelny, a więc życiu takich chorych grozi niebezpieczeństwo nieustanne. — W ópisie powyższym, z konieczności bardzo pobieżnym, musieliśmy pominąć wszystkie rzadsze postacie zapalenia okołokątniczego, tudzież pokrewne mu sprawy zapalne i przeróżne powikłania, które są tu niemal na porządku dziennym. Staraliśmy się tylko dać pojęcie ogólne o zajmującej nas chorobie, oraz o związanych z nią niebezpieczeństwach. Zważywszy, że jest ta choroba niezmiernie częsta i że właściwe jej leczenie jest rzeczą pierwszorzędnej wagi, uważamy za stosowne podać w końcu kilka uwag w tej mierze. — Widzieliśmy powyżej, że ustrój rozporządza potężnemi środkami, które zdolne są nieraz ograniczyć sprawę zapalną i nawet doprowadzić ją do wygaśnięcia. Dopóki mamy prawo ufać tym środkom naturalnym samoobrony, rola nasza polega jedynie na tern, aby ustrój chory postawić w warunkach najbardziej sprzyjających samowyleczeniu. Najważniejszym z tych warunków będzie możliwe ograniczenie wszelkiego ruchu narządów w jamie brzusznej, przedewszystkiem zaś spokój kiszek. Osiągamy to, zalecając leżenie w łóżku, dyetę ścisłą, unikając wszelkich środków przeczyszczających,

podając, owszem, leki narkotyczne (opium), które ruch kiszek powstrzymują. Właściwem leczeniem może być tylko chirurgiczne. Staje się ono konieczne, jeżeli już wytworzył się ropień. Prócz tego zalecamy je’we wszystkich tych przypadkach, w których'napady się powtarzają. W tym razie operacya polega na całko-witem usunięciu wyrostka robaczkowego. Jest to tak zwT. operacya r a dy'kM ln a,'r zapobiegająca raz na zawsze powtórzeniu się choroby. Większość chirurgów stara się wykonywać ją „na zimno“, tj. nie podczas samego napadu, lecz dopiero po jego wygaśnięciu.

Kiszkowo, niem. Kischkowen, obecnie W ein a u, miasteczko wT W. Ks. Poznańskiem, pow. Gnieźnieńskim, nad rzeczką Małą Wełną, o 24 kim. od Gniezna, o 14 wiorst od stacyi kolei żel. i telegrafu w Pobiedziskach (Pude-witz), położona na gruncie obfitującym w źródła, w okolicy pagórkowatej, w której trafiają się pokłady gleby wszelkiego rodzaju. Około 800 mieszk., przeważnie katolików, uprawiających rolę. Urząd pocztowy, poczta osobowa i listowa. Szkoła elementarna wieloklasowa. Kościół katolicki drewniany, z r. 1733, parafialny pod wezw. św. Jana, należący do dekanatu gnieźnieńskiego a erygowany już w XIV w. Cztery jarmarki rocznie. K. jakoby założył ulubieniec Kazimierza Wielkiego, imieniem Kiszka w XIV w. Według ksiąg kościelnych K. zajmowało około r. 1521 dosyć znaczny obszar, w r. 1580 płaciło szosu (ob.) florenów 4, miało 11 rzemieślników, 4 rybaków. Podczas wojen szwedzkich uległo zupełnemu zniszczeniu ; później dopiero je odbudowano. Akta kościelne zawierają dokumenta, dowodzące, że d. 30 września 1761 r. sąd duchowny, złożony w K-ie, skazał na spalenie kilka kobiet, wymienionych z nazwiska, a oskarżonych o czary, i że wyrok ten rzeczywiście spełniono. —„Słowu. Geogr.“. Hr-

Kiszm, także To wiłach, wysepka przy wejściu do Zatoki Perskiej. Oddziela ją od pro-wincyi perskiej Fars kanał szerokości 2 — 10 km. Obszaru ma 1333 km. □. Jest to dzika, skalista wyspa z nielicznemi oazami. Pokłady siarki; ludność zajmuje się też połowem korali i pereł; jest jej 15 000. Główma osada, tejże samej nazwy, znajduje się na wschodnim krańcu, ma 5 000 mieszkańców; na zachodnim Anglicy założyli byli swmją osadę (Bassidor), lecz ją wkrótce opuścili.

Kisznieńskie starostwo niegrodowm leżało w województwie Trockiem, powiecie Trockim. Od r. 1766 posiadał je Michał Ogiński, wmjewmda wileński, z małżonką swoją, Aleksandrą z Czartoryskich. Kwartę i hybernę opłacało wspólnie ze starostwem niegrodowem Kalwaryjskiem. Ob. Kai wary a, m. wr Kr. Polskiem, w gub. Suwalskiej.

Kiszpork, Kryszpork, Chrrsttburg, Chrystbork, także Dzierzgoń, w starych dokumentach S i r g u n e; miasto w Prusach

Zachodnich, tuż przy granicy Prus Wschodnich,    kareszcie, K. przeszedł pod panowanie rossyj-

W poW. Sztumskim, około 2 mil od Malborga,    skie; w r. 1813 utworzono w K-ie metropolię

w dawnem woje w. Malborskiem, na wyniosłem    prawosławną: pierwszy metropolita był zarazem

wzgórzu, z płd. i wscli. strony dosyć spadzistem,    egzarchą mołdawsko - wołoskim. Od r. 1815

oblanem z trzech stron rz. Dzierzgonią. Pier-    miasto zaczęło się szybko rozwijać. Dla ściąg

wotna nazwa K-u pochodzi od rz. Sirgune (niem. Sorge [Dzierzgoń, niem. Dorge]); tak czytamy u Długosza i w akcie traktatu Toruńskiego z d. 19 paźdz. 1466 r. Niemiecka nazwa Christburg pochodzi od Krzyżaków. W r. 1247 ks. pomorski Świętopełk zabrał Krzyżakom gród ich warowny Christburg (stary K.). Landmistrz Henryk von Wida, nie mogąc go zdobyć, założył zaraz opadał na owem wzgórzu nad rzeką Dzierzgonią inny zamek, który nazwał Neu-Christburg (później tylko Christburg). Miasto K. istniało napewno już przed r. 1265; najstarszy wszakże przywilej znany pochodzi z r. 1288. K. ma dwa kościoły: farny i przy klasztorze reformatów (fundacyi Jana Ignacego Bąkowskiego, wojew. malborskiego, którą sejm w r. 1678 potwierdził), oraz kościół ewangie-licki. Miasto było niegdyś ludne i dosyć ożywione. Z dawnego wspaniałego zamku pozostały tylko zwaliska.— „Śłown. Geogr.“.

Hr

nięcia przybyszów kupcom i innym osobom, pragnącym osiąść w K-ie, nadawano różne ulgi. W r. 1818 K. został miastem stołecznem obwodu Bessarabskiego. Spis z r. 1897 wykazał 108 796 mieszkańców. Połowę ludności stanowią Mołdawianie — 54 890, potem idą Żydzi (26120), Rossyanie, Grecy, Bułgarzy, Rumuni, Cyganie, Ormianie, Polacy i cudzoziemcy. W r. 1894 obliczano ludność na 128 218, a w roku 1903 w przybliżeniu na 150 000. Cerkwi prawosławnych 18, 1 kościół katolicki, 1 ormiańsko-gregoryański, 2 domy modlitwy ras-kolników, kościół protestancki, synagoga i 32 domy modlitwy żydowskie. Prócz urzędu gu-bernialnego K. posiada: sąd handlowy, zarząd bessarabskiego okręgu celnego, bank miejski, towarzystwo dobroczynności, kuratoryum guber-nialne przytułków dla dzieci, biuro rolnicze (założone 1889 r.) ze składem narzędzi rolniczych, maszyn i nasion, muzeum gubernialne. W K-ie Kiszporskie (Chrystburskie) starostwo gro- znajdują się następujące szkoły: 2 gimnazya

dowe znajdowało się w wojew. Malborskiem, pow. Kiszporskim; podług lustracyi z r. 1664 do starostwa Kiszporskiego należało miasto Kiszpork oraz wsie: Bągart (niemiec. Baum-garth), Tywęzy (także Głębin, niem. Tiefensee), Stary Targ, Minięta (niem. Menthen), Postolin ( niem. Pestlin), Trupy (także Tropy, niem. Troop), Żuławka (także Pozylia, niem. Posilge), Bro-dzenda i Zantuga (niem. Sandhuben). W r. 1771-m posiadał je Michał Czapski, wojewoda malborski, i płacił za nie kwarty złp. 7 795 gr. 20, hyberny złp. 4668. W r. 1772 starost. K. wraz z całem wojew. Malborskiem przeszło pod panowanie pruskie.

Kisztymit, a właściwiej kysztymit: 1) minerał—otoczaki nieco rozłożonego paryzy-t u (ob.) w piaskach złotych okręgu Kysztymskie-go na Uralu południowym, pująca w tymże okręgu; jest to drobno-ziar-niste skupienie anortytu i korundu z niewiel-kiemi ilościami spinelu, biotytu, cyrkonu, apatytu, oraz minerałów wtórnych: muskowitu, chlo-rytu, kaolinu, chromitu. Skała ta tworzy grube żyły i pni w granitach i łupkach krystalicznych Uralu. K. należy do bardzo nielicznych, lecz niezmiernie ważnych naukowo i interesujących, skał korundowych.

Kiszyniew, polski Kiszy(e)niów, rumuń. Kissinou, w narzeczu mołdawskiem Kiszla-no u, miasto gubernialne gub. Bessarabskiej, na prawym brzegu rzeki Byk, prawego dopływu Dniestru, na 47° 2' szer. płn. i 1°30' dług. zacli. (od Pułkowa), 179 w. od Odessy. Pierwsza wzmianka o K-ie znajduje się w dokumencie hospodara Aleksandra z r. 1420. W r. 1812, na mocy traktatu pokoju z Turcyą w Bu-

Hr.

męskie, szkoła realna z oddziałem mechaniczno-technieznym, gimnazyum żeńskie, seminaryum duchowne, miejska szkoła rzemiosł, 9 szkół miejskich, szkoła duchowna żeńska, szkoła aku-szerek-felczerek. Wpobliżu miasta szkoła ogrodnictwa. K. posiada 9 szpitali, bibliotekę publiczną, stacyę meteorologiczną. Główne zajęcie mieszkańców stanowią: sadownictwo, ogrodnictwo, uprawa wina i tytoniu, także odniedawna jedwabnictwo i pszczelnictwo. Zpośród owoców wysoką dobrocią odznaczają się śliwki, mające zbyt w całej Rogsyi pod nazwą czarno śliw u mołdawskiego lub bessarabskiego. K. prowadzi dość znaczny handel zbożem, winem, tytoniem, wełną, owocami i in. K. posiada publiczny ogród botaniczny. — Powiat Kisz/nie wski zajmuje środkową część gubernii; 2) Skała wystę- powierzchnia jego wynosi 3 446 wiorst kwadr.

z. w.

lir.

(358 960 djes.), w tern ziemi urodzajnej —342 302 djes., nieużytków (jeziora, błota, drogi) —16 658 djes. Najważniejsze rzeki: Dniestr, tworzący granicę wschodnią powiatu na przestrzeni około 40 wiorst, i Prut, tworzący granicę jego zachodnią. Gleba wszędzie prawie przedstawia czarnoziem, spoczywający na lóssie. Mieszkańców liczy pow. K-ski (bez K-a) 150 173 osoby; Mołdawianie i Wołosi stanowią 93$ ogólnej liczby mieszk. Ludność zajmuje się rolnictwem, hodowlą bydła, sadownictwem, ogrodnictwem, uprawą wina i tytoniu. Cały prawie handel powiatu ześrodkowuje się w K-e.

Kiściec, ptak, ob. Euplocamus.

Kiślackie starostwo niegrodowe znajdowało się w wojew. Bracławskiem, pow. Bracław-skim. Według lustracyi z r. 1615 do Starost. K-go należało miasto Hajsyn (Aysyn, Ajszyn)

A. Kusz.

Kit, pod tą nazwą rozumiemy wogóle każdy środek wiążący, który w stanie płynnym lub miękkim, a względnie bryjowatym, posiada własność czepiania się ciał stałych i po przejściu w stan twardy—łączenia ich silnie między sobą. Właściwie pojęciem „kit“ obejmujemy tylko te rodzaje środków wiążących, których stwardnienie następuje wskutek chemicznej zmiany substancyi, a nie wskutek ulatniania się środka rozpuszczającego, tj. przez wysuszenie. Masa kitowa raz stwardniała nie mięknie i nie staje się płynną, chociażby ciało połączone kitem wystawione było na rozmaite wpływy. Kit również nie staje się płynnym jak klej, ani też nie topnieje w gorącej temperaturze. K. musi być zastosowany do natury substancyi ciał kitowanych. Płaszczyzny, na które się go nakłada, muszą być zupełnie czyste. Jeżeli ciała kitowane mają być wystawione na działanie wyższej temperatury, to części kitowane muszą być do niej doprowadzone. Podług natury sub-

z przyległościaini. W połowie w. XVIII star. K. połączone zostało ze Starost. Hajsyńskiem. Ob. Haj syn.    Hr

Kiślański Władysław, inżynier dróg ko-munikacyi; pochodzi z rodziny Kisiel-Kiślań-skich, ur. w r. 1841 we wsi Ochotnik w dzisiejszej gub. Piotrkowskiej, z ojca, Mikołaja Fortunata, i matki, Emilii z Dzwonkowskich. Po ukończeniu inst. Szlacheckiego w.Warszawie w r. 1857 wstąpił do instytutu dróg komunika-cyi w Petersburgu, ukończył go zaś w r. 1863 ze stopniem porucznika inżynieryi dróg komu-nikacyi, z najwyższem odznaczeniem i zapisaniem nazwiska na marmurowej tablicy w sali instytutu. Pierwszą samodzielną jego pracą techniczną było kierownictwo robót budowy mostu żelaznego na rzece Krasiwaja Miecza w gub. Tulskiej, a następnie projekt mostu na tej samej rzece pod Jefreinowem. W r. 1864, zaproszony przez zarząd dróg żelaznych w Rossyi południowej, K. uczestniczył w budowie linii odesko-kiszeniowskiej, a potem odesko-bałckiej, gdzie był czynnym do r. 1867 jako naczelnik robót na oddziale (130 wiorst) od Rozdzielnej do Bałty. Po otwarciu tej drogi delegowano go do Belgii, Anglii, Francyi i Niemiec jako inżyniera-inspektora do czynienia zamówień i kontrolowania wyrobu tairtnui stałego i ruchomego, oraz mostów, machin warstatowych itp., dla budowanych wówczas w Rossyi kolei południowych. Na żądanie zarządu tychże dróg w r. 1869 K. udał się do Niemiec, gdzie studyował eksploa-tacyę dróg żelaznych, poczem przedstawił obszerny w tym przedmiocie referat. Od r. 1870 do 1878-go przebywał za granicą, przeważnie w Brukselli, w charakterze poprzednim. Zakres działalności K-go był obszerny; pracował podówczas przy nim liczny zastęp inżynierów, a w ich liczbie Borkowski, Chodorowicz, Małachowski, Ordyniec, Poter, Ben. hr. Tyszkiewicz, Rycerski. W r. 1872 K. opracował rozprawę o u-życiu na kolejach szyn stalowych zamiast żelaznych; przedstawił ją Towarzystwu technicznemu w Petersburgu, a następnie ogłosił w „Przeglądzie Technicznym“ w Warszawie. Przekonywające wnioski tej rozprawy znalazły najpierw zastosowanie na budującej się wówczas dr. żel. riażsko - wiaziemskiej i wpłynęły poniekąd na decyzyę ministeryum dróg komunikacyi co do wprowadzenia w użycie szyn stalowych zamiast żelaznych. W r. 1873 K. otrzymał pierwszą nagrodę na konkursie ogłoszonym przez główne T-wo dróg żelaznych w Rossyi za opracowanie projektu zastąpienia wielkich wiaduktów drewnianych przez rzekę Mstę i dolinę We-rebii wiaduktami żelaznemi, pozwalającemi na nieprzerwany ruch pociągów na drodze peters-bursko-moskiewskiej. W r. 1877 K. wspólnie z Henrykiem Markonim został zaproszony na dyrektora zarządzającego T-wem przemysłowem zakładów mechanicznych i górniczych „Lilpop, Rau i Loewenstein“ w Warszawie, Drzewicy i Sławucie ; na stanowisku tem pozostawał lat pięć; w końcu był prezesem tegoż towarzystwa. Generał-gubernator warszawski hr. Kotzebue, który znał K-go osobiście w Odessie, zamianował go urzędnikiem do szczególnych zleceń w sprawach tyczących się dróg komunikacyi przy głównym naczelniku kraju; stanowisko to K. zajmuje do chwili obecnej. W r. 1883 wystąpił jako założyciel kolei konnych w Warszawie i pozostawał w charakterze głównego ich administratora do r. 1900, tj. do chwili wykupienia ich przez magistrat. W r. 1884 K. powziął myśl utworzenia w Warszawie oddziału Towarzystwa popierania rossyjskiego przemysłu i handlu. Po zorganizowaniu się tej pożytecznej instytucyi pierwszym jej prezesem został ś. p. Ludwik hr. Krasiński, zaś wice-pre-zesem K., który następnie jako prezes od 1895 do 1901 r. jej przewodniczył. W warszawskim oddziale popierania rossyjskiego przemysłu i handlu zogniskowały się znaczne siły naszego przemysłu i handlu i stworzyły środowisko, w którym niejedna sprawa społeczna otrzymała należyte oświetlenie, sprawiedliwą, dobrą krytykę, poradę i niejedna też sprawa została tam zapoczątkowaną. Jeszcze przed r. 1895 K., po porozumieniu się z sekcyą rzemiosł i drobnego przemysłu, zajął się pracą nad zorganizowaniem przy tym oddziale Muzeum Rzemiosł i Sztuki stosowanej (ob.), z inicya-tywy bankiera Hipolita Wawelberga. Na początku 1891 r. pierwszy komitet organizacyjny Muzeum zaprosił go na prezesa, i to stanowisko zajmował K. przeszło 12 lat, do 1903 roku. W latach 1885 i 1886 prowadził budowę drogi Siedlecko-Małkińskiej. W r. 1890 reprezentował drogę żel. Terespolską na kongresie kolejowym w Paryżu i ogłosił drukiem sprawozdanie z tego kongresu. K. zajmował się też sprawą budowy dróg żelaznych podjazdowych w Królestwie Pol-skiein.

stancyj, które działają w kicie jako środek wiążący, kity dają się podzielić na: 1) olejne (pokostowe), 2) żywiczne; tu należą także kity kauczukowe i gutaperkowe, 3) klejące, sernikowe i białkowe, 4) gliniane, 5) inne kity mineralne. Podług zastosowania do pewnych celów rozróżniamy kity: szklane, porcelanowe, kamienne, żelazne i metalowe, rogowe, kościane, drzewne. Co do oporności i wytrzymałości podzielić je można na: a) nieprzepuszczające wody, b) opierające się działaniu kwasów i ć) ogniotrwałe.

1. Kity olejne albo pokostowe otrzymuje się przez zmieszanie czyli ubicie oleju lub pokostu ze sproszkowanemi substancyami jak: kreda, minia, glejta ołowiana, biel ołowiana, biel cynkowa, braunsztein, grafit itp.; nie przepuszczają one wody, odznaczają się wysoką twardością, którą wszakże osiągają dopiero po kilku tygodniach. Tu należy także K. szklarski, służący do przymocowania szyb w ramach okna. Przyrządza się go przez ubijanie sproszkowanej kredy szlamowanej z olejem lnianym gotowanym lub niegotowanym, albo lepiej z pokostem oleju lnianego, wskutek czego prędko twardnieje; skutek taki sprawia również domieszka bieli ołowianej, minii lub bieli cynkowej. Do kitowania fug kamiennych używa się kamienia sztucznego (Mastic-cement) składającego się z mieszaniny kamienia wapiennego, piasku, glejty ołowianej, zarobionych olejem lnianym albo pokostem lnianym, tak, że cała masa otrzymuje konsystencyę wilgotnego piasku; wtłoczona w fugi, po kilku tygodniach nabiera twardości kamienia. Dyamentowy kit metalowy składa się z 10 cz. kredy szlamowanej, 15 cz. glejty ołowianej, 50 cz. grafitu, 5 cz. wapna żrącego; wszystko to miesza się razem z 20 cz. oleju lnianego. Przed użyciem należy go ogrzać. Do uszczelniania rur parowycli używa się mieszaniny oleju lnianego z minią, które ubija się za pomocą młotka na sztywną masę. W celu uszczelnienia rur kołnierzowych powleka się pierścień ołowiany takimże kitem z obydwóch stron, i wkłada go między kołnierze, które przyciska się do siebie mocno. Można także kit zrobić płynniejszym: w takim razie macza się w nim warkocze konopne, które wkłada się między kołnierze. K. do szpar w drzewie otrzymuje się z wapna gaszonego, mąki pszennej i pokostu z oleju lnianego, albo też z pokostu kopalowego. Doskonały K. otrzymuje się z pokostu kopalowego, pokostu lnianego, oleju terpentynowego, które miesza się z glejtą ołowianą, bielą cynkową, wapnem i klejem. Służy on głównie do nakitowania metalu na szkle, porcelanie, marmurze itp.

2. Kity żywiczne są to kity, które otrzymuje się albo przez rozpuszczenie żywicy w środkach rozpuszczających, które po wyparowaniu pozostawiają żywicę w stanie stałym, albo też żywicę topi się z innemi ciałami, i w tym stanie używa się do połączenia części kitowanych. Żywice używane do robienia kitów są: terpentyna, żywica z sosny, kolofonium, smoła, szelak, mastyks, sandarak, eleini, bursztyn, asfalt, balsam kanadyjski; dalej wosk, kauczuk i gutaperka, a w końcu i siarka. Opierają się one działaniu wody, i dlatego używane są do kitowania szkła, porcelany, glinianych naczyń itp., a także jako kity kamienne do kitowania naczyń wystawianych na działania kwasów, wreszcie do kitowania metali ze szkłem, porcelaną, drzewem, skórą, kamieniem itp.—Właściwe kity żywiczne. Kity szelakowe otrzymuje się przez stopienie 3 cz. szelaku, 1 cz. terpentyny i 1 cz. wosku. Powierzchnie kitowane należy powlekać na gorąco. 1 cz. szelaku z 1 cz. pumeksu tworzy dobry K. do szkła, na metal lub na drzewo.—K i t y mastyksowe. Mastyks (ob.) sam, roztopiony, służy jako K. do szkła albo porcelany; dodają do niego także trochę terpentyny lub szelaku. K. bezbarwny, do szkła lub drogich kamieni, składa się z równych części mastyksu i bielonego szelaku, które razem topi się, a przez dodanie farb odpowiednio zabarwia. K-y smołowe i z kolofonium składają się z mieszaniny: 8 cz. kolofonium, 1 cz. wosku, 1 cz. terpentyny albo 8 cz. smoły, 1 cz. parafiny i l/u cz- gipsu; uży\*ane są zaś jako K-y kamienne. K. na statuy, wiizy, ornamenty: 35 cz. żywicy sosnowej, 35 cz. wosku, 8 cz. kwiatu siarczanego; wszystko razem stopić i do tego dodać 4 cz. zendry i .4 cz. piasku miałkiego, następnie razem ogrzać, poczem szybko ostudzić. Płaszczyzny kitowane należy ogrzać i kitem ogrzanym powlekać. Do kitowania metalu w kamieniu używa się często samej siarki. Mieszanina z 19 cz. siarki, 42 cz. szkła w proszku opiera s:ę działaniu kwasów. Używa się jej do wyprawiania komór dla kwasu siarkowego, a także do kamieni. Asfalt naturalny, asfalt smołowy, żywica sosnowa, albo terpentyna, razem stopione, stanowią bardzo dobry K. do kamieni; przez domieszanie do nich sproszkowanego kamienia, gipsu, kredy, glejty ołowianej—otrzymuje się wyższy stopień wytrzymałości; służą one jako wykładziny lub osłony nieprzepuszczające wody, także jako warstwy izolacyjne itp. Do K-ów żywicznych zaliczyć można także lak do pieczętowania (ob.). K. kauczukowy i gutaperkowy składają się z 1 cz. kauczuku, rozpuszczonej w 2 cz. oleju lnianego wrzącego, z dodaniem 3 cz. białej gliny,— doskonałe do uszczelniania naczyń wystawionych na działanie kwasów. Dobry do szkła otrzymuje się przez rozpuszczenie 1 cz. kauczuku w 64 cz. chloroformu z dodaniem 16 cz. mastyksu. K. do kauczuku i skóry otrzymuje się przez rozpuszczenie kauczuku w 30 cz. na wagę siarczyku węgla, co miesza się razem ze stopem, składającym się z 1 cz. kauczuku i ¹/₂ cz. kolofonium, rozpuszczonych po zastygnięciu w 4 cz. oleju terpentynowego. Bardzo dobry K. do drze-

b) Kity ser ni-

M U.

przy nazwach botanicznych symbol nazwiska Pawła Kitaibe-

wa, szkła i metalów opierający się działaniu wody, j est tak zwany klej marynarski, przyrządzany przez rozpuszczenie 1 cz. kauczuku, z 12 cz. oleju terpentynowego; do roztworu tego po 12-u dniach dodaje się 1 cz. kauczuku i 2 cz. szelaku, poczem rozgrzewa się tę masę aż stanie się równomierną. Przed użyciem należy go ogrzać, jak również i części kitujące się. Jeżeli do tej mieszaniny nie dodamy szelaku, to otrzymamy płynny klej marynarski, używany do powlekania drzewa, lin i tkanin; nie przepuszcza on wody, a tkaniny nie tracą miękkości. K. marynarski można zrobić z kauczuku z terpentyną, rozpuszczonego w benzynie.

3. Kity klejowe, sernikowe i białkowe, a)

Kity ki ej o w e. Do przymocowania części matalowych lamp z naczyniami szklanemi używa się roztworu kleju w mleku wapiennem, który ogrzewa się i zgęszcza na syrop. Do połączenia drzewa z kamieniem lub metalem używa się mieszaniny kleju zwyczajnego z popiołem drzewnym, —przez dodanie terpentyny lub pokostu lnianego kity te zyskują na kleistości i opierają się działaniu wody. Do kitowania metalów używa się roztworu kleju rybiego w kwasie saletrzanym. Roztwór kleju rybiego lub zwyczajnego kleju w kwasie octowym służy do kitowania porcelany. ko we i białkowe. K. ser o wo-wap ienny. Świeżo wyrobiony ser rozciera się i dodaje proszku wapna gaszonego; przez dodanie -białka albo krwi zwierzęcej nadaje mu się lepszą wytrzymałość. Proszek wapna gaszonego z mąką ceglaną (1:1), zmieszane z wodą na gęstą bryję, do której dodaje się potrójną ilość twarogu, daje dobry kit do kamieni. Takiż kit dają 4 cz. cementu, 1 cz. mąki ceglanej, zmieszane z mlekiem zsiadłem. Sernik rozpuszczony w stężonym roztworze boraksu tworzy ciecz gęstą, klarowną, lepką i lepszą od gumy arabskiej. Roztwór sernika w szkle wodnem poleca się jako kit do szkła i porcelany: kity te nie opierają się działaniu wody i wilgoci; przez dodanie wszakże pokostu albo roztworów żywicznych czyni się je odpornemi na wodę. Wskutek zawartości glutenu (ob.) i białka w roślinach używane są jako materyały do kitowania np. siemię lniane, migdały itp., i to albo same, albo w połączeniu z wodą klejową lub klajstrem krochmalowym. I tak: 3 cz. mąki lnianej z 2 cz. mąki żytniej, zarobione w wodzie, tworzą dobry kit; dodając do niego oleju lnianego, używa się go do kitowania rur szklanych. Zwyczajny klajster otrzymuje się przez rozcieranie krochmalu w zimnej wodzie tak długo, dopóki nie znikną wszystkie grudki, poczem dolewa się wrzącej wody cienkim strumieniem do pewnej gęstości i ciągle miesza, aż cała masa stanie się pół-przezroczystą; masy tej nie należy gotować. Lepszy od krochmalowego jest klajster wyrabiany z mąki żytniej, ale nie jest on biały, jeno szarawy. Aby klajster uczynić trwalszym, dodaje się do niego kwasu salicylowego. Najlepszy klajster jest ten, -do którego- wyrobu zamiast czystej wody używa się sfermentowanego roztworu glutenu.

4.    Kity z gliny, używane do przedmiotów wystawionych na działanie wysokiej temperatury. Z kitów tych największe znaczenie mają kity do pieców. Zwyczajny K. do pieców składa się z gliny plastycznej, rozrobionej w wodzie z solą; przez dodanie materyj włóknistych czyni się K. ten spoistym. K. ogniotrwały do pieców składa się z 1 cz. opiłek żelaznych

1    cz. piasku, 1 cz. czerni kościanej, 1 cz. wapna gaszonego, zmieszanych z odpowiednią ilością krwi wołowej na plastyczną masę. K. wytrzymujący działanie wysokiej temperatury składa się z 5 cz. gliny, 2 cz. opiłek żelaznych,

2    cz. braunsztajnu (ob.), ¹/i cz. soli kuchennej i Ys cz- boraksu, wymieszane to wszystko razem na gęstą bryję.

5.    Inne kity mineralne. Tu należy szkło wodne, samo lub z innemi materyałami, jako kity do szkła i porcelany ; dalej — tlenek cynku z opiłkami żelaznemi, marmurem, szkłem i t. p.; podobnej mieszaniny używa się jako K-u do zębów, tylko że do tlenku cynku dodaje się proszków farbujących. Do kitowania części żelaznych lanych używa się kitu złożonego ze 100 cz. opiłek żelaznych, 1 cz. salmiaku, 1 cz. kwiatu siarczanego, zmieszanych z wodą lub octem; albo też bierze się opiłki żelazne, pomieszane z rozcieńczonym kwasem siarcza-nym lub z octem. Krochmal pomieszany z roztworem chlorku cynku na sztywną bryję czepia się dobrze metalu i twardnieje prędko. Kit uniwersalny, który może być zastosowany do rozmaitych celów, otrzymuje się przez przetarcie sproszkowanej glejty ołowianej z gliceryną; twardnieje prędko, opiera się działaniu wody i kwasów, użyty być może do drzewa szkła, porcelany, kamieni i metalów. Jako kity do metali polecają także amalgamaty miedzi i cyny. Amalgamat cyny, kadmium, srebra używane są jako masa do zębów, ich kitowania i wypełniania.—Porów.: L e liii e r „Kitte u. Klebemittel“ (Wiedeń 1892 ; Leon-hardt „ Kittfabrikation “

(Halla 1883).

Kit.

la, lekarza-botanika (ob.).

Kita, Krzycki, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, ręka zbrojna z kitą czarną w garści. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, takasama rę-

Fig. 101. Kita (herb).

70

Wielka Encykl. Powsz. llustr. Zesz. 281. T. XXXVI.

1».

lir-i.

(Wiedeń 1862 odkrył był tellur w pilzeńskich rudach ołowianych, lecz ustąpił mu zaszczytu pierwszeństwa. Szczególne zasługi położył na polu poznania flory węgierskiej. Główne tu dzieła jego: „Plantae rariores Hungariae indigenae“ (wespół z hr. Waldsteinem-Wartenbergiem, Wiedeń 1803 — 12, 3 tomy); „Additamenta ad floram hungaricam“ (Wiedeń 1864, wyd. Kanitz). Jeden z gatunków malw nazwany został na cześć jego Kitai-belia vitifolia. Na język polski przełożono na samym początku XIX .stulecia rozprawkę niemiecką K-a „Ueber d. Bartfelder Mineralwasser“ (Koszyce 1801) i wydano p. t. „Poprzed-

A E.

ka z kitą. Niektóre rodziny kładą w hełmie trzy pióra strusie, białe. Stary herb, nadany jakoby Czechowi, Kicie czy Krzyckiemu, przez Kazimierza Jagiellończyka w r. 1451-m (śladów tego nigdzie niema), najprędzej jednak na początku XV stulecia przyniesiony z Moraw. Pieczętują się nim rodziny : Antuszewiczów, Kitowskich, Kryckich, oraz Krzyckich. — Okolski; Kojałowicz; Niesiecki; Małachowski; Borkowski; Polaczek.

Kita, fort i punkt handlowy we francuskiej kolonii afrykańskiej Senegambii, w krainie ludu Faladugu, stąd K.-F. niekiedy nazywana. Leży pod 13°30' szer. półn. i 1° dł. zach. Gr., 358 m. nad poz. morza, o tysiąc przeszło klin. na południo-wschód od Saint-Louis. Naokoło fortu drobne wioski (bambara) murzyń-. skie w liczbie 14. Ludność niepodana. Fort wznosi się na skale 250 m. nad równiną i strzeże drogi od górnego Senegalu do Bammaku nad Nigrem, oraz drogi z Koarty do Bure. K., położona między dopływami prawemi Senegalu a Nigrem, jest stacyą drogi żelaznej, łączącej obie te rzeki od Kayes do Rulikoro; z St. Louis łączy ją telegraf. Roczny obrót handlu w K-e oceniają na 4 mil. fr. Z powodu swego zdrowego położenia jest ta miejscowość uzdrowiskiem dla żołnierzy francuskich.

Kitaibel Paweł, lekarz-botanik i chemik węgierski (* r. 1757 w Nagy-Marton [Matters-dorf] w komitacie Oedenburskim — f 13 grudnia 1817 w Peszcie). Studyował w Budapeszcie medycynę i w r. 1784 jeszcze jako student (w 4-ym roku studyów) mianowany został ad-junktem chemii i botaniki przy profesorze Win-terlem; w r. 1785 zyskał stopień doktora, w roku 1802 został profesorem chemii i botaniki. Odbył wiele podróży naukowych po Węgrzech, Sławonii i Chorwacyi, zebrał obfity materyał przyrodoznawczy. Poza obrębem botaniki K. napisał: „Ueber d. Matragebirge in topographischnaturhistorischer Rücksicht“ („Lit. Anzeiger für Ungarn“ 1799); „Allgemeine Ansichten d. Oberfläche d. Bodens v. Ungarn“ (tamże 1803); „Hy-drographia Hungariae“ (Buda 1829; wyd. Schuster). Rękopisy K-a zakupiło peszteńskie muzeum narodowe za 7 000 złr. Z nich wydał August Kanitz w r. 1863 „Reliquiae Kitaibelianae“

3). K. przed Klaprothem już

nicze Pawła Kitaibla Medycyny Doktora uwiadomienie tyczące się Bardiowskiéj wody mineralnej. Za pozwoleniem auktora w polskiém tłumaczeniu wydane przez Daniela Kelera, kupca w Bardiowie z kopersztycliem“ (Kraków 1802, Józef Jerzy Trasler).

Kitajewski Adam Maksymilian, profesor chemii w b. uniwersytecie warszawskim (* d. 24 grudnia 1789 w Warszawie—f r. 1837). Odbywszy nauki początkowe w szkole księży Pijarów warszawskich, z zamiłowania do nauk przyrodniczych poświęcił się zawodowi aptekarskiemu, jako jedynie nastręczającemu podówczas sposobność obszerniejszego ich nabycia. Wkrótce jednak zdarzyła się okoliczność, która skierowała jego usiłowania na drogą właściwą; rząd bowiem Księstwa Warszawskiego w celu podniesienia nauk w kraju postanowił pewną liczbę młodych ludzi wysłać kosztem skarbu za granicę dla ukształcenia ich w różnych gałęziach umiejętności. Między innemi wybór padł na K-go, któremu ówczesna Izba Edukacyjna poleciła w d. 18 września r. 1809 sposobić się na profesora chemii. Zaszczytne to wezwanie otwierało chciwemu nauki młodzieńcowi obszerne pole rozszerzenia zakresu swych wiadomości, a jednocześnie, powołując go do krzewienia w kraju nauki, wówczas prawie tylko z imienia u nas znanej, dawało mu uczuć całą doniosłość włożonego nań zadania. Oddaje się więc K. gorliwie pracy, zrzekając się wszelkich innych przyjemności życia. W Berlinie przez dwa lata, w szkole medycznej i w uniwersytecie, uczy się chemii, w której szybkie postępy zawdzięcza jedynie bystremu pojęciu i zadziwiającej wytrwałości. Po następnem zwiedzeniu znakomitszych zakładów technicznych w Prusach i innych państwach niemieckich udał się do Paryża, gdzie głośna sława tylu wielkich w nauce imion stała się dla niego nowym bodźcem w dążeniach umysłowych. W Paryżu w ciągu przeszło dwuletniego pobytu poświęcił się chemii ogólnej i stosowanej. Zwiedziwszy wreszcie liczne zakłady przemysłowe we Francyi, Bawa-ryi i Austryi, wrócił w roku 1814 do kraju rodzinnego z bogatym plonem nauk, które przez cały ciąg jego życia były prawie jedynym jego celem. Mianowany profesorem umiejętności przyrodniczych w liceum warszawskiem, w samych zaraz początkach dał niezaprzeczone dowody znakomitego w tym trudnym zawodzie uzdolnienia. To też wraz z otwarciem uniwersytetu warszawskiego w roku 1817 powierzono mu ustanowioną przy nim katedrę chemii ogólnej. K., urządziwszy własnem staraniem pracownię chemiczną, aż do końca istnienia ówczesnej szkoły głównej warszawskiej na tern stanowisku pozostał. Wiadomo, ile starania i mozołu wymaga każda lekcya objaśniana doświadczeniami, jak wiele czasu łożyć potrzeba na przygotowanie tego, co często zużywa się zupełnie podczas wykładu chemii przy doświad-

M-dio.

Hr.

Kitajka, rodzaj pałki, ob. Nasiek.

Kitanowie, a także K i d a n o w i e, lud, który odegrał wybitną rolę w dziejach Chin i pozostawił ślady swoje w nazwie rossyjskiej tego kraju (Kitaj). Wyszedł ze stepów, które leżą na zachodzie Mandżuryi południowej. Prawdopodobnie należał do rodziny lingwistycznej tungu-zo-mandżurskiej, z której pochodzą inni najezd-nicy na Chiny: Kinowie i Mandżurowie (ob.). Takiego jest zdania A. Rćmusat; natomiast Howorth uważa K-ów za produkt zmiesza- jeńców i zbudował stolicę Long-hoa-czeu (no-

czeniu chwilę zaledwie trwaj ącem, i dlatego dziwić się należy, iż K. obok tak licznych i doniosłych zatrudnień w uniwersytecie, a nadto obok sumiennego wypełniania obowiązków w Szkole Szczególnej Leśnictwa, w Szkole Ar-tyleryi i Inżenierów, znajdował jeszcze czas na ciągłe obznajamianie się z postępami chemii, i nawet na wykonywanie szczególnych a trudnych zleceń rządu. W liczbie tych mieszczą się głównie obowiązki członka Rady do urządzenia Szkoły politechnicznej w Warszawie, wyjazd za granicę dla obejrzenia zakładów hutniczych i naostatek, uskuteczniony na miejscu z całą ścisłością i dokładnością, rozbiór wód mineralnych w Goździkowie, Ciechocinku, Busku i innych miejscach. Ostatnie lata spędził K., pełniąc obowiązki profesora chemii na kursach dodatkowych, członka komitetu egzaminacyjnego i członka-egzaminatora w Radzie Lekarskiej. Prace swe naukowe umieszczał w „Rocznikach Towarzystwa królewskiego warszawskiego Przyjaciół Nauk“, którego był członkiem, w „Pamiętniku Warszawskim“, „ Sylwanie “ i inn. Najważniejszem jego dziełem, dowodzącem o-gromu wiadomości, jest „Sławianin“, pismo techniczne (2 tomy). Na uwagę też zasługuje praca K-go przedstawiona Radzie Lekarskiej p. t. „Rozbiór wód mineralnych w Gubernii Krakowskiej“. Dołączone do niej tablice, obejmujące wypadki badań, stanowią może jedyny pomnik prac analitycznych tego rodzaju. Życiorys K-go podał Bełza („Bibi. War.“ t. I z r. 1841).

Kitajgród, miasteczko w gub. Podolskiej, pow. Uszyckiin, nad rz. Tarnawą, niedaleko jej uścia do Dniestru, 18 w. od Kamieńca (w daw-nem wojew. Podolskiem, pow. Kamienieckim). K. założony został około r. 1607 przez Andrzeja Potockiego, kaszt, kamienieckiego. Syn jego, Stanisław, wybudował zamek i otoczył go mu-rem i wałem. K. służył za miejsce obronne, ponieważ miasteczko i zamek wznosiły się na wysokiej skale, prócz tego otoczone były jarami głębokiemi. Od Potockich K. przeszedł do Krokowskich, następnie do ich spadkobierców: Grabowskich, Popowskich, ostatnio do Orzechowskich. W r. 1775 kasztelan Dominik Krokowski wzniósł murowany parafialny kościół katolicki pod wezw. N. M. P. Z dawnego zamku pozostały jeszcze szczątki (obok kościoła). W okolicy miasteczka kamień ciosowy i wapienny.

nia się Tunguzów z Mongołami. Historycy dzielą historyę K-ów na trzy okresy. Pierwszy okres obejmuje dzieje K-ów przed ich usadowieniem się w Chinach właściwych. Według podań ojczyzną pierwotną K-ów były okolice leżące na południe od rz. Sira-muren; stolica ich (Ling Hoa Czeng) leżała w północnej części prowin-cyi Cze-li, tam gdzie obecnie przebywa tumec-ki odłam Mongołów. Kroniki chińskie wspominają po raz pierwszy o K-ach pod r. 405 po Chr., kiedy jest mowa o wodzu kitańskim Ko-pinengu (233 — 39). Inna wzmianka podaje późniejszą datę powstania K-ów, bo rok 333, kiedy Tong-hu (lud) zostali rozbici przez władcę państwa Liao-tong’skiego i rozpadli się na trzy odłamy, z których jeden przybrał nazwę K-ów. Powtarza się tutaj ten sam widok, który oczekuje zawsze badacza, gdy ma on do czynienia z koczownikami Azyi. Plemiona rozpadają się, łączą w nowe całości, i tak dalej bez końca, a w tym kalejdoskopie nazwy giną bez śladu. W każdym razie K. w początkach swoich byli ludem niezbyt silnym; Dachuri, jeden ze sławniejszych wodzów okresu początkowego, acz zjednoczył pod rozkazami swemi osiem plemio-nek, liczył zaledwie 40 000 poddanych (około r. 479). Sami K-owie naówczas byli lennikami Jeu-jenów, którzy w ciągu w. V i w pierwszych dziesiątkach w. VI posiadali przewagę na obszarach Mongolii. Około r. 552 Jeu-jenowie zostali rozbici przez Turków i pochłonięci przez nich — i K. naówczas zmieniają jedynie swoich panów, jednocześnie próbując zagonów przeciw krajom należącym do państwa Pekińskiego. Wo-góle w ciągu całego wieku VI niepokoją oni Chińczyków, i dopiero gdy Chiny otrząsnęły się z rozstrzelenia na dzielnice i zostały zjednoczone w rękach dynastyi Tang, najazdy te ustają. W r. 628 K. poddają się pod władzę cesarza Tai-cong, wódz zaś ich zamienia się na pospolitego tu-tu (gubernatora). Ale niespokojny ten lud koczowniczy usiłuje wyzwolić się niejednokrotnie z pod jarzma; takiemi są próby z la+ 697, 714, 730 i 749. K. wchodzą w przymierze z Ujgurami, potężnem plemieniem pochodzenia tureckiego, i dopiero gdy Ujgurów pobili Ha-kowie, przodkowie Kirgizów, K. odzyskują samodzielność. Wzrastają szybko w rozmiary, prawdopodobnie wskutek wsiąkania innych koczowników, co zwykle zdarza się na stepach, jeśli na czele któregoś z plemion znajdzie się wybitna osobistość. Taką osobistością był Apa-oki. Ten, korzystając z osłabienia Chin, uderza na nie i zwycięsko wychodzi z tej próby. Wraz z nim rozpoczyna się drugi okres dziejów kitań-skich: panowanie nad Chinami (dynastya Liao, 907 —1124). Jelu Apaoki (Ambaganiu) urodził się w r. 872. Władca kitański Hentekiu (od r. 901) powierzył mu dowództwo nad armią. Apaoki w r. 902 napadł na Chiny północne i powrócił z wyprawy z olbrzymim łupem i 95 000'

1857, IV).

Kitasato, lekarz japoński, spółczesny, wykształcony po europejsku, odkrywca lasecznika zarazy morowej. Odkrycie to potwierdził badaniami swemi T. A o y a m a, ziomek K-y. — Porównaj: J. Pagel „Gesch. der Medicin“ Berlin

Dr J. P.

szącą jeszcze inne nazwy: Czang-king, t. j. główna stolica, oraz Si-leu, t. j. wieża Wschodu). Miejsce tej stolicy nie jest dokładnie wyznaczone ; podobno znajdowało się na południe od rzeki Sira - muren, może na prawym brzegu rz. Czono-usu. Jednocześnie wskutek intryg pałacowych dynastya Tang znika z widowni dziejowej w r. 907 i Chiny rozpadają się na kilka dzielnic. W liczbie tych dzielnic znajduje się państwo Apaoki’ego. Obejmowało ono niewielką część właściwych terrytoryów chińskich, gdyż nie dosięgało na południu nawet Pekinu, ale rozciągało się od Korei do Dżunga-ryi. Apaoki umarł w r. 926 i jest znany w kronikach chińskich pod nazwą Tai-cu. Uchodzi za założyciela dynastyi, której syn jego, Tai-cong, w roku 937 dał nazwę Liao. Tai-cong podbił Chiny północne ; w południowych rządziła dynastya Sungów, w północnych — Khanowie. W tym-to okresie Chiny weszły w zetknięcie z Europą, a ponieważ zaznajomiliśmy się przedewszystkiem z dzielnicą północną, przeto w Wiekach Średnich Chiny zwano Kata-jem. Pomimo potęgi, jakiej dosięgli wtedy K., nie dochowała się ani jedna księga w ich języku, chociaż Apaoki w r. 920 kazał utworzyć system znaków piśmiennych odrębny,, wzorowany na chińskich. Pozostało zaledwie parę wyrazów w pisowni chińskiej. K., pod wpływem Chin, jęli się rolnictwa: wielkich postępów w niem nie dokonali, ale utracili swój animusz wojowniczy. Panowanie K-ów nad Chinami polegało na pobieraniu daniny w srebrze i tkaninach jedwabnych; nawet Chiny południowe od r. 1003 ją opłacały. Po Tai-congu dynastya Liao wydała jeszcze 7-u cesarzy. Ostatni z nich, Jelu Jenhi (1101 — 1124), znany pod nazwą pośmiertną Tien-cza, musiał uciekać z Pekinu przed nowymi najeźdźcami, Kinami, lecz został wzięty do niewoli i w niej umarł. Skończyło się pierwsze panowanie K-ów nad Chinami. — Okres trzeci. Wódz ostatniego cesarza Chin północnych z dynastyi Liao, niejaki Jelu Taszy, na czele 70-u jeźdźców według jednych, 200-u według „ innych źródeł, uciekł cało, udając się na zachód. Po drodze udało mu się zjednać kilku wodzów stepowych; już w r. 1125 ma on pod sobą armię 10 000 wojaków i zdobywa stolicę Turków kaszkarskich, Balagasun (według Howortha miało się znajdować nad rz. Czu, odprowadzającą wody jeziora Issik-Kul). Powstaje państwo Kara-Kitanów (zachodnie Liao), którego rdzeń leżał pomiędzy jez. Bałchasz, rz. Ili i rz. Czu, wpływy jednak sięgały dalej. Jelu Tasz przybrał tytuł gurchana, umarł w r. 1136. Ale potęga Kara-kitanów trwała krótko. Po śmierci założyciela sprawowała regencyę żona jego, Kan-tien-heu (1136 — 1141), potem objął rządy syn Jelu-ili (kanonizowany po śmierci jako Dżen-cong), zmarły w r. 1153. Na czele regencyi stanęła siostra założyciela, Pu-so-wan (1154 — 1168). Wreszcie za panowania drugiego syna

Jelu-Tasza, Czykulu, państwo Kara-kitanów u-padło wskutek wstrząśnień, wywołanych przez podboje Dżyngis - hana. W r. 1203 ten nowy zaborca pobił odłam wschodni Najmanów, w r. 1206 — zachodni. Guczluk, syn wodza Najmanów wschodnich ze szczątkami sił ojca, skierował się ku zachodowi, ścigany przez Mongołów. W r. 1218 zbiegowie znaleźli się w granicach państwa kara-kitańskiego. Guczluk wziął w niewolę Czykulu, zaskoczonego na polowaniu, przybrał miano gurchana i ogłosił siebie za następcę dy-nastyi Liao. Ale dni jego tryumfu trwały krótko: w r. 1218 Mongołowie ujarzmili Kara-kita* nów. Zresztą ci ostatni jeszcze raz ukazują się pod własną nazwą na widowni dziejowej. Borak Hadzib, jeden z dostojników ostatniego gurchana, zdobywa miasto Kewaszir i ogłasza się za władcę w Kirmanie (prowincya perska). Potomkowie jego, znani pod nazwą dynasty i Kara-kitaj-skiej, panowali do r. 1309.—B ib 1 i o gr af i a: Ga-belentz H. C. „Geschichte der grossen Liao“ (1877); W. Schott „Kitai und Kara-Kitai“ („Ab-handl. königl. Akademie d. Wissenseh.“, Berlin 1879); H. H. Howorth „History of Mongols“, a także specyalne rozprawy: „The Khitai“ („Journ. Roy. As. Soc. N. S.“ tom XIII) i „The Kara-Khitai“ (tamże t. VIII); W. P. Wasiljew „Isto-rja i drewnosti wostocznoj czasti średniej Azji,, („Trudy wostocz. otdieła Impier. arheoł. Obszcz.“

L. K

1898, cz. I str. 397).

Kitchener Horacy Herbert, wojskowa znakomitość Anglii w końcu XIX i początku XX stulecia (* 1850 r. w hrabstwie Kerry). Ojciec jego był pułkownikiem; wychowany w Akademii wojskowej w Woolwich, K. wszedł do korpusu inżynierów w 1871 r. Jako ochotnik zaciągnął się do. armii francuskiej podczas wojny niemieckiej. Odznaczył się w egipskiej służbie wojskowej naprzód jako komenderujący kawaleryą, potem jako gubernator Suakimu i jako jeden z dowódców w kampanii Sudańskiej 1889 r. W następnym roku został Sirdarem armii egipskiej i prowadził kampanię Chartumską w 1898 r., gdzie się okazał zdolnym dowódcą, przygotowującym sobie zgóry swe zwycięstwa; zbudował drogę żelazną i rozłożył kampanię na lat parę podług zgóry ułożonego planu. W r. 1898 stoczył morderczą bitwę pod Omdurmanem, gdzie zniszczył armię Mahdiego i przez zajęcie Chartumu nietylko pomścił śmierć Gordona, ale zdobył cały Sudan. Otrzymał tytuł „barona Kitchenera of Khartum“, podziękowania parlamentu i donacyę 30 000 f. sterl. Gdy w 1899 r. lord Roberts udał się do południowej Afryki jako głównodowodzący w wojnie przeciwko Transwalowi i Oranji, lord Kitchener towarzyszył mu jako

oowódca sztabu generalnego, a po odjeździe lorda Robertsa objął naczelną kominendę i doprowadził wojnę do szczęśliwego dla Anglii końca. Ponownie parlament złożył mu podziękowania, przeznaczył mu donacyę 50 000 f. st. i nadał tytuł wicehrabiego. K. jest w r. 1904 dowódcą armii angielskiej w Indyach i używa wielkiej reputa-cyi jako organizator.

nia, ulubieniec Muz i przez nie wyniesiony do godności głównej i ulubionej ich siedziby; K. zaś, dziki, porywczy, do złego czynu sprawny, który w bezecny sposób nawet ojca i matkę własną ze świata zgładził, został siedliskiem Erinnyj, straszliwych bogiń zemsty nieubłaganej.—P or.: Strab. 1, 26; 9, 380,

2, 3; Plut, de fluy. 5;

Plin. Nat. Hist. 4, 7. —Por. Cyteron.

Kitharis, instrument muzyczny, ob. C y t a r a.

Kitharoidos, ob. Cytaredzi.

Kition, po grecku Kćuov, po łac. Citium, jedno z dziewięciu głównych miast wyspy Cypru, na południowo-wschodniem wybrzeżu położone, z wybornym, zacisznym portem; jest ono miejscem urodzenia filozofa stoickiego Zenona i sławnego medyka Apolloniosa, a szlachetnego i dzielnego Ateńczyka Cymona, oblegającego to miasto w r. 449 przed Chr., którego śmierć tutaj zaskoczyła. Założone przez Fenicyan, później-szemi jeszcze czasy utrzymujące z nimi zawsze żywe stosunki handlowe, pięknie zakwitło i wielkiego znaczenia się dobiło, a jeszcze za czasów perskich zostawało pod władzą samodzielnych książąt. Dzisiaj zowie się L arnaka (ob.).—Por.

S. Drz.

Paus. 1, 41, 4; 9, 2, 3; Liv. 31, 26;

CD OS

N. T

S. DtŁ.

Kitowicz Jędrzej, ksiądz, kanonik kaliski, autor pamiętników i pisarz historyczny (* 1728 — f przed 30 kwietnia 1804 w Rzeczycy w ówczesnych Prusach Połudn., w dziś. gub. Piotrkowskiej, powiecie Rawskim). O życiu jego bardzo mało wiemy; w drukowanych jego własnych opowiadaniach, we wzmiankach, wyłącznie pozgonnych, gdyż współcześni nic o nim nie wiedzieli, nie dochowało się nawet miejsce urodzenia, nawet imię ojca, ani też nazwisko rodowe matki, a niespodziewane w kilkadziesiąt lat po skonie odkrycie, uczynione przez jednego z późniejszych członków rodziny, zaprzeczyło samemu K-i nawet nazwiska, pod którem go znamy. Syn siostrzenicy pisarza, Julii Makowskiej, Stanisław, herbu Pruss, Bia-łobrzeski, dziedzic Sieprawia i Kawęcin w Ga-licyi, podał ks. Kilińskiemu Teodorowi przed r. 1860 wiadomość, że ojciec K-a rzeczywiście nazywał się Szczepanowski, służył w pancernych, a nowe nazwisko przybrał dopiero we Francyi, gdzie się oparł, gdy, zabiwszy w pojedynku jakiegoś wielkiego pana, musiał kraj opuścić — od tego słowa właśnie wyrażonego po francusku miał się wygnaniec nazwać „Kitowi-czem“; w Paryżu też miał mu się urodzić syn, przyszły pamiętnikarz; a gdy przedwczesna śmierć wydzierała go sierotom, znajomość z jakąś księżną Lubomirską, zapewniła im rzetelnie spełnioną opiekę; wreszcie zabranie małego Jędrzeja i jego rodzeństwa do kraju i oddanie chłopca do szkół pijarskich zakończa całą tę tajemniczą opowieść. Ksiądz uwierzył

Kithairon, po grecku KiD-atpwv, po łacinie Ci th a er on, polskie Cyteron, nosząpe dziś tosamo miano potężne pasmo górskie w Grecyi środkowej, gęstemi lasami pokryte, tworzyło północną granicę pomiędzy krainą Megaryjską i Attycką a Beocyą) często opiewane w rozlicznych prastarych mitach, jak oto: o łowach na lwa kithajrońskiego, zabitego przez Heraklesa albo Alkathosa, o wyprawie myśliwskiej Aktajona, o porzuceniu wtem miejscu odludnem nieszczęśliwego Edypa przez rodziców. Najwyższy szczyt jego, sterczący na południo-zacliód od Piątej, ma 1410 metrów wysokości; stromy i skalisty, zowiący się dzisiaj E1 a t i a s, poświęcony był Zeusowi, noszącemu przydomek Kithajrońskiego; tutaj też obchodzono bardzo uroczyście święta tak zwane Dedalskie. W dolinie zaś K-u leżała Eleutheris, miejsce urodzenia Dionysosa, głów- Thucyd. 1, 112. nego bożka ziemi Tebańskiej. Przez najdziksze części gór owych wije się przełęcz, w Wiekach Starożytnych Trois Kefalai (== trzy głowy, szczyty) albo Dryos Kefalai, dzisiaj Gifte K a s t r o zwana; inna przełęcz, nazywana P h y-1 e, dzisiaj zaś F y 1 i, mocno na stromem wzgórzu przez Ateńczyków obwarowana i ważną nieraz rolę w dziejach ich odgrywająca, wiodła przez dzikie wyżyny z południa ku zachodowi.

Góry, ku południowej stronie bardzo spadziste, rozgałęziają się na megaryjskiej i attyckiej granicy w liczne odnogi. Jedna z nich, nosząca miano gór Ikaryjskicli, naprzeciw północnego wybrzeża wyspy Salaminy stercząca, kończy się dwoma osobliwemi, bardzo wyraźnie rogi przy-poininającemi, cyplami, stąd Kśpam ( = rogi) w Wiekach Starożytnych zwanemi; Oinejska odnoga pasma w ziemi Megaryjskiej tworzy dalszy ciąg K-u w kierunku południowo-zachodn., równie jak Parnes w kierunku wschodnim, najwyższe i najrozciąglejsze pasmo gór ziemi attyckiej. Daleko niższemi są skłony K-u po stronie północnej, w wyżej położonej Beocyi.

Szczyty K-u pokrywają gęste lasy sosnowe i jodłowe; skłony aż ku podnóżu zalesione są dębami, dzikiemi drzewami oliwnemi i święto-jańskiemi; ożywiały je zaś najrozmaitsze dzikie zwierzęta, ą według najstarszych opowieści miały się tu gnieździć nawet lwy i wilki. Starożytne źródła wyróżniają często dziki, ponury charakter przyrody K-u w przeciwstawieniu z uroczem, weselszem pasmem poblizkich gór Helikońskich w Beocyi, a ognista fantazya grecka przyozdobiła je mitycznem opowiadanein w nią i wprowadził już do wyd. z r. 1860 o dwóch braciach, przemienionych w owe góry. opracowywanego przez siebie „Rysu dziejów Helikon, cichy, skromny, łagodnego usposobię- Piśmiennictwa polskiego“ Lesława Łukaszewi-

tego nam w szczegółowym swym pamiętniku o całym ruchu zbrojnym nie powiedział; zdaje się, że walczył głównie w Sieradzkiem i Kaliskiem, i gdy Zaremba pod Piotrkowem wystąpił, przystał do niego, z czego jednak nie wynika wcale j.akiś serdeczniejszy związek przyjaźni. Kiedy pan marszałek-regi-mentarz po zdradzie musiał koncypować list do Benoita, dopomagał mu podobno przy tym koncepcie K. Jeżeli nawet kryje się tutaj fakt rzeczywisty, nie należy w nim bynajmniej upatrywać jakiegoś solidaryzowania się z człowiekiem próżnym a chciwym: ktokolwiek odczytał

cza, a obszerniej powtórzył w wydaniu z r. 1866 (str. 411 — 3). Trzy tylko okoliczności mogłyby wesprzeć tę anegdotę, gdyby jej nie obalała czwarta, poważniejsza: najpierw zupełne nieistnienie K-ów - szlachty, wielka rzadkość nazwiska wogóle i wreszcie rodzinne źródło podania. Przeciwko zaś wiarogodności odkrycia przemawia ten fakt niezbity, że ojciec K-a umarł w czerwcu 1749 r., zatem wtedy, kiedy nasz pisarz nie mógł być już maleńkim sierotą, i że umierał w kraju; prawdopodobnie rodzinną jego prowincyą była Wielkopolska albo Mazowsze. Nic nam nie mówi jakie stanowisko zajmował, i co mógł dzieciom swoim przekazać; zdaje się, że przekazał ubóstwo i obowiązek myślenia o sobie. Przeniesieniu tytułu i funk-cyi towarzysza pancernego z bajecznego K-a-ojca na prawdziwego sprzeciwia się nieszla-cbeckie jego pochodzenie: żaden herbarz nie zna szlachcica z tern nazwiskiem. Nie mamy najmniejszego dowodu, gdzie się uczył młody Jędrzej; możemy się tylko z dokładności szczegółów w „Opisie“ domyślać, że u Pijarów, do czego dotychczasowi autorowie wzmianek dodają „warszawskich“. Czy przeszedł tam wszystkie klasy szkoły wyższej, w przedmiotach nieteolo-gicznych dla kleryków i dla laików podówczas wspólnej? Prawdopodobnie szkoły nie skończył, bo o filozofii, która przecież nie była na drabinie nauk najwyższą, w szczerości ducha w późnym wieku wyraża się jako o dyscyplinie zupełnie sobie obcej. Rok 1743, w którym wydarzenia i szczegóły dostrzegane zapisywać zaczął na osobnych kawałkach papieru, rok zatem już pewnego ruszania się wśród ludzi, może być rokiem przejścia ze szkoły tej lub innej do szkoły życia. Życie też najwięcej go nauczyło, a obyczajem ówczesnym od zarania młodości ubiegało mu na dworach, wśród większych i mniejszych panów, głównie na wsi, w stosunkach, obowiązkach i zajęciach ziemiańskich. Rzadka małomówność o sobie nie zachowała też innych nazwisk prócz dwóch; ale, gdy w późnym już wieku K. wyraża się, że przez „większą połowę życia swego rozmaite z miejsca na miejsce odprawiał przenosiny“,—mamy prawo_domyślać się życia bardzo ruchliwego a pędzonego w zależności od innych. Wysługując się^wszakże ludziom, czy-to jako oficya-lista lub komisarz dworski, czy jako człowiek zaufania, nie stał się K. dworakiem; innym - by stylem i^w innej treści pisał swą „Historyę“, inaczej też wyglądałyby jego listy, testament i wreszcie samo życie w starości. Doznawszy wiele dobrego od X. Michała Lipskiego, późniejszego sekretarza wielkiego koronnego, i od X. Antoniego Ostrowskiego, biskupa kujawskiego, późniejszego prymasa—nigdzie, zwłaszcza, względem drugiego z nich, nie dopuszcza się pochlebstwa; ale za to, zabierając się do porządków przedśmiertnych, umie w proste a szczerością wzruszające wyrazy ująć czynną swą

dla nich wdzięczność. Życie dworskie, które niewątpliwie poznał, raczej jako widz chętnie dopuszczany niż jako uczestnik, nie znieprawiło mu charakteru: owszem, rzetelna prawość przebija się ze wszystkich tych śladów, które człowiek i pisarz pojsobie zostawił. Na wsi w obowiązkach ziemianina nabył zamiłowania do życia wiejskiego, oraz znawstwa w zawodzie rolniczym, nabył też właściwych mu pociągów i nałogów. Był zapalonym myśliwym: w późnym jeszcze wieku jako ksiądz wychodził z fuzyjką na ptaszki, a w testamencie o towarzyszu swoich cyne-getycznych rozkoszy żywo pamiętał; znał się doskonale na koniach: udawano się do niego, gdy trzeba było kupić coś lepszego a droższego; był kiprem, jakich mało, i edukował wina biskupom i nie-biskupom; a nadewszystko umiał oryentować się szybko przy kupnie wsi, które wówczas ustawicznie z rąk do rąk przechodziły, i robił kalkulacye chyba rzadko kiedy zawodzące. Tak od wczesnej młodości/poczynając jeszcze przed dwudziestym rokiem życia, w tych zajęciach oficyalisty - ziemianina, rezydenta, a może i drobnego dzierżawcy, spędził lat dwadzieścia z okładem. Ważniejszym od mienia, uciułanego głównie dzięki Ostrowskiemu i Lipskiemu, był zysk umysłowy przez możność patrzenia w różnobarwny tłum, który na samych dworach spotykał, i na ten inny, z którym wskutek stanowiska i obowiązków swoich stykać się pe-ryodycznie musiał: poznanie możnowładztwa, szlachty uboższej i ludu, tak znakomicie w „Opisie“ utrwalone, jest owocem tych lat znoju i niejednej zapewne przykrości, ale zarazem i lat wyładowywanej energii, która w życiu praktycz-nem musiała się objawiać zjednywającą innych sprawnością, a w działalności umysłowej i pisarskiej występuje jako rzadka u nas jasność i jędrność stylu, W zawodzie wyżej określonym zaskoczyła K-a w marcu 1768 r. Konfe-deracya Barska. Mieszczanin zapewne z poclio-dzènia (mówi w „Historyi Polskiej“, że rodzice mieli dom w mieście, samego miasta wszakże nie wymienia), ale z przekonań i poczęści ze stosunków ziemianin - szlachcic starej daty, nie mógł mimo dojrzalszego już wieku nie odpowiedzieć na hasło staro - szlacheckie, a przy-tem tak narodowe, chwyceniem za oręż. Kiedy to uczynił i jak długo w imprezie swej trwał

uważnie rzecz K-a o konfederacyi, ten wie jak J wiejskiego. Widać, że był dobrym dla niego dalece pisarz nasz uznawał ruch za konieczny, | pasterzem, że, z niego żyjąc, pamiętał co mu twórczą jego ideę za dostojną, a Zarembę za człowieka małej wartości. Konfederacya stanowiła przełom w życiu K-a. Daty dokładnej nie znamy; o tem tylko wątpić nie możemy, że po upadku sprawy, a do pewnego stopnia i wskutek niego, w czasie niedługim K. postanowił nie wracać już na świat, w którym dotychczas taką pełną piersią oddychał, i przywdziać suknię duchowną. Czy to się stało jeszcze przed ostatnim aktem tragedyi w d. 19 września 1778 r., albo też później, czy w zgromadzeniu pijarskiem, albo też missyonarskiem,— napewne stało się w Warszawie. Podawany rok 1771 wydaje się równie zbyt wczesnym, ma jak znowu 1777 zbyt późnym. W każdym razie musiał K. odbyć nowicyat, zanim został kapłanem w zakonie, a zostawszy nim, musiał znowu wyczekiwać na usunięcie przeszkód formalnych do wejścia w szeregi duchowieństwa świeckiego; musiały wreszcie te przeszkody być poważnemi, skoro Ostrowski aż dwukrotnie kołatał do samego Rzymu. Ostatecznie dopiero w r. 1779 widzimy K-a już w hierarchii duchownej świeckiej. W tym dopiero roku, poparty przez Ostrowskiego, już wówczas prymasa, otrzymał probostwo wT Rzeczycy pod Wolborzem, w wojew. Sieradzkiem; wkrótce przybył mu kantorat wolborski, a wreszcie i kanonia kollegiacka w Kaliszu. Lata przejściowe odbiły się na pracy pisarza historycznego : po wypadkach lat 1773 — 9 pióro ledwo się prześlizguje; ale też i później nawet lata całe (1781, 1784, 1785) pomija. W ciszy wiejskiej zabrał się K. do uporządkowania tego, co przez życie spisywał. Tutaj zyskał dzisiejszą swą formę „Opis“, niby całkowity, a jednak nie-tworzący jeszcze zaokrąglonej całości; tutaj luźne owe kartki pozamieniały się w manuskrypt „Historyi“ do r. 1788; tutaj lata dalsze zapełniała praca bieżąca, której ślad mamy jeszcze w r. 1802; tutaj gromadziły się włączane w tekst cenne do-    rzom

w materyalnym bycie swoim zawdzięcza. To uczucie wdzięczności wyraziło się też z całą szczerością w formie właściwej stanowi, do którego K. należał, i wierzeniom, z któremi myśl jego obcowała, względem obu dobrodziejów, Ostrowskiego i Lipskiego: ufundował za nich w Wolborzu anniwęrsarz, przeznaczając nań sześć tysięcy złotych. Pomimo postępującej choroby, którą prócz starości był i „kamień“, umysł nie tracił czerstwości, wyrażał się sprawnie i składnie, z wrodzoną sobie energią w stylu, a według świadectwa tych, którzy poznali rękopisma K-a, pismo tych lat przedzgonnych całą czystość i pewność dawniejszych. Nareszcie przyszła śmierć, w 76-m r. ż., prawdopodobnie w kwietniu 1804 r., gdyż z d. 3Ö t. m. jest list jednej siostrzenicy do drugiej, zawiadamiający o wypadku pod świeżem jego wrażeniem.

pochowano w Rzeczycy. Jedyny wówczas na tę część Prus Południowych, która do Warszawy ciążyła, dziennik, „Gazeta Warszawska“, ani jed-ilem słowem o zejściu K-a nie wspomniał, a żaden też z piszących później nie postarał się choćby o wyjęcie aktu zejścia. Wypełniając ostatnią wolę nieboszczyka, wikaryusz jego, X. Sokołowski, w d. 1 czerwca 1804 r. przesłał rękopisma: „O obyczajach polskich“ i „Historya polska“, w 12.-U seksternach, do biblioteki ks. missyonarzy warszawskich, trzeci zaś, „Podział Polski w trzech aktach“, na ręce „siostrzenicy“. Tych siostrzenic miał K. trzy: Białobrzeską, Popławską i Rutkowską; najprawdopodobniej manuskrypt dostał się ostatniej z nich, gdyż z jej domem stosunki wydają się najzażylszemu Przy manuskrypcie była i książka do nabożeństwa. Wóycicki rozgłosił wiadomość w przedrukowanym w różnych wydawnictwach w latach 1854—60 swoim jakoby życiorysie K-a, że rękopisma przysłane przez wikarego missyona-znalazły się później w bibliotece pijar-

Ciało, stosownie do ostatniej woli,

kuinenta; tu wreszcie powstały niewydane dotąd    skiej, i że stamtąd wydobył je Edward Ra-

rękopisma. Kampanię r. 1792 pisał nagorąco,    czyński. Musiałoby się to stać przed r. 1840,

zajmował się nią też serdecznie; wracającego    w którym ukazały się: A) „Opis“ i B) „Część

bez chwały żołnierza własnemi oczyma oglądał,    pamiętników“. X. Kiliński w wyd. „Rysu“

Czasu proboszczowania K. prócz stosunków z ro-    Łukaszewicza z r. 1866 zbija to podanie, twier-

dziną, zaświadczonych przez listy, bliższe u-    dząc, że manuskrypt, oprawny w księgę ze zło-

X. Wolickiemu; ten pożyczył go

trzymywał—o ile widać ze śladów—jeszcze tylko    conemi brzegami, dostał się —może od samych

z X. Teofilem Woliński m (ob.), ex-wizytato-    missyonarzy

rem missyonarzów, później arcyb. gnieźnieńskim    Pantaleonowi Szumanowi, radcy regencyjnemu;

i poznańskim. Zachodząc w lata. upadając na    od niego otrzymał go do przejrzenia Bajerski, sę-

siłacli, w d. 9 lutego 1799 r. w Rzeczycy spi-    dzia apelacyjny w Poznaniu, którego znowu syn

sał swój testament. Jest to i co do treści, i co    przyniósł go Poplińskiemu Ant., wówczas nau-

do formy jeden z najcenniejszych pomników    czycielowi gimnazyum, Popliński zaś doręczył

życia człowieka poczciwego, ścisłego • w obo-    Raczyńskiemu zapewne dla wydania. Sam ty-

wiązkach, miłującego porządek we wszystkiem,    tuł wydanej w r. 1840 części „Pamiętników“

wolnego od pychy, a przy tych zaletach jeszcze    wskazuje, że w owej księdze Wolickiego nie

zdolnego bez czułostkowości czuć, i to dobrze    było ich wcale; w przeciwnym bowiem razie

czuć. Szczególniej zjednywa w tym dokumencie już    nie mógłby Raczyński, wymieniający wyraźnie

nietylko woli, ale duszy, przywiązanie do ludu    K-a jako autora „Opisu“, przypisywać autor-

96 jako „Pamiętni-

stwa „Pamiętników“ jakiemuś „nieznajomemu“. Sam K. ową część wydaną w manuskrycie swym i w przedmowie z r. 1788 oznaczył jako pierwszą, a obejmuje ona lata 1744 — 88. X. Kiliński, kończąc o księdze, z której niezawodnie Raczyński przedrukował „Opis“, zapewnia, iż znajduje się ona w Kórniku (1865 — 6). Z egzemplarza Poplińskiego wydrukował wyjątki z „Historyi“ A. Woykowski w swoim „Tyg. literackim“ 1838 (osobno jeszcze przed Raczyńskim). Bardzo być może, iż owa księga nie jest jednoznaczną z owemi 12-u zeszytami, o których istnieniu wątpić niepodobna, gdyż stwierdza je dochowany list samego przesyłającego, ale których zawartości nikt dotychczas nie wyłuszczył. Te tylko zeszyty są niezawodnym autografem i, o ile nie weszły w ową księgę w części lub w całości i nie zaginęły, znajdować się muszą' poza nią. Opisów z nich dokonywano może jeszcze przedtem, zanim je zabrał z Warszawy Wolicki (f 1829), i z nich-to korzystał Łukasz Gołębiowski do swoich „Domów i Dworów“, „Ubiorów“ i „Ludu“ (1830 — 36); z nich również wyjął „O stanie dworskim“ Brodziński do swego „Pamiętnika Warsz.“ IV (1823) str. 353 — 73, ani jednem słowem nie objaśniając źródła rękopiśmiennego, z którego czerpał. Sienkiewicz Karol w r. 1838 — 9 świadczy, że wydanie „Opisania“, jak nazywa zatytułowany przez samego K-a „O obyczajach polskich (za Augusta III)“ opis obyczajów ówczesnych, było już w końcu r. 1830 rozpoczęte, lecz wypadki przerwały wydawnictwo, — „sam nawet rękopis ledwo uszedł zniszczenia“. Stosunek zarówno Gołębiowskiego jak i Karola Sienkiewicza do Biblioteki Puławskiej uzasadnia domniemanie, że ta właśnie biblioteka posiadała odpisy, przynajmniej częściowe, a może i jaki autograf K-a. Ułamkowy od lat 15-u, z wielką dla wiedzy historycznej krzywdą stan wydrukowanego katalogu Muzeum Czartoryskich w Krakowie nie pozwala na przekonanie się i o samem jeszcze istnieniu, i o zawartości od-odpisów; niezawodnie tylko w czasach sienkiewiczowskich znajdowała się w nim rzecz „O obyczajach polskich“; X. Kiliński nawet utrzymywał, że od Sienkiewicza właśnie nabył Raczyński manuskrypt przedrukowany w „Opisie“. Część druga, od r. 1789—96, „Historyi polskiej“ przezwanej w druku „Pamiętnikami“, znalazła się w rękach Michała Wiszniewskiego i od niego nabył ją, w latach 1841—4, Raczyński, a po jego skonie wydał Popliński już jako dzieło K-a, w r. 1845. Była ona pewno w Jagiellonicum, ale Katalog Wisłockiego żadnego już zgoła manuskryptu K-a nie wykazuje. — Dwa zatem już dzieła dochowały się w piśmie i weszły w druk. C) Trzecie, owe liczne karty, które nazywać można raptularzem, obejmujące materyał przeważnie do „Historyi“, przywiózł Sienkiewiczowi do Paryża przed r. 1838 — 9 w częściowym odpisie „od zacnego i uczonego profesora“

— zapewne Poplińskiego — jakiś nienazwany gość z kraju- zapewnił przytem, że „profesor ma i autograf w ręku“. Z otrzymanego odpisu bibliotekarz Czartoryskich zaczął drukować raptularz w „Skarbcu“ I 19 ki X. Jędrzeja K-a 1751 — 87“, ale druk przerwał, może wskutek niepowodzenia i potrzeby miejsca dla rzeczy ważniejszych, które musiały już koniecznie wejść do zamykanego zbioru, a może i wskutek podjęcia już wówczas obu wydawnictw powyższych przez Raczyńskiego. Co się stało z tym odpisem, a zwłaszcza z oryginałem, który ów „zacny a uczony profesor miał w ręku“ — niewiadomo; zamieszczenie wszakże w wydaniu lwowskiem „Pamiętników“ z r. 1882 takich not, których niema w ogłoszonej przez Sienkiewicza części raptularza, pozwala mniemać, że się sam raptularz bądź w odpisie, bądź nawet w oryginale, może w owej księdze kórnickiej, dochował. D) Zupełnie nieznanym jest los owego siostrzenicy przesłanego rękopismu „Podział Polski w trzech aktach“, przypadającego już na ostatnie lata życia K-a. Nie wspomina o nim wcale X. Kiliński, nie widać nawet, aby się o istnienie jego zapytywał owego przedstawiciela rodziny Białobrzeskich, po kądzieli z K-em spokrewnionych: a właśnie tylko w tej rodzinie mogła się przechować trady-cya o nieznanem wcale dziele. E) Przedmowa do I części „Historyi polskiej“, napisana w r. 1788, wcielana do wydawanych „Pamiętników“, mogła się znajdować przy samym rękopiśmie nawet w autografie, ale niezależnie od niego jako osobna całostka istniał autograf, który około r. 1854 Adam Antoszewski, wnuk Ludwiki Makowskiej, siostry K-a, dał do zużytkowania Woy-cickiemu. Przedmowa ta mieści się i w po-wyższem wydaniu lwowskiem. F) Woycicki w swym wrzekomym życiorysie wspomina o „0-brazie Statystycznym Polski“, ułożonym w rubrykach. Rękopisma tej pracy miał albo w swych rękach, albo na każde zawołanie w posiadaniu pomienionego Antoszewskiego; w roku 1863 zapowiadano wydrukowanie go w „Bibl. Warszawskiej“, ale zapowiedzi nie spełniono. Woycicki uważał ten obraz za pracę wielkiej wartości, jakoby oryginalną K-a; atoli jest to tylko przetwór znanej Tabelli Moszyńskiego, o której najlepiej dowiedzieć się można z Korzona „Dz. wewn. Polski“. Tytuł całkowity tego przetworu, który niewątpliwie sam K. przeznaczał do zbioru dokumentów i stanowi drugą część jego „Historyi“, brzmi: „Wyciągnięcie rozmaitych percept i expens Królestwa Polskiego i W. Ks. Litewskiego z proporcyi. tychże percept zrobionego szacunku całego tegoż Królestwa, jako też obszerności jego i wielkości miast i wsiów, a w nich kominów i ludności, z tabelli Moszyńskiego, sekret. W. Ks. Lit., posła Brasławskiego, Stanom Sejmującym w Wąr-szawie 19 kwietnia 1790 r. do uwagi podanej wypisane, a dla łatwiejszego czytania i poję-

cia sposobem taryfy czyli ordynaryjnych rejestrów, nie tak jak tabella, oczy i uwagę fatygująca ułożone“. G) Listy. Miał ich sto trzydzieści do jednej osoby z ciągu lat czterech Sienkiewicz. „Wyrwał je od zatracenia niejaki A. G.“ („Skarbiec“ I 16 —19) i doręczył miłośnikowi dziejów. Sienkiewicz zamierzał je wydać, ale na zamiarze skończył; nie powiedział, do kogo były pisane i od kogo mu się dostały. Kilkanaście listów miął z powyższego swego źródła Woycieki i wyjątki z nich w życiorysie przytoczył. H) Testa men t. Autograf z rąk Adama Antoszewskiego otrzymał Woycicki. Całkowity tekst znaleźć można w wyd. petersb. „Opisu“ z r. 1855, I str. XXVI — XL.

przeniewierzał się on jej uprzedzeniem, stroniczo-ścią lub nieprawą pobudką. Najlepiej tego dowiódł zdaniem swójem o robotach sejmu konwo-kacyjnego — on z przekonania szlachcic starej daty, zwolennik liberum veto, może nawet wyznawca czterech kardynalnych zasad Stan. Mateusza Rzewuskiego, z zadowoleniem zapisuje dobre prace sejmu. Całe też zachowanie się K-a wobec Wielkiego Sejmu, smutnej Kampanii 1792 r., a następnie Szczęsnego i Targowicy, z całym dalszym rozwojem wypadków, pokazuje duszę prawą, która może ludzi i zjawisk nie rozumieć, ale ich przewrotnością swoją nigdy nie przeistacza. Gruntowności w sądzeniu dowiódł doskonaleni zrozumieniem całej lichoty Stanisława Augusta. Najwybitniejszym zaś rysem, w w. XVIII najrzadszym, jest, nie wypracowywany, z trudem wyżymany z serca, ale bezwiedny, mimo wolny,całą istność umysłową przejmujący, patryotyzm. Ostatecznie nie był zarozumiałym K. gdyv w testamencie swym mówił o obu rękopisach, że „warte są jakiego kącika w bibliotece“, widząc w nich „obraz geniuszu rządu i maksym narodu“. Z powyżej oznaczonych manuskryptów wydrukowano, oprócz tego (C, E, H), co się znajduje w czasopismach i zbiorach oraz przy innych drukach: A) „Opis zwyczajów za panowania Augusta III“ (Poznań 1840, 4 t.: IV i 248, 243, 310, 190 str. 8-0; wyd. E. Raczyński; jako T. VII — X „Obrazu Polaków i Polski“); tenże tytuł z dodatkiem „wydanie drugie“ (Poznań 1850, Nowa księgarnia; 156 str. 12-o; niedokończone); tenże tytuł z dod. „wyd. drugie“ (Petersburg i Mohylew 1855, B. M. Wolff, 4 t.: XL i 162, 151, 199, 124 str. 16-o; przed T. I życiorys przez K. Wł. Woycickiego, przedruk, z' „Bibi. Warsz.“ 1854 z dołącz, przedmowy K-a do „Historyi“ (B) i Testamentu (H). B) „Pamiętniki do panowania Augusta III i St. Augusta z rękopisu wydane przez A. Woykowskiego“ (Poznań 1839 —40, Żupański; 250 str. 8-o; przedruk z „Tygodnika literackiego“); „Pamiętniki do panów. Augusta III i pierwszych lat Stanisława Augusta przez nieznajomego autora“ (Poznań 1840; 3 t. 12-0; wydawca Raczyński o autorstwo podejrzewał Kołłątaja); „Dzieła historyczne: Pamiętniki do panowania Augusta III i Stan. Au-

O innych pozostałościach, jeśli są, nic nie wiemy.—Portret K-go, bez żadnej legitymacyi lub wskazówki czasu, do r. 1859 znajdował się w posiadaniu Białobrzeskicli; w tym roku po-mieniony Stanisław Białobrzeski, odziedziczywszy go po swojej matce, podarował krakowskiemu Towarzystwu Naukowemu, po którem dostać się musiał w spadku Akad. Umiejętności.

Na świeżo, w r. 1860, Walery Eliasz przerysował go, a „Tyg. Illustrowany“ z r. 1860, T. I str. 353, w drzeworycie odtworzył: twarz oryginalna, wybitna.—Dwa główne dzieła K-a, a pomijając wydania sub C, E i H, jedyne dotychczas samoistnie wydane, stawiają K-a w rzędzie naj-pierwszych pisarzy XVIII w. tak co do rozległości przedmiotów, ich ujęcia i przeważnie zrozumienia, jak i co do formy, którą i w stylu, i w języku autor ich z korzyścią dla siebie od wielu głośniejszych pisarzów się wyodrębnia.

T. I : str. I - XIII, XV - XIX i str. 1 — 296; T. II str. 1 — 255; T. III str. 1 — 220; 8-o

„Opis“ jest galeryą obrazów, która w każdym narodzie więcej od naszego w historyczności zamiłowanym miałaby już dziesiątki wydań, gdy u nas musi zadawalać się dwoma—w ciągu lat sześćdziesięciu kilku. „Pamiętniki“ w obszernej opowieści o Konfed. Barskiej (w wyd. lwów. T. I str. 124—279) wyświadczają nawet historykowi przysługę, a w dalszych, zwłaszcza od Sejmu Wielkiego do ostatnich traktatów podziałowych, mogą być, bez niebezpieczeństwa wielkich błędów, pod przewodnictwem światłego historyka, któryby pomniejsze sprostował, — książką rzetelnie nauczającą i zajmującą zwykłego czytelnika. Co, mimo błędów, stanowi niezaprzeczoną zasługę K-a—to niepodległość | gusta z manuskryptu dotąd drukiem nieogłoszo-zdania wobec osób, choćby najdostojniejszych, po- nego“ (Poznań 1845, J. Łukaszewicz; 3 t.: 26Ö, gląd trzeźwy i sąd surowy choćby o najbliższych 289, 296 str. 16-o; wyd. Popliński); „Pamiętni-z przekonań, dążeń lub nawet stosunków oso- ki ks. A. Kitowicza, wydanie nowe przejrzane bistych. Ta surowość przy powadze prawdy i uporządkowane przez Władysława Zawadzkie-w sto lat jeszcze po wypadkacli będzie poru- go“ (Lwów 1882, Gubrynowicz i Schmidt; 3 t: szała umysły i wywoływała protestacye, jak np. co do Lenartowicza (ob. niżej). Obraz konfede-racyi jest rzetelnym właśnie przez swą surowość, minori. Na str. XV—XIX Przedmowa K-a do a ten najboleśniejszy, najgłębiej dojmujący cierń, „Historyi“. Tekst wzięty z obu wydań poznań-jakiin był brak charakterów w konfederatach, skich: 1840 i 1845-go roku. Wydanie, mimo najwybitniej występuje pod piórem Kitowicza- nowości swej i uporządkowania, niestaranne, konfederata. Uważając liistoryę za „mistrzynią Wydawca nie oddzielił not raptularzowych sa-umysłu i oświecicielkę najprzedniejszą“, nie mego K-a, sięgających ponad tekst późniejszy,

71

Wielka Eue. Powsz. Ilustr. Zesz. 281. T. XXXVI.

Br i.

J. Z. z Ł.

A. Pol.

chium i Wiirzburgu, r. 1879 został asystentem w akademii technicznej w Monachium, 1881 habilitował się tam jako docent, a 1882 miano w. profesorem akademii technicznej w Dannsztadzie. Był sędzią na kilku wystawach elektrotechnicznych, zbadał działanie stosu Daniella i ogłosił wyborny „Handbuch der Elektrotechnik“

(2 t., Sztutgard, 1885 — 90; t. I wyszedł w 2-m

s. K.

(z tekstem, Wiesbaden 1845 — 52); „Vegetations-ansichten aus den Westlichen Sudeten“ (Frankf. 1854), „Naturszenen aus Kamtschatka“; oprócz tego jeszcze następujące dzieła: „Bilder vom Stillen Ozean“ i „Denkwürdigkeiten einer Reise nach dem russischen Amerika, nach Mikronesien und durch Kamtschatka“ (Gotha 1858, 2 tomy).

B-ii.

Br i.

obszerniej opracowany, od not, które wziął żywcem z Sienkiewicza, ani też od swoich własnych; nie powiedział, że wszystkie dotyczące lat 1792 — 4 dodatki bierze z Żupańskiego „Pamiętników do XVIII w.“; dalej nie zbadał wcale manuskryptów K-a, a w życiorysie powtórzył bezkrytycznie podania Woycickiego, uzupełniając je sien-kiewiczowskiemi ; wreszcie pominął zupełnie to, co nowego, a nie bałamutnego, przyniósł X. Kiliński, oraz to, co znaleźć mógł w „Gaz. Polskiej“ z r. 1863). — O K-u pisali: Sienkiewicz K. „Skarbiec Historyi polskiej“ T. I (Paryż 1839) str. 16 — 19; Woycicki K. Wł. „Bibi. Warsz.“ 1854 (przedr. w wyd. petersb. „Opisu“); tenże „Tyg. Illustrowany“ 1860, T. I str. 353, 362; tenże „Encykl. Orgelbranda“ większa; Kiliński Teodor X. „Rys dziejów pism.“ Lesława Łukaszewicza wyd. z r. 1866 (Poznań str. 411 — 3); podręczniki historyi literatury (Bartoszewicz).— W przedmiocie polemiki pośmiertnej, z K-m o udział i rolę w Konfederacyi Barskiej jest: Lenartowicz Antoni „Biografia Kazimierza Albina z Giezgiezłowca Lenartowicza, a razem odparcie zarzutów przeciw temuż w Pamiętnikach o Konfederacyi Barskiej przez X. Kitowi-cza zamieszczonych... napisana dnia 1 września 1842 r.“ (Poznań 1844, Łukaszewicz; 70 str. 8-o).    s

Kitros, miejscowość w wilajecn Saloniki na zachodnim brzegu zatoki morskiej Saloniki (Tes-salonika); położona na ruinach starożytnego miasta Pydna (ob.); mieszkańców (1903) około 800. Na południe od K. znajduje się pole bitwy, gdzie w roku 168 przed Chrystusem ostatni król macedoński Perseusz został pobity przez Pawła Emiliusza, co zdecydowało o upadku potęgi macedońskiej.

Kittel J a n, medalier i rytownik stempli (* r. 1653 w Zamslau—f 1740), osiadł we Wrocławiu, gdzie od roku 1681 czynnym był przy mennicy miejscowej, wykonywając nadto medale na różne okoliczności, które cyframi swemi TK* zaznaczał. Wykonał między innemi kilka medali na upamiętnienie oswobodzenia Wiednia r. 1683 (Kirsch A. „Die Medaillen auf den Entsatz Wiens 1683“ Opawa 1883) i jeden koronacyjny Augusta II, króla pois.

Kittl Jan Fryderyk (* 8 maja r. 1809 w Worliku, w Czechach —f 20 lipca roku 1868 w Lesznie, w W. Ks. Poznańskiem), kompozytor i pedagog muzyczny. Pierwotnie kształcił się na prawnika, później, po ukończeniu studyów muzycznych u Tomaszka (r. 1840), poświęcił się wyłącznie muzyce. W r. 1843 mianowany dyrektorem konserwatoryum w Pradze, zostawał na tern stanowisku do r. 1865. Napisał opery: Grób Dafnisa, Bianka czyli Francuzi pod Nizzą (do tekstu R. Wagnera), Kwiat leśny i kilka innych, oraz trio, septet, kilka symfonij, wiele pieśni, mszy, uwertur, kantat i t. p.

Kittler Erazm, fizyk (* 1852 w Schwa-bach pod Norymbergą). Kształcił się w Monawyd. 1892).

Kittlits Fryderyk Henryk, baron, przyrodnik i podróżnik niemiecki (* 16 lutego 1799 we Wrocławiu — f 10 kwiet. 1874 w Moguncyi). Oddawał się z początku zawodowi wojskowemu i odbył podróż morską naokoło świata, po-czem wydał opis zbiorów ornitologicznych, podczas wyprawy tej (w r. 1826—29) nagromadzonych. Od r. 1849 osiadł na stałe w Moguncyi i oddał się pracom naukowym. Wydał szereg pięknych ilustracyj przyrodniczych, jak: „Kupfertafeln zur Naturgeschichte der Vögel“ (Frankf. 1832); „24 Vegetationsansichten von den Küstenländern und Inseln des Stillen Ozeans“

K. K-c.

Kittul, włókna roślinne, ob. Caryota.

Kitzbühel, miasto w Tyrolu, położone o 760 m. nad morzem, przy rzece K.-Ache, wpadającej do Chiemsee. Przechodzi tędy linia drogi żelaznej państwowej (Bischofshofen-Wörgl). Jest to ulubione letnisko z pięknemi okolicami. W mieście znajduje się zarząd i sąd obwodowy, kościół parafialny, w którym jest piękny ołtarz główny; klasztor kapucynów; browar, garbarnie ; źródło mineralne, zawierające żelazo, przy którem są urządzone kąpiele. Mieszkańców ok. 1 200, w całej gminie ok. 3 700 (1904). Wpobliżu zamki Kapsburg i Lebenberg, na zachód od K. Schwarzsee z kąpielami błotnemi, na wschód Kitzbühler Horn (1994 m.) z pięknym widokiem na okolicę; na południo-zachódkopalnie miedzi w Scliattber-gu. — O mieście tern i okolicy: Vordermayer „Kitzbühel und Umgebung“ (Salzburg 1886). Kitzbühelskie Alpy, ob. Tyrol.

Kitzen, wieś w regencyi Merseburskiej, 300 mieszkańców, należy do dóbr rycerskich. Pamiętna tern, że wpobliżu oddział ochotników pod dowództwem Liitzowa został napadnięty i rozproszony d. 17 czerwca 1813 r. przez wojska francuskie i wirtemberskie pod dowództwem Fourniera i Normanna, na rozkaz Napoleona, już po zawieszeniu broni w Poischvitz; Lützo-wowi udało się uciec; adjutanta jego, poetę Teodora Kör nera (ob.), zranionego uderzeniem szabli, chłopi znaleźli w poblizkich zaroślach.

Kitzingen

n:

r.

Ui-i.

Hr.

Kitzingen, miasto w Bawaryi, położone w obwodzie Niższej Frankonii nad Menem; jest punktem zbieżnym linii dróg żelaznych państwowych bawarskich; Passau-Wiirzburg i Kitzingen-Gerolshofen. Miasto, położone o 190 metrów

n. m., zachowało jeszcze dawne mury i wieże; ma dwa kościoły parafialne (katolicki i ewan-gielicki), synagogę, progimnazyum i szkołę realną; zasobny szpital, dwa klasztory, dom sierot, sta-cyę ratunkową, sąd, izbę handlową, głośny browar, przędzalnię włosia końskiego, fabryki czekolady, farb i beczek; mieszkańcy oprócz tego zajmują się budowaniem statków, ogrodnictwem, uprawą wina, handlują winem, zbożem i drzewem. Ludności w 1890 r. było 7 507, w tem 2 558 katolików i 398 żydów. Po prawej stronie Menu leży przedmieście Etwashau-sen, połączone z lewym brzegiem mostem długości około 290 metrów.—Na wschód od K. znajduje się zamek Schwamberg (473 m.), dzisiaj sanatoryum. W K. istniał od 743 r. klasztor benedyktynek. Miasto to należało później do rodu Hohenlohe. Do 1406 r. udziały pozostałe w rękach różnych linij tej rodziny skupiła katedra w Würzburgu, w XVII w. nabyła udział, który przeszedł w wieku XIV w posiadanie burgrafów norymberskich.

Kiukiang (Kieukiang), miasto i przystań w Chinach, od 1861 r. otwarta dla cudzoziemców; leży w prowincyi Kiangsi na prawym brzegu Jantsekiangu, o 20 kim. wgórę od miejsca, gdzie do tej rzeki wpadają wody jeziora Pojang. Ludności jest 53 000 (przed powstaniem Taipingów — 800 000), wśród niej tylko 40 cudzoziemców. Klimat tamtejszy gorący (do 37°), lecz zdrowy. Miasto, zbudowane nad samym brzegiem rzeki, okala mur w obwodzie 8 kilometrów, lecz przestrzeń wewnątrz tego ogrodzenia w połowie zajęta jest pod pola i o-grody warzywne. W K-u znajduje się misya katolicka, która tu utrzymuje dom sierot i szpital ; jest też i amerykańska misya presby-teryańska. Rossyanie posiadają tu dwie fabryki cegiełek herbacianych. Miasto połączone jest siecią spławnych kanałów z okolicą, gdzie pełno jest plantacyj herbaty, i z licznemi fabrykami porcelany w King-te - szyn. W roku 1892 przywóz w tem mieście przedstawiał summę 5 621 163 tael., a wywóz 6 217 656 tael., w tem herbata stanowiła 71.8°/₀- Przedmiotami wywozu, oprócz herbaty, są: papier, tytoń, ryż, porcelana, konopie i t. d. Przystaje tu 2 254 statki o objętości 2 379 824 ton., po większej części angielskich i chińskich. Komunikacya z zagranicą idzie przez Hankou i Szang-hai. Br‘i>

Kiulung, port w Chinach, ob. Kaulung.

Kinmeń (Kymmene), rzeka w Finlandyi, w gub. Niulandzkiej; wypływa z jeziora Päijäne, wpada do zatoki Fińskiej; 154 w. długa; z powodu licznych zawałów nieżeglowna.

Kiung-czau albo -Czeu, ob. Kiang-czau.

KlU-SZyu, ang. K i u - s h i u, K i u - s i u (znaczy „ nowa ziemia “ ), jedna z czterech wielkich wysp japońskich. Od Hondo (Nippon) przedzielona cieśniną Szymoneseki, a od Szy - koku (Si-K.) — cieśniną Bungo. Wyspa ta leży między 30°38' a 33°57, płn. szer. i 129°35' a 132°5' długości wschodniej Gr. Powierzchnia 35 657 kim. □, razem z okalającemi wyspami 43 615 kim. □. Z południa na północ przez całą wyspę ciągnie się pasmo gór, mające w samym środku najwyższe szczyty. Góry te stanowią granicę wód, które spływają ku wschodowi lub zachodowi. Rzeki te są bez znaczenia. Południowa strona gór po większej części pochyla się łagodnie, północnej zaś spadek jest stromy. Stoki pokryte są poczęści igla-stemi, poczęści liściastemi lasami; wyżej — nad niemi — rosną karłowate drzewa bambusowe i mchy, szczyty zaś są zupełnie ogołocone z roślinności. Najwyższe z nich dochodzą 1500 — 1 900 metr. wysokości; najwyższe przełęcze — do 1000 metr. Wśród szczytów wybitne miejsce zaj mują wulkan y, zaj mujące środek wyspy. Jest tam czynny jeszcze wulkan Aso (1 890 metr., podług Sieversa 1500 — 1600 m.), który w roku 1874 wyrzucił z siebie tak wielką ilość biało-szarego popiołu, że woda w rzece Szyrakawa zbielała. Na południowo-zachodzie wyspy znajduje się wulkan Kir y szy ma (1710 metrów); jest on najbardziej na północ wysunięty z linii wulkanów Liu-kiu (ob.). Okolice jego są puste, nieurodzajne i pokryte popiołem i kamieniami, na samej jednak górze w głęboko wciętych wąwozach rosną dęby, kasztany, bambusy. Kiryszy-ma ma dwa szczyty: Takoczyho (1 672 m.) z kraterem głębokości 30 metrów i olbrzymi Szyra-torytake, który podobno na samym wierzchołku ma jezioro. Nad zatoką Kagoszyma, położoną na południu wyspy, legł wygasły wulkan S a-kurajema, a na końcu półwyspu tejże nazwy Kaimontake, również wulkan wygasły. Kiu-szyu od zachodu ma powyrywane brzegi. Wyspa cała podlega częstym trzęsieniom ziemi. Jest ona bogata w pokłady węgla. Ludność, której było w 1892 r. 6 270 863 (144 na 1 kim. □), zajmuje się uprawą tytoniu i trzciny cukrowej. Trzciny zebrano w 1892 r. 24 428 ton. z 10 291 hektarów. Przemysł miejscowy wyrabia znane porcelany i fajanse. Kiu-szyu obejmuje prowincye: Ken, Nagasaki, Fukooka, Oida, Kumamoto i Kagoszyma. Największem miastem jest Nagasaki (ob.), otwarte dla handlu cudzoziemskiego. K. odgrywa ważną rolę w hi-storyi Japonii (ob.). Do wulkanu Kiryszyma przywiązane są legendy o panującej rodzinie w Japonii. W mieście Fumai święty Franciszek Ksawery założył pierwszą w Japonii gminę chrześciańską. Przez Nagasaki szła komu-nikacya z zagranicą (Hollandya, Chiny). Miasto zaś Kagoszyma było rezydencyą potężnego rodu Szymadsu. Tam w grupie rodowej Satsuma na półwyspie tejże nazwy w zachodnio-połud.

Br-i.

Dr K. S.

■3.

'tj

Fig. 102. Kiwalski (herb)

D.

części wyspy K. wybuchło w r. 1877 wielkie powstanie przeciwko nowym po roku 1868 porządkom i panującemu mikadzie Mutsu-hito. (ob. Medży).

KÎVU, jezioro w Afryce podzwrotnikowej, na granicy państwa Kongo i niem. kol. wsch afryk., pod 2° szer. płci., odkryte w roku 1894 przez lir. Götzen, podług którego wysokość jeziora nad powierz, morza wynosi 1490 m., szerokość 30—40 kim., długość —80 kim. Jezioro K. oblewa rozległą wyspę Kwiswi. Wody swe wylewa K. przez rz. Russisi (Lusizi) do jez. Tanganjika. Na północ od K. wznoszą się góry wulkaniczne Wirunga.    Hr-

Kiwaczka (Spasmus nutans) jest to stan chorobliwy, objawiający się kurczem, ograniczonym do pewnych mięśni, mianowicie szyi, zostających pod wpływem nerwu dodatkowego cz. wstecznego (nervus accessorius Willisii); tutaj już jednak dodać należy, iż kurcz ten często rozprzestrzenia się i dalej, obejmując mięśnie twarzy, tułowia i kończyn. Kurcze te najczęściej występują jako drgawki (spasmus clo-nicus), rzadko zaś jako kurcze właściwe (sp. tonicus). Drgawki mięśnia głowy skośnego, dolnego (m. ohliquus capitis inferior) znamionują się ruchami obrotowemi głowy (fr. tic rotatoire). Kurcz stały (sp. tonicus) mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego (m. sterno-cleido-mastoi-deus) sprawia, że twarz się zwraca w stronę przeciwną i ku górze, że ucho (po stronie mięśnia chorego) przybliża się do obojczyka, oraz że nastaje podniesienie brody (t. zw. kręcz kurczów y—torticollis spastica). Drgawki obustronne mięśnia tego wywołują pochylenie głowy rytmiczne ku przodowi, jak przy potakiwaniu. Kurcze te występują napadowo, zwłaszcza pod wpływem wzruszenia, natężenia i zmęczenia mięśni, albo też pod wpływem powietrza zimnego. Również zauważyć się dają pewne zwiastuny poprzedzające napad, jak oto: brak łaknienia, zaparcie stolca, dreszczyki, drgawki w okolicy nerwu twarzowego (m rugani e, nictitatio). Wkrótce następuje kiwanie właściwe, bardzo uporczywe; kiwanie to bywa nieraz tak częste i silne, iż żucie, połykanie i mowa, stają się wprost niemożliwemi. Niektórzy chorzy nie mogą ani czytać, ani pisać z powodu nieustannego prawie niepokoju głowy. Ilość potakiwań na minutę dochodzi od 60 do 120. Napad taki trwa nieraz godziny całe. W przypadkach mniej ciężkich ilość kiwań na minutę bywa nie większa jak 10, a trwają one około pół godziny.—Z objawów ogólnych mamy do zapisania ból głowy i zmęczenie. Zaburzenia czucia wyrażają się mrowieniem i licznemi innemi zboczeniami. Porażenia stałego nie postrzega się ani w czasie napadu, ani też w czasie po nim. W szeregu przyczyn wywołujących K-ę na pierwszem miejscu postawić należy obciążenie dziedziczne, nerwowe, dalej idzie grypa (influenza), gościec (rheumatismus), zimnica, otrucie wyskokowe, uraz

głowy, choroby mózgu, pląsawica (chorea), niemoc nerwowa (Neurasthcnia cerebraliś). W zależności od przyczyny i samo rokowanie będzie też bardzo rozmaite. Jużcić musi być niepomyślne , gdzie sprawa będzie miała swe podłoże anatomiczne, naprzykład w mózgu. Zupełnie inne rokowanie będzie wówczas, gdy przyczyna właściwa tego rodzaju kurczów spoczywa w dziedzinie duchowej. Tutaj suggestya, gimnastyka odpowiednia i leczenie ogólno-nerwowe przynieść mogą wyleczenie całkowite. Poza tein wszystkiem pamiętać należy, iż choroba często wikła się z innemi (epilepsya), dalej jest zawsze nadzwyczaj uporczywa. Zdarza się naprzykład, iż choroba zupełnie ustąpiła, jednak nawroty bywają częste. Wreszcie choroba ta, działając gnębiąco na stan ogólny nastroju duchowego chorych, prowadzi często do samobójstwa. Podług statystyki Ho cli hal ta na 19 przypadków K-i — dwa skończyły się wyzdrowieniem, dwa przeszły w padaczkę (epi-lepsia), sześć w porażenie niezupełne, jeden skończył się niemotą, osiem idyotyzmem.

Kiwalski, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu błękitnem — półksiężyc złoty rogami do góry; nad nim trzy sześciopromienne gwiazdy złote. Nad tarczą korona szlachecka, z której wychodzi ręka zbrojna z mieczem. Nadany wraz z no-bilitacyą Janowi Kiwal-skiemu przez Stanisława Augusta w d. 17 listopada 1768 r. — Volumina Legum VII, 803; Ks. Kanclerska (w Arcli. Głownem warszawskiem) 41-a, str.

104.

Kiwi, ptak, ob. Aptéryx.

Kiwisch von Kotterau Franciszek (* d. 30 kwietnia roku 1814 w Klatowacli [Czechy] — f d. 24 października r. 1852 w Pradze), lekarz, ginekolog znakomity, oraz znawca niepospolity położnictwa, który przyczynił się niezmiernie do rozwoju i postępu obu tych gałęzi sztuki lekarskiej. W naukach lekarskich kształcił się w Pradze i tam na początku roku 1837 osiągnął dyplom doktora medycyny, poczem w celach naukowych wyjechał na kilka miesięcy do Niemiec i Danii, skąd powróciwszy pod koniec roku tegoż, również w Pradze otrzymał dyplom doktora chirurgii i magistra sztuki położniczej. W roku 1838 został asystentem w klinice położniczej tamtejszej i zajmował stanowisko to lat dwa, po których upływie, wspólnie z kolegą swym, P i t h ą (ob.), ponownie zwiedził Niemcy i Danię, oraz Francyę i Anglię. Po powrocie do Czech, w roku 1841 wstąpił do służby w departamencie, lekarskim

I)r .1. 1>.

K li.

Hr.

K B.

krajowym i pozostawał na niej iy₂ roku. W r. 1842 mianowano go lekarzem obwodowym w By-dzowie, a po kilku miesiącach był przeniesiony do obwmdu Beruńskiego, miejsce urzędowania mającego w Pradze. Skorzystał z tego K. i w tymże r. 1842 został tam docentem prywatnym ginekologii: równocześnie mianowano go ordynatorem nowo - otworzonego przy uniwersytecie oddziału klinicznego chorób niewieścich. Zajmując trzy- lata stanowisko to, zjednał sobie K. sławę szeroką znawcy niepospolitego przedmiotu wykładanego przez siebie, jako i klinisty wybornego. W r. 1845 uniwersytet würzburski powołał go na profesora zwyczajnego położnictwa i chorób niewiastom właściwych. Tam sława K-a urosła wnet więcej jeszcze i zaczęła rozbrzmiewać po Europie całej, gromadząc około niego mnóstwo uczniów, nieraz z bardzo daleka napływających; chore tłumnie również zbiegały się do niego po pomoc skuteczną. Wtedy-to w. ks. Helena Pawłów n a starała się pozyskać K-a dla Petersburga, ale odmówił przyjęcia zaprosin tak zaszczytnych. W r. 1850 opuścił Würzburg, aby objąć katedrę taką samą w Pradze, ale, doznawszy w dwu latach poprzednich ciężkich bardzo ciosów w życiu rodzinnem, był już wtedy złamany na duchu i na ciele, a po dwu latach umarł z suchot płucnych, przeżywszy zaledwie lat 38. — Wpływ K-a na rozwój i postęp ginekologii nowoczesnej był olbrzymi, pchnął ją bowiem na tory zupełnie nowe, można go nieomal nazwać jej twórcą; również w zakresie położnictwa dokonał wiele przewrotów doniosłych ku lepszemu, burząc poglądy zakorzenione a błędne i stawiając na ich miejsce zasady nowe, oparte na wiedzy ścisłej i doświadczeniu prawdziwie umiejętnem, nieprzyćmio-nem teoryami i teoryjkami niby filozoficzno-przyrodniczemi, wtedy jeszcze, zwłaszcza w Niemczech, bardzo rozpowszechnionemu Profesorem był świetnym. — Oprócz prac licznych, bardzo cennych, ogłaszanych przeważnie w pismach lekarskich wydawanych w Austryi, a których tu oczywiście wyliczać nie sposób, i w „Beiträge zur Geburtskunde“ (Würzburg 1846 i 1848; 2 zeszyty), napisał dwa dzieła pomnikowe, niestety, oba nie dokończone, jak oto: „Geburtskunde“ (Erlangen 1851, część I i części Ii-ej zeszyt I) i „Vortraege über specielle Pathologie und Therapie der Krankheiten des weiblichen Geschlechts“ (Praga, t. ! 1851; t. II 1855); Scanzoni (ob.) opracował tom trzeci dzieła tego, posiłkując się przytem notatkami K - a (tamże 1855); jest to pierwszy podręcznik ginekologii, napisany w Niemczech na zasadach nauki prawdziwej, dotąd wysoko ceniony.—Por. v. Wurzbach „Biogr. Lex. des Kaiserthum Oesterreich“ (t. XI str. 348) i „Allgem. Deutsche Biogr.“ (t. XVI str. 47).

Kiwszenko Aleksy, malarz rossyjski; wstąpił do akademii sztuk pięknych w Petersburgu

w roku 1867. Nagrodzony kilku medalami srebrnemi, wielkim złotym i wreszcie stypen-dyum na wyjazd za granicę, K. udał się do Düs-seldorfu, Monachium i Paryża. W czasie pobytu za granicą wykonał szereg obrazów, które ustaliły mu rozgłos, a po powrocie do Petersburga zdobyły tytuł akademika. W roku 1884 odbył podróż na Kaukaz w celu zebrania materyałów do obrazów z wojny tureckiej; w r. 1891 towarzyszył ekspedycyi archeologicznej N. Kondakowa do Palestyny i Syryi, skąd przywiózł wiele studyów i szkiców. K. maluje głównie sceny myśliwskie i batalistyczne. W r. 1894 został mianowany profesorem szkoły batalistycznej. Do najlepszych obrazów jego zaliczane bywają: Polowanie na zająca, Polowanie na lisa, Szturm Ardahanu, Pogrom armii Muchtara - paszy na wzgórzach Aladagskich, Bierze wilka żywcem.

Ki Yng („Ki-Ing“), znakomity mąż stanu chiński. W r. 1835 był prezesem urzędu skarbowego i kontrolerem dworu cesarskiego. W r. 1842 wysłano go jako nadzwyczajnego komisarza do Kantonu na układy z Anglią. Brał ważny udział w rokowaniach, które doprowadziły do ratyfikacyi traktatu nankińskie-go. W r. 1843 podpisał traktat dodatkowy z d. 8 paździer., którego jeden punkt zapewniał wolny wstęp wszystkim cudzoziemcom do 5-u otwartych portów na tychsamych warunkach, co i Anglikom. W r. 1844 K. prowadził układy z pełnomocnikiem amerykańskim Cushingiem i podpisał traktat w Wanghie z 3 lipca. D. 23 paździer. 1844 r. zawarł z ministrem francuskim, de Lagrenćm, układ we Whampoa. Na naleganie Lagrenćgo wystosował 28 grudnia 1844 r. memoryał do tronu, w którym żądał aby Chińczycy-chrześcianie nie byli uważani za przestępców. Cesarz przyjął prośbę, przychylił się do niej i d. 20 lut. 1846 ogłosił edykt tole-rancyi. K. do stycznia 1848 r. pozostawał na stanowisku vice-króla Kuang-si i Kuang-tongu. W r. 1848 powrócił do stolicy, gdzie wkrótce wpadł w niełaskę, a w trzy lata po powrocie został zdegradowany, jednocześnie ze znakomitym Mu-czang-a (na mocy dekretu z d. 21 list.

1851). Podczas wyprawy francusko-angielskiej w r. 1858 K. powziął zamiar prowadzenia układów na własną rękę z lordem Elginem w Tientsinie; nie powiodło mu się to jednak. Gdy powrócił do Pekinu, cesarz wydał rozkaz zobowiązujący K-a do otrucia się, jeżeli ^pragnie uniknąć egzekucyi publicznej. K. usłuchał'rozkazu. — C. Lavallée „Revue des deux Mondes“ z 15 grudnia r. 1859; „Chinese Repository“ tom XX str. 49 — 51. — „Grande Encycl.“ La-miraulta.

Kizel, malarz. „Słownik“ Rastawieckiego wspomina o nim tylko, że mieszkał w Warszawie za czasów Stanisława Augusta. Malował krajobrazy akwarelłą i gwaszami; był również malarzem dekorac,>j teatralnych.

z. w.

z. w.

z. w.

Kizeł—wyrazu tego Kluk używa na oznaczenie skały rogowca, a częściej jeszcze na oznaczenie półprzezroczystych zaokrąglonych głazików kwarcu.

Kizeł arszenikowy — tym wyrazem Kluk tłómaczy Arsenikkies Wernera, co oznacza minerał arsenopiryt czyli mispikiel.

Kizeryt, minerał, jednowodny siarczan magnezu MgS0₄.H₂0. Jednoskośny. W Hallstadt znajdują się niekiedy duże, piramidalnie rozwinięte kryształy. Żółtawy lub biały, w niektórych kierunkach ma odblask niebieskawy. Łupliwość w dwu kierunkach dokładna. Twardość 3; ciężar właściwy 2.569. Skład jego teoretyczny: magnezyi 29.0, bezwodnika - siarkowego 58.0, wody 13.0. Ogrzany trzaska, wodę oddaje dopiero w temperaturze wyższej ponad 200° C. W powietrzu wilgotnem okrywa się mętną skorupą. Proszek K-u, zaprawiony wodą, zastyga na podobieństwo odlewów gipsowych. W obecności większych ilości wody zamienia się na epsomit. K. niekształtny, dro-bno-ziarnisty lub zbity, występuje w wielkich ilościach około Stasfurtu, gdzie w górnych piętrach pokładu solnego tworzy wtrącenia, wielokrotnie warstwujące się naprzemian z solą kamienną. W Hallstadt tworzy niewielką masę ziarnistą, w Kałuszu jest drobno rozsiany. Powstaje K. analogicznie do gipsu, albowiem w jeziorach słonych osiada pierwotnie epsomit (MgS0₄7H₂0), który dopiero tracąc wodę przechodzi w kizeryt. Z K-u przyrządzają sól gorzką; ma on również zastosowanie pośrednie w fabrykacyi soli potasowych. Nazwany na cześć Kiesera, prezesa akademii w Jenie.

Kizil-Irmak, Kyzyl-I., na mapach niem. Ki si I-I., także Adży-su, Halys i Alis Starożytnych, wielka rzeka w Azyi Mniejszej, wytryskująca z gór Armenii, wpadająca do morza Czarnego. Pierwsza z jej nazw tureckich oznacza „czerwoną rzekę“, druga „gorzką wodę“; obie zaś starożytne, z których utrzymała się pierwsza, osnute są na pojęciu „soli“ (grec. aXç-àXoç, armeńskie al): wody zatem w rzece mają być czerwone, gorzkie i słone. Charakterystyka ta, nie stojąc w sprzeczności z prawdą, nie jest wszakże jednolitą i niedaje się stosować do całości biegu, a złączone w nią pojedyńcze znamiona występują przeważnie w górnym i środkowym toku wód. Największa ta rzeka w Azyi Mniejszej wytrys-kuje na wysokości 2 000 metrów z góry Kósse-Dag, na wschód od pasma Kara-Bel, na południe od dorzecza Iszyl-Irmaku (staroż. Iris, płynącego bliżej Kaukazu), co najwyżej o 65 kim. od górnego biegu Eufratu zachodniego (Kar a-su), a około 120 kim. od m. Czarnego, mniej - więcej na równoleżniku półn. 39°65' i połudn. - wsch. Gr. 38°20' pomiędzy miastami Jasi koi i Golares. Płynie zrazu ku zachodowi, przebywa w tym kierunku wyżynę Si w as (1 270 metr.) i dopiero pod Kale n k ö i zwróciwszy się na południe, oblewa południowe stoki pasma górskiego (do 2 200 m.) ze szczytem Ak-Dag. Pod A we nas, wskutek zapory, jaką jej stawia góra Kodża-D., skręca na zachód, a po spotkaniu od tej strony nowego pasma—na zachodo-północ, aby na wysokości Jam a nu przybrać kierunek już czysto-północny. Kierunku tego trzyma się aż do równoleżnika Angory, żłobiąc sobie koryto w Baj-rak-Dagu, od K ö p r ii k o i biegiem przerywanym. Wydostawszy się wreszcie z wysokości 960 metr. na płaskowzgórze, płynie odtąd ku półn.-wschodowi; następnie pod Osmandży-kiem (485) skręca na zachód i aż do Hadży-Hamsa toczy się w kierunku półn.-zachodnim. W tym punkcie niezmiernie gwałtownie załamuje się ku wschodowi i prawie po równoleżniku ubiega kilkadziesiąt kim.; poczein łagodnieje i toczy się spokojnie aż do Du raga nu. Tu znowu następuje skręt ku południu, aż wreszcie przewinięcie się na północo - wschód pomiędzy Diitmen- a Nebian-Dagiem aż do Bafry zakończa pracowity, znojny bieg, prawie wyłącznie wśród gór i wyżyn, i pozwala już rzece szerokiem, wspaniałem, wszakże niedłu-giem już, korytem dotrzeć przez płaskowzgórze pomorzy do m. Czarnego. Przy samem uściu wieki nagromadziły namuliska wchodzące na dwadzieścia kilka kim. w morze, a odrzynające się swym składem od jego twardej krawędzi. Cała linia biegu K.-I-u jest wypadkową walki z górami, a daje jeden z najciekawszych na ziemi poziomy zarys łożyska; niewiele jest rzek równej wielkości, mających bieg równie kręty, w różne strony powywijany. Uderza to odrazu, gdy się zmierzy odległość w linii prostej od źródła do uścia, wynoszącą 208 kim. i zestawi z długością rzeki, która wynosi 912 kim. Górska natura pozbawia też K.-I. doliny w biegu górnym, a daje mu tylko wązką, i to jeszcze przerywaną, w środkowym. Czerwone zabarwienie poczyna się już w górze rzeki; najwybitniejsze jest na długiej rozciągłości w środku, gdzie rzeka wrzyna się w czerwoną glinę; tu również i smak słono-gorzki wód daje się najwyraźniej stwierdzić. W ścisłym związku z górskim charakterem K.-I-u zostaje mała liczebność jego dopływów; zwłaszcza w górnym biegu, do Kalenkói, żywią go liczne potoki, ale nie wzbogaca żaden większy dopływ. Pomieniony charakter rzeki oraz wązkość jej doliny tłómaczą również i małą liczbę osad ludzkich nad samemi jej brzegami położonych w górze i w środku; jedyną większą jest Si was, starożytna Sebasteia, powstała już za Cezarów, armeńska • S i e w a s t, niegdyś stolica Armenii II. Na południe od rzeki w jej części środkowej, zakreślającej tu linię najbardziej południową, wznoszą się wygasłe wulkany ze szczytem Erdżyes (star. Ar gai os, 4 000 metr.). Przed niemi od strony rzeki rozpościera się dno wyschłego jeziora, zraszane przez lewy dopływ rzeki Kara-su (staroż. Melas), a położone 1100 metr. nad

lir.

Z. W.

OJ

3SV

»

Fig. 103. Kizynek (herb).

pow. morza. Dawne wulkany były niegdyś wałem ochronnym dla wód morskich, które po wyłonieniu się lądu Azyi Mniejszej pozostały w jego środku, a gdy wyschły, obnażyły dzisiejszą pustynię słoną, cały zaś ten przewrót nie jest może bez związku z samą rzeką i słonością jej wód. Leżące już w pustyni słonej takież większe jezioro Tus-Czólli, na zachód i południe od pasma Kodża-Dag, wraz z Erdżyesem wytwarzającego wał pomieniony, oddalonejest od skalistego wybrzeża połudn. K.-I-u o jakie 70 — 75 kim., a poziom jego (940 metr.) nieznacznie tylk(T pada pod poziom samej rzeki. —Dopływy K.-I-u od źródeł do uścia: prawe: Kiór-su, dwa poniżej Siwas, Kar a-su (star. Melas; nazwa dochowana przez Turków) — zraszająca owo wyschłe jezioro, — wszystkie trzy nieznaczne i jeszcze w górnym biegu rzeki; dalej w całym biegu środkowym tylko rzeczka przecinająca Mudżur i druga, przechodząca przez Besz-tepe; potem już same drobne i nieliczne aż do D e 1 i d ż e -1 - u (wpadającego w tę część łożyska, która kieruje się ku wschodo-północy), jednej z trzech rzek wybitniejszych zasilających K.-L, a ze wszystkich dopływów jej największego; le-w e: pod Czauszlarem, pomiędzy Mentesz i Awa-nos, następnie po długiej przerwie w środku, w ostatnim już, dolnym, biegu Karaka-j a, D e w r e g - T a g i Tasz-Köprü, pierwsza z uściem niedaleko na południe od De-lidże, druga nieco poniżej Hamsi-Hassanu, trzecia pod Daraganem. Na wzmiankę w tej części rzeki zasługuje dopływ o szerokiej dolinie, którego starożytna nazwa Amnias, przebija się jeszcze w dzisiejszej tureckiej. Wogóle większe dopływy są szeroko-dolinowemi, gdy sama rzeka nawet jeszcze poza linią pustyni miewa po 700 — 800 metr. szerokości w swej kotlinie. Obszar wszystkich wód K.-I-u zamyka się pomiędzy równoleżnikami półn. 38°60' i 41°55' a połudn.-wschód. 32°40' i 38°40', jest więc w stosunku do długości rzeki niewielki, a znajduje właśnie wyjaśnienie w górskim jej charakterze i w zadziwiającej krętości jej biegu. W Starożytności nie szedł ponad Halysem żaden trakt większy, ale go takie trakty przecinały. Na północ ciągnęła się droga do Armenii, na południe z górnego biegu wychodziły drogi ku Lykaonii, Lidyi i Cylicyi, a na zachód ku Frygii i Propontydzie. Dziś ponad gór-nem korytem wytknięto od Siwasu do Ersin-gianu drogę żelazną, wychodzącą z wielkiej drogi, która ma połączyć morze Czarne z zatoką Perską. Starożytni z lesistych brzegów otrzymywali wspaniałe drzewo budulcowe, w górach nabrzeżnych i poblizkich kopali rudę miedzianą. W niższym biegu słynęły pobrzeża rzeki z hodowli dobrych, wielce poszukiwanych, mułów. Prócz dawnej Sebastei, która się dochowała, na północ od rzeki, w Galacyi, pozostały ślady dawnej warownej P t e r y i w nielicznych szczątkach budowli, a prawdopodobnie i w grotach

z oryginalnemi rzeźbami, podobnemi do assyryj-skich. Na zachód od gór Argaios, na lewym brzegu rzeki ludność miała może stałe mieszkania, a może tylko przed najazdami schroniska, w grotach skalnych, które pisarze bizantyjscy przypisywali „Troglodytom kapadocyjskim“. U stóp Erdżyesu leżała Caesarea (Kaisarie). Pobrzeże rzeki już poniżej Köpryköi, może pomiędzy tą miejscowością a Hadży-Hamsa, jeśli nie bliżej jeszcze uścia, odegrało rolę w historyi jako widownia walki w sześcioletniej (591 — 85) wojnie A 1 y a 11 e s a lidyj skiego z Medami. Tu zaskoczyło walczących zaćmienie słońca, jakoby przepowiedziane przez Tale sa (28 maja 585), i sprowadziło pokój, który w Azyi Mn. ustalił nową równowagę polityczną (ob. Lidy a). Tales miał jakoby wskazać K rezusowi sposób ujęcia dolnego Halysu w tamy.    s-

Kizil-SU, rzeka w Chinach, ob. Kaszgar-d a r y a.

Kizlar, miasto okręgowe w obwodzie Te-reckim na Kaukazie, na lewym brzegu rz. Te-reku; w r. 1897 liczyło 7 824 mieszk., których główne zajęcie stanowi hodowla wina i rybołówstwo.—Ki zl ars ki okrąg zajmuje 19189 km. □ i liczy 99 750 mieszk. (1897).

Eizy, albo kamienie siarczyste, nazwa, używana przez Kluka na oznaczenie minerałów, zwanych dziś pi ryt o i darni albo i skrzy kami. Są to związki arsenu, siarki, rzadziej telluru, antymonu z metalami grupy żelaza, a mianowicie żelazem, kobaltem, niklem, podrzędnie także z miedzią. Wszystkim im właściwy jest mocny połysk metaliczny; barwami jasnemi i twardością, zawsze przenoszącą 3, różnią się od siarczków innych. Wszystkie one są minerałami kruchemi i rysę mają ciemną.

Eizykos, miasto w Mizyi, ob. Kyzikos. Kizynek, herb polski z indygenatu. Na tarczy, w polu czerwonem, na barku trąby czarnej, leżącej wylotem na dół, nieco ukośnie ku prawej stronie, trzy lilie srebrne rzędem. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, dwie trąby czarne, każda z trzema liliami na barku. Tak go opisują nasi heraldycy, z Paprockim na czele, nadmieniając nadto, że przyniesiony został do Polski ze Szlą-ska przez rodzinę Kizyn-ków w XVI stuleciu.

W Metryce koronnej (ks.

156, f. 16) znajdujemy akt odnowienia indygenatu w dn. 27 marca 1613 roku Janowi Kizlinek, w którym powiedziano, że dziad rzeczonego Jana, również Jan, otrzymał nobilita-

i).

H r.

W. G.

Porów. „Biograph. Lex. der her-

Dr J. F.

an F r i t h i o w, rzeźbiarz f 1885).

K. li.

cyę św. Państwa Rzymskiego od cesarza Fryderyka, a przyjęty został do indygenatu polskiego przez króla Zygmunta I. Metryka podaje zarazem opis herbu tegoż Kizlinka (nazwisko to uległo później przy spolszczeniu go zmianie na Kizinek v. Kizynek). Podług opisu tego lilie na trąbie w tarczy są złote, na trąbach zaś w klejnocie powinno być po trzy róże. Rodzina Kizynków, jak się zdaje, zupełnie wygasła. — Metryka koronna; Paprocki, Okolski, Niesiecki, Małachowski, Borkowski, Ostrowski.

Kjaja, nazwa urzędu w Turcyi. Wyraz ten przez zmiany fonetycznie powstał z pierwotnego perskiego ketch uda (dosłownie „pan domu“: ked—dom, c li u d a=pan), tytułu sędziego lub starosty wsi, używanego w Persyi. Odpowiednio do tego K. po turecku znaczy: intendent, rządca, dozorca, przełożony, także ceclnnistrz, rzecznik. Hasne-Kjajasi = podskarbi sułtański (wysoki urząd dworski); Kapu-Kjajasi (Kajen-K.) = zastępca gubernatorów prowincyi przy ininisteryum spraw wewnętrznych w Konstantynopolu.

Kjangri, ob. Kjankari.

Kjankari, Kjangri, Kiangri, Czengri, główne miasto sandżaku w wilajecie Kastamu-ni,. w Azyi Mniejszej, nad rz. Karakaja (lewy dopływ Kizil-Irmaku); liczy ok. 20 000 mieszk. K. prowadzi handel solą kamienną i wełną. K.—to dawne G an gra rezydencya dynastyi Paflagońskiej.    Hr-

Kjelland Aleksander, współczesny po-wieściopisarz norweski (* 1849 w Stavangar). Stu-dyował prawo w Chrystyanii, mieszkał dłuższy czas w Paryżu, a następnie w rodzinnem swem mieście, gdzie w r. 1892 wybrany został na burmistrza. Należy do przedstawicieli kierunku realistycznego z odcieniem satyrycznym. Zbiór jego krótkich opowiadań p. t. „Noveletter“ (Kopenhaga, wydania 1879, 1880, 1882 i nast.), oraz wielkie powieści: „Garman og Worse“ (tamże 1880, w formie dramatycznej 1883), „Arbejdsfolk“ (1881), „Else“ (1881), „Skipper Worse“ (1882), „Gift“ (1883), „Fortuna“ (1884), „Sne“ (1886), „Jacob“ (1891), „Mennesker og Dyr“ (1891) — szerokie w ojczyźnie autora znalazły rozpowszechnienie i częściowo na język niemiecki były tłómaczone. W nowszych czasach zwrócił się K. do twórczości dramatycznej i napisał komedye: „Tre par“ (Kopenhaga 1886), „Bettys Formynder“ (tamże 1887); „Professoren“ (1888), „Semlet Hans Fest“ (1887).

Kjellberg Nils Gustaw (* dnia 25 lutego r. 1827 w Svednäs Hof [Wermland] — f w r. 1894 w Upsali), lekarz szwedzki, zasłużony szczególnie jako psychiatra. Do nauk lekarskich przykładał się w Upsali od r. 1846; po ukończeniu ich zajmował posady lekarskie rozmaite: w wojsku, marynarce i służbie cywilnej. W r. 1856 został lekarzem starszym w szpitalu głównym w Upsali, oraz w r. 1859 przewodni

kiem tamtejszej kliniki psychiatrycznej, uniwersyteckiej, właśnie nowourządzonej; w r. 1863, obroniwszy rozprawę „Om sinnessjuk domarnes studier etc.“ („O badaniach chorób umysłowych“), osiągnął dyplom doktorski i bezpośrednio potem mianowany był profesorem chorób umysłowych. W latach 1856 — 1859 kilkakrotnie podejmował podróże naukowe, zwiedzając znakomitsze zakłady dla obłąkanych w Europie, tak samo w latach 1865 —1869 wyjeżdżał w celu nabrania wprawy w badaniu histologicznem budowy mózgu. Od r. 1870 był prezesem towarzystwa wychowawczego dla dzieci umysłowo upośledzonych, od roku zaś 1&80 inspektorem wszystkich przytułków dla niedołęgów umysłowych w Szwecyi, nakoniec w roku 1883, jako członek czynny, zasiadał w komisyi, mającej sobie polecone opracowanie prawodawstwa dotyczącego obłąkanych. Mnóstwa prac dzielnych K-a, ogłoszonych w wydawnictwach lekarskich szwedzkich, wyliczać tu nie będziemy; po francusku napisał: „Influence du régime scolaire sur la santé de la jeunesse“ (Paryż 1880). Nietylko w kraju rodzinnym, ale i poza granicami jego K. był znany i słusznie ceniony, zwłaszcza jako uczestnik gorliwy zjazdów międzynarodowych, psychiatrycznych.—Brat młodszy poprzedzającego, Adolf K. (* r. 1829 w Svednäs Hof — f d. 30 maja r. 1884 w Sztokholmie), był również lekarzem, wysoko cenionym jako pediatra. Wykształcił się zawodowo w Upsali i tamże w r. 1862 dyplom doktorski uzyskał. Od r. 1860 zajmował w Sztokholmie stanowisko lekarza naczelnego szpitala dla dzieci imienia ks. Ludwiki. Prace swe, dotyczące chorób dzieci, ogłaszał w pismach lekarskich, szwedzkich.

vorrag. Aerzte“ (t. III str. 485 i 486).

Kjellberg J

szwedzki (* 1836 r. w Jönköping Otrzymawszy medal w Akademii i stypendyum na wyjazd za granicę udał się w r. 1859 w podróż. Przebywał czas krótszy w Kopenhadze i w Berlinie, dwa lata w Paryżu i wreszcie w Rzymie, gdzie pod wpływem rzeźby antycznej wykonał grupę: Faun igrający ze swoim bratem. Po powrocie do Sztokholmu, mianowany członkiem Akademii sztuk pięk. (1868), wszedł na miejsce swojego mistrza byłego, Mo lin a, jako profesor rysunku. Posąg Lin-neusza, znajdujący się obok biblioteki królewskiej w Sztokholmie, jest jego dziełem. Wy-konał on mnóstwo grup, posągów, biustów i medalionów.

Kjellen Rudolf, historyk szwedzki (*• 13 czerwca 1864 w Torso). W r. 1890 został docentem nauk państwowych na wszechnicy u-psalskiej, a w r. 1891 powołano go do nowo-za-łożonego uniwersytetu w Góteborgu, gdzie od r. 1884, prócz nauk państwowych, wykładał także geografię. Napisał: „Om Eriksgatan“ (Upsala 1889)- „Studier rörande minister ansvarighe-

1878).—K. pisał również i poezye („Digter og Skizzer“, wyd, Lassena 1890).

ten“ (tamże 1890); „Unionen, sädan den ska-pades och sädan den blifoit“ (Sztokholm 1893 — 94, 3 części); „Riksrätts institutets utbild-ning“ i „Sveriges historia“ (tamże 1895). 1Ir-Kjellmann Franciszek Reinhold, botanik szwedzki (* w r. 1846 na wyspie Bromo jeziora Wener); wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Upsali, gdzie też od r. 1883 zajął katedrę botaniki. W latach 1872 i 73-im towarzyszył wyprawie Nordenskjölda, którą też opisał. Wydał kilka prac o roślinach jawno-i skrytopłciowych krajów północnych. Drukował prace swoje po łacinie, szwedzku i niemiecku.

lir.

Z. W.

Kjerulfin (czytaj „czerulfin“), minerał; jest to norweski synonim fluorofosforanu magnowe-go—wagnerytu—FMg₂P0₄; występuje w Bahne (Norwegia).

Z. z.

Kjerulf Halfdan (* r. 1818—f 11 sierpnia 1868 w Chrystyanii), kompozytor muzyczny norweski. Po ukończeniu studyów w Lipsku osiedlił się w Chrystyanii i poświęcił pedagogii muzycznej. Jako kompozytor uprawiał tylko drobne formy, głównie pieśni i romanse do tekstu norweskiego, duńskiego, szwedzkiego, francuskiego, niemieckiego i angielskiego, na jeden, dwa, trzy i więcej głosów, które wielkiej popularności dostąpiły w całym ówczesnym świecie muzykalnym. Prócz tego K. utworzył znaczną liczbę utworów fortepianowych na dwie i cztery ręce, wydanych w Niemczech przez Henryka Hofmanna i Arno Kleffela.

lir.

Kjöge, miasto portowe w Danii, na wschód, wybrzeżu wyspy Sjaellant (okrąg Kopenhaga), przy uściu rz. Kjóge-Ay (Aa) do zatoki Kjöge (Kjöge-Bugt); zbieżnica 2-ch linij kolejowych; w r. 1890 liczyło 3 282 . mieszk. Jest tutaj kościół z r. 1324. Handel dziś nieznaczny. Dnia 1 lipca 1677 r. admirał duński Nils Juel, na czele 25 okrętów zwyciężył pod K. flotę szwedzką, składającą się z 36 okrętów a dowodzoną przez Horna.

A. Pol.

Kjökken-möddinger, tj. „śmietniska kuchenne“; pod taką nazwą słyną wzgórza, które powstały z nagromadzenia odłamków gospodarstwa dzikiego. Rozpoczęto ich badania naprzód w Danii — i stąd nazwa duńska K.-M. Wzdłuż wybrzeży Danii istnieją liczne pagórki, posiadające niekiedy 300 metr. długości* 70 szerokości i 3 wysokości. Przez długie czasy uważano je za ławice muszli i żwiru, odłożone przez morze. Dopiero Steenstrup spostrzegł, iż składają się wyłącznie ze skorup jadalnych mięczaków morskich, oraz iż skorupy należą do dojrzałych Kjerulf Teodor, geolog norweski (* 30 mar-    osobników, następnie, że w pagórkach niema ani

ca 1825 w Chrystyanii—f 25 paźdz. 1888 tam-    piasku, ani żwiru.    Przy kopaniu odkryto ślady

że). Studyował w Chrystyanii i Kongsbergu    ognisk i narzędzia.    Okazało się, iż pagórki te

nauki przyrodnicze i górnictwo; w r. 1849 — 51    są to śmietniska,    na które Duńczyk przedhi-

storyezny rzucał odpadki pokarmu swego, składającego się przeważnie z mięczaków. Z tego powodu nauka nadała im miano śmietnisk kuchennych. Śmietniska te odsłoniły nowy a nieznany ustęp z dziejów człowieka pierwotnego i sprawiły, iż „Dania w dziejach ludzkości o wiele większe niż na mapie zajmuje miejsce“ (Lub-bock). „Ukazały nam życie tych ludów w jego biegu codziennym, zaznajomiły z ich pożywieniem, obyczajami i wędrówkami, dozwoliły zbadać ich rozwój; jak z książki czytamy wypadki, z tą różnicą, że stronicami są tu warstwy muszli lub popiołów, fakta są ryte ogniem i kamieniem, dramaty zaś życiowe skreślone rozbitemi kośćmi ofiar“. Sądzono początkowo, iż jedynie Dania posiada K-M., ale niebawem odnaleziono je gdzieindziej. Odkryto je nad cieśniną Pas-de-Calais we Francyi, następnie przy uściach Sommy (w okolicach St.-Valéry), gdzie dosięgają 250 metr. długości i 30 szerokości. Uwarow, badając tak zwane „bugry“ nad rz. Oką, dowiódł, że są także śmietniskami kuchennemi, które, ponieważ składają się także ze skorup mięczaków morskich, musiały powstać w okresie, kiedy u stóp wzgórzy pieniło się morze. Takiesame pagórki-śmietniska odnnlezionö w Japonii, na półwyspie Malajskim, wyspach Anda-mańskich i N. Hollandyi, w jednym majątku

odbył kilka podróży naukowych (między inne-mi zwiedził Islandyę); od r. 1851—53 pracował w laboratoryach chemicznych w Bonn i Heidelbergu. Odbywszy nowe jeszcze podróże, wrócił do ojczyzny i zaczął łącznie z Dalillem prowadzić w dalszym ciągu rozpoczęte przedtem prace geognostyczne. W r. 1858 został profesorem mineralogii i geologii w u-niwersytecie w Christyanii, oraz kierownikiem badań geologicznych w kraju. K-y przyczynił się bardzo do rozwoju geologii w Norwegii.

Zpomiędzy prac jego wyróżniają się: „Das Christiania - Silurbecken, chemisch-geognostisch untersucht“ (Chrystyania 1855); „Ueber die Geologie des südlichen Norwegens“ (wespół z DahlPem, tamże 1857); „Jagttagelser over den postpliocene eller glaciale Formation i en Del af det sydlige Norge“ (z M. Sars’em, tamże 1860); „Veiwiser ved geologiske Excursio-ner i Christiania oniegn“ (tamże 1865); „Om Skuringsmärker, Glacialformationen og Terrasser samt om Grundfjaeldets og Sparagmitfjael-dets Maegtighed“ (tamże 1870 — 72, 2 tomy);

„Om Trondhjems Stifts Geologi“ (tamże 1875);

„Om Stratificationens Spor“ (tamże 1877); „Ud-sigt over det sydlige Norges Geologi“ (tamże 1879; przekład niem. Gurlta, Bonn 1880).

Wydał także razem, z Dalillem mapę geologiczną okolic Chrystyanii (wyd. 2-e 1866), oraz w Wiktoryi pisze J. Frazer z powodu N. Hołlan-mapę geolog, południowej Norwegii (wyd. 2-e dyi—istnieje 8 — 9 takich pagórków; największy

72

Wielka Enc. Powsz. llustr. Zesz. 281. T. XXXVI.

z nich ma 125X50 stóp i jest wysoki na 12 stóp, składa się zaś z popiołu, węgli, połamanych narzędzi, kości zwierzęcych. U Brough Smytha („Aborigines of Victoria“ II 233) można odnaleźć mapkę znajdujących się obok siebie 5 śmietnisk kuchennych australskich. Ale wszystkie znane K.-M. zostały zaćmione przez nasypy tego rodzaju, odkryte w Ameryce. Odkryto je w N. Szkocyi, Massachusets, Luizyanie, Georgii, Florydzie, Kalifornii, na przesmyku Panamskim, w Nicaragua, Guyanie, Brazylii, Patagonii. Dosięgają tam niekiedy bardzo znacznych rozmiarów. Lyell np. zwiedzał śmietnisko kuchenne na wysepce Św. Szymona, przy ujściu rz. Alla-maha (Georgia); głębokie na 5 — 10 stóp, zajmuje 10 akrów powierzchni; na wyspie Amelii niektóre mają po ¹Ji mili ang. długości, 500 stóp szerokości, około 3 głębokości; śmietnisko zpod „Niedźwiedziego szczytu“ (Bearpoint) zajmuje 60 akrów, zpod Santa Rosa 150; Turtle-mound dosięga do 30 stóp wysokości. W okolicach S. Francisco w Kalifornii, literalnie przedstawiających jeden olbrzymi nasyp, istnieją śmietniska jeszcze wyższe: tak np. śmietnisko San-Pablo (hrabstwo Centra-Costa) ma milę długości i pół mili szerokości. Takiego samego ogromu dosięgają śmietniska Ameryki południowej; śmietnisko wpobliżu m-czka Nossa-Senhora-da-Gloria (Brazylia) dostarczało temu miastu przez dwa wieki wapna do budynków, a nadto na wywóz. Istnieje jednak różnica między śmietniskami Europy a Ameryki. Tamte, przynajmniej o ile można wnioskować z odkrytych dotychczas, składają się wyłącznie ze skorup mięczaków morskich; natomiast w Ameryce panuje pod tym względem większa rozmaitość. Są tam także nasypy, zawierające jedynie kości ssaków i ptaków (tak zwana Parader os znad La Platy); w Brazylii i nad rz. Mississipi znajdują się śmietniska złożone ze skorup mięczaków wód słodkich (w Brazylii słyną pod nazwą S a m b a-quis); zresztą ich rozmiary są niewielkie: 100X4 lub 100X5 metr. kwadr, powierzchni. Przekrój śmietnisk kuchennych sprawia dziwne wrażenie. „Każdego, kto taki nasyp po raz pierwszy ogląda, zwłaszcza jeśli przetniemy go odpowiednio, ogarnia głęboki podziw. Cała ławica składa się z muszli — w Meilgaardzie przeważają ostrygi; tu i owdzie, lubo rzadko, spotykamy kości, a jeszcze rzadziej narzędzia z kamienia lub szczątki wyrobów garncarskich. Nigdzie, okroili wierzchołka lub podnóża, nie ujrzymy żwiru. Słowem, napotykamy jedynie przedmioty, mające bezpośrednią styczność z człowiekiem; jedyny pód tym względem wyjątek stanowią potężne bryły z krzemienia, sądzę atoli, że wyłowiono je wraz ostrygami z morza“ (Lubbock z powodu K-M. duńskich). Śmietniska duńskie zostały zbadane bardzo sumiennie. Są one puścizną okresu bardzo pierwotnego. Lud, który je pozostawił, stał na bardzo nizkim poziomie kultury. Zamieszkiwał wybrzeże morskie, z morza bowiem czerpał głównie swoje utrzymanie (ryby i mięczaki), nadto trudnił się polowaniem na zwierzynę lądową, chociaż łupy polowania odgrywały w jego pożywieniu drugorzędną rolę (kości jelenia, dzika i sarny stanowią 97% całej masy znalezionych kości; charakterystycznym jest zupełny brak zająca i łosia oraz renifera). Budował niekształtne łodzie, znał użytek ognia, lepił garnki, wyrabiał narzędzia z rogu, kości, drzewa i krzemienia (narzędzia krzemienne są łupane, lubo na krawędziach noszą ślady szlifowania; wogóle swoim charakterem pierwotnym odróżniają się one zasadniczo od pięknych szlifowanych narzędzi z krzemienia okresu późniejszego w Danii). Ulubioną potrawą był szpik z kości, wszystkie bowiem kości zawierające szpik są rozbite. Nie znał tkanin i okrywał ciało swoje prawdopodobnie skórami zwierząt. Oswoił już psa. Słowem—twórcy śmietnisk kuchennych znajdowali się na tymsamym szczeblu kultury, na jakim są dzisiaj mieszkańcy Ziemi Ognistej, u których można przyglądać się jeszcze obecnie powstawaniu śmietnisk kuchennych. Fuegeń-czycy (mieszkańcy Ziemi Ognistej) należą do szczepów, stojących najniżej wśród obecnych ludów ziemi. Śmietniska kuchenne są więc puścizną okresu dzikiego, kiedy pokarm morski przeważał w pożywieniu człowieka, jako dający się otrzymać najłatwiej (ostrygi). I w Ameryce czćrwonoskórzy nie mają najmniejszej trądycyi o śmietniskach i z obrzydzeniem spoglądają na pokarm z mięczaków, a to dotyczy nawet plemion, które zamieszkują okolice ofitujące w śmietniska, i jedynie Kalifornijczycy w podaniach swoich cokolwiek o nich mówią, przypisując ich początek bajecznym ludziom zamorskim. K-M. charakteryzują więc sobą ściśle określoną epokę dziejową, ale pod względem czasu niektóre z nich należą do odległej przeszłości, inne są względnie niedawnego pochodzenia, inne powstają jeszcze obecnie. Ale kultura twórców zawsze jest jednakowa. Wobec tego wszelkie dochodzenia nad tern, kiedy powstały K.-M. danej okolicy, przedstawiają pytanie nawskroś lokalne, i odpowiedź znaleziona posiada wartość jedynie dla danej okolicy. Między innemi usiłowano wyznaczyć przeciąg czasu, oddzielający chwilę obecną od okresu, w którym żyli twórcy śmietnisk kuchennych w Danii. Badania Steenstrupa nad torfowiskami Danii przelały światło i na chronologię śmietnisk. K.-M. powstały już po epoce lodowcowej, a nawet możliwem jest, iż tworzyły się spółcześnie z rozwojem osad nawodnych Szwajcaryi. Ale w porównaniu ze Szwajcarem ówczesnym Duńczyk opóźnił się w kulturze;—wogóle rozwój całej Skandynawii opóźnia się stale w zestawieniu z kulturą zachodniej i środkowej Europy. Otóż torfowiska duńskie są przepełnione nietylko szczątkami tauny i flory, idącemi kolejno po sobie w miarę tego jak następowały odpowiednie

L. K.

f 1661)

zmiany w kraju, ale nadto śladami człowieka: „niema tam ani piędzi ziemi, któraby nie świadczyła o bytności człowieka“ (Steenstrup). Pierwszy okres w dziejach Danii polodowcowej — to okres sosny, i właśnie na ten czas przypadają śmietniska kuchenne; sosna leży na dnie torfowisk. Po nim nastąpił okres dębu; w nim ukazuje się kultura kamienia szlifowanego, później bronz, wreszcie żelazo jako ma-teryał narzędzi. Torfowiska posiadają częstokroć 40 stóp głębokości, wówczas gdy, zdaniem Steenstrupa, takie torfowisko w ciągu 4 000 lat narasta zaledwie na 10 — 20 stóp. Nadto po okresie dębu nastąpił okres buków, lasy bukowe zaś pokrywały Danię już za czasów Cezara. Ten okres prawie nie jest reprezentowany w torfowiskach. Wypada więc, iż sosna stanowiła rdzeń flory duńskiej conajmniej przed dziesięciu i więcej tysiącami lat, i nasypy kuchenne pochodzą z tej odległej epoki.—B i b 1 i o g r. Dla zaznajomienia się ze śmietniskami kuchennemi Danii prace J. J. 8. Steenstrupa stanowią przyczynek najważniejszy, a mian.: „Sur les Kjökkenmöddinger de l’âge de pierre et sur la faune et la flore préhistorique du Dänemark“ (Kopenhaga 1872), a także G. O. A. Montelius „Les temps préhistorique en Suède et dans les autres pays Scandinaves“, przekład S. Reinacha (Paryż 1895). Materyał o śmietniskach kuchennych winnych częściach globu rozproszony w czasopismach specyalnych. Zebrał go częściowo Nadaillac „L’Amerique préhistorique“. Por. także L. Krzywicki „Z dziejów ludzkości. Śmietniska kuchenne“ («Ateneum» 1888, t. IV).

Kjöprili (K Ö p r ü 1 i, K j up r i 1 i, Ki u p e r 1 i), ród albański, nazwę swoją wywodzący od miasteczka Kjöpri we Frygii, między dwiema rzeczkami, wpadającemi do Kizil-Irmaku, o 12 godz. drogi od Amazyi. Znakomitsi tego rodu członkowie: 1) Mohamed K. (* 1585 pochodził z Kjöpri, gdzie osiadł był dziad jego, rodem Albańczyk z Amazyi. Z kuchcika serajo-wego wyniósł się na skarbnika u Khosry-paszy, poczem piastował urząd paszy i wielkorządcy Damaszku, skąd przeniesiony na takisam urząd do Trypolisu, następnie do Jerozolimy; lecz niebawem utracił tak wysokie stanowisko przez knowania zawistnych i usunął się do życia prywatnego. Dopiero sułtanka walida, matka nieletniego Mahometa IV, chcąc uratować skołatane burzami i stojące nad brzegiem przepaści państwo, przywołała zapomnianego K-go i 70—letniemu już starcowi wręczyła nominacyę na w. wezyra. Nowy ten dostojnik, acz czytać i pisać nie umiał, wyróżniał się jednak od swoich zniewieściałych poprzedników siłą woli, stanowczością, umysłem organizacyjnym i sprężystością w działaniń. Z chwilą objęcia wezyratu przytłumił sprzysiężenie prawowiernych muzułmanów, zamierzających wyprawić rzeź z derwiszów pląsających i poburzyć ich klasztory. Lubo uzyskał wyrok sułtański, skazujący burzycieli na karę śmierci, nie chciał jednak czynić z niego użytku, i poprzestał na uwięzieniu główniejszych przywódców oraz zesłaniu ich na wyspę Cypr. Natomiast, nie bacząc na względy walidy, jakiemi cieszyli się dwaj dostojnicy Kar ag öt Mu ha me d-pasza i Abafa A c hm et-pasza, stracić ich kazał. Na karność w wojsku ścisłą zwracał uwagę, okiełznał samowolę paszo w prowincyonalnych i finanse do pożądanego doprowadził stanu. Niezrażo-ny porażką doznaną od Mocenig a, generała-kapitana weneckiego, który rozbił flotę turecką wpobliżu Samos, sam wyruszył z janczarami na Dardanelle i, pomimo ucieczki swego wojska, przywiódłszy zbiegów do porządku przez nakaz strzelania do nich z dział, świetne nad Wenecyanami wpobliżu Krety odniósł zwycięstwo, uwieńczone zdobyciem wysp Lemnos i Tenedos. K. nierad był Rakoczemu, księciu siedmiogrodzkiemu, który bez upoważnienia jego najechał Polskę: to też mających udział w tej wyprawie, Konstantego Sorbana, hospodara wołoskiego, i Stefana Gorgi cze —mołdawskiego, rządów pozbawił. Polecił stanom siedmiogrodzkim, aby przeprowadziły elekcyę Franciszka R h e d ey a na nowego ks. siedmiogrodzkiego. Ghyka otrzymał wakujące hospodar-stwo wołoskie, a Michał (Miche) mołdawskie. Nie utrzymał się długo Rhedey; dlatego też Turcy, zniszczywszy miasta siedmiogrodzkie Torda, Maros - Vasärhely i Białogród (Weissen-burg), nałożyli haracz na Siedmiogród. W czasie tego najazdu spłonęły zbiory naukowe Beth-lena Gabora. Nominacyę otrzymał na księcia siedmiogrodzkiego B a r c s a y. Lubo cesarz Leopold wstawiał się u Porty za Rakoczym, K. nie chciał go przywrócić do łaski, a natomiast polecił Sidi-Achmetowi, baszy budzyńskiemu, wkroczyć do Siedmiogrodu i połączyć się z Bar-csayem przeciwko Rakoczemu, pokonanemu w bitwie pod Samos wpobliżu W. Warażdynu (w czerwcu 1660 r.). Nieszczęśliwy książę umarł w Warażdynie, dokąd go odwieziono. W sierpniu t. r. gród ten stał się zdobyczą Turków. K., acz stracił w ciągu wezyratu swojego 36 000 ludzi, jednak państwo od upadku uratował, a Siedmiogród ściślejszemi z Tur-cyą połączył węzły i, jeno folgując cesarzowi Leopoldowi, prowincyi tej w paszalik nie obrócił i pozwalał w dalszym ciągu na zwyczajem uświęcone elekcye miejscowych książąt. — 2) Aclimet K., syn poprzedzającego ( * 1626 — f 1676). Przeznaczony do stanu duchownego, wnet go sobie obrzydził. Piastował urząd namiestnika Erzerumu i Damaszku, skąd wezwany przez ojca do Stambułu, mianowany kaj-makanem, a po śmierci jego w. wezyrem. Podobny do niego z charakteru i przymiotów umysłowych, przetrwał na wezyracie lat 15. Gdy Mikołaj Zrinjski nie chciał zburzyć wybudowanej przez siebie twierdzy Nowego Zri-nu, K. kazał Kuczuk-Mahometowi zająć komi-

J. F. O.

13 i-i.

Hr.

taty węgierskie Szabules, Szatmar, Krasznę i siedmiogrodzkie Kolos, Szolnok i Dobokę. — Cesarz Leopold prosił o pokój, lecz K., domagając się zwrotu Székelhidu, zburzenia Nowego Zrinu i wycofania wojsk cesarskich z Siedmiogrodu, przechylił szalę na stronę wojny. W r. 1603 zajął K. Nowe Zamki (Neuhäusel) i, acz zdobył Nowy Zrin i obiegł Szy-get, utracił te korzyści pod S. Gothard (1 sierpnia 1664 r.). Na mocy pokoju w Vasvarze (d. 27 września 1664 r.) pozyskał K. Nowe Zamki, Neograd i Warażdyn. Nie chciał się z początku w. wezyr zgodzić na wniosek Piotra Zrinjskiego co do oderwania się Węgier od Habsburgów; w końcu jednak, przekupiony przez Franciszka Bukowaczkiego, posła spiskowców, przechylił się na ich stronę, wymawiając sobie tylko daninę od Węgier dla Turcyi w kwocie 12 000 dukatów. Zamysły te rozwiało uwięzienie Zrinjskiego. Mimo klęski Turków pod Chocimem (1673), wsławionym wawrzynami Sobieskiego, K. zdołał utrzymać Ukrainę południową i Podole, acz już na rokowaniach pokojowych między Sobieskim a baszą Ibra-himem Szyszmanem w obozie pod Żórawnem (1676) wzmiankowano o potrzebie przywrócenia Podola. Od Wenecyi K. nabył Kretę. —

3) Mustafa K., zwany „F azyl (doskonały)“ brat poprzedzającego (* 1658— f 1691). Za udział w rewolucyi pałacowej, dla wyniesienia Sulej-inana III na tron sułtański, otrzymał urząd kajmakana; ze stanowiska tego strącony, dostąpił jednak później godności wielkiego wezyra, aby się odznaczyć zaprowadzeniem ładu w organizacyi państwowej (1689). Popierał Tökölego na księstwo siedmiogrodzkie i odzyskał Belgrad, Smederewo, Pirot, Nisz i Wi-din. Pod Słonym Kamieniem (Szalań Keinen) w Sławonii padł K. śmiercią walecznych (d. 19 sierpnia 1691 r.).    4) Amudż asadeh Hu-

sein K., bratanek poprzedzającego (f 1702), wielkorządca prowincyonalny, w końcu w. wezyr. Na mocy pokoju karłowickiego (26 — 31 stycznia 1699) pozyskał wprawdzie terrytoryum te-meskie między Cissą a Maroszem, ale utracił Kamieniec Podolski. Wspierał radami sułtana i zamierzał przeprowadzić reformę w celu polepszenia doli chrześcian. — 5) Ni uhm an K., syn Mustafy, niezbyt długo cieszył się w. wezyratem, bo, nie chcąc wspierać Karola XII, króla szwedzkiego, usunięty do Negrepontu, był tam wielkorządcą. — Porów.: Hammer „Geschichte des osmanischen Reiches“ t. VI; Fessier „Geschichte Ungarns“ zesz. XVIII; Raczki Franjo, „Isprave o uroti bana Petra Zrinjskoga i kneza Fr. Frankopana“ (Zagrzeb 1873).

Kjutahia (K u t a h i a, staroż. K o t y a ï o n), główne miasto w sandżaku tureckim w wilaje-cie Chodawendikdżar (Azya Mniejsza), położone o 950 m. n. d. wśród urodzajnej okolicy, nad jednym z dopływów rzeki Pursak. Jest tam dawna twierdza z czasów bizantyjskich, sporo meczetów, parę kościołów. Ludności 35—40 tys., przeważnie mahometan, oprócz nich Grecy i Armeńczycy. Mieszkańcy uprawiają zboże, tytoń i szczególniej opium; w ogrodach hodują znakomite jarzyny i owoce; wyrabiają też ładne fajanse. K. ma wielkie znaczenie handlowe, znajduje się bowiem na punkcie krzyżowania się dróg. Wywożą stąd wełnę, skórki zajęcze, wiele opium i piany morskiej. W K-i zawarł pokój z Portą d. 4 maja 1833 r. Mechemed Ali; tu był internowany w r. 1850 — 1 Kossuth i stąd odpłynął do Ameryki.

KI. & G-cke; symbol ten oznacza botaników: Klotscha i Garckego.

Kiaar Alfred, pisarz niemiecki (* 7 listop. 1848 r. w Pradze). Początkowo study o wał prawo w Wiedniu i Pradze, poczem poświęcił się studyom historyczno-literackim, filozoficznym i politycznym; od r. 1868 — 72 *był współredaktorem pisma „Tagesbote aus Böhmen“; w r. 1873 objął dział krytyki teatralnej i krytyki sztuki w praskiej „Bohemia“; w r. 1885' został de-centem historyi literatury w wyższej szkole niemieckiej technicznej w Pradze. Jest jednym z założycieli, a od r. 1881 prezesem stowarzyszenia niemiec. pisarzy i artystów w Czechach „Concordia“. K. napisał: „Die Litteratur des Auslandes“ (w sprawozdaniu z wystawy światowej w Wiedniu w r. 1873); „J. V. Scheffel“ (Praga 1876); „Joseph II“ (tamże 1880); „Das moderne Drama, dargestellt in seinen Richtungen und Hauptvertrettern“ (Praga i Lipsk

1883—84, 3 tomy), „König Ottokars Glück und Ende, eine Untersuchung über die Quellen der Grillparzerschen Tragödie“ (Lipsk 1885); „L. Börne“ mowa (Praga 1887); „Franz Grillparzer als Dramatiker“ (tamże 1891); „Die fahrenden Komödianten“, krotochwila (Praga 1876); „Der Empfang“, historyczna sztuka uroczysta (Drezno 1888). Komedye: „Diskretion“ (Berlin 1890); „Wer schimpft, der kauft“ (tamże 1891); „Franz Schmeykal“, księga pamiątkowa (1894).

Klabon Krzysztof, kompozytor i muzyk z XVII w., ob. Cl ab on.

Klacz, ob. Koń.

Klaczko Julian (* 6 listop. 1825), publicysta i esteta sławy europejskiej, piszący po hebrajsku, polsku, niemiecku i francusku; urodził się w Wilnie (w domu przy ul. Niemieckiej) z zamożnej rodziny kupców żydowskich; pobierał staranne wykształcenie, na tle wprawdzie religijnem, lecz z uwzględnieniem wymagań wyższej oświaty nowożytnej, w czem nietylko język niemiecki, lecz także polski i francuski ważne zajmowały miejsce. Niezmiernie zdolny, bardzo nerwowy, rozczytywał się z zapałem w poezyach Mickiewicza i pod ich wpływem zaczął sam układać wiersze polskie, a jeden z nich p. t. „Moja pierwsza ofiara“, napisany na cześć matki w dniu, kiedy skończył lat 13, ogłosił następnie drukiem (Wilno 1839, u Manesa Romina). Wiersz ten obudził duże

tu u

■«

\y, r-C

'rA    Aj

sut isip

jtögäP ■    '~~7

śSSS ]

zajęcie, ale zarazem wywołał też objawy zazdrości, które się ujawniły przesłaniem z Wilna do „Gazety Porannej“, wychodzącej w Warszawie, złośliwego o tej „Pierwszej ofierze“ artykułu, odmawiającego 13-letniemu «Judelowh talentu poetyckiego. Ujął się za autorem ks. Ludwik Jucewicz (Ludwik z Pokiewia), przesyłając do „Tygodn. Petersb.“ (1839, ,M> 76, z 11 paźdz.) opis odwiedzin swoich w domu Kłaczków i słowa pełne uznania dla młodziutkiego poety. „Kiedym objawił cel moich odwiedzin— czytamy tu—Kłaczkowa przyjęła mię z radością, wprowadziła do wykwintnie umeblowanego salonu i natychmiast posłała po syna, który w swoim

:à

ifü ■pA|

/ ' /

''"'AV-

~ V

E* 1

mm

Fig. 104. Klaczko Julian

pokoiku pracował. W oczekiwaniu na jego przybycie wdałem się w rozmowę z..matką, znalazłem (!) ją bardzo rozsądną i posiadającą wychowanie i sposób myślenia daleko wyższe nad zwykłe... Wtem wszedł mały Klaczko. Jest to piękne, drobne, słabe dziecię, bardzo delikatnych rysów, tak, iż na twarzy wszystkie najmniejsze żyłki policzyć'można, wyniosłego czoła, włos ma blond światły, w prześliczne wijący się kiędziory, oczy zniszczone ciągłą pracą, z których rodzaj pewnego natchnienia zdaje się wytryskać. Bardzo był rad z moich odwiedzin i prawdziwie poetycznym komplementem podziękował mi za uczyniony mu, jak mówił, zaszczyt. Mówi czysto i poprawnie po polsku, lecz jego organ nie jest uartykulowany, — dziecinny. Prosiłem go o pokazanie swoich prac: uczynił to z ochotą, ale razem i z pewnym rodzajem skromności. Czytał mi prawdziwie artystowski, jak na swoje lata, wstęp do poematu p. t. Powódź i śliczny wierszyk, napisany do swojej siostry, którego na prośbę mi udzielił. Rozmawialiśmy potem o literaturze polskiej i francuskiej: Klaczko posiada nader wiele wiadomości, umie na pamięć prawie wszystkie piękniejsze miejsca z naszych poetów, sądzi o utworach piśmiennych jak człowiek dojrzały, a co większa — zawsze ma swoje własne zdanie. Literaturę polską

najwyżej ceni, do tego stopnia, że, porównywaj ąc literaturę naszą z francuską, rzekł mi, iż najpierwsi dzisiejsi poeci francuscy nie są godni być użytymi do ucierania świec w chwili, kiedy autor Grażyny swoje pisze poezye. Jest to entuzyazm, nie mówię, czy sprawiedliwy, ale wielki i poetyczny. O! jeśli jest jeszcze ktokolwiek, a nie wierzy, że młody K. ma. prawdziwy talent, niech pójdzie i choć chwilę pomówi z tern egzaltowanem dziecięciem, niech się przysłucha jego rozmowom, niech się wpatrzy w jego błękitne oczki (!), z których promień] ^wyższej zdolności strzela, niech oceni ten zapał, jaki go porywa natenczas, kiedy o swojej ulubionej poezyi rozmawia, a pewno sceptykiem być przestanie“ . W wydanej przez siebie na r. 1841 książce zbiorowej p. t. „Linksmine“ pomieścił ks. Jucewicz dwa sonety K-i („Gwiazda“, „Kwiatek“) oraz obszerny wiersz „Pożegnanie“ (z poezyą), wywołany ową złośliwą wycieczką przeciwko autorowi w „Gazecie Porannej“, a drukowany także w „Wizerunkach naukowych i literackich“. W r. 1841 znowu przemówił o K-e w „Tygodniku petersburskim“ zacny i uczony pijar, ks. Antoni Moszyński, wysławiając jego zdolność i oczytanie. Wspomniał tu także o jego wierszu „Izraelita na zwaliskach Jerozolimy“ (druk. następnie w „Tygodniku liter.“, poznańskim z r. 1843). Również z r. 1841 pochodzi „Elegia na śmierć Justyny Czudowskiej“ (wydrukowana dopiero przez F.

Hoesicka z autografu w ,,Pismach Polskich Jul. K-i“ Warsz. 1902). Równocześnie pisał K. także po hebrajsku, tłómacząc niektóre ballady Mickiewicza oraz „Mnicha“ Korzeniowskiego. W r. 1842 wydał w Lipsku zbiór swoich wierszy hehr. p. t. „Dodajim“ (Fijołki). Ale na tem twórczość jego poetycka zakończyła się. Nie w tej dziedzinie miał autor zasłynąć. W r. 1843 K. wyjechał do Królewca i tam się zapisał na wydział filozoficzny. Kształcił się głównie pod kierunkiem filozofa Rosenkranza (hegli-sty) i filologa klasycznego Lobecka, przeciwnika teoryi symboljstycznej w objaśnianiu mitologii greckiej. Świetnie zdawszy egzaminy, otrzymał 28 marca 1847 r. doktorat filozofii, co mu po latach 50-u przypomniał uniwersytet królewiecki, nadsyłając wraz z listem zaszczytnym (r. 1897) ponowienie doktoratu. Następnie udał się do Heidelberga, pociągnięty sławą znakomitego historyka Gervinusa. Rychło pozyskał jego życzliwość i zwrócił na siebie uwagę zarówno ogromem wiedzy jak i talentem pisarskim. A że Gervinus wydawał „liberalną“ gazetę „Deutsche Zeitung“, więc zaprosił K-ę na spół-pracownika w dziale spraw rossyjskich, polskich, wogóle słowiańskich. K. drukował tu od początku lipca 1847 r. do końca marca 1848 mnóstwo krótszych i dłuższych artykułów a nawet całe rozprawy, przeniknięte nawskroś ideą demokratyczną i namiętnem umiłowaniem wolności, której przedstawiciela najlepszego w Polsce widział w Ludwiku Mierosławskim. (Szczegółowy wykaz tych prac K-i podaje na podstawie wskazówek samego autora—były bowiem drukowane bezimiennie—F. Hoesick w rozprawie „Julian Klaczko“ w «Przeglądzie Polskim» 1903, zesz. pażdz. str. 7 -9). Gdy wskutek rewolucyi lutowej r. 1848 w Paryżu nastąpił ogólny ruch w Europie, a mianowicie też w Prusach i należącem do nich W. Ks. Poznań-skiem, K. opuścił Heidelberg, pojechał do Berlina, gdzie się przyłączył do t. zw. „legii akademickiej“ i z nią niebawem ruszył do Poznania. Zaraz tu się zaznajomił z wybitnemi osobistościami, jak: generał Chłapowski, Maciej Mielżyński, ks. Janiszewski, August Cieszkowski, Gustaw Potworowski, Karol Libelt, Jan i Stanisław Koźmianowie itd. Był to czas bardzo gorączkowy; wiele się rozprawiało, wiele pisało; K. redagował odezwy po niemiecku, gdzie było potrzeba. Na polu walki nie występował; lecz w zachodach dyplomatycznych czynny brał udział, przeniósłszy się do Berlina. Gdy początkowe usposobienie rządu pruskiego zmieniło się, gdy i sejm we Frankfurcie uchwalił przyłączenie W. księstwa do Rzeszy Niemieckiej; gdy „Deutsche Zeitung“ stanęła wyraźnie po stronie zwycięskiej, K. w lutym 1849 r. wydał broszurę „Die deutschen Hegemonen. Offenes Sendschreiben an Hrn Georg Gervinus“, piętnującą rozpalonem żelazem słowa przewrotną zmienność przekonań u niedawnych „liberałów“. I Trentowski (w „Przedburzy politycznej“ 1848) wystąpił przeciw temu objawowi świetnie, ale K. przewyższył go zwrotnością niezrównanego stylu, posługując się wszystkiemi środkami wysłowienia i oburzenia, i wzgardą, i namiętną grozą, i przeszywającą ironią. — K-e kazano wyjechać z Berlina. Pod koniec r. 1849 podążył do Paryża. Z początku, walcząc nieraz z niedostatkiem, trudnił się nauczycielstwem i wszedł w stosunki z zarządem szkoły bati-niolskiej, z Gałęzowskim, Zaleskim, Januszkiewiczem, Wrotnowskim, a także z Mickiewiczem, z którym jednak zżyć się nie zdołał; zdawało mu się, że go wieszcz lekceważy. Prawdopodobnie z zajęć nauczycielskich wypłynęła pierwsza praca krytyczna K-i, po polsku napisana: „Lenora i Ucieczka“ (drukowana w „Pokłosiu“ na r. 1853, wydanem w Lesznie). Przepojony jeszcze silnie zasadami ówczesnej estetyki niemieckiej, traktował drobne utwory poetyckie z bardzo rozległego stanowiska, wyszukując starannie ich „idei“ i cech, odbijających znamienne rysy „ducha“ .twórców. Okazał tu wrażliwą i żywą wyobraźnię, umiejącą sobie uplastycznić każdy szczegół wyczytany w utworze i doprowadzić go do olbrzymich rozmiarów, ale obok tego okazał także nietylko gruntowną znajomość literatury powszechnej, nietylko oczytanie filozoficzno-estetyczne, lecz także niepospolitą bystrość w odkrywaniu i ujmowaniu cech, oraz trafność w charakteryzowaniu rodzaju, twórczości Biirgera i Mickiewicza, wreszcie nadzwyczajną gibkość w użyciu słowa polskiego, choć się ono poprawnością i czystością nie odznaczało. K. w rozprawie tej był estetykiem i psychologiem na wzór Gervinusa, jednak miał już i teraz pewien cel uboczny, mogący się nazwać publicystycznym: chciał, mianowicie, wykazać wyższość poety-Polaka nad poetą-Niem-cem. Dokonał tego bez trudu i pod koniec swej „paralleli“ wyznał, że przy tej pracy ukontentowaniu estetycznemu wyrównywało pa-tryotyczne. Pierwiastek ten, małą jeno ilością uwydatniający się w pierwszej tej polskiej rozprawie, nabrał charakteru zasadniczego w dalszych, choć niezawsze dla sprawienia „ukontentowania“. Bo oto zaraz na początku r. 1854 K. wystąpił z odpowiedzią Juliuszowi Jedlińskiemu, protegowanemu przez Władysława Zamojskiego a zjadliwie krytykującemu zarząd szkoły polskiej. Odpowiedź ta ma napis: „O szkole narodowej polskiej na Batignolles pod Paryżem“. W niej Władysław Zamojski odmalowany został naczarniejszemi barwami jako człowiek pragnący zaszkodzić szkole dlatego jeno, że nie zostawała pod jego wpływem i kierunkiem. W trzy lata potem stał się K. najgorliwszym zwolennikiem Zamojskiego i uznał go następnie za jednego z najszlachetniejszych, najwyższych, jakich w życiu spotkał. Co wpłynęło na tę przemianę zdania, niewiadomo dotychczas, jak nie mamy żadnych objaśnień pewnych co do wyzbycia się przez K-ę poglądów demokratycznych i przylgnięcia do stronnictwa religijno-za-chowawczego. W każdym razie przemiana ta dokonała się wciągu wspomnianych trzech lat (1854 — 57), w których K„ zajmując jakaś małą posadę w Bibliotece cesarskiej, nic nie drukował po polsku, a zaczął pisywać po francusku. „Revue Contemporaine“, redagowana przez Alfonsa de Calonne, zamierzyła między innemi zaznajamiać czytelników swoich z ruchem umysłowym w Niemczech. K. zwrócił się do re-dakcyi z propozycyą pisywania treściwych sprawozdań krytycznych o najświeższych wydawnictwach niemieckich i słowiańskich. Propo-zycyę tę przyjęto i we wrześniowym zeszycie 1854 r. pod ogólnym napisem „Publications allemandes et slaves“ pomieszczono artykuł K-i, omawiający dwie świeżo wówczas wydane lii-storye rzymskie: Schweglera i Mommsena, dzieło Diintzera o Fauście Goetego, Acta Tomicia-na (wyd. przez Tytusa Działyńskiego) i Tekę Podoskiego (wyd. przez K. Jarochowskiego. Artykuł pisany żywo, a wykazujący wielkie oczytanie autora i bystrość sądu, widocznie się podobał, bo w następnych zeszytach ,,Revue Contemp.“ z końca r. 1854 i kilku pierwszych miesięcy r. 1855 ukazywały się pod ogól. tyt. „Livres allemands et slaves“ przeglądy dzieł historycznych i literackich niemieckich (Kortiima, Hollanda, Biedermanna, Castrena, Zinkeisena, Schnaasego, Holzmanna, Eichendorfa, Raumera, Ebelinga i in.), oraz „Szkiców historycznych“ Szajnochy. Atoli obok przeglądów zaczął K. drukować w „R. Cont.“ obszerniejsze rozprawy. W zeszycie listopadowym z r. 1854 mieści się świetne studyuin „Dante et la critique moderne“, zawierające zarodkowe te pomysły, jakie w wiele lat potem miał K. rozwinąć szczegółowo w „Causeries florentines“. Rzecz ta zwróciła uwagę Niemców, a jeden z najpoważniejszych badaczy Dantego, Karol Witte, którego hypoteza co do kolejnego następstwa dzieł twórcy „Boskiej komedyi“ została tu poddana ostrej krytyce, widział się zniewolonym do opowie-dzi w swoich „Dante-Forschungen“. Drugą wybitną rozprawą (w marcowym zeszycie 1855) jest dowcipna ocena dzieła Holzmanna o Celtach i Germanach. Tymczasem wojna krymska żywo zajmowała umysły i wszystko, co się tyczyło Krymu, znajdowało w publicystyce życzliwe przyjęcie. Skorzystał z tej sposobności K. i wydrukował w „Revue Contenu“ obszerne studyum „La Crimée poétique“ (w zesz. kwietniowym i majowym 1855), w którem znakomicie zanalizował „Fontannę bakczysarajską“ Puszkina i „Sonety krymskie“ Mickiewicza (w tłómacze-niu polskiem A. Potockiego podał tę rozprawę «Bluszcz» w r. 1903). Równocześnie K. drukował swoje artykuły i w innem piśmie franeu-skiem, mianowicie w „Revue de Paris“, zosta-jącem pod redakcyą Ludwika Ulbacha. Tu w zeszycie styczniowym 1855 ukazał się druzgo-

cący szkic o Henryku Heinem z powodu świeżo wtedy wydanych jego Pism rozmaitych. W marcu t. r. zdał K. sprawę z dzieła „Recueil de documents relatifs à la Russie“, a niebawem potem o dziele lir. de la Borde: Ateny w epoce Odrodzenia. W czerwcu t. r. z niesłychanie subtelną ironią wykrył plagiat popełniony przez głośnego już wtedy Edmunda About na dziele włoskiem p. t. „Vittoria Savo-relli“. Plagiat ten drukowany był w «Revue des deux mondes» p. t. „Tolla“. Artykuł K-i miał napis: „La seconde édition d’un roman inédit. Lettre à M. Edmond About, auteur de Tolla“. Wskutek niedyskrecyi jednego ze współpracowników About dowiedział się o zamierzonym na siebie ciosie i starał się go wyminąć, drukując w „Revue Contemporaine“ artykuł opowiadający sposób powstania Tolli: „L’histoire et le roman de Tolla“, a po wyjściu artykułu K-i zażądał od Ulbacha wydrukowania swojej nań odpowiedzi. Ulbach wydrukował ją, lecz i od siebie dołączył replikę, w której potraktował autora „Tolli“ bardzo surowo. Mimo to K. uczuł się tak dotkniętym, że wyzwał Abouta na pojedynek. Ale ten nie stanął; wyręczył go zaś redaktor „Revue Contemporaine“, Alfons de Calonne, lecz chybił; K. strzelił w powietrze. Wynik ostateczny był ten, że K. przestał pisywać do „Revue Contemp.“, a niebawem i do „Revue de Paris“, gdzie po owem zajściu ukazały się już tylko dwa sprawozdania jego: jedno o mitologii greckiej Prellera, drugi o „Wzorach sztuki polskiej“ Rastawieckiego i Przeź-dzieckiego. Co robił K. przez cały rok 1856, nie wiemy; żadnego śladu działalności jego literackiej- w tym czasie nie wskazano. Jest tylko głucha wieść, że robił wówczas przedwstępne poszukiwania do dzieła „Historya poe-zyi polskiej“, której zresztą nigdy nie napisał. Zdaje się, że właśnie w r. 1856, po pokoju paryskim, po usunięciu się podstaw do rojeń o lepszej przyszłości, K. zbliżył się z „hotelem Lambert“ tj. z domem Czartoryskich i Wł. Zamojskim, może za pośrednictwem Waleryana Kalinki, także niegdyś zapalonego demokraty. Bądź-cobądź, kiedy „hotel Lambert“ postanowił ożywić wegetujące pod sterem Feliksa Wrotnow-skiego „Wiadomości polskie “, powołał do współpracownictwa w nich właśnie Kalinkę i K-ę. Pod ich kierunkiem wychodziły przez cztery zgórą lata (od 1857 r. do stycznia 1861) i stały się jednem z najznakomitszych czasopism, jakie u nas wskazać możemy. Świetnością stylu i ważnością poruszanych tematów ' celowały tu artykuły K-i, odbijane także nieraz osobno w kształcie broszur. Pomijając wykaz drobniejszych (znaleźć go można we wspomnianej już pracy F. Hoesicka w „Przeglądzie polskim“ 1908 listop., str. 297, 298); wymieniamy w porządku chronologicznym najgłówniejsze: „Krewni Korzeniowskiego“, „Gladyatorowie Lenartowicza“, „Sztuka polska“, „Katechizm nie-

rycerski“, „Odstępcy“, „Korespondencya Mickiewicza“ (ta ostatnia tylko w osobnej odbitce, gdyż w ciągu składania jej, postanowiono zamknąć „Wiadomości“). Nie wdając się w szczegóły, można zasadnicze poglądy K-i, wypowiedziane w tych świetnie kreślonych artykułach, sprowadzić do następnych uogólnień, które przewodniczyły jego wywodom estetycznym i publicystycznym. Przedewszystkiem podzielał on zdanie, że krytyka u nas bardzo długo jeszcze musi kwestye czysto-estetyczne na drugim pozostawić planie, wysuwając na pierwszy dążność utworu, jego wartość społeczną. Myślał tak i pisał K., nie z głębi własnego usposobienia i upodobania, lecz ze względu na dobro ogółu, na okoliczności, wśród których przyszło mu zdania swoje wypowiadać; był szczerym wielbicielem sztuki, ale uważał, że hasło «sztuka dla sztuki» jest nietylko niedorzecznym, lecz i zgubnym dla nas obłędem; bo zamiłowanie i rozkoszowanie się artystyczne miękczy charaktery, a nam potrzeba hartu ducha. K., zapatrzony w arcydzieła literatury powszechnej i w potężne twory naszego romantyzmu, z przykrością widział obniżenie ideałów, zapomnienie wysokich lotów, rozwodnienie poetyckiego słowa w dobie reakcyjnej między r. 1850 a 1860; raziły go rozpowszechnione wtedy gawędy, raziło panowanie romansu, który „był zawsze tylko objawem i dowodem wycieńczającej się wyobraźni, usychającego natchnienia i rozbudzonej żądzy zabaw w miejscu dawnej poważnej potrzeby ideału“; raziły go objawy zarówno serwilistycznej rezygnacyi, jak i rozhukanego, żadnemi etycznemi zasadami niekrępowanego, pędu rewolucyjnego. Słowni K-i były pełne siły, a nieraz żrącego dowcipu, ułożone z wiöl-kiem staraniem i wielką dbałością o efekt.

bezokolicznym (np. ten tylko cieszyć się i unosić potrafi, co już do żadnych wyższych ideałów' wznosić się nie jest w stanie“ itp.).—I znowu zwrócił się K. w r. 1861 do pisania po francusku, mając już teraz wyłącznie prawie tworzyć w tym języku. I)rukowrał te prace sw⁷oje w nader rozpowszechnionej „Revue des deux mondes“ i zwracał niemi uwagę całego świa-ta ukształconego. Rozpoczął od znakomitej charakterystyki Zygmunta Krasińskiego: „La poésie polonaise au XIX siècle. Le poète anonyme de la Pologne“ (zeszyt styczniowy 1862; polski przekład Józefa Jabłonowskiego w „Dzienniku literackim“ lwowskim z marca 1862); następnie dał zarys pamiętników Rufina Piotrowskiego. Ale już od grudnia 1862 r. oddał się publicystyce politycznej, i pomieścił w „Revue des deux mondes“ od 1862 do 1865 szereg artykułów, które, zebrane razem i uzupełnione, utworzyły sporą książkę p. t. „Etudes de diplomatie contemporaine. Les cabinets de l’Europe en 1863 — 1864“ (Paryż 1866; przekład polski Karola Sei-piona, z przedmową Stanisława Tarnowskiego, w⁷yszedł w Krakowie w 2-eh tomikach dopiero w r. 1903 p. t. „Studya dyplomatyczne“). W maju 1866 r. zaczęła się w „Revue“ druga sery a studyów dyplomatycznych K-i artykułem „La crise en Allemagne, le conflit austro-prussien et M. de Bismarck“, poczem w r. 1867 nastąpił „Le congrès de Moscou“, w 1868“ Les préliminaires de Sadova“, w. 1869 „Une annexion d’autrofois. Hedvige et Jagello. Le royaume de dagello et son dernier historien“ (przekład polski z przedmową St. Tarnowskiego wyszedł w Krakowie 1902 p. t. „Anneksya w dawnej Polsce“); w 1870 „La crise ministerielle à Vienne“, poświęcony wewnętrznej polityce austryaokiej hr. Beusta. Ten ostatni artykuł skłonił hr. Beusta do wezwania K-i do Wiednia, gdzie miał pracować jako „radca dworu“ w ministeryum spraw zagranicznych, a właściwie być poufnym doradcą kanclerza. Niebawem potem wrybrany został K. na posła do sejmu krajowego z Tarnowca. W tym charakterze 30 sierpnia 1870 r., niemal w przeddzień bitwy pod Sedanem, wypowiedział gorącą mowrę, celem nakłonienia sejmujących, ażeby w adresie do tronu wyrażono silne sym-patye dla Francuzów, walczących niepomyślnie z Prusakami. Czując, że to jego wystąpienie, do którego zobowiązywała go względem Fran-cyi „dwudziestoletnia szczodrze udzielana gościnność“, nie mogło harmonizować ze stanowiskiem radcy dworu, podał się do dymisyi,— co • więcej, radził podobno hr. Beustowi, ażeby zrobił tosamo. K. postąpił bardzo rozumnie, ustępując ze stanowiska, na które nienawistnem okiem patrzał Bismarck, oddawna już wrogo względem K-i usposobiony za odgadywanie i śmiałe odsłanianie jego zamiarów i dążeń, i K., jako poseł do rady państwTa, w listo-

Był K. pierwszym naszym prozaikiem XIX w., co nietylko z natury miał dar stylu niepospolity, ale także świadomie zabiegał o najpiękniejsze jego wyrobienie. Mochnacki pisał dzielnie, zamaszyście, lecz się nie zagłębiał w tajniki stylowo; K., przeciwnie, jakby się wciąż wysłuchywał we wiasne frazesy i lubował ich dźwięcznością, ich okrągłością. Styl swój kształcił wytrwale na wielkich poetach naszych: Mickiewiczu, Słowackim, Malczewskim, Krasińskim; żaden też z pisarzy naszych nie posługuje się w tym, jak on, stopniu słowami i wyrażeniami tych mistrzów. To też dykcya jego ma zawsze cechy wielkości, wspaniałości, artystycznego wykończenia; ma też jeszcze swoją odrębną właściwość: nadzwyczaj częste igranie słowami czy-to podobnemi z brzmienia i znaczenia, czy też przeciwstawnemi sobie. Ustawicznemi ćwiczeniami i udoskonaleniami doprowadził on styl swój do nadzwyczajnej świetności, ale nie potrafił mu nigdy nadać ciepła;- tak jak języka nie zdołał nigdy opanować w subtelniejszych jego tajnikach, zwłaszcza wr użyciu czasowni-ków dokonanych lub niedokonanych w trybie | padzie 1870 r. wybrany został do delegacyi

austryackiej, dla wspólnych narad z delegacyą wieża. W r. 1896 Rzeczpospolita francuska ob-węgierską; narady odbywały się częścią w Pesz- darzyła K-ę krzyżem komandorskim legii hono-cie, częścią w Wiedniu. W Peszcie wygłosił rowej.

W r. 1898 obchodzono w Krakowie

na-

krótko przedtem przeszedł ciężką chorobę, a w kilka dni zapadł na nią powtórnie; tknięty paraliżem, od r. 1899 wegietuje już tylko. —O K-e pisało wielu, ale przygodnie. Obszerniejsze szkice lub study a poświęcili mu: St. Tarnowski w rozbiorze „Roczników polskich“ (obecnie w I-ym tomie Rozpraw i Sprawozdań) i „Pieśni polskich K-i“ (w „Przeglądzie polskim“ 1892); Ferd. Hoesick w r. 1902 wydał „Juliana K-i pisma polskie“ (Kraków), prócz tego ogłosił wśród „Książek dla wszystkich“ M. Arcta szkic o „Julianie K-e“, który następnie, znacznie go rozszerzywszy i cennemi a nowemi wiadomościami wzbogaciwszy, wydrukował w „Przeglądzie polskim“ (1903 paźdz., listopad; 1904 styczeń, luty). Zbiorowe wydanie prac literackich K-i, pisanych zarówno po franc, jak po polsku, wychodzi w Krakowie p. t. „Szkice i roz-

wspaniałą półtoragodzinną mowę, poruszają- uroczyście 73-ą rocznicę urodzin K-i, który cą wielkie zagadnienia polityki, — mowę, która I donośnem echem odbiła się w Europie, wywołując niezadowolenie tych, co wszystko na pieniądze obliczali. W kwietniu 1871 r. znalazł się K. w Paryżu, strasznie natenczas spustoszonym. Widok tych ruin, rozmowy z wybitnymi mężami, mianowicie z Thiersem, spółczucie dla Francyi — wywołały napisanie po polsku „Notatek z podróży“ (w „Przegl. polskim“ 1871).

W r. 1872 znów był w Wiedniu, gdzie nieraz konferował z hr. Andrassym, ale niebawem wyjechał do Włoch, studyując sztukę i literaturę; w r. 1873 porzucił i posłowanie na sejm galicyjski i zasiadanie w Radzie Państwa, i znowu zamieszkał w Paryżu. Tu w r. 1876 wydał drugie swe wielkie dyplomatyczne dzieło „Deux chanceliers“ (tj. ks. Gorczakow i ks.

1’. Chin.

Bismarck), niebawem przełożone na niemiecki (r. 1877 w Bazylei). Sprawiło ono wrażenie    prawy“,

wykrzyknik, używany

ogromne i nie pozostało, jak utrzymują, bez „Kladderadatsch“,

silnego wpływu na bieg zdarzeń. W r. 1878    w Niemczech półn. dla oznaczenia trzasku,

ukazała się w „Revue des deux mondes“ ostat-    szczęku, łoskotu, towarzyszącego rozbiciu się

nia praca dyplomatyczno-polityczna K-i: „Les    jakiego przedmiotu. Berlińczycy używają wy-

évolutions du problème oriental“, na rozległem    razu K. także jako rzeczownika: „Einem K. ina-

tle dziejowem rozsnuta. Zniechęcony kierun-    chen“ (naprz. przy rozbijaniu szyb lub latarni),

kiem owoczesnej polityki europejskiej, w której    Wyraz ten zawdzięcza swą szeroką popularność

sprawy drobne, miejscowe wzięły stanowczo    tygodnikowi humorystycznemu,    który pod tytu-

górę nad wielkiemi ideami, K. szukał ukojenia    łem «K.» został założony w r.    1848 w Berlinie

na łonie sztuki i powrócił do zagadnień, które    przez Dawida K a 1 i ś c h a (ob.)    do spółki z księgo już przed 30-tu laty żywo zajmowały. Wy-    garzein Albertem Hofmannem.    K. jest pismem

nikiem tych studyów były prześliczne „Cause-    polityczno-satyrycznem ilustrowanem, kierunku

ries florentines“ (1881 Paryż; tłómaczenie poi-    liberalnego. Po Kalischu redakcyę K-a objęli

skie St. Tarnowskiego „Wieczory florenckie“    Ernest Dobni i Rudolf Löwenstein; oni-to, łącz-

Warsz. 1881 i 1884; tłóm. niemieckie „Dante-    nie z rysownikiem Wilhelmem Scholz’em, który

Studien“ Wiedeń 1884). Zaliczono je do ar-    zyskał wielki rozgłos karykaturami Napoleona

cydzieł europejskich. — Od r. 1881 urzędował    III i Bismarcka, zjednali K-owi znaczenie lite-

K. w „Länderbanku“ w Wiedniu, robiąc częste    rackie i artystyczne. K. stworzył kilka posta-

wycieczki do Włoch; w r. 1888 osiadł stale    ci typowych, jak: Müller i Schultze, Zwickauer,

Obecnie redaktorem

w Krakowie, zamieszkawszy w ładnej renesan-    Karlchen Miessenik i t. p.

sowej willi przy Plantacyacli. W roku 1893    K-a jest Johannes Trojan, wydawcą Rudolf

zaczęły się ukazywać w „Revue des deux mon-    Hofmann (pod firmą A. Hofmann i S-ka); G.

des“ artykuły K-i dotyczące czasów Odrodzenia    Brandt, Ludwik Stutz i JUttner zasilają pismo

we Włoszech, zamierzone na bardzo rozległą i swemi rysunkami.    Hr.

Klad.no, miasto królewskie i górnicze w Czechach, o 24 kim. na półn.-zachód od Pragi. Mieszk. 19 500 (1898); w r. 1890 było 232 Niemców. Siedlisko sądu obwodowego, urzędu podatkowego itp. Dwa kościoły: farny katolicki i ewang.-reform., oraz synagoga. Z budynków zasługuje na uwagę kaplica św. Floryana fundacyi Dienzenhofera (z 1748), budynek szkolny i ratusz w stylu Odrodzenia. Wznoszą obecnie nowy kościół w stylu romańskim według planu Ludw. Lńblera. Z pamiątek: posąg Matki Boskiej, wodozbiór z r. 1891 nakładem 160 000 złr. Ulice główne skanalizowane. Szkoły: trzyklasowa rzemieślnicza, handlowa, i szkoły elemen-

skalę. Do r. 1898 uzbierało się ich na duży tom, który wyszedł w Paryżu p. t. „Romę et la Renaissance. Essais et esquisses. Jules II“

(przekład polski Antoniny Morzkowskiej „Rzym i Odrodzenie. Juliusz II“, Warsz. 1900). Niezrównana świetność wykładu, szerokość a nieraz i głębokość uogólnień, subtelne wczucie się w dusze odległych czasów—znamionują tę pracę, mającą również znaczenie europejskie. — Od wydania „Notatek z podróży“ K. odezwał się po polsku raz tylko, kreśląc w r. 1874 życiorys „Eustachego Januszkiewicza“. W r. 1888 „Przegląd polski“ dał wyjątek z listu jego prywatnego, zawierającego opinię o „Potopie“ Sienkie-

73

Wiclka Encykl. Poksz. Ilustr. Zesz. 282. T. XXXVI.

J. F. 0.

J. F. (i.

j. f. o.

tarne dla dziewcząt i chłopców. Tutejsza huta żelazna jest jedną z największych w Austryi; zajmuje 3 000 robotników (1897 r.). Herb miasta przedstawia tarczę niebieską, podzieloną na dwa półpola wzdłuż; z prawej strony pół orła białego, mającego dziób złoty z wysuniętym tejże barwy językiem, z lewej zaś strony ryś z wysuniętym językiem czerwonym. W XIII i XIV w. K. było własnością rodu Kladeń-skich z K-a, po których wygaśnieniu 1543 r. przeszło na Żdj ars kich; wieś zamieniona na miasteczko na mocy majestatu (ob.) Ferdynanda II (1630). W czasie wojny religijnej Zdjarscy walczyli po stronie katolickiej. Po wygaśnięciu linii kladeńskiej na Franciszku Adamie Euzebiuszu (1670) majątek stał się dziedzictwem 5-u sióstr Euzebiuszowych, które jednak sprzedały dobra Annie Maryi, księżnie toskańskiej (1701), ta zaś w 4 lata później odprzedała -je klasztorowi brzewnowskiemu, będącemu dotąd właścicielem majątku. W r. 1870 K. stało się miastem. Tu urodzili się: lekarz Wacław Sztulc, dr Józefa Zita i śpiewak Antoni Hromada. —„Ott. Slovn. Nauc.“.

Kładowo, miasteczko w Serbii, w krainie Kra-ińskiej, nad Dunajem, naprzeciw rumuńskiego Turn-Sewerynu; liczy 1 600 mieszk. Urząd celny. Ożywiony handel z Rumunią. Miasto głośne z rybołówstwa i wyrabianego z miejscowych ryb kawioru. Tu leżała starożytna Egeta, skąd most Trajana ciągnął się przez Dunaj.— „Ott. Slovn. Nauc.“.

Kladrau, miasto w Czechach, ob. Klad-r ub y.

Kladruby, niem. Kladrau, miasto w Czechach, nad rz. Ulilawą. Mieszk. około 1500 (1903); w r. 1890 domów 195. Kościół farny św. Jana (od r. 1779); szkoła 5-cio - klasowa, telegraf, ratusz, dwa szpitale, lecznica; stowarzyszenie spożywcze, browary, młyny i cztery jarmarki. Zamek; niegdyś głośny w dziejach klasztor i opactwo benedyktyńskie, z kościołem Panny Maryi. K. wraz z Iwanami, z zamkiem, browarami itp. stanowią własność Alfreda ks. Windischgraetza. Pierwotnie wieś, a od r. 1334 miasto. W r. 1389 zabroniono do miasta przywozić piwa. K. ucierpiały wiele za wojen husyckich. Herb: na polu niebieskiem mur z rozwartą bramą, w niej postać klęcząca; nad bramą tarcza niebieska ze złotą koroną; w niej litera M, po bokach dwaj aniołowie, a na wierzchu Chrystus na krzyżu z dwiema osobami, tj. Matką Boską i św. Janem. Założycielem byłego klasztoru benedyktyńskiego jest książę Świętopełk (1108), podobno tu pochowany. Za przyczynieniem się Władysława i jego małżonki, Richezy v. Vohburg, rozpoczęto budowę klasztoru (1115) i założono kościół Panny Maryi. Pierwszym opatem sprowadzonych z Niemiec benedyktynów był B e r-t o 1 d. Z powodu zatargów między zakonnikami obu narodowości klasztor ostatecznie opustoszał (1117 — 1130) i dopiero później nanowo zamieszkali w nim benedyktyni. Tutaj w r. 1125 pochowany dobrodziej mnichów, książę Władysław, a szczątki złożone pod nagrobkiem marmurowym po lewej stronie kościoła (od r. 1728). Za wpływem króla Władysława II benedyktyni niemieccy otrzymali przewagę. W r. 1219 bawił tu król Otokar I i otrzymał od bogatego wtedy nader miasta 50 grzywien srebra. Król Wacław IV zamierzał założyć w K-ach biskupstwo, o co miał spory z arcybiskupem Janem z Jenśteinu. Należały wtedy do klasztoru okoliczne probostwa, 1 miasto, 2 miasteczka i 128 wiosek. W r. 1421 mnisi z klasztoru uciekli do Bawaryi, zajął go Jan Żyżka i osadził tam ludzi swoich pod rozkazami Piotra Z m r z 1 i k a ze Swój szyna. Lubo opactwo uwolniło się wkrótce zpod przemocy Husytów, cesarz Zygmunt jednak pozastawiał i posprze-dawał wiele majątków. W r. 1590 klasztor zgorzał, a w 1620 spustoszony. Po bitwie bia-łogórskiej zakonnicy odzyskali utracone majątki, a ówczesny opat Maurus .Finzgut (f 1729) począł restaurować kościół pod kierunkiem Dien-zenhofera i Santinia. Klasztor_ zniesiony za Józefa II (1785). Ostatnim opatem był Aman Streer (f 1783). Budynek klasztorny zamieniono zrazu na szpital wojskowy, następnie na koszary, a nawet czas niejaki był tu przytułek francuskich trapistów. W r. 1825 nabył K. za 275 500 zł. Alfred książę Windischgraetz. — „Ott. Slovn. Nauc.“.

Klagenfurt, główne miasto w Karyntyi, ob. C e 1 o w i e c.

Klaić Michał, polityk i patryota chorwacki (* 1830 — f 1896); kształcił się najpierw w rodzinnym Dubrowniku, następnie w Liwor-nie we Włoszech, a nakoniec w uniwersytecie padewskim, gdzie ukończył wydział matematyczny. Od r. 185h był suplentem, a od r. 1857 nauczycielem zwyczajnym matematyki i fizyki w gimnazyum w Zadarze. W r. 1861 posłował na sejm Chorwacki w Zagrzebiu i głosował, acz bezskutecznie, za połączeniem Dalmacyi z Chorwacyą. Od tego czasu aż do śmierci był posłem krajowym dalmackim, a w r. 1873 nawet posłem do parlamentu. K. znany był jako gorliwy patryota, który z narażeniem się niekiedy rządowi austryackiemu występował w obronie praw Chorwatów w Dalmacyi, budził samopoznanie narodowe w tym kraju i znacznie się przyczynił do podniesienia w nim szkolnictwa i dobrobytu materyalnego. Jemu przeważnie zawdzięczają Chorwaci założenie banku hypotecznego dalmackiego i wzniesienie teatru narodowego w Zadarze.

Klaić Aloizy (Wjekoslav), historyk chorwacki ( * 1849), po ukończeniu gimnazyum

w Zagrzebiu był przez krótki czas suplentem ( nim kosztem zaspokoić swe żądze artystyczne, w Warażdynie, gdzie wykładał historyę, geografię i języki starożytne. Od r. 1869 do 1872 studyował historyę w uniwersytecie wiedeńskim, poczem był mianowany nauczycielem gimna-zyalnym w Zagrzebiu, a następnie adjunktem historyi chorwackiej w uniwersytecie zagrzeb-skim. W r. 1893 otrzymał nominacyę na profesora zwyczajnego historyi powszechnej w tymże uniwersytecie. K. znany jest jako autor licznych monografij z zakresu historyi i geografii, jak np. „Powiest (historya) Bosne do pro-pasti kraljestva“ (Zagrzeb 1882; przekład niemiecki dokonany przez J. Bojnieića w Lipsku 1885 r. p. t. „Geschichte Bosniens von den alte- < sten Zeiten bis zum Verfalle des Königreiches“);

„Opis zemalja, u kojih stanuju Hrvati“ (Opis ziem, na których mieszkają Chorwaci, Zagrzeb 1883, 3 t.), „Slavonija od X do XII st.“ (1882),

„Hrvatska plemena od XII do XVI st.“ (1898) i t. d. Prócz tego K. napisał kilka podręczników szkolnych z zakresu historyi i geografii, wydał do użytku szkolnego dwa atlasy geograficzne i jeden historyczny, wreszcie pisywał drobne nowelki bez większego znaczenia i liczne artykuły literackie.

Klait, minerał, a właściwiej mieszanina bardzo drobno-ziarnista i zbita tetraedrytu z inne-

mi minerałami, przeważnie siarczkami, do gru-

z. w.

lir.

Br-i.

głów.

M. H.

N.

py tetraedrytu należącemi.

Kłaj Jan Starszy, gramatyk, ob. Cl aj us.

Kłaj Jan Młodszy, poeta niem., ob. C1 a j u s.

Klajster, ob. Kit.

Klaka. Około połowy XVIII w. niektóre aktorki paryskie, pragnąc skuteczniej rywalizować ze swemi współzawodniczkami i zapewnić sobie powodzenie na deskach teatralnych, powzięły myśl wynajmowania znaczniejszych liczby dłoni, zobowiązanych darzyć je huczne-mi oklaskami. Jakie sto lat temu zarządy teatrów paryskich poczęły stale utrzymywać pewien zastęp „oklaskiwaczy“ płatnych, którzy obo-• wiązani byli „zapalać“ publiczność {allumer w gwarze specyalnej). Otóż ten zastęp wielbicieli' płatnych otrzymał nazwę K-i; ta zaś K. stanowi we Francyi rodzaj instytucyi pomocniczej teatrów i tak ściśle jest związana z niemi, że żadne protesty nie zdołały dotąd zachwiać jej stanowiska. Każdy teatr francuski posiada swego „szefa K-i“ („chef de claque“), który dowodzi pewną liczbą indywiduów; otrzymuje on dla swego personelu oznaczoną ilość miejsc bezpłatnych. Ludzie tworzący K-ę dzielą się na trzy kategerye: 1) „oklaskiwacze“ zwyczajni, dobrze wyćwiczeni przez swego „szefa“ i otrzymujący od niego pewne wynagrodzenie; 2) niezamożni miłośnicy widowisk, którzy pragną uczęszczać do teatru, nie mają wszelako odwagi należeć do bandy „klakerów“ z profe-syi; ci nie płacą, lecz i nie są płatni; 3) zamożniejsi miłośnicy sceny, którzy, pragnąc ta-płacą „szefowi K-i“ nieznaczną kwotę, pod warunkiem jednak, że nie będą zaliczeni do „kla-kerów“ urzędowych i że każdy z nich bić będzie brawo z miejsca przez siebie zajmowanego; ci panowie znani są pod mianem „samotników“ {solitaires). — Każdy „szef K-i“ zawiera z zarządem teatru formalną umowę, która określa jego obowiązki, summę, jaką ma zapłacić zarządowi („szef“ płaci), ilość i rodzaj miejsc dla „kla-kerów“ itd. „Szef K-i“ bywa obecny na próbach generalnych każdej nowej sztuki, otrzymuje wskazówki od dyrektora teatru i autorów, następnie zanotowuje ustępy, wymagające wywołania efektu itd. Najznakomitszymi zpośród „szefów K-i“ (jeżeli wyraz „znakomity“ można zastosować do tego rodzaju osobników) byli Auguste i Porcher. Niegdyś „klakerzy“ zgrupowani byli na parterze około swego „szefa“, który laską dawał im znak do rozpoczęcia oklasków. Ponieważ siedzieli pod samym żyrandolem, przezwano ich pogardliwie „Kawalerami żyrandola“ lub „Rzymianami parteru“. Dziś K. zajmuje miejsce na galeryach.

Klamath, rzeka w Stanach Zjednoczonych Am. Północnej; wypływa z jeziora K., położonego o 1 260 metrów nad morzem w stanie Oregon; przeciska się przez góry Kaskadowe i wpada pod 41°33' półn. szer. do Oceanu Spokojnego. Jest spławną dla małych parowców na 64 kim. od uścia. Znana z obfitości łososi; wybrzeża obfitują w złoty piasek.

Klamath, plemię żyjące w Oregonie. Wybrzeże Oregonu obfituje w małe a liczne doliny, które sprzyjają powstawaniu mnóstwa niewielkich rodzin lingwistycznych. Na znacznej przestrzeni istnieje tam więcej rodzin lingwistycznych, niż na olbrzymim obszarze porze-cza Mississipi. W liczbie tych rodzin lingwistycznych znajduje się niewielka rodzina lutuamiańska (tj. „nadjeziorna“), siedząca nad jeziorami Małym i Górnym Klamathem, oraz nad rz. Spra-gue w Oregonie. Należą do niej niewielkie ple-mionka: Modocy i Klamathowie. Znany badacz amerykański A. 8. Gatschet poświęcił K-om piękną monografię: „The Klamath Indians oi South Oregon“; 4-o, Waszyngton 1890, 2 tomy (szkic etnograficzny, teksty podań, gramatyka, słownik klamacko-angielski). Modokowie zostali niemal zniszczeni podczas wojen 1872— 3 i wraz z K-mi liczyli w r. 1890 około tysiąca

L. K.

Klamer-Schmidt, Ob. Schmidt Karol Eberhard.

Klamka jest to część składowa zamku, i służy do poruszania zapadki w celu dokonania zamknięcia lub otwarcia drzwi od zewnątrz, ob. Zamek.

Klamm, nazwa wąwozu kończącego dolinę, przyjęta w Alpach niemieckich i austryackich

Dr .1. V.

M. II.

Fig. 10(3. Klamry (herb).

D.

580

Klamp

— Klan.

(szwedzkie klämma, ^ ancuskie gorge). Znane są: około Lend w okolicach Salzburga Lichtenstein-i Kitzlocliklamm, i Klammsteinpass, około Garmisch Höllenthelklamm, około Parten-kirchen—Partnackklamm, około Berchtesgaden— Wimbach - i Seissenbergklamm, około Ragaz Taminaschlucht, około Thusis Via Mala, około Martigny Gorge du Trient i t. d.

Klamp (angiel. the clamp), narzędzie chirurgiczne, któreby po polsku można bardzo stosownie nazwać „zaciskaczem“ albo „zaciska-dłem“; jest to przyrząd złożony z dwu drążków (lub pałąków) stalowych, na jednym końcu połączonych zawiasą, na drugim szrubą, za której pomocą przycisnąć można jeden drążek do drugiego; na tymże końcu drążków znajdują się też trzonki albo rączki, ułatwiające użycie narzędzia, dające się w każdej chwili łatwo usu-

I,

Fig. 105.

1.    Zaciskacz (klamp) podług Co 11 i na.

2.    Takież narzędzie podług Spencera Wellsa

(połowa wielkości właściwej).

nąć. —K. służy do zaciskania szypuły torbieli (ob.), lub innych guzów jamy brzusznej przed odcięciem ich zupełnem, przez co zabezpiecza od krwotoku. Narzędzie to wyrabiane bywa w postaciach różnych, z których rycina tu dodana uwidocznia dwie częściej używane. Szczegóły dotyczące stosowania K-u ob. pod wyr. Ovariotomia.

Klampenborg, kąpiele morskie w Danii niedaleko od Kopenhagi, z którą łączy je kolej żelazna; miejscowość dzięki pięknemu położeniu nad Sundem odwiedzana nietylko przez krajowców, lecz i przez cudzoziemców, przeważnie Niemców.    Bri-

Klamra, po polsku z wora lub sp ona, jest to spięcie metaliczne służące do połączenia dwóch części drzewa, żelaza, kamienia, skóry itp. W budownictwie K-y używa się do połączenia dwóch kawałków drzewa, albo dwóch kamieni. K. do kamienia jest to kawałek żelaza płaskiego, z obydwóch końców wyciętego w jaskółczy ogon (ob. Jaskółczy ogon), wpuszczany w odpowiednio wycięte obydwa kamienie, które K. ta łączy razem swemi końcami, albo też żelazo zagina się prostopadle z obydwóch końców, które nacina się i wpuszcza w odpowiedne otwory, wykute w obydwóch kamieniach, poczem wylewa się ołowiem. W K-cli do drzewa końce żelaza są prostopadle zagięte, i śpiczasto zakończone, aby je można było wbić w drzewo; używane są głównie przy rusztowaniach do połączenia pojedyńczych części belek, — do połączenia marmuru używa się K-er bronzowych.—K-ą nazywamy także spięcia skórzanego pasa; może być ona żelazna, stalowa, srebrna i złota, a nieraz i drogiemi kamieniami wysadzana. W matematyce K. znaczy to samo co nawias.

Klamry, herb polski.

Na tarczy, w polu czer-wonem — dwie klamry srebrne, ukośnie skrzyżowane, barkami do góry.

Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. (Niektóre rodziny kładą w klejnocie zamiast piór takie klamry, jak na tarczy).

Stary herb, używany głównie przez dawne rody bojarskie biało-i czer-wono-ruskie. Obecnie pieczętują się nim rodziny : Hołyńskich, Hubare-. wiczów, Kleczkowskich,

Krupeckich, Myszyńskich z odm., Niekraszów, Niekraszewiczów, Niemiro-wiczów, Niemiryczów z odm., Rabsztyńskich, Ra-dłowskich, Siennickich-Koziutyczów, Tarkowskich i Wyśkiweciów. Nadto klamry, udostojnione przez dodanie bierzwion węgierskich, a więc w końcu XIV stulecia, spotykamy w herbach rodzin: Bourów, Buchowieckich, Siliczów i Wytyzów.— Kojałowicz; Niesiecki; Duńczewski; Kuropat-nicki; Małachowski; Piekosiński; Borkowski; Żernicki.

Klan (u Celtów szkockich dann, irlandzkich cl and, w Walii plant, dosłownie „nasienie“, a stąd dalsze znaczenia: „dzieci“, „potomstwo“), nazwa rodu u Celtów szkockich i irlandzkich. Każdy członek danego rodu jako nazwą rodową posługiwał się imieniem protoplasty rodu, do którego na początku dodawał wyraz ua (angielskie O’) tj. wnuk, lub mac tj. syn. A więc Ua-Conchobair (po angielsku 0’Connor), albo Mac-Carthaigh (Mac Cartliy). W Irlandyi były w użyciu oba zwroty, w Szko-

cyi tylko ostatni. Każdy K. rozpadał się na go można znaleźć wzruszające szczegóły u łii-mniejsze części: „Górale szkoccy rozpadają się storyków angielskich. Odwagę i sprawność wo-na K-y, z których każdy ma własnego wodza, każdy zaś K. dzieli się na odnogi głównego szczepu, również posiadające wodzów, te wreszcie rozpadają się jeszcze na mniejsze grupy, złożone z 50 — 60 osób“ (Burt). W każdym K-e prócz rodowców znajdowali się jeszcze klienci, pochodzący zpośród łazęgów (broken men), mieszkali na gruntach wodzów i klanowców jako warstwa poddana. Na czele rodu stał ceann-cinniclh („głowa szczepu“); Anglicy zrobili z niego bezwzględnego pana feodalnego, ogół zaś rodowców przyrównali do poddanych jego. Pojęcie to zgoła fałszywe. Dopóki tradycye dawne były silne, wódz był jedynie reprezentantem K-u, ogół rodowców posiadał prawo kontroli nad jego postępkami, i jedynie pióra orle na czapce odróżniały go od gminu rodowego:

jenną poczytywano za cnoty najważniejsze; wódz szedł na czele, a gromadził zastęp bojowy z pomocą „ognistego krzyża“ (dwóch gorejących łuczyw, złożonych na krzyż), który rozsyłał po wioskach. Zasadą było pospolite ruszenie: każdy dorosły stawał, niosąc z sobą pożywienie. Jeśli kilka K-ów razem szło na wojnę, każdy z nich stanowił odrębną całość, posiadającą własny znak i własną proklamacyę (okrzyk bojowy) i idącą w jednakiej barwy tarta nach (ob.). Jednostką ustroju ekonomicznego była wioska, 10 — 12 rodzin, oparta na gminnem władaniu gruntów, które dzielono pomiędzy rodziny w określonych odstępach czasu; paśniki były wspólne, cała wioska ciągnęła w porze letniej z bydłem na hale; gruntami nieuprawnemi rozporządzał wódz. „Ziemia nie należała do pojedynczej osoby, ale do rodu. Zdobyto ją dzięki pracowitości lub odwadze; wszyscy siedzieli na niej mając tosamo prawo do niej. Wódz nie był właścicielem gruntów, ale tylko głową rodu

1    przywódcą ludu“. Zaczynając od wieku XVI, prawo angielskie usiłuje przekształcić niezrozumiałą dla siebie organizacyę K-ów szkockich, a znajduje pomocników w wodzach, którym to przekształcanie niesie olbrzymie korzyści mate-ryalne: prawo angielskie uznaje ich za lordów, gmin zaś rodowy za lenników. Jako lordowie, wyrzucać zaczynają oni klanowców z sadyb. Jedno z takich ostatnich „oczyszczeń“ (clearing) przypadło na początki w. XIX — w hrabstwie Sutherland. Przed r. 1809 okolica ta była odcięta od reszty świata wskutek braku dróg komunikacyjnych. Przeprowadzenie dróg podniosło ceny ziemi i obudziło chciwość ówczesnej księżny Sutherland. Zaczyna tedy wyrzucać klanowców; w ciągu lat 1807 —1820 wyrzuciła 3 000 rodzin, wzamian za dotychczasowe prawa dając 2 akry ziemi na rodzinę, oraz 6 szylingów jako wynagrodzenie za chatę. Odebraną ziemię zamieniono na paśniki, a potem cały ten obszar,

2    000 000 akrów, — na zwierzyniec i las. W ten sposób w ciągu ostatnich dwóch wieków zniknęły K-y szkockie — ozdoba i siła Szkocyi w ciągu stuleci. Nowoupieczeni lordowie — dawni seniorowie rodu—wywłaszczyli gmin krewniaków - rodowców, korzystając z obcego zwyczajom szkockim prawa angielskiego, i wraz z tern podcięli tradycye celtyckie. Ale K. szkocki i irlandzki są już wytworem rozkładu, kiedy plemię wskutek wpływów kultury rozpadło się i pojedyńcze części jego składowe wyodrębniły się jako całości samodzielne. Takiemi plemionami w Szkocyi byli Szkoci i Piktowie, a niebrak wskazówek, iż K. opierał się podówczas na wierzeniach totemistycznych (między innemi nazwa jednego z K-ów szkockich Mac - Chattanowie oznacza „dzieci kota“). Ale braknie dokumentów historycznych, któreby pozwalały odworzyć organizacyę plemienną Szko-

„Ponieważ najpospolitszy członek K-u rościł pretensyę, iż jest spokrewniony z wodzem, przeto kładą oni nacisk na to, że mają prawo podawać mu rękę przy' spotkaniu“ (Burt). Otaczano go poważaniem, ale dlatego, iż był jakby żyjącem uosobieniem całego rodu. Wódz zamieszkiwał w twierdzy rodowej, zwanej dun, niezbyt okazałym budynku, który składał się głównie z silnej czworokątnej wieży. Dun uchodził za własność całego K-u: podczas pokoju każdy rodowiec znajdował tutaj gościnne przyjęcie—tak nakazywało prawo zwyczajowe; w czasach wojen do twierdzy chroniła się ludność.

Wodza otaczała liczna. świta, która u pisarzy angielskich, zwłaszcza u ekonomistów, wywoływała oburzenie na rozrzutność szkocką; w liczbie tych dostojników znajdował się bard, na którym spoczywał obowiązek pamiętania rodowodów i pokrewieństw w K-e — czynność bardzo doniosła w ustroju rodowym. Nadto przy boku wodza istniała liczna drużyna wojenna, pochodząca zpośród warstwy, noszącej nazwę duine uasail. Byli to potomkowie młodszych braci zmarłych wodzów. Przedstawiciele starsi tej warstwy siedzieli jako starszyzna w pojedynczych wioskach („domach“): tam zbierali daniny, wymierzali sprawiedliwość, kierowali sprawami ekonomicznemu W doniosłych wypadkach, a więc gdy chodziło o wypowiedzenie wojny lub zawarcie pokoju, o podniesienie danin, zbudowanie nowego zamku,—zabierała głos rada starszych, która niekiedy usuwała nawet wodza od piastowanej godności, przechodzącej zresztą dziedzicznie z ojca na najstarszego syna. Pisarze angielscy niejednokrotnie z całą mocą podkreślają solidarność wewnątrz K-u:

„głos jednego jest głosem wszystkich; przedstawiają jedno ciało, gdyż wspólny interes trzyma ich w gromadzie“. Szkot żył w K-e i K-m, który był jego dumą i miłością; znajomość hi-storyi i rodowodów K-u uchodziła za największy obowiązek, wódz zaś był symbolem tej duszy zbiorowej i o przywiązaniu klanowców do nie-

3 tomy).

©l'

CL

Fig. 109.

Fig. 110.

cyi. Natomiast odbudowanie ustroju plemiennego, w którym K. był jeszcze cząstką składową, jest możliwe dla Walii, a zwłaszcza dla Irlandyi pierwotnej. Cały lud irlandzki stanowił jedną federacyę plemienną. W kraju znajdowały się 184 K-y, posiadające obszary jednakiej mniej-więcej wielkości; dzielnice K-ów były odgrodzone nawzajem kniejami i górami. K. każdy rozpadał się na 30 poddziałów, zwanych później bail es, około 16 rodzin w każdym, które pod wspólnym duchem żyły pospołu i naspółkę gospodarowały. Pewna liczba K-ów składała plemię, tuath, z królem tak zwanym riy {rex łacińskie), na czele. Takich plemion było w Irlandyi pięć, miejsce zaś zetknięcia się ich było miejscem obrad wspólnego rządu całej federacyi irlandzkiej. Otóż K-y irlandzkie w miarę upadku organizacyi plemiennej wyodosobnia-ły się każdy w odrębną, niezależną całość. I K-y szkockie taksamo rozwinęły się jako samodzielne społeczności dopiero po upadku organizacyi plemiennej, w której zresztą tkwiły jako części składowe. W tej dawnej organizacyi plemiennej K. rozpadał się na „domy“; domami zwano później jeszcze oddzielne wioski w Szkocyi. Domy te, zdaje się, posiadały ustrój komunistyczny. W każdym przebywało 12 — 16 mężczyzn z odpowiednią liczbą kobiet, przyczem stosunki rodzinne przypominają tak zwaną „rodzinę swojacką“, tj. bracia byli zbiorowymi małżonkami odpowiedniej grupy kobiet (między in-nemi porów. Cezara „Bellum Gallicum“ V, 14).— Bibliografia: Aleksander Conrady „Geschichte der Clanverfassung in den schottischen Hochlanden“ (Lipsk 1898; tam przytoczono całą literaturę przedmiotu); Seebohm „ Tribal system in Wales“ (Londyn 1893); O’Curry „Man-ners and Custom of the Ancient Irish“ (Dublin 1873; wstęp pióra Sullivana); Johnston and Robertson „Historical Geography of the Clans“ (Londyn 1872); W. F. Skene „The Higli-landers of Scotland“ (Londyn 1837), oraz tegoż „Celtic Scotland“ (Edymburg 1867 —1880,

L. K.

Klapa, w ogólnem znaczeniu, jest to rodzaj przykrywy obracającej się na zawiasach, zamykającej pewien otwór i otwierającej się tylko w jedną stronę. K-ą nazywamy także ruchomą część stołu, służącą do powiększenia blatu stołowego. K-y takie mogą być albo wysuwane zpod stałego blatu nieruchomego, albo też opuszczane; w tym celu łączy się je zawiasami z blatem nieruchomym stołu. W technice zastoso-wuje się K-y w przewodach: mają one na celu dozwolenie przejścia płynu tylko w jedną stronę i zapobieganie jego stamtąd wychodzeniu. K-y takie urządzone są w ten sposób, że im większemu ciśnieniu podlegają, tern szczelniej przewód zamykają. K-y należy rozróżniać od wentyli (zaworów), które mają zupełnie takiesaino przeznaczenie co i K-y, lecz zachodzi między niemi ta różnica, że wentyle poruszają się zawsze równolegle do swego siedliska, K-y zaś, otwierając się, nachylają się pod pewnym kątem względem siedliska. K-y bywają rozmaitej postaci, jak: prostokątne, kwadratowe, trójkątne, okrągłe itp.; mogą być one skórzane, kauczukowe, drewniane i metalowe. K-y urządzone są w ten sposób, że obracają się na szarnierze metalowej, jak rys. 107 i 108, albo też wprost na skórze, lub kauczuku, jak rys. 109 i 110. W tym razie skóra lub kauczuk służą do ich uszczelnienia, a dla sztywności połączone są jeszcze z obu stron płytkami metalowemi x i y. K-y mają zastosowanie przy pompach wodnych i wiatrowych, gdzie służą do połączenia naprzemian z rurami tłoczącemi albo ssącemi, a właściwie do przerywania z niemi połączenia. K-y mogą być pojedyncze albo wielokrotne, tj. w ten sposób urządzane, że kilka klap znajduje się obok siebie lub nad sobą. Fig. 107 przedstawia

i} 'A *.....1

Fig. 108.

-Æ-

0dŚ3

Fig. 107.

K-ę prostokątną meta;

Iową a, obracającą się na szarnierze c, a spoczywającą na siedlisku także metalowem b. —

Fig. 108 przedstawia K-ę podobną do poprzedniej, tylko szarnier c znajduje się nie po tej samej stronie siedliska, lecz z drugiej jego strony. Tego rodzaju K-y używa się wyłącznie do wody czystej.—Fig. 109 przedstawia K-ę skórzaną lub kauczukową, usztywnioną płytkami żelaznemi x y i przymocowaną od strony siedliska za pomocą śrub a. Fig. 110 przedstawia K-ę gumową a, spoczywającą na siedlisku b, bez usztywnienia, i przymocowaną w jego środku za pomocą śruby c, około której K. ta się obraca, skok zaś jej ograniczony jest lejkiem cl, na którym klapa ta zatrzymuje się, gdy się do góry podniesie. Podobnego kształtu klap używa się do pomp powietrznych. Często tłok pompy zaopatrzony jest w klapy (ob. Pompy), które umieszczone są w jego środku, tak, że płyn podnoszony przechodzi przez nie,

ale tylko podczas jednego ruchu tłoka, gdzie i następnie zaciągnął się do wojska, zaliczony K-y się otwierają, a przy powrocie jego za- do gwardyi w stopniu lejtenanta. Zdolności jego wojskowe zwróciły uwagę władcy Laliory, Klapa bezpieczeństwa, właściwie zawór, który go wzywał do swego państwa, dając mu

m. u.

mykają.

ob. Kocioł parowy (Uzbrojenie).

Klapâlek Franciszek, zoolog czeski (* 1803 r.); nauki szkolne pobierał w Litomyślu, wyższe zaś studya przyrodnicze odbył w Pradze, gdzie prowadził wykłady od roku 1890 do 1894, poczem został nauczycielem gimnazyal-nym w Trzebonie. Pracował nad morfologią i systematyką owadów czeskich i bałkańskich. Odbywał przytem częste podróże naukowe do Londynu i Paryża, oraz wycieczki przyrodnicze po swym kraju, do Bulgaryi, oraz do Rumelii, (1893) i do Bo'śnii i Hercogowiny (1897). Dotychczas wy dît! następujące prace naukowe: „Metamorfosa ceskÿch Trichopter“ (1889 —1895); „The métamorphosés of Apatania muliebris Mc. L.“ (1889); „Revision der in Kolenati’s Trichop-teren - Sammlung enthaltenen Arten“ (1889); „Agriotypos armatus [Walker] Curtis: its life, history and geographical distribution“ (1889); „Predbeżny Seznain cëskÿch Trichopter c. chrostiku“ (1890—92—93—94—97); „Trichop-terologickÿ vÿzkum Cech v r. 1891“ (1892); „Die Metamorphose - Stadien der Oxyethira co-stalis Curt“ (1890); „Is Aleuropteryx lutea Löw identical with Con. lutea Wallg.“ i „On the probable case of Malannodes Zelleri Mc. Lach“

(1894); „Zpräva o cestë entomologické Bulliar-skem a Vÿch. Rumelii r. 1893“ (1894); „Descriptions of a new species of Ruphidia L. and of three new species of Trichoptera from the Balkan Peninsula with critical remarks on Pa-

norpa gibberosa Mc. Lach.“ (1894); „Beiträge zur Kenntniss der böhmischen Hydroptiliden“ (1894); „Nemura subtilis n. sp.“ (1895); „Oxyethira tristella n. sp.“ (18951; „Seznam hrnyzu ceského. Hmyz śikmokfidly a sit'okfidly“ (1895); „Obojetnik Camponotus ligniperdus“ (1890); „Pfispëvky k monografii ceskÿch Neuropter a Pseudoneuropter“ (1890); „Ueber die Ge-schlechtstheile der Plecopteren mit besonderer Rücksicht auf die Morphologie der Genitalanhänge“ (1896); „Prispevek ku znalosti vÿvoje ceskÿch Hydroptilid“ (1897); „Analytické tabul-ky ceskÿch druku Trichopter“ (1897); „Obojetnik kobylky zelené“ (1897); „Zpräva o Neu-ropteräch a Pseudoneuropteräch sbiranÿeh w Bo-snë a Hercegovine“ (1898). Prace te drukowane byłyv głównie w „Vëstnik k.-c. sp. nauk“, “Rozpr. C. Akad.“, „Arcli. pro prir. prozk. Ćech.“, „Stzb. k. b. Ges. d. Wiss.“, „Ent. Mon.

K. K-c.

Mag.“.

Klapka Jerzy, generał z czasów wojny węg. (* d. 7 kwietnia 1820 r. w Temesvârze). Ojciec jego, Józef K., ławnik temasvärski, nobilitowany przez króla Ferdynanda V (15 lipca 1841 r.). Młody Jerzy celował w rachunkowości. Po ukończeniu gimnazyum w Temesvârze wszedł w Wiedniu do szkoły artyleryjskiej

awans na pułkownika, lecz Jerzy, dla niepomyślnego stanu zdrowia, nie mógł korzystać z tego zaszczytu. W roku 1847 wystąpił z gwardyi i przeniósł się do armii, ale ją porzucił. W r. 1848 zwiedził Wschód, skąd niebawem powrócił do Pesztu, gdzie miał udział w organizowaniu gwardyi narodowej, mianowany członkiem klubu reformy. Wysłany przeciwko Serbom w Węgrzech południowych, niebawem odwołany stamtąd dla robót fortyfikacyjnych w Komornie i Brzetysławie (Presburg). W jesieni mianowany naczelnikiem sztabu generalnego, ponowił kampanię przeciwko Serbom. Gdy Me-szaros doznał porażki od Schlika, zastąpił go K. i nie pozwalał generałowi austryackiemu rozwinąć działań strategicznych; dopiero za przybyciem Görgeya udało się Schlikowi umknąć z zastawionych sideł. W walkach pod K o p o 1-ną (20—27 lutego) dowodził K. prawem skrzydłem; zwycięstwo wtedy odniósł Windischgraetz. W maju był dowódzcą 1-go korpusu węg. i pełnił obowiązki naczelnika sztabu przy Görgeyu. Pod Wacowem (Waitzen) i Nagy-Sarlo Görgey i K. zwyciężyli cesarskich i jeszcze w kwietniu odbył K. wjazd do Komorna, do którego wraz z Görgeyem pośpieszał był z odsieczą. Po Meszarosie otrzymał tekę ministra wojny, ale niebawem odstąpił ją Görgeyowi i powrócił do Komorna, aby objąć komendę. Mimo zwycięstwa Austryaków pod Komoruem, mając 18 000 ludzi, nietylko bronił twierdzy, ale częstemi wycieczkami trapił nieprzyjaciela, a nawet pewnego razu przyprawił go o stratę 1 000 ludzi i 33 dział, zapędziwszy się aż po Raab, skąd na wieść o kapitulacyi Görgeya pod Yillagós (13 sierpnia) powrócił do twierdzy, gdzie, oblężony, kapitulował 24 września 1840, poczem przeniósł się do Londynu. Tu wyszły jego pamiętniki p. t. „Memoiren aus dem ungarischen Kriege“ (Lipsk 1851), przełożone na język angielski. W Szwajcaryi skreślił: „I). Nationalkrieg in Ungarn und Siebenbürgen“ (Lipsk 1851, 2 t.). W czasie Wojny Wschodniej 1853—5 bawił w Turcyi, gdzie miał objąć dowództwo w wojsku tureckiem w stopniu generał-lejtenan-ta; lecz rozpoczęte w tym przedmiocie układy spełzły na niczem. Niebawem atoli powrócił do Genewy i tam ogłosił drukiem: „D. Krieg im Orient“ (Genewa 1855). W ciągu t. r. ukazały się dwa tłómaczenia tego dzieła na francuski i angielski. Podczas pobytu swojego w Konstantynopolu uzyskał od sułtana firman na założenie banku państwowego, lecz stosunki miejscowe zniweczyły to przedsiębiorstwo, a natomiast bank szwajcarski w Genewie zaliczył K-ę w poczet członków rady dyrektorskiej. K., widząc się w Turynie z Cavourem, nakłaniał go do wojny z Austryą (1858). Gdy wojna wy-

bacli „Biogr. Lex.“ Th. XII.

Er-i.

buchła, organizował już nawet legion węgierski, ale nie mógł go użyć z powodu zawieszenia broni i preliminaryów w Villa-franca. Przyczynił się do dodatkowego artykułu w traktacie zurychskim; artykuł ten zapewnia legionistom węgierskim swobodny do ojczyzny powrót. Z pism jego, a szczególniej z „La guerre d’Orient“, widać, że hołdował idei panmadiarskiej. — Porów.: Klapka Georg. „Memoiren“ (Lipsk 1850); „Ungarns Männer der Zeit“ (Praga 1862); Wurz-

J. F. G.

Klapp Michał, literat (* 1834 w Pradze 25 lutego 1888 w Wiedniu). Po ukończeniu nauk w mieście rodzinnem udał się w r. 1855 do Wiednia, gdzie poświęcił się dziennikarstwu. Od roku 1859 do 1866 pisał feljeton w „Ostdeutsche Post“. Później „Neue Freie Presse“ wysyłała go jako specyalnego korespondenta do Włoch, do Hiszpanii. W r. 1870 K. objął redakcyę półurzędowej wiedeńskiej „Montagsrevue“. Artykuł, który pomieścił z okazyi pobytu cesarzowej Elżbiety na Węgrzech w r. 1877 w „Gartenlaube“, spowodował ustąpienie K-a z zajmowanego w Wiedniu stanowiska. („Gartenlaube“ została wówczas zakazaną w Au-stryi). Z jego opisów życia współczesnego najważniejsze: „Komische Geschichten aus dem jüdischen Volksleben“ (Berlin 1859); „Vom grünen Tisch“ i „Bilder aus deutschen Spielbädern“ (tamże 1865); „Aus dem befreiten Venedig“, dziennik (t-że 1867); „Bilder vom Marsfeld“ (Opawa 1868); „In London und unter den Feniern“ (t. 1869); „Revolutionsbilder aus Spanien“ (Hannower 1869). Na uwagę zasługują opowiadania: „Zweierlei Juden“ (Wiedeń 1870); „Die Bankgrafen, Roman aus der Schwindelzeit“ (Bern 1877, 2 tomy) i sporo krotochwil, z których najbardziej znaną jest „Rosenkranz und Güldenstern“ (1878), grana w wiedeńskim Bur-gu, a później po całych Niemczech.

Klaproth Henryk Juljusz, znakomity orjentalista, etnograf i podróżnik niemiecki, syn Marcina, słynnego chemika; ur. 11 października 1783 w Berlinie, um. 20 sierpnia 1835 w Paryżu, wskutek przeciągłej choroby piersiowej. Ojciec przeznaczył mu jako zawodowe zajęcie — studja przyrodnicze; młody jednak Henryk, idąc za własną skłonnością, oddał się wcześnie nauce języków wschodnich. Chiński studjował w Halli od roku 1800. W ciągu lat dwuch uczynił niezwykłe postępy w dziedzinie tej umiejętności, tak że mógł w r. 1802 rozpocząć w Dreźnie wydawnictwo «Asiatisches Magazin> (1802 — 1803, 2 tomy), i tym też zwrócił na siebie uwagę uczonych. Wskutek pośrednictwa hr. Jana Pot ockiego (ob.), znakomitego historyka i podróżnika, z którym poznał się w Dreźnie, powołany był r. 1804 na adjunkta języków i literatur wschodnich do Petersburga. W r. następnym, 1805, towarzyszył hr. Gołow-kinowi i J. Potockiemu w wielkim poselstwie do Chin. Nieprzyjazne okoliczności znieweczy-ły zamiary tej wyprawy naukowej. Gołowkin i Potocki powrócili do Petersburga (i806), K. zaś udał się w podróż do Syberji południowej, gdzie zgromadził obfity zbiór wiadomości etnograficznych, statystycznych i archeologicznych, za co też, oprócz innych odznaczeń, obrany był członkiem nadzwyczajnym Akademji nauk petersburskiej (1807). W tymże r. na wniosek

J. Potockiego K. otrzymał od tejże Akademji polecenie udania się na Kaukaz celem zbadania tego kraju pod względem fizycznym i etnograficznym. Wynikiem tej podróży K-a było jego dzieło później wydane p. n. „Reise in den Kaukasus und Georgien in den Jahren 1807 und 1808“ (Halla 1812 — 14, 2 tomy; po francusku z wielu dopełnieniami, Paryż 1823), oraz założony przez K-a „Archiv für die asiatische Litteratur, Geschichte und Sprachkunde“ (Petersburg 1810, t. I). Przeszkody, które stanęły na drodze wydaniu w Rosji cennego dzieła K-a o podróży kaukaskiej, dzieła, które rozwiewało złudzenia o silnej władzy rosyjskiej na Kaukazie, były także przyczyną opuszczenia przez K-a Petersburga. Polecony przez kś. Adama Czartoryskiego, kuratora wileńskiego, uniwersytetowi wileńskiemu, wybrany był 1810 r. na profesora języków wschodnich w tym uniwersytecie; dla objęcia jednakże katedry do Wilna nie przybył. W roku 1812, utraciwszy wszystkie przywileje w Rosji, wziął dymisję. Wyjechał do Niemiec, gdzie, oprócz wzmiankowanego już opisu podróży po Kaukazie, wydał dalsze wyniki tej podróży, jak oto: „Geographischhistorische Beschreibung des östlichen Kaukasus“ (Weimar 1814) i „Beschreibung der russischen Provinzen zwischen dem Kaspischen und Schwarzen Meere“ (Berlin 1814), które później wydał w Paryżu p. n. „Tableau historique, géographique, ethnologique et politique du Caucase et des provinces limitrophes entre la Russie et la Perse“ (1827). W r. 1814 udał się do Włoch (do Florencji), gdzie, jak i następnie w Paryżu, czerpał środki do życia z autorstwa. W r. 1815 osiadł w Paryżu, dokąd był wezwany przez swego protektora Jana Potockiego. K. był zapalonym czcicielem Napoleona, którego później odwiedził na Elbie; po powrocie cesarza do Francji mianowany był przez niego redaktorem dziennika urzędowego, ‘urzędu jednak wcale nie objął. W r. 1816 za przyczynieniem się W. Humboldta K. otrzymał nominację od Fryderyka Wilhelma III na profesora etatowego języków i literatur wschodnich w uniwersytecie berlińskim, wraz z pozwoleniem pozostania w Paryżu. W Paryżu też pozostał do końca życia, oddany przez lat blizko 20 zajęciom naukowym, głównie opracowaniu zebranych ma-terjałów i wyników swych badań. Tutaj powstało najprzedniejsze jego dzieło „Asia polyglot-ta“ (Paryż 1823 i 1829), zawierające pierwszą naukową klasyfikację narodów azjatyckich, opartą na podstawie ich pokrewieństwa językowe-

A. A. K.

z. w.

z. w.

go. Oprócz porównania pojedynczych języków obejmuje ono słowniki wszystkich znanych wówczas języków azjatyckich, nadto do dzieła dołączony jest „Atlas des langues“ (wyd. 2-e dzieła wraz z atlasem języków, t-że 1831). Oprócz tego dzieła K-a z zakresu ogólnego językoznawstwa, do pobytu jego w Paryżu należy szereg monografji i prac specjalnych, jak oto: O mowie Uigurów (w Turkiestanie), wyd. niemieckie (Paryż 1820) i francuskie (1823); „Sur les Bou-kares“ (Paryż 1823); „Sur quelques antiquités de la Sibérie“ (t-że 1823); „Essais sur la langue du Bornou“ (t-że 1826); „Vocabulaire et grammaire de la langue géorgienne“ (t-że 1827; część 2-ga przez Bresseta; 1837); „Chrestomathie Mandchou““ (t-że 1828); „Observations sur les racines des langues sémitiques“ (część dodatkowa w dziele barona de Merian p. n. „Principes de l’étude comparative des langues“ [st. 207 — 237] Paryż 1828); Katalog ksiąg chińskich i mandżurskich tudzież rękopisów w bibljotece berlińskiej (Paryż 1822); „Aperçu de 1’origine des diverses écritures de l’ancien monde“ (t-że 1832). K. studjowął także z zamiłowaniem dzieje ludów azjatyckich, jak o tym świadczą prace ogłoszone: „Tableau historique de l’Asie depuis la monarchie de Cyrus jusqu’à nos jours“ (Paryż 1824, 4 tomy i atlas); „Collections d’antiquités égyptiennes“ (Paryż 1829) i wspomniane wyżej „Tableau historique ... du Caucase ... *, nadto krytyka prac Schmidta o historji narodów staroazjatyckich (Paryż 1824), oraz przekład japońsko - chińskiego dzieła, ważnego dla dziejów japońskich: „Aperçu général de trois royaumes, traduit de l’original japonais - chinois“ (Paryż 1833). Z prac K-a krytyczno-polemicznych w dziedzinie językoznawstwa i paleografji niezwykłego dostąpiła rozgłosu jego krytyka dzieła Champolliona młodszego o znaczeniu hjeroglifów, wydana p. t. „Examen critique de travaux de feu M. Champollion sur les hiéroglyphes“ (Paryż 1832). Do wydawnictw perjodycznych K-a, poświęconych językoznawstwu i starożytnościom wschodnim, oprócz wspomnianego wyżej Archiwum literatury ... wydawanego w Petersburgu (1810), należą: „Mémoires relatifs à l’Asie“ (Paryż 1824—28, 3 tomy) i „Magasin asiatique“ (t-że, 1825—27, 2 tomy), w którym zamieścił wiele własnych artykułów. Ogłosił także kilka dzieł chińskich w tłumaczeniu francuskim.

Klaprotyn, minerał, podwójny fosforan wodny glinu, magnezu i żelaza, wzoru:

R0.A1₂0₃.P₂0₅.H₂0,

gdzie R=Fe i Mg w stosunkach najrozmaitszych. Jednoskośny; kryształy piramidalne, słupkowe lub tabliczko watę. Najpiękniejsze— w Georgii, wrosłe w kwarcycie. Zwykle zbity lub ziarnisty, w postaci niewielkich skupień rozsiany w skale macierzystej. Łupliwość w kierunku dwuścianu podstawowego niezupełna. Odłam nierówny i zadziorowy. Twardość 5, ciężar

Wielko, Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 282. T. XXXVI.

właściwy 3 — 3.12. Sam w sobie bezbarwny, często jednak zabarwiony na niebiesko, indy-gowo, błękitno. W proszku bezbarwny. Połysk szklisty. W krawędziach prześwieca. Zabarwione wykazują mocny pleochroizm od lazuro-wo-błękitnej barwy do zupełnej bezbarwności. Skład chemiczny, wobec zmiennych ilości żelaza i magnezu, niestały. Bezwodnika fosforowego od 43 do 45°/₀> glinki od 33 do 34°/₀, wody około 6%. Ciemno-błękitne zawierają tlenku żelazawego od 6 do 10°/₀> jasne od l°/0 do 3°/₀. Prażony w kolbce daje wodę i odbarwia się, wypalony potem z roztworem kobaltu—znów błękitnieje. Na węglu w płomieniu dmuchawki wzdyma się, lecz nie topi, płomień lekko barwi na zielono. W kwasach roz-kładny w stopniu b. małym, po wypaleniu — całkowicie. Występuje w wielu miejscach Alp, a także w Karolinie północnej, w Georgii, w Kanadzie, w Brazylii i in.

Klaprotyt, minerał, podwójny siarczek miedzi i bizmutu: CugBi^Sy czyli 3Cu₂S. 2Bi₂S₃. Rombowy, długie słupki mocno zbróżdżone podłużnie, o doskonałej łupliwości w kierunku płaszczyzny podłużnej. Twardość 2.5, ciężar właściwy 4.6. Żółtawo-stalowo-szary z pstrym nalotem. W proszku czarny. W kwasie solnym zupełnie rozkładny. Zawiera 25.32°/o miedzi, 55.45 bizmutu, 19.23 siarki. Kopalnia Daniel około Wittichen i Eberhard (Alpirsbach), Spessart, Murgthal.

Klar Aloizy, filolog i humanista czeski, (* w r. 1763 w Usteku w Czechach—f r. 1833 w Pradze czeskiej). Uczęszczał początkowo do gimnazyum w Litomierzycach, w r. 1779 wstąpił do uniwersytetu, który ukończył w r. 1782 ze stopniem doktora filozofii, a w r. 1786 otrzymał posadę profesora humaniorów i katechety w gimnazyum w Litomierzycach, i obowiązki te pełnił aż do r. 1806, w którym z powodu reformy gimnazyalnej przeniesiony został do uniwersytetu praskiego i wykładał tam filologię grecką i literaturę klasyczną. K. pochodził ze szkoły Winkelmanna i Heynego, wychowany w ideałach Klopstocka, Lessinga i Herdera; żarliwy zwolennik sztuk pięknych, umiał w dziwny, oryginalny sposób połączyć gorliwe uczucia chry-styanizmu ze czcią dla świata klasycznego. Wszystko, co klasycyzm zawierał w sobie pięknego i podniosłego, powinno było, podług K-a, stać się własnością młodzieży i wpływać na jej umoralnienie. To też K. wszędzie w swych wykładach przeprowadzał tę myśl, że poznanie świata klasycznego nie powinno być wyłącznie nauką teoretyczną, polegającą na pochłanianiu i konserwowaniu martwych faktów, lecz zagrzewać ma do pracy dla dobra społeczeństwa, naturalnie, w tern znaczeniu, w jakiem K. pojmował, pracę społeczną. Jako w istocie swej praca religijno-chrześciańska, pochłaniała ona dużo energii K-owi: był on jednym z założycieli praskiego instytutu wychowawczego dla

74

Wbg.

czystość św. K-y Kościół obchodzi ‘d. 12 sierpnia; pierwszy jej żywot napisany został przez jakiegoś współczesnego autora, na rozkaz Aleksandra IV.— Ob.: Bolland. „Acta SS.“ 12 aug. II 739 — 768; „Żywot św. Klary z Assyżu. . . . przez O. Prokopa kapucyna“ (Kraków 1872,

Ks. Wł. Kr.

ociemniały cli i od r. 1825 stanął na jego czele jako dyrektor zakładu. Następnie przyczynił się znacznie do założenia innych dobroczynnych in-stytucyj dla ociemniałych, dla niezamożnych studentów uniwers. i t. p., za co otrzymał nomi-nacyę na obywatela honorowego Litomierzyc i Pragi. Z dzieł jego można przytoczyć: „Ueber Déclamation und declamatorische Uebungen“ (Praga 1820); „Messgesang“ (1829); „Merkwürdigkeiten des Prager Privatblindeninstitutes“ (1881); „Die heiligen Apostel Jesu oder die göttliche Kraft und Wirkung des Christenthums“ (Praga 1814); „Du sollst, betrachtet als Grundlage einer beseeligenden Selbstständigkeit“ (Praga 1820); „Wichtigkeit der griechischen Sprache für Bildung und Gelehrsamkeit in unseren Tagen“ (Praga 1808); „Ideen zur Errichtung einer Versorgungs- und Beschäftigungsanstalt für erwachsene Blinde“ (1831); prócz tego drobne artykuły, treści pedagogicznej, ascetycznej, biograficznej oraz dotyczące historyi sztuki, po rozmaitych czasopismach współczesnych. — Porównaj o K-e: Franz Weinholdt „Kratka zprâva o zivoty a blahocinném pusobeni A. Klara“ (Praga 1834); tenże „Denkwürdigkeiten aus dem Leben A. Klar’s“ (Praga 1835); czasopismo „Libusza“ rocznik 1848 (Praga), w którem jest biografia i wizerunek K-a.

Klara ŚW. (* ok. r. 1194 —f 1253), spółza-łożycielka zakonu Klarysek (ob.); pochodziła ze znakomitego i bogatego rodu, posiadającego zamek dziedziczny tuż obok Assyżu, który był gniazdem rodzinnem najsławniejszego w świętości męża Wieków Średnich—Franciszka Serafickiego. Od dziecięctwa odznaczała się wielką pobożnością, skromnością i szczególnem miłosierdziem względem nędzarzy, a poświęciwszy Bogu swe dziewictwo, mężnie broniła się namowom rodziców, pragnących dla niej świetnego zamążpójścia. Pod owe czasy Franciszek, już głośny twórca nowej reguły zakonnej, wielki wpływ wywierał, gromadząc około siebie tych, co chcieli porzucić świat i jego powaby i tęsknili do życia doskonalszego. Za jego radą i pod jego kierownictwem K. postanowiła oddać się na służbę Bogu, a przewidując niemałe ze strony krewnych przeszkody, potajemnie opuściła dom rodzicielski i z kilku podobnie myślącemi towarzyszkami udała się do kościoła Porcyunkuli, leżącego w okolicach Assyżu; tu Franciszek przyoblókł ją w gruby habit zakonny 1212 r. i umieścił w poblizkim klasztorze św. Pawła u benedyktynek, które dały jej na czas pewien bezpieczną gościnę, aż-by przyszła sposobniejsza chwila na założenie żeńskiego konwentu według reguły franciszkańskiej. Skoro spostrzeżono w domu nieobecność K-y, krewni jej gwałt wielki podnieśli i wszel-kiemi sposobami usiłowali wydobyć ją z murów klasztornych. Lecz święta dziewica z godną podziwienia stałością oparła się czynionym z ich strony pokuszeniom; a gdy wreszcie, nie dopiąwszy celu, pozostawili ią w spokoju, wówczas z rozporządzenia Franciszka przeniosła się na stały pobyt do ubożuchnego klasztorku św. Damiana, leżącego także wpobliżu Assyżu. Za jej przykładem dziewice assyskie poczęły licznie się zgłaszać do furty zakonnej z prośbą o przyjęcie, a jedną z pierwszych była rodzona siostra K-y imieniem Agnieszka. Z rozkazu Franciszka zmuszona przyjąć przełożeństwo nad tak utworzonym konwentem, nadzwyczajnemi na tern stanowisku zajaśniała cnotami, uważała się za ostatnią i za sługę wszystkich w klasztorze. Wielka miłośniczka ubóstwa, wszystko co na nią po rodzicach przypadało, obróciła na ubogich, ani grosza z tego nie zatrzymując dla klasztoru; żyła wraz z innemi z dobrowolnej jałmużny. Chodziła boso, a za ubranie miała gruby habit zakonny; łożem dla niej była ziemia, poduszką zaś kloc drewniany. Umartwienia swoje posuwała tak dalece, że Franciszek zmuszony był naznaczyć jej pewne w tym względzie granice umiarkowania. Cały czas poświęcała kierownictwu sióstr zakonnych, modlitwie i pracy ręcznej, ofiarując swe życie i uczynki pokutne za grzechy ludzi w świecie żyjących. Pan Bóg niejednokrotnie dawał poznać świętość swej służebnicy, rozmnażając np. cudownie chleb, a innym razem oliwę, dla nakarmienia ubogich dziewic jej klasztoru. Gdy Saraceni, sojusznicy cesarza Fryderyka II, napadli, na Assyż i jednocześnie obiegli klasztorek św. Damiana, wówczas K. wzięła N. Sakrament i podeszła do okna, a niewierni, jak,by blaskiem jakimś oślepieni, z murów pospadali i całe ich wojsko w rozsypce pouciekało. Po 42 latach życia w zakonie, doznając przez długie czasy dolegliwych niemocy, podczas których nie zaniechała ani modlitwy, ani pracy, ani (o ile mogła) spełniania nawet najuciążliwszych przepisów swej reguły, umarła spokojnie w r. 1253. Aleksander IV papież wpisał ją w poczet świętych r. 1255. Ciało jej przechowuje się od r. 1260 w Assyżu, w kościele zbudowanym pod jej wezwaniem, gdzie również znajduje się głowa jej siostry, błog. Agnieszki. Na obrazach malują ją z monstrancyą, albo z puszką z N. Sakramentem, na pamiątkę cudownego odegnania Arabów od bram klasztoru św. Damiana. Uro-

2 tomy).

Klara z Montefalco, święta (* ok. roku 1268 — f 1308), pochodziła z miasteczka um-bryjskiego Montefalco, we Włoszech. Od niemowlęctwa niemal odznaczała się nadzwyczajną pobożnością, a mając lat sześć, na usilne swe prośby, została umieszczoną w klasztorze św. Krzyża niedaleko rodzinnej miejscowości,

Ks. Wł. Kr.

S. I)rz.

wygotowanych nóg cielęcych.

gdzie jej siostra, Joanna, była przełożoną nad zakonicami reguły św. Augustyna. Klasztoru odtąd nie opuściła aż do śmierci. Po zgonie siostry obrana przeoryszą, jaśniała przykładem życia świętego, roztropnością, umiejętnością jednania zwaśnionych, darem cudów i proroctw. Po latach 34 przebytych w zakonie przeniosła się do wieczności r. 1308. Proces kanonizacyjny, rozpoczęty za Jana XXII papieża, ukończony został wpisaniem jej w poczet świętych przez Leona XIII .w r. 1881. Kroniki franciszkańskie zaliczają tę K-ę do rzędu Franciszkanek, co zapewne poszło stąd, iż mogła w dziecięctwie być zapisaną do III zakonu św. Franciszka. Uroczystość jej obchodzi Kościół d. 18 sierpnia.

Klar-Elf, rzeka na półwyspie Skandynawskim, początek bierze w Norwegii z jeziora Fämund, położonego o 670 metrów n. p. m., niedaleko granicy szwedzkiej. Nosi kolejno nazwy: Glöt-, Fämund- i Trysil-Elf. Na 130-m kilometrze zawraca do Szwecyi, gdzie zmienia znowu nazwę na Klar-Elf; dwiema odnogami, okalającemi wyspę Thinwal-la, na której znajduje się miasto Karlstad, wpada do jeziora Wener (ob.).    BM-

Klarenza, port w Grecyi, ob. Clarence.

Klarkia, roślina, ob. Ciarki a.

Klarnet, ob. KI ary net.

Klaros, po grecku KXàpoç, po łacinie Glarus, miejscowość w blizkiem sąsiedztwie miasta Ko-lofonu, ku zachodowi w Jonii, w Azyi Mniejszej, ze sławną świątynią Apollina (xó KXàpiov iepóv), zbudowaną, według opowieści mitycznej, przez Manto, córkę Teirezyasza. Wyrocznia tamtejsza zażywała wielkiej wziętości u Greków. Pytający o radę pątnicy pobożni podawali tylko liczbę i nazwisko kapłanowi Apollina, noszącego od świętej swej siedziby przydomek Clarius (KXàpioç), a ten, zaczerpnąwszy wody ze świętego źródła w gaju poblizkim, udzielał odpowiedzi w udatnej formie rytmicznej. Dzisiaj zwie się owa miejscowość Sille albo Dżyaurke-ni.—Por: Strab. 14,642; Tacit. Ann. 2,54; Paus. 2, 2, 8; Plut. Pomp. 24.

Klarowanie jest to czynność mająca na celu oddzielenie w płynach mętnych substancyj stałych, w nich nierozpuszczalnych, które nie dają się oddalić za pomocą filtrowania lub zwykłego cedzenia, ponieważ albo przechodzą przez pory filtru, albo też są szlamiste i filtr zapychają. Substancye te, zawieszone w płynie, posiadają przeważnie tę właściwość, że działają zarazem jako fermenty; przez klarowanie więc konserwują się płyny zdolne do gnicia. Najprostszy sposób K-a płynów polega na pozostawieniu ich w spoczynku, dopóki męty na dno naczynia nie opadną; poczem płyn jasny ściąga się za pomocą lewarka lub zlewa ostrożnie. Płyny zawierające w sobie ciała ścinające się pod wpływem ciepła, jak np. białko, klaruje się przez wygotowanie, gdyż ciało, ści-nająć się, zabiera męty zawieszone i zbiera się na powierzchni płynu, a potem z łatwością może być oddalone. Do K-a używa się czasem bryi, przygotowanej z papieru filtrowego i wody, którą miesza się dokładnie z płynem; włókna papieru zabierają nieczyste substancye, po-czem zwykłe przefiltrowanie płynu wystarcza, aby go czystym otrzymać. Naczynie do filtrowania, Rawalda, składa się z cylindra kamiennego; w dolnej jego części umieszczone są dwa sita, pomiędzy któremi znajduje się masa papierowa, a bezpośrednio ponad dnem naczynia jest kranik odpływowy. Bryja papierowa jest odpowiednią do K-a soków owocowych i miodu. Proszek z garnków nieglazurowanych, dachówek, kaolinu, dobrze wodą przemyty, działa klarująco na wino, gdy się je pozostawi tak jakiś czas w spokoju. Często miesza się je jeszcze raz po 48 godzinach; chcąc jednak prędzej dojść do celu, należy płyn pomieszać z mąką ceglaną i przefiltrować. Sposobu tego używa się także do płynów szlamistych. Podobnież działa i węgiel kostny sproszkowany, który należy dokładnie przemieszać z płynem, niekiedy wygotować, a potem przefiltrować. Przy tern działaniu absorpcyi ulegają także barwniki i cuchnące domieszki. Likier klaruje się przez dokładne wymieszanie go klajstrem z krochmalu i cukru; po 56 godzinach krochmal osadza się i pociąga za sobą wszystkie nieczyste części. Jeżeli płyn zawiera w sobie białko, jak np. soki roślinne, to przez ogrzanie go białko strąca się, opada na dno, i zabiera z sobą wszystkie materye nieczyste. Jeżeli zaś do płynów klarujących dodaje się białka, to należy je przedtem dobrze ubić na gęstą pianę, pomieszać dokładnie z płynem, poczem to wszystko wygotować w naczyniu piaskiem, a tworzącą się pianę oddzielić za pomocą odpowiedniej łyżki. Tę metodę można stosować szczególniej do soków owocowych itd. Zamiast białka z jaj używa się także i krwi wolej, która taksamo działa z powodu zawartości białka. Płyny, które nie mogą być ogrzewane, jak wino, klaruje się klejem rybim (karukiem), który kraje się, zmiękcza w winie, i rozpuszcza przez dodanie wody gorącej. Roztwór ten cedzi się przez płótno, dodaje do niego jeszcze trochę wina, potem przez ¹/₄ godziny ubija się trzepaczką, następnie kłóci z małą ilością wina, a w końcu miesza się dokładnie z winem, które ma być klarowane. Letnią porą wino takie może być ściągnięte po 8 do 14-u dniach, w zimie zaś po 4 do 6-u tygodniach. Do wina czerwonego zamiast karuku można używać i białej żelatyny, a do K-a piwa letniego Przy tych środkach klarujących, gdy płyn zawiera w sobie kwas garbnikowy, tworzy się osad; z tego powodu do K-a płynów zawierających białko używa się kwasu garbnikowego. Trzeba tu zwrócić wszakże uwagę na to, że nadmiar kwasu garbnikowego, którego białko nie

M. H.

A. Pol.

Ks. Wł. Kr.

może strącić, pozostaje w płynie rozpuszczony, i wskutek tego psuje jego smak. W takim razie należy płyn przeklarować z karukiem. Gdy wino jest ciągnące się, jak nitka, należy je najpierw traktować roztworem kwasu garbnikowego, a potem karukiem. Ałunu palonego używa się do K-a olejów tłustych i eterycznych, do lakieru, tłuszczu, roztworu kleju i żelatyny. Gipsu palonego można także używać do olejków eterycznych, benzyny, eteru, lakieru i do likierów. Wino mętne przez zmieszanie go i wstrząsanie z gipsem palonym staje się czystem, a zarazem i mocniejszem, oraz nabiera dobrego smaku, jeżeli było zepsute. Jeżeli piwo młode wskutek transportu stało się mętnem, to należy do beczki takiego piwa natłoczyć powietrza za pomocą pompy, wskutek czego powstaje niewielkie ciśnienie, które sprawia, że męty osadzają się na dnie. Męty te po otworzeniu kranika odprowadza się, a po 1 do 2 godzin otrzymuje się piwo czyste.

Klarynet, włos. Clarinetto, popularny, w orkiestrach prawie niezbędny, instrument dęty, drewniany, wynaleziony przez Jana Chrystya-na Dennera w Norymberdze r. 1690. K. ma kształt rury cylindrycznej, w której części środkowej znajdują się dziurki—jak we fleciku zwyczajnym,—zaś w górnej—przyrząd do zadęcia, zwany „pyszczkiem“ dzióbkowatym, w który wkłada się „stroik“ z płatka trzcinowego. ,K. dzisiejszy ma 18 dziurek, z których 13 z klapkami metalowemi. Skala jego rozciąga się od małego e do c czterokreślnego i wyżej, w porządku chromatycznym. Ponieważ niewszyst-kie tonacye są równie łatwe do użycia w grze na k-e , przeto wyrabiają K-y różnej wielkości, w różnych tonacyach, mianowicie: A, B, c, cl, e, es, f, g, as; to znaczy, że nutowana na papierze gama c dur, w wykonaniu na pierwszym z tych K-ów, brzmi jak a dur, na drugim jak b dur, na trzecim taksamo jak nuty wskazują, tj. również c dur, na czwartym jak cl dur itd. W dzisiejszej orkiestrze symfonicznej zwykle używa się K-u B, rzadziej A, K-y mniejszych rozmiarów, jako krzykliwe, znajdują zastosowanie tylko w orkiestrach wojskowych.

Klaryski, zakon żeński, nazwany tak od św. Klary z Assyżu (ob.), a założony przez św. Franciszka Serafickiego (ob.), także rodem z Assyżu. Pobożna dziewica, oddawszy się pod duchowny kierunek wielkiego swego współziomka, osiadła wraz z gronem panien, które za jej przykładem postanowiły poświęcić się życiu zakonnemu, w domu przy kościele św. Damiana blizko Assyżu i została tamże przełożoną. Przyjęły one początkowo nazwę „Ubogich Panien“, ponieważ św. Franciszek wielki kładł nacisk na cnotę ubóstwa zakonnego i domagał się jej zachowania w całej ścisłości. Później dopiero utarły się nazwy Kl a r y s e k albo Franciszkanek, druga z nich od imienia zakonodawcy. Przykład dwojga świętych z Assyżu tak podziałał, że zapał do życia doskonałego i liczba klasztorów coraz bardziej się wzmagały. Na prośby Klary dom świętego Damiana otrzymał od Franciszka krótką regułę, nakazającą, prócz zupełnego ubóstwa, surowe umartwienia, modlitwę, milczenie, pracę i posłuszeństwo. Inne klasztory „Ubogich Panien“ przez czas jakiś żyły według reguły benedyktyńskiej; lecz Innocenty IV, potwierdziwszy 1253 r. powyższą regułę św. Franciszka, rozciągnął ją na wszystkie klasztory klarysek. Gdy wszakże w wiekach późniejszych pierwotna karność w wielu domach zakonnych została mniej lub więcej złagodzoną, czyniono niekiedy usiłowania w celu wskrzeszenia dawnej surowości reguły. Jednę z takich reform przedsięwziął św. Bonawentura, generał zakonu franciszkanów (ob.). Ustawy przezeń napisane (w tern głównie różniące się od reguły pierwotnej, że pozwalają klasztorom żeńskim posiadać uposażenie, iżby zakonnice uchronić od szukania jałmużny poza domem i nie narażać karności zakonnej na ujemne wpływy) zatwierdził papież Urbau IV r. 1263: stąd nazwa Urbanistek tj. tych zakonnic, które przyjęły pomienioną reformę. Inną reformatorką klarysek była św. Ko le ta, która od r. 1406 zaprowadzała pierwotną surowość w klasztorach Belgii i Fran-cyi, i dała początek t. n. Koletkom (ob.). (O późniejszych reformach ob. Bernardynki i Kap u cynki). Wiele także zpośród klasztorów żeńskich św. Franciszka, wycofawszy się zpod posłuszeństwa generałów zakonnych, powagą Stolicy Apostolskiej poddanych zostało pod obedyencyę biskupów dyecezalnych. W wieku XVIII klaryski miały 900 klasztorów pod zwierzchnictwem generała, a prawie drugie tyle pod nadzorem miejscowych biskupów.

K. w Polsce. Żeńskie zakony reguły św. Franciszka, czyli zakony klarysek, „damianitek“, jak je także zwano, powstały na Ziemi Polskiej już w XIII w. Fundacye konwentów żeńskich franciszkańskich nastąpiły jednak po wprowadzeniu męskich zgromadzeń tej reguły, co dla klarysek polskich było z jednej strony pomyślną, z drugiej niepomyślną okolicznością. Sprzyjaj ącem było tylko to, że mniszki w braciach tej samej reguły znajdowały zapewnienie posług religijnych i dlatego swoje klasztory budowały wpobliżu już istniejących kościołów i klasztorów franciszkanów. Z drugiej atoli strony—franciszkanie niechętnie patrzeli na te względy, jakie sobie siostry ich reguły jednały, i skutkiem tego swemi wpływami w Rzymie utrudniali uzyskanie pozwolenia Kapituły Generalnej na założenie jakiegokolwiek żeńskiego konwentu franciszkańskiego. Mimo to jednak nie ten głównie powód utrudniał fundacye klasztorów dla K-ek przeznaczonych; największą bowiem, przeszkodę zawierała sama reguła św. Klary, szczególny nacisk kładąca na przestrzeganie ubóstwa. Przepis ten nie pozwalał na obdarowywanie klasztorów K-ek dobrami ziemskiemi i był szczególniej przez pap. Honoryusza III i Innocentego IV przestrzegany. Starano się więc ten przepis obejść, aby zapewnić klaryskom trwałe i stałe utrzymanie, a temsamem, aby im dać możność spokojnego wypełniania obowiązków religijnych, jakie na nie kładła reguła. W tym celu, idąc za wzorem Pragi, w której Agnieszka, córka Ottokara I. w r. 1234 założyła klasztor K-ek, budowTano zwykle obok klasztoru żeńskiego t. zw. „liospitium“, „hospitale“, czyli szpital. Taki szpital, będący przytułkiem dla chorych, uposażano w obszerne dobra i oddawano pod opiekę i kierunek K-ek. Z dochodów, jakie na rzecz tych szpitali płynęły, miały zakonnice całą zwyżkę po potrąceniu wydatków dla siebie, na swe wyłącznie utrzymanie pobierać. Ten wybieg umożliwił ostatecznie rozpoczęcie fundacyi żeńskich konwentów franciszkańskich, które też w ten sposób powstają w Polsce. Jednym z pierwszych książąt, który przyłożył rękę do zakładania zgromadzeń franciszkańskich, był książę szląski Henryk Pobożny, syn Henryka Brodatego. Za namową żony swej, Anny (córki Ottokara I, siostry Agnieszki, fundatorki K-ek w Pradze), nosił się Henryk Pobożny z zamiarami założenia tak męskiego jak i żeńskiego konwentu franciszkańskiego. Śmierć Henryka Pobożnego (ob.), odniesiona z ran pod Lignicą (1241), przecięła jego zamiary. Starania jednak, wdowy po nim, Anny nie ustały. Im - to należy przypisać założenie męskiego klasztoru franciszkanów- we Wrocławiu w roku 1240, a nadto fundacyę K-ek, które w r. 1257 sprowadziła z Pragi do Wrocławia. K. praskie pomieszczono naprzód w drewnianym budynku, ale równocześnie rozpoczęto prace około wzniesienia kościoła i budynku klasztornego. Roboty szczęśliwie ukończono zostały i dnia 25 czerwca r. 1260 wprowadzono uroczyście zakonnice do murowanego klasztoru, przy którym znajdował się mały kościółek z o-śmiokotną wieżą. Anna, kończąc dzieło fundacyi, obsypała przez siebie założony klasztor bo-gatemi darowiznami, o czem z dzieła Knoblicha „Herzogin Anna von Schlesien“ dowiedzieć się można; umarła w r. 1265. K. wrocławskie niedługo jednak pozostały w związku z prowincyą franciszkańską w Polsce. W r. 1284 żywioł niemiecki był już tak silny, że w tym roku klasztor franciszkanów we Wrocławiu, razem z innemi klasztorami minorytów, oderwał się od organizacyi polskiej a przyłączył do saskiej. Za męskiemi konwentami musiały pójść i K. wrocławskie ; dlatego też ich losy nie obchodzą już historyi klarysek w Polsce. Kościół ich wrocławski rozszerzono i zastąpiono nowym w r. 1699. W czasie sekularyzacyi zakonów rząd pruski oddał kościół i budynki klasztorne Urszulankom. Te jednak także musiały w r. 1870 stamtąd ustąpić, tak, że dzisiaj pozostaje we Wrocławiu sam tylko kościół, pod nazwą „ Ursulinerinnenkloster “. Właściwie do prowincyi franciszkańskiej w Polsce należały klasztory K-ek objęte kustodyą lubelską, krakowską i gnieźnieńską. Poza temi kustodyami w Polsce nie było K-ek, tak jak ich też nie znajdziemy ani na Litwie, ani na Rusi.—W kusto-dyi lubelskiej powstała najdawniejsza funda-cya K-ek w Zawichoście. Tutaj dokonywa funda-cyi Bolesław Wstydliwy (ob.) dla siostry swej, świątobliwej Salomei, wdowy po Kolomanie halickim (f 1241). Prośby matki Bolesława Wstydliwego, Grzymisławy, i żony, Kunegundy, nie były także bez znaczenia. To też książę krakowski gorliwie się tą sprawą zajął i naprzód osadził franciszkanów w Sandomierzu (około r. 1240), a następnie poczynił starania dla założenia klasztoru K-ek. Praca jego w tym kierunku postępowała tern raźniej, że w r. 1245 ujrzał swą siostrę Salomeę, obleczoną w habit klasztorny i' grupującą wkoło siebie zwolenniczki reguły św. Klary. Tymczasem stanęła fundacyi na przeszkodzie okoliczność, że Innocenty IV, jeszcze w r. 1254, nie pozwolił na uposażenie klasztoru. W odpowiedzi, jaką wtedy dawał Salomei, uczynił ten wyjątek, że jej samej pozwolił przyjąć spadek po ewentualnej śmierci brata, Boi. Wstyd.; lecz równocześnie postawił warunek, że spadek ten po śmierci Salomei przejdzie, nie na klasztor, ale na prawnych dziedziców księcia krakowskiego. Widoczna z tego, że Salomea musiała już w Sandomierzu zebrać około siebie zwolenniczki życia klasztornego, tylko że fundacyi klasztoru jeszcze nie było. Wtedy jednak przyszedł z pomocą księżnie brat jej, Bolesław Wstydliwy. Oto w r. 1255 buduje ks. krakowski szpital w Zawichoście, wpo-bliżu Sandomierza, i uposaża go w rozległe dobra, z tern zastrzeżeniem, że K. obejmą opiekę nad szpitalem i że z dochodów, płynących na utrzymanie tego szpitala, czerpać będą także i dla siebie. Zatwierdzenie tego dokumentu Bolesława Wstydliwego nastąpiło jeszcze tego samego roku przez pap. Aleksandra IV, w dokum. z sierpnia 1255 r. W ten sposób udało się K. wprowadzić do Zawichosta, gdzie, jak się zdaje, w prywatnem mieszkaniu oczekiwały dokończenia budowy klasztoru i kościoła. Bogate uposażenie, składające się z 10-u wsi, kilku łanów i ź r e b i ó w (ob.), a nadto z dochodów solnych, zapewniło K-om byt spokojny. Pierwszą ksienią zawichojską była Salomea, obok niej rezydował

t. zw. „rector hospitalis“, czyli zarządca szpitala, ustanawiany przez wizytatorów franciszkańskich przy każdym konwencie żeńskim, dla sprawowania administracyi w posiadłościach klasztornych. Już atoli po zabezpieczeniu mate-ryalnem zagroziło K-om inne niebezpieczeństwo. Zawichost, bezbronny, narażony był na częste napady, i dlatego okazał się dla zakonnic niedogodnym. Skutkiem tego w r. 1257 nastąpiło przeniesienie klasztoru do Skały pod Krakowem; kościół, opuszczony przez K., biorą w swój zarząd franciszkanie. Od r. 1285 powszechnie jest znany kościół i klasztor franciszkanów w Zawichoście. W kościele tym spoczęły zwłoki Grzymisławy, matki Bolesława Wstydliwego. Wszelkie opowiadania, jakoby K. skutkiem napadu Tatarów już w r. 1241 musiały opuścić Zawichost i przenieść się do Skały, są mylne: K-ek w Zawichoście wtedy jeszcze nie było.—Ku st ody a krakowska posiadała klasztor K-ek: 1) naprzód w Skale, następnie w Kra-kowie, 2) w starym Sączu, 3) w Chęcinach. 1) W Skale znajdujemy od r. 1257 te K., które opuściły Zawichost; Salomea nie jest już ich ksienią, zachowuje jednak pierwsze miejsce, jako „mater fundatrix“. Spełniając swe zadanie w zupełności, zaokrągla Salomea uposażenie K-ek, a w r. 1267 (10 listop.) lokuje Skałę na prawie średzkiem. Umiera w połowie listopada r. 1268, pozostawiając testament, dotąd w klasztorze K-ek św. Andrzeja w Krakowie przechowany. Razem prawie z Salomeą umiera pierwsza ksieni po Salomei, Agnieszka; po niej obejmują tę godność Świętosława, a następnie Anna, za której umierają dobrodzieje klasztoru Bolesław Wstydliwy i Bolesław ks. kaliski. Ostatnią ksienią w Skale jest Wirzchosława, która przenosi K. ze Skały do Krakowa. Przyczyną tej zmiany miejsca pobytu były niepokoje, wciąż panujące okolicach Krakowa, a zatem i Skała, skutkiem walk, zwykle o Kraków się opierających. Kościół w Skale i budynki klasztorne uległy z biegiem czasu ruinie, K. krakowskie nie starały się bowiem o u-trzymanie tych budowli. Na miejscu tern jednakże wznosi się mały kościółek, otoczony murem z posągami książąt-dobrodziejów K-ek; również pokazują tam 3 murowane groty, które miały stanowić modlitewnię bł. Salomei. Samo położenie tego miejsca jest nader urocze, jest to bowiem znaczne wzniesienie nad doliną Prądnika, rzucone na drodze z Ojcowa do Pieskowej Skały. Stąd przeniosły się K., za rządów ksieni Wirzchosławy, do Krakowa; kiedy się to stało, trudno dokładnie oznaczyć, to jednak pewna, że w r. 1316 istniało już „monasterium Cracoviense ordinis s. Clarae“. Gdzie te mniszki z początku mieszkały, także jest niewiadome, w każdym jednak razie już w r. 1320 osiadły przy kościele św. Andrzeja. Kościół św. Andrzeja, odznaczający się wspaniałym pomnikiem romańskiej architektury, —dwiema wieżami w tym stylu zbudowanemi,—należał pierwotnie do benedyktynów sieciechowskich. W r. 1320 przychodzi do zamiany: Łokietek otrzymuje od opata sieciechowskiego Klemensa kościół św. Andrzeja, a wzamian daje mu kościół św. Idziego. Tranzakcyę tę potwierdził uroczyście bisk. krak. Nanker. W ten sposób przychodzą K. do objęcia tego kościoła, a opieka i pomoc, jakich im w tym kierunku udzielił Łokietek, tłó-maczą się tą okolicznością, że pomiędzy K-ami znajdowała się matka jego żony, Jolanta, córka księcia lignickiego Henryka. Być może, że i sprowadzenie K-ek ze Skały do Krakowa nastąpiło także skutkiem woli żony Łokietka, Jadwigi, która matkę swą, Jolantę, chciała mieć przy sobie. Tembardziej jest to prawdopodobne, że pap. Jan XXII dozwolił Jadwidze w r. 1320 przekraczać klauzurę K-ek krak.; ten sam papież d. 4 kw. 1325 r. osobną bullą potwierdził umieszczenie K-ek przy kościele św. Andrzeja. W klasztorze, obok kościoła św. Andrzeja zbudowanym, pozostały K. od r. 1320 aż do dni dzisiejszych. Przez ten czas upadło znaczenie tego niegdyś jednego z najbogatszych klasztorów polskich. Liczba mniszek, niegdyś setkę wynosząca, zmalała do kilkudziesięciu. Uposażenie klasztorne skutkiem suppresyi dóbr odpadło, tak, że obecnie zgromadzenie to czerpie fundusze z 6 - klasowej szkoły, przez siebie prowadzonej i kierowanej. Panienki, które u-kończą kursa u św. Andrzeja, otrzymują wykształcenie, mogące służyć za podstawę do stu-dyów w seminaryum nauczycielskiem. Obok szkoły K. utrzymują także pensyonat dla swych uczennic. W historyi K-ek krakowskich zaznaczyć można doniosły fakt dla dyscypliny franciszkańskiej. K. oddane były zwierzchnictwu prowincyałów klasztorów męskich franciszkańskich. Z pod tej obedyencyi wydostały się tak K. krakowskie jak i sądeckie. Stało się to w w. XVI, kiedy karność franciszkańska rozluźniać się zaczęła; K. krak. i sądeckie nie chciały poddać się rozkazom prowin-cyała, Klemensa Kasprowicza ze Skalbmierza, który je do swojej reguły nakłaniał, i poddały się biskupowi krakowskiemu. Wyjednały sobie nadto w tym celu pozwolenie Klemensa VIII w r. 1596 i za rządów prowincyała, Jana Donata Caputo, przeszły pod władzę bisk. krak., kard. Jerzego Radziwiłła, oraz jego następców. Odnośne breve przechowują K. krakowskie, które w swem archiwum posiadają bogaty zbiór dokumentów, odnoszących się do historyi ich uposażenia. 2) Stary Sącz posiada drugi klasztor K-ek, należący do kustodyi krakowskiej. Założenia tego klasztoru dokonał Bolesław Wstydliwy za sprawą swej żony Kunegundy, czyli św. Kingi. Dotychczas jeszcze nie jest ustalona data tej fundacyi. Idąc za wersyą Długosza, należałoby przypuścić, że Bolesław Wstydliwy już po r. 1257 wziął się do budowy tak męskiego jak i żeńskiego klasztoru franciszkańskiego i że te roboty, idące leniwo, przed jego śmiercią (1279) ukończone zostały. Byłoby to zgodne z tern, co wiemy, a mianowicie: że Ku-negunda na zjeździe w Korczynie r. 1257 otrzymuje od swego małżonka za udzielony mu posag ziemię Sądecką i że w r. 1260 przywdziewa habit franciszkański; widocznie więc od chwili zabezpieczenia majątkowego, tj. od owego zapisu w Korczynie, datuje się akcya około wzniesienia i uposażenia klasztoru. Cały ten zapis stanowi uposażenie klasztoru sądeckiego, którego Kinga dokonywa d. 6 sierpnia 1280 r., oddając przez siebie założonemu klasztorowi miasto Sącz ze wszelkimi dochodami, oraz 28 wsi z przyległościami i użytkami. Papież Marcin IV zatwierdził tę donacyę w breve z d. 27 czerwca 1282 roku. Sama Kinga wstąpiła do zakonu sądeckiego po śmierci swego męża, w r. 1280, a razem z nią przyoblekła habit jej siostra, Jolanta, owdowiała świeżo po ks. Bolesławie Kaliskim (f 1278). Klasztor miał zaraz z początku liczyć 100 zakonnic, musiał więc w takim razie odpowiadać tej liczbie stosownym rozmiarem. Wspaniała budowla stanęła na wschodniej stronie miasta, na lewym brzegu Popradu; naprzeciw, w stronie zachodniej, usadowił się znacznie mniejszy klasztor franciszkanów, mających spełniać posługi religijne K-om. Budowa jednak klasztoru K-ek nie była ukończona zupełnie; całe życie Kingi, od chwili wstąpienia do klasztoru aż do śmierci (24 lipca 1292), miało głównie na celu ostateczne wykończenie tej budowy. Murarze węgierscy, których prawdopodobnie wtedy użyto, wystawili kościół w stylu ostrołukowym; klasztor, składający się z kilku domków, otoczono murem, zdobnym w baszty. Na początku XVII w. zniesiono domki klasztorne, a wystawiono jeden obszerny budynek dla wszystkich zakonnic. W ciągu następnych wieków dokonano niektórych zmian, powiększeń, rozszerzeń, potrzebnych skutkiem wymagań reguły, lub w celu zabezpieczenia się od ognia, który już kilkakrotnie klasztor nawiedził. Ostatecznie jednak wygląd klasztoru pozostał do dzisiaj bez zmiany; przykuwa oko swą szatą starożytną, nadającą mu postać twierdzy, a nadto przedstawia się majestatycznie, wskutek swego położenia: oparty jest bowiem o stoki znacznych wzniesień, a tuż obok przytyka prawie do brzegów Popradu. Klasztor ten przechodził czasy wielkiej świetności. W nim znajdowały opiekę i wychowanie późniejsze matrony polskie, żony i matki Leliwów, Toporów, Gryfów, Odrowążów i Habdanków. Tu szuka także spokoju żona Łokietka, Jadwiga, córka Jolanty, i po śmierci swego męża (1333) osiada na de-wocyi, czyniąc hojny zapis na rzecz K-ek sądeckich. Kazimierz Wielki, jej syn, odwiedza ją w klasztorze, a siostrzenica Kazimierza, Kon-stancya, księżna głogowska, zostaje siostrą klasztoru. Grób św. Kingi jest przyczyną, dla której książęta i królowie polscy i węgierscy zbaczają do Sącza. Niewątpliwie i Władysław Jagiełło wraz z bratem, Witoldem, będąc w Sączu w r. 1409 i 1410, polecał losy rozegrać się mającej wojny patronce polskiej. Po odniesio-nem zwycięstwie pośpieszył tutaj Jagiełło złożyć dzięki, poczem dwukrotnie za bytności cesarza Zygmunta odwiedzał grób Kingi. Nic więc dziwnego, że znaczenie i uposażenie tego klasztoru rosło; ale zatem poszło i pewne rozluźnienie reguły, które za kard. Radziwiłła w zwolnieniach od przepisów reguły w r. 1596 się objawiło. Wszakże ten sam kardynał w t. zw. „Liber reformationis“ przeprowadził gruntowną reformę, którą potwierdzili jego następcy, biskupi krakowscy. Od czasów kardynała Radziwiłła

K. sądeckie przeszły z pod władzy prowincya-łów pod rządy biskupów krak. W r. 1782 na liście zniesionych przez Józefa II klasztorów znajdował się i ten sądecki. Niezwykłej sile woli ówczesnej przełożonej oraz zakonnic należy przypisać to, iż, mimo obdarcia z dóbr, klejno-notów, gotowizny, nawet relikwij, dokonanego przez rząd austr., K. przy tym klasztorze się utrzymały. W ostatnich czasach założyły K. sądeckie szkołę wydziałową, w której kilkaset panienek czerpie naukę. Obok szkoły istnieje pensyonat. 3) Trzeci klasztor K-ek, wchodzący w skład kustodyi krakowskiej, jest w Chęcinach w po w. Kieleckim. Z początku były tu tylko tercyarki III zakonu, które w r. 1594 związały się wspólnem pożyciem. Życie klasztorne datuje się jednak od r. 1632, bo wtedy dopiero przełożo.na tych tercyarek, Klara Grędoszew-ska, złożyła wraz z niemi uroczyste śluby zakonne. Do założonego przez nią klasztoru, potwierdzonego przez arcybiskupa Macieja Łubieńskiego, wstąpiły bogate panny na zakonnice. Posag ich stanowił dotacyę klasztoru. Budynek klasztorny stanął w r. 1643, kościół zaś otrzymały te K-i w r. 1673. Był to stary kościółek, dawniej już wybudowany pod wezwaniem św. Magdaleny; kosztem starosty Bidziń-skiego został on w r. 1683 rozszerzony i odrestaurowany. Obecnie jest to klasztor etatowy; w r. 1874 liczył jeszcze 13 zakonnic.— Kusto-dya gnieźnieńska posiadała 3 klasz. K-ek: w Gnieźnie, Kaliszu i Szremie. 1) W Gnieźnie powstał klasztor K-ek już w XIII w. Nie da się napewno oznaczyć, kiedy ta fundacya nastąpiła; istniała już jednak w r. 1284, bo w tym roku Przemysław daje „monasterio sancte Cläre in civitate Gnesnensi per nos constituto“ wieś Wi-niary. Szczegółów, dotyczących jej historyi, dla braku wiadomości, niewiele. W klasztorze gnieźn. były zakonnicami: Eufemia, córka ks. Przemysława, Helena, córka ks. lignickiego, Biała, córka wojewody poznań. Ostroroga. Uposażenie było mniej bogate, niż innych klasztorów K-ek i tworzyło się dopiero z biegiem czasu. W r. 1284 otrzymały zakonnice wieś Winiary, w r. 1295 od Przemysława II, wieś Oborę, a Władysław Łokietek d. 25 kw. 1298 roku nadał im miasto Kostrzyń z przyległemi źrebiami. Wszystkie te darowizny zatwierdza ogólnym przywilejem Elżbieta, królowa polska i węg., w r. 1372. K. gnieźnieńskie miały prawo kollacyi w dobrach około Kostrzynia i Strzyżowa, ale się go w r. 1597 zrzekły na rzecz swego prowincyała. W r. 1622 obecny w Polsce generał zakonu franciszkań. Jakób Bagnaca-balensis oddał klasztor K-ek gnieźn. pod władzę arcybiskupa, z pod której jednak same zakonnice przeszły i powróciły pod obedyencyę prowincyała. Klasztor ten jeszcze w r. 1772 li-

Kość.“ tom V str. 583 — 589.

z. w

czył 29 zakonnic i znaczne, ale zniszczone, dobra. Wkrótce już potem zupełnie istnieć przestał ; pozostała wieża, rodzaj baszty z XV wieku, świadczy obecnie o jego istnieniu. Kościół jednak, z długą nawą i kaplicami w krzyż budowanemi, wznosi się do dzisiaj i przechowuje zwłoki Jolanty, żony Bolesława Pobożnego, ks. kaliskiego, syna Władysława Odo-nicza. Z tego zakonu Zofia Izbieńska udała się do klasztoru benedyktynek w Chełmnie w r. 1579, gdzie zajęła się naprawą zepsutych stosunków, odnowiła życie religijne i była wzorową ksienią. 2) Klasztor K-ek w Kaliszu zawdzięczał swe powstanie tym właśnie stosunkom, z których wynikło ogólne rozluźnienie życia klasztornego i wydobycie się K-ek krakowskich i sądeckich z pod władzy swego prowineyała. Wtedy, w roku 1596, ks. Antoni Ferd. Wilczek, gorliwy franciszkanin, postanowił założyć wzorowy klasztor reguły św. Klary, gdzieby obowiązki religijne i zakonne ściśle były przestrzegane. Wystarał się więc o dom w Kaliszu i tam umieścił kilka K-ek z Krako-

wa: te właśnie, które nie chciały nowego porządku obedyencyi względem biskupa uznać. Pierwszą ksienią tego klasztoru była Barbara Miechowiecka, zakonnica z Krakowa (1618); ksie-ni ta skupiła około siebie 34 zakonnice. Kościół zakonny był pod wezw. Ofiar. Najśw. Maryi Panny. W roku 1799 został klasztor przez rząd pruski zniesiony, a kościółek w r. 1851 zburzony. 3) Trzeci z rzędu, nieistniejący już także, klasztor K-ek był w Szremie. Historya tego klasztoru jest prawie że nieznana. Franciszkanie mieli być w Szremie już od r. 1238, praw-dopodobniejszem jest jednak, że przybyli tu dopiero w r. 1426. Stąd przenieśli się na inne miejsce, a K., zdaje się, albo wtedy zajęły ich miejsce, albo już nieco wcześniej obok nich się umieściły. W r. 1616 kościół ten i klasztor odbudowały, a w r. 1637 uposażyła go Jolanta Niepruszewska. Gdy ogień zniszczył te gmachy w r. 1766, na ich miejscu stanęły nowe. Za rządów pruskich sprzedano kościół i klasztor przez licytacyę, a zarazem rząd pruski zabrał zakonnicom Lubiatowo, które posiadały jeszcze przed rokiem 1667. — Bibliogr.: Ulanowski B. „O założeniu klasztoru św. Andrzeja“; Ks. Stanisław Załęski „Sw. Kinga i jej klasztor starosądec-cki“; Szajnocha: szkic „Sw. Kinga“; Ks. Adam Opatowicz „Żywot i cuda bł. Salomei“; „Encykl.

Ab. lvł.

Klaryt, minerał, siarczek miedzi i arsenu: Cu₃AsS₄; jednoskośny, ciemno - ołowiano - szary, kruchy. Twardość 3, ciężar właśc. 4.5. W proszku czarny. Połysk żywy, ale niezupełnie metaliczny. Chemicznie jest on zapewne sulfo-solą miedzi od kwasu H₃AsS₄, zawiera 48.31 miedzi; 19.09 arsenu, 32.6 siarki. Arsen w małych ilościach zastąpiony przez antymon, miedź również nieznacznie przez cynk i żelazo. W kolb-ce prażony wydziela nalot siarki, a potem topi

się i wydziela bezwodnik siarkowy i siarkawy. Stopione wodziany alkaliczne nie wywierają nań działania. W Szwarcwaldzie w kopalni „Klara“ około Schapbach.

Klasa, k 1 a s s a, od łacin, classis -is (praw-dopod. z calo = obwieszczam, wzywani, zwołuję i as, moneta i jednostka monetarna rzymska), u Plauta w postaci classia -ae na oddanie „kraju“ (amazonek); wyprowadzana także z greek. xa\£w-śo{o pierwotnej postaci calessis=vXrpię= wołanie, zawołanie, powołanie, a) W języku swym macierzystym ma różno przedmiotowe znaczenia, które jednak wszystkie sprowadzić się dają do zasadniczego pojęcia jednostki w układzie, w porządku wiele jednostek obejmującym: 1) Głównie i najpowszechniej oznacza każdy z pięciu działów Narodu Rzymskiego , wprowadzonych jakoby przez Serviusa Tulliusa; przyczem sama classis, użyta bez liczebnika porządkowego, bywała potocznie synonymem klasy pierwszej: stąd też infra classent (Servius gramatyk) = w jednej z czterech klas niższych, oraz classem ducere ( Kwintilian retor ) = trzymać się na przodzie, w pierwszym rzędzie, rej wodzić, wybijać się na czoło, iść na czele. 2) Pojedyncze działy wszelkich zbiorowisk ludzkich stałych a jednorodnych, np. rzemieślników jednego rzemiosła przy fabricae (budowy), dzieci, zwłaszcza chłopców, zgromadzonych umyślnie na jakąś uroczystość lub zajęcie wspólne, wreszcie żołnierzy— stąd: pueros in classes distribuere (Kwintilian) = chłopców porozdzielać na klasy; classes de-num łiominum (Columella agronom) = oddziały po dziesięciu ludzi. 3) W liczbie mnogiej jako classes używali Rzymianie dawniejsi K-y na o-znaczenie wojska: procinctae classes (Fabius Pictor Chronograf) = przepasane, z pozakłada-nemi już pasami (od mieczy), czyli gotowe do walki wojsko, z czego później sam przymiotnik procmctus — gotowy do działania, do roboty ;

cl. clypeatae (Festus gramatyk) = wojsko zaopatrzone w tarcze, lądowe; jeszcze u Wergi-liusza Hortinae classes=vłoj sko Hortiny. 4) Rzadziej spotykamy dla wojska nazwę procincta classis w znaczeniu wojska wyciągniętego pod linię, w szyk bojowy. 5) Najmateryalniejszem, najstalszem, a przytem najbardziej swoistem, było pojęcie classis w zastosowaniu do zbioru statków morskich, do floty, a zmateryalizowa-ło się dzięki temu porządkowi, tej kolejności i współzależności, jakie Rzymianin dostrzegał w całości zbiorowiska. Rzadko kiedy nazywano pojedynczy okręt, tak jak flotę, classis, ale floty nie nazywano nigdy inaczej. Nazwą zdrobniałą jest tu classicula. Z głównego rzeczownika urobiouo przymiotniki classiarius, classi-cus, classeus, classicarius, classicius, classia-nus; drugi z nich np. w legio classica, cl. cer-tamen jest równoznaczny z „morski, marynarski, z marynarzy utworzony“; obu zaś używano rzeczownikowo na oznaczenie marynarzy, żołnierzy morskich, majtków. 6) Z przymiotnika classicus przy współdziałaniu dassis i classes w punktach 3-im i 4-ym urobiły się postaci męska i nijaka w samodzielne rzeczowniki, pierwsza na oznaczenie trębacza, druga trąby obozowej lub bojowej, obie używane przeważnie w wojsku lądowem, gdy na morzu obok classicus znano i classicen (z classis i cano = śpiewam; u Warrona). — h) Z oderwanego pojęcia przymiotu K-y jako najpierwszej, przedniej, pierwszorzędnej powstał już późno, po powyższym, jednobrzmiącym, pLzymiotnik classicus, który nas tutaj najbliżej obchodzi. Już Gellius używa go w tern znaczeniu przy rzeczowniku scriptor lub audor, jak my dziś mówimy „klasyczny pisarz, wzór, typ, okaz, przykład“, uwydatniając ich doskonałość lub dokładność,—jak nakładcy zbiorów pisarzów celniejszych mianują ich „klasycznymi“ lub „klasykami“. Tu już pojęcie konkretne zamieniło się zupełnie na oderwane przedniości, doskonałości. U Festusa nawet dobry, rzetelny świadek jest cl. testis. W Forcellinim nie znajdujemy dowodu używania w łacinie tego przymiotnika w tern znaczeniu jako rzeczownika. Zdaje się, że dopiero pierwsi Niemcy wytworzyli swojego „Der Klassiker“, i oni też najpowszechniej dotychczas go używają; Francuzi i Anglicy mają wprawdzie postaci rzeczownikowe, ale te w mowę żywą, w język piśmienniczy nie wrosły. Pod wpływem niemieckim powstał zapewne nasz klasyk. Nazwa „klasyczny“, jako jednoznaczna ze „starożytny“, jest dziełem Czasów Nowszych i powstała w epoce Odrodzenia, w Humanizmie (ob.), dla którego istotnie wszystko, co było najlepszego, szło z samej tylko Starożytności, i oba pojęcia doskonale się pokrywały. Ta jednoznaczność sprawiła, że już w końcu XVIII w. powszechnie w klasykach, klasycyzmie, klasycznej literaturze widziano tylko siły, kierunki twórcze i same u-twory Starożytności greckiej i rzymskiej, a naśladowanie ich mniej - więcej udatne, częściej niedołężne, oddawano przedsuwką pseudo-z cj)soSY]ę=kłamiący, kłamliwy i (|)£0§wę=kłam-liwie, fałszywie. Dziś w wyrażeniach „ postać, ' rysy, twarz , oblicze klasycznie piękne“ słabiej przebija się przeświadczenie o ich bezwzględnem pięknie, niż o konkretnem podobieństwie do pięknych typów starożytnych. Jeżeli klasyczny jako „przedni, celujący“ współubiega się jeszcze z innym, wyrosłym z pojęcia samej tylko starożytności grecko-rzymskiej, to już klasycyzm nie ma zgoła współzawodnika: oznacza zawsze tylko systemat twórczy, ideowo-rzeczowy Greków i Rzymian, we wszel-kiem pięknotwórstwie, bądź samemi słowami, bądź formami materyi urzeczywistnianem. W takiem też zawsze znaczeniu przyjmować go potrzeba od nauki i wiedzy naukowej, wraz z przymiotnikiem klasyczny.—c) Starożytni nie znali klasyfikacyi; urobiła ją dopiero No-

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 282. T. XXXVI.

wożytnosć na wzór np. magnificatio (z magnum i odpowiednio do praw łaciny przekształconego facere), aby oznaczyć „robienie klas, wytwarzanie pewnego porządku“, który może mieć za kierownicę albo jakąś zasadę rozumową, teoretyczną, ściśle z naturą przedmiotów klasyfikowanych związaną, albo też jakąś tylko pobudkę lub wzgląd zewnętrzny, praktyczny. Pierwszego rodzaju porządek panować powinien w każdej klasyfikacyi naukowej i elementy jego tkwić muszą w samej nauce; nad drugim panuje cel użyteczności zewnętrznej, ale i ten ma obowiązek norm naukowych nie gwałcić. W K - i nauk porządek wprowadzany przez myśl rozumną, naukową wyodrębnia się w swoisty układ ogółu wiedzy ludzkiej: nie mogą mu zatem wystarczyć dane wewnętrzne każdej nauki zosobna; potrzebna jest zarówno zasada, wydobywająca ze wszystkich to, co mają w sobie wspólnego, jak i obok niej inna, układająca wszystkie w jedność, a tak jedna jak druga przedstawia niesłychane trudności. K-ę przeprowadzić można, a często i potrzeba, w każdym zakresie pracy i życia; teoretycznie będzie ona zawsze porządkiem wprowadzanym w nieład, jedność ustalaną w wielości, kategoryę jakości wprowadzaną do kategoryi ilości. Kla-syfikacya rozjaśnia poglądy na całe grupy zjawisk w ich wzajemnych stosunkach, porządkuje chaotyczne ich współzawodnictwo, i bezwyrazowej jakby rnassie materyi pojęciowej przez różnicowanie nadaje indywidualizacyę. Do każdej K-i potrzebna jest ustalona jej zasada twórcza oraz określenie dokładne tych rzeczy lub pojęć, które mają być klasyfikowane. Pierwszą dać może tylko ścisła a bystra naukowość, drugą — pozytywne poznanie, jeśli już nie samej materyalnej treści, to formalnego obrębu i zadania każdej jednostki w K-ę ujmowanej.

Klasa (w systematyce przyrodniczej). Klasą, przeważnie zaś gromadą, w systematyce przyrodniczej nazywamy mniej lub więcej określoną grupę osobników w świecie organicznym lub też mineralny¹¹¹) — gmpę, uznawaną jako całość, na podstawie wielu wspólnych cech, wyabstrahowanych z danej ilości osobników. W rzeczywistości K. nie ma żadnego odpowiednika zmysłowego, gdyż rzeczywistość daje nam, jako nasze postrzeżenia, tylko jednostki z pewnemi cechami. Lecz jest to fakt znany powszechnie, że umysł ludzki, kwoli łatwiejszego oryento wania się w zjawiskach, wybiera zpośród wielu cech osobników—wspólne, i na ich podstawie ujmuje osobniki te w grupy—pojęcia zbiorowe, abstrakcyjne (gatunek, rodzaj i t. d.). Otóż K. jest takiem pojęciem abstrakcyjnem, łączącem poszczególne, niższe, również abstrakcyjne, pojęcia — rzędy. Zatem K. w systematyce jest jednostką wyższego rzędu. W botanice i zoologii składa się ona z rzędów, te dalej z rodzin, rodziny z rodzajów, ostatnie zaś z gatunków i odmian; gromady (K-y) łączy się w typy—najwyższe jednost-

s. M.

ki systematyczne. Oczywiście, pojęcie K-y jest względne w obrębie danej nauki przyrodniczej, a tembardziej w obrębie różnych nauk, zależnie od stosunku K-y do jednostek wyższego i niższego rzędu; K. zoologiczna z typu kręgowców będzie inną od K-y zoologicznej z typu mięczaków, szkarłupni, robaków i t. d. To samo w botanice, mineralogii, krystalografii. W mineralogii, np., powszechnie używają pojęcia „gromada“ (K.) dla oznaczenia podobnych pod pewnemi względami minerałów; podobieństwo tutaj opiera się na przynależności wszystkich minerałów, stanowiących gromadę, do pewnych związków chemicznych (lub pierwiastków) na podstawie układu peryodycznego pierwiastków chemicznych (ob.). Tak więc gromada „Tlenki“ zawiera minerały, które wzięte ze strony składu chemicznego są połączeniem metali z metaloidami grupy tlenu (tlen, siarka i t.d.). Gromada ta dzieli się na rzędy: 1) hydroity, 2) tlenki szkliste—i t. d. W krystalografii używa się pojęcia „klasa“ dla oznaczenia pewnych kształtów kryształów, w stosunku do jednostek wyższych—układów. Układ np. rombowy stanowią K-y: 1) kl. sfenoidu podwójnego (bisfenoi-dalna), 2) kl. piramidy rombowej i 3) kl. podwójnej piramidy rombowej—bipiramidalna. K. zoologiczna Ssących (Mammalia) dzieli się na podgromady, jak: 1) Stekowce, 2) Torbowce, i 3) Łożyskowce; podgromady te, czyli podkla-sy, dzielimy na rzędy, jak np. ostatnią podgro-madę na rzędy: 1) Waleni v. Wielorybów, 2) Bezzębnych czyli Szczerbatych, i t. d., wliczając 15 rzędów z ich następnemi poddziałami. W botanice — naprzykład — klasa, czyli gromada Paproci (Filicinae), organizmów roślinnych o pewnych wyróżniających je cechach, dzieli się na rzędy: \)Filices (paprocie jednozarodni-kowe) i 2) Hydropterides (p. różnozarodniko-we). Obfitość członków K-y jest rozmaitą w zależności od stanowiących ją jednostek niższego rzędu. W świecie zwierzęcym, np. K. Owadów jest jedną z najliczniejszych. Stosunek do jednostek niższego rzędu w K-e bywa też rozmaity, w zależności od jakości ustrojów organicznych i nieorganicznych tej klasy. Bywa np., że od K-y robi się przejście odrazu do rodzin, pomijając rzędy. Ustalenie K-y w obrębie danej nauki jest również chwiejne i nie przez wszystkich systematyków uznane. Wogóle, ponieważ pojęcie K-y jest zależne od pojęć systematologicznych, składających się na nią, jest więc niestałem i względnem wskutek zależności od nich.

Klasa przygotowawcza, potocznie a niewłaściwie tak nazywane Kursa przygotowawcze do Szkoły Głównej 1862—9 r. (ob.).

Klasy małżeńskie i ustrój klasowy w Australii. Już oddawna zwrócono uwagę na osobliwe zasady, które rządzą stosunkiem małżeńskim i przechodzeniem nazw u tubylców N. Hollandyi. Okazało się, iż rodzice noszą inną nazwę niż dzieci, iż wnukowie powracają do nazw dziadów itd. Misyonarz W. Ridley, bodaj jeden z pierwszych, który zwrócił baczniejszą uwagę na prawa żeniaczki i dziedziczenia nazw u Australczyków, wcale nie wie co ma robić ze swem odkryciem i jak je przedstawić w terminach cywilizacyi europejskiej. Znalazł tam cztery takie grupy nazw, a mianowicie:

1.    Murri (mężczyźni) v. Matha (kobiety)

2.    Kumbu (mężczyźni) v. Butha (kobiety)

3.    Ipai (mężczyźni) v. Ipatha (kobiety)

4.    Kubi (mężczyźni) v. Kubitha (kobiety). Mężczyźni J\° 1 biorą żony zpośród kobiet J\° 2, dzieci ich noszą nazwę J\° 3; mężczyźni J\s 3 biorą żony zpośród kobiet J\s 4 i dzieci noszą nazwę J\ą 2 i t. d. Wywnioskował, że „Murri i Matha są stopniem najwyższym, lecz dzieci Mathy, a mianowicie Kubi i Kubitha - najniższym. Lecz syn Kubithy, należący do Mur-rów, jest znowu stopnia najwyższego. A zatem każda rodzina w ciągu 2 — 4 pokoleń przechodzi przez szczeble najwyższe i najniższe: ciekawe połączenie idei arystokratycznej i demokratycznej. A jednak niema tam żadnych przywilejów“! Podobne bałamutne oświetlenie zdarza się i u innych pisarzy: „W każdem plemieniu istnieją trzy rangi może, a może coś pokrewnego do kast, ale członkowie ich są na stopie doskonałej równości“ (Mc Gillivray). Fakty te, źle tłómaczone i nawet źle przedstawione, przedostały się do podręczników europejskich, a tam doznały jeszcze dalszego spaczenia. „Zdaje się, iż każdy ród Australczyków dzieli się na dwie kasty, tj. patrycyuszów (wolnych?) i pospólstwo (poddanych?). Czy grupy pierwszego rzędu posiadają jakie przywileje, rzecz dotąd niewyjaśniona“ (O. Peschel „Nauka o ludach“ str. 341). Gerland mówi nawet, iż w plemionach australskich istnieją „stany tak ostro nawzajem odgraniczone, że nawet nie mogą pomiędzy sobą zawrzeć związków małżeńskich“... „stanowczo mamy tutaj przed sobą trzy rangi, ale pomimo zupełnego odgraniczenia te poddziały są równe pod względem praw i zupełnie jednakie w stosunku nazewnątrz“. Dopiero znakomite badania Howitta i Fisona przelały dokładne światło na tę sprawę, poszukiwania zaś innych, zwłaszcza Gillena, Baldwina-Spen-cera, Waltera Rotha, Matthewsa, E. Curra, uzupełniły obraz i wydobyły na jaw tajemnicę ustroju społecznego tubylców N. Hollandyi, tern ciekawszą, iż mieszkańcy tamtejsi wśród istniejących szczepów Rodzaju Ludzkiego znajdują się na najniższym poziomie. Okazało się, iż wśród kilkuset plemion australskich istnieje ogromna rozmaitość pod względem ustroju społecznego: sa tam ustroje rodowe patronymiczne i ustroje rodowe totemistyczne. pierwsze zwykle oparte na prawie ojcowskiem, drugie hołdujące już-to zasadzie prawa ojcowskiego już macierzystego; są wreszcie ustroje, które urzeczywistniły nadto podział na „klasy“—różnego typu. Każde plemię, posiadające ustrój klasowy, rozpada się

na dwa działy: „wielkie totemy“ (Howitt), charakterem swoim przypominające fratrye Indyan Ameryki Północnej (ob. Rodowy ustrój).

Związki małżeńskie wewnątrz każdego działu są surowo zabronione i członek danego działu może poślubić jedynie osobę, należącą do drugiego działu. Działy te często posiadają, każdy, własną nazwę, najczęściej nazwę zwierzęcia.

Członkowie danego działu nie mogą poślubić pierwszej-lepszej osoby zpośród drugiego działu, ale jedynie w obrębie klasy wyznaczonej przez zwyczaj. Jeśli osoba jednego działu należy do klasy A, to poślubia z drugiego działu osobę zaliczoną do klasy dzieci, odpowiednio do tego czy panuje prawo macierzyste czy też ojcowskie, należą do działu matki lub ojca, ale cierzyste:

totem wielki

noszą już inną nazwę klasową, a więc B lub Ą, i w związki małżeńskie jedynie wstępują w obrębie tych klas. Dzieci ich zwykle powracają do klasy dziada lub babki—i rozpoczyna się znowu kolejność dawna nazw klasowych, ale w niektórych plemionach zdarza się to aż po przejściu czterech pokoleń, z których każde, odpowiednio do działu, posiada własną nazwę klasową. Dla uzmysłowienia tych stosunków etnografowie australscy posługują się niezmiernie złożonemi schematami, które właśnie z winy swej złożoności nie grzeszą przejrzystością. W uproszczonej formie przedstawią się one, jak następuje:

1. Ustrój klasowy Kamilarojów (prawo ma

Kupathin

totem wielki Dilbi

mężczyzna

kobieta

mężczyzna

generacya m generacya m-j-i

Ipai

Ipatlia

Kubi

kobieta

Kubitha

Kumbu

Butha

Murri

Matha

Ipai

Kubitha

U plemienia Waramungów zamiast dwóch istnieją w każdym wielkim totemie aż tcztery klasy, i ustrój tamtejszy przedstawia się jak następuje:

Ipatha

generacya m-\-2

W każdym wielkim totemie istnieją dwie klasy, a w każdej klasie mężczyźni i kobiety noszą odmienną nazwę, utworzoną zresztą z tego samego źródłosłowu. Kubi zaślubia Ipathę, dzieci należą do wielkiego totemu matki i noszą nazwy Kumhów i Butha; Butha wychodzi za mąż za Murri, a jej dzieci są znowu Ipajami i Ipathami. cierzyste):

totem wieki J\® 1

kobieta

Nakamara

Kubi

2. Ustrój klasowy Waramungów (prawo ma

mężczyzna

Akamara

generacya m

generacya m-j-i    Undzerai

generacya m-\-2    Ampadzona Tampadzona

Nadadzili

tołem wielki JY« 2

kobieta

Kubadzi Kubadzi Nawila

mężczyzna

Opali

Apongardi Napongardi

generacya m-j-3 Apanonga Napanonga

jak generacya m itd., jak poprzednio

A co najciekawsza, według tych klas regulują się nietylko stosunki małżeńskie, ale i zwroty mowy, jakiemi wita plemieniec plemieńca przy spotkaniu. Każdy Ipai do każdej spotkanej Ipathy mówi „siostro“, ta zaś zowie go bratem; do każdej zaś Kubithy odzywa się jako do swej żony itd. Istnieją zbiorowe, na przestrzeni całego plemienia rozproszone grupy żon i mężów plemiennych, braci i sióstr, ojców i dzieci itd.

„Gdy po raz pierwszy znalazłem się pomiędzy czarnymi z nad rz. Murray, przywiązał się do mnie jeden z młodzieńców. Rzekł, iż powinniśmy być braćmi, a ponieważ był z klasy Kil-pana, i ja przeto zacząłem do niej należeć. Pewnego dnia odezwałem się do jego żony: jestem bratem Johna (owego młodzieńca), ty jesteś moją siostrą. Z uśmiechem odrzekła:

Nie! jesteś moim mężem“! (Bulrner). Świadomość o tem, do jakiej klasy należą, jest powszechną: „nawet dzieci mogą powiedzieć, czy ktoś jest Ipajem lub Kumbem“. Howitt uważa klasy za puściznę zbiorowych związków małżeńskich, jednak obecnie wszędzie w Australii

generacya m-\-4

Tundżeli

Nundżeli

jak generacya m itd., jak poprzednio istnieją wyodrębnione stadła małżeńskie (często są stadłami rodziny swojackiej; ob. Rodzina), i obok nazw plemiennych pokrewieństwa występują gromady faktycznych matek, dzieci, wujów, stryjów itd. Jedynie podczas zborów plemiennych, na których zwykle panuje bezład, dawne zwyczaje zbiorowych małżeństw pomiędzy klasami zmartwychwstają, a nadto przy dojrzewaniu dziewczęcia, pogoni panny młodej itd. Przekraczającego zwyczaj i obcującego z kobietą klasy, względem której obowiązuje zakaz, czeka surowa kara. Podania austral-skie twierdzą, iż klasy były dziełem świadomej woli. Dajerowie np. powiadają, że niegdyś ojcowie, matki, dzieci, rodzeństwo i inni blizcy krewniacy żyli w bezładzie małżeńskim. Ale gdy następstwa ujemne takiego stanu rzeczy uwidoczniły się, rada wodzów zaczęła rozmyślać nad położeniem kresu zwyczajowi. Zwróciła się o radę do Mura-mura (postać mityczna) i ten rozkazał podzielić plemię na klasy. Jest to wprawdzie legenda, ale bodaj, gdy chodzi o ustrój Waramungów, jest zgodną z rzeczy-

L. K

wistością. W ustroju Kamilarojów nie jest bowiem rzeczą wykluczoną, podczas zborów plemiennych, obcowanie małżeńskie dziada z własną wnuczką, spłodzoną przed laty na takimsamym zborze. Ustrój Waramungów uniemożliwia taki związek małżeński zupełnie. Zresztą w każdym plemieniu prócz klas istnieją zwykle rody to-temistyczne (ob. T o t e m i z m), a niekiedy dzięki im powstają jeszcze dalsze ograniczenia związku małżeńskiego. Przedstawiciele różnych klas i totemów są rozproszeni w nieładzie po całym obszarze plemiennym, i co pokolenie w danym punkcie tego terytoryum nazwy są inne. Natomiast grupy lokalne, posiadające także nazwy własne, są stałe: są jakby statecznym skieletem, do którego co pokolenie są przyczepiane jednostki innych totemów i klas. Zwykle członkowie tej samej grupy lokalnej nie wchodzą z sobą w związki małżeńskie, a to nakłada nowe ograniczenia i jeszcze bardziej zwęża koło możliwych małżonków. Wreszcie ograni czenia takie kładą same stosunki powinowactwa, wynikające z realnego związku małżeńskiego. Ogół tych ograniczeń, wobec nieznacznej ludności plemienia (niekiedy wszystkiego kilkaset głów) a rozległej przestrzeni, na której plemię przebywa, wydaje ten rezultat, iż niekiedy istnieje w całem plemieniu zaledwie parę osób, które dana jednostka może poślubić, a które są już komuś oddane; zdarza się także, iż któremuś mężczyźnie, jedynemu w całem plemieniu, odpowiada kilka kobiet stosownej klasy, które tylko za niego mogą wyjść za mąż. Wskutek tego powstaje mnóstwo zakłóceń: ustrój społeczny, w powolnej owej ewolucyi wychodząc z pewnych założeń i rozwijając je, doprowadził do takiego stanu rzeczy, iż wielu plemieńcom pozostaje jedno tylko wyjście—przełamanie prawa zwyczajowego, tj. pognanie kobiety zpośród klasy objętej dla niego zakazem. Pognanie — to rozwiązanie trudności prawnych, nagromadzonych przez rozwój w zakresie stosunku płciowego. Rozwiązanie początków ustroju klasowego zależy poniekąd od wytłómaczenia nazw, które przysługują klasom. Zdaje się, pochodzą one od źródłosłowów, oznaczających różne szczeble wieku. „Kumbo“ u Barkindzów jest nazwą klasową, „kumbodza“:=wielki, „kumbidza“ = ojciec; u Tintinaligów „kumbudza“=wielki, „gum-bokau = stara kobieta itd. Klasy więc byłyby pierwotnie generacyami i może właściwiej byłoby cały ustrój nazywać ustrojem generacyjnym. To przypuszczenie pozwoliłoby związać ustrój australski ze zwyczajami obserwowane-mi u zwierząt trzodowych. Stada lam guanako, np. składają się z wielu samic i jednego dojrzałego samca, który toleruje w gromadzie jedynie niedojrzałych spółzawodników. —Gdy ci ostatni podrosną, rozpoczynają się walki pomiędzy przywódcą dotychczasowym a rywalami, i słabsi zpośród nich powoli opuszczają stado rodzicielskie. Tworzą się nowe stada, bo samiczki uciekają również, ażeby połączyć się

z wygnańcami. Za prawdopodobieństwem tej hypotezy przemawiają święta uobywatelania młodzieży (ób. Młodzieży uobywatela-nie) oraz obozy męskie i żeńskie (ob. Kluby mężczyzn i kobiet; Obozy, itd.), istniejące w Australii oraz w wielu innych punktach globu. Ci, którzy pospołu są uobywateleni, są braćmi, a zarazem drużbami-małżonkami itd.— Bibliografia: H. Cunow w „Die Verwandtschafts-Organisationen der Australneger“ (Sztut-gard 1894) usiłował zebrać cały materyał o ustroju klasowym; rzecz dzisiaj prawie przestarzała, a nadto bardzo wadliwa; Fison i Ho-witt „Kamilaroi and Kurnai“ (Melbourne 1880); Howitt „Notes on the Australian Class system“ (J. A. I. 1883), „Further Notes on the Australian Class Systems“ (t-że 1888); i „Australian group relations“ („Reports of the Smithsonian Inst.“ 1883); Horn „Report on the work of the scientific Expedition to Central Australia“ (Część IV. Anthropo-logy: Londyn i Melbourne 1896); Baldwin - Spencer i F. J. Gillen „The Native tribes of Central Australia“ (Londyn 1899); W. E. Roth „Ethnological Studies among the North-west-Cen-tral Queensland aborigines“ (Brisbarie 1897); R. H. Matthews „The Kamilaroi Class system of the Austr. aborigines“ („Proc. ot the R. Geogr. Austral. Soc.“; Brauch Queensland, X); „Australian Divisional Systems“ („Jour. Roy. Soc. N. S. Wales“, XXXII, oraz „Proc. Amer. Phil. Soc.“ XXXVII i XXXVIII) tudzież artykuły w „American Antropologist“ 1899, 1900 i 1901. Drobne i luźne wzmianki u E. Curra, Brough-Smytha i w „Jour, anthr. Inst.“.

Klasy społeczne, ob. Społeczeństwo terrytoryalne.

Klasycy polscy, w odróżnieniu od „humanistów“ wcześniejszych i późniejszych, jest to nazwa nadawana pisarzom naszym drugiej połowy w. XVIII i pierwszej ćwierci XIX, bardzo często z dodatkiem: pseudo-, czasami neo-(klasycy), a to z powodu, że w poglądach swoich literackich i w sposobie tworzenia trzymali się wzorów klasycyzmu francuskiego. Jakikolwiek był temperament autorów, jakiekolwiek ich przekonania religijne i społeczno-polityczne, trzymali się oni w dziedzinie estetycznej tego przeświadczenia, że dla wszystkich narodów cywilizowanych istnieje tylko jeden ideał piękna, w głównych zarysach swoich uwydatniony w dziełach Greków i Rzymian, zastosowany do wyższego stopnia cywilizacyi przez wielkich poetów francuskich wieku Ludwika XIV, a zasilony nowemi „ oświeceniewe-mi“ pierwiastkami przez pisarzy wieku XVIII. Ponieważ w umysłowości francuskiej zawsze górowało rozumowanie nad fantazyowaniem i uczuciowością, a w wiekach XVII i XVIII doszło do bardzo wysokiego rozwinięcia i bardzo szerokiego zastosowania: więc też najzna-mienniejszą cechą i naszych także klasyków jest racyonalizm, w różnym, oczywiście, ustop-niowaniu, stosownie do uzdolnienia poszczegól-

nych autorów. Nie było wprawdzie wygnane stwo rozumnych myśli i poglądów we wszyst-uczucie, nie objawiało się jednak swobodnie kich niemal dziedzinach życia duchowego, bo

i wylewnie, lecz wyrażało się w sposób, w jaki je wypowiadać zalecała ogłada towarzyska lub też chwilowa moda (sentymentalność cz. czułostkowość). A co do fantazyi, to, ponieważ ona w całej naszej dawniejszej literaturze nader skromny lot miała, niedziw, że pod wpływem racyonalizmu jeszcze go bardziej obniżyła, gdyż w utworach literackich zmierzano do jaknajwiększej jasności i przejrzystości w przeciwieństwie do stylu zachwaszczonego przebu-jałą roślinnością przenośni naciąganych i napuszonych, jakie się za czasów saskich rozpanoszyły. Go do formy artystycznej starali się K. o jaknaj większą prawidłowośćw budowie całości i jej części składowych, więc zachowywali reguły, jakie poetyka francuska przepisywała dla utworów dramatycznych, dla epopei, dla liryki; dbali o gładkość i potoczystość wiersza, o nastrój pełen godności, a gdzie mówili o ważnych sprawach — o możliwie największą patetyczność, ku osiągnięciu której kroczyli przeważnie drogą retoryczną (krasomówczą), nie zaś plastyczną za pomocą żywego, obrazowego malowania charakterów czy stanów duszy. Mimo wielkiej zależności klasyków naszych od wzorów francuskich, niepodobna im jednak odmówić pewnego stopnia samodzielności, niepodobna ich utożsamiać z klasykami francuskimi. Bo naprzód co do myśli przewodnich, to przyjąwszy od Francuzów zasadę krytyki, opartej na racyonalizmie, nie zgrzeszyli krańco-wością w jej stosowaniu zwłaszcza pod względem religijnym i etycznym (zwłaszcza, inicyatorami i głównymi przedstawicielami tego zwrotu byli przeważnie księża), a pod względem politycznym występowali nawet najczęściej w kierunku przeciwnym, ze względu, iż u nas ustalenie idei monarchicznej i silnego rządu okazało się koniecznością rozwoju dziejowego. Pod względem idei więc nasz „wiek oświecony“, nasz klasycyzm uznać trzeba za .bardzo umiarkowany. Co do osnowy utworów literackich wyróżnili się także klasycy nasi od wzorów swoich; bardzo rzadko bowiem brali ją z dziejów i stosunków obcych, grecko - rzymskich lub innych (jak to robili zazwyczaj np. tragicy francuscy), lecz ją dobywali z dziejów i stosunków ojczystych, zarówno w początkach rozwoju kierunku tego jak i pod jego koniec; nie mamy tedy Edypów, Berenik, Zair, mamy natomiast Żółkiewskich, Glińskich, Wandy, Ludgardy i Barbary. Nawet co do zupełnie zewnętrznej strony utworów literackich, co do wysłowienia, nigdy u nas nie zapanowało takie konwencyo-nalno-salonowe przebieranie w wyrazach „szlachetnych“ i „nieszlachetnych“, jak to było u Francuzów, zwłaszcza w tragedyi, poemacie opisowym i liryce wyższej. Zasługi klasyków naszych dadzą się streścić w ten sposób, że pod względem ideowym rozpowszechnili mnó-

z wyjątkiem tylko dziedziny fantazyi twórczej (rozumienie mitów, stanów natchnienia, egzal-tacyi itp.), a pod względem formalnym oczyścili język, udoskonalili wierszowanie, nadali stylowi już-to umiar artystyczny, już powab, lekkość i wdzięk, chociaż go zubożyli co do obrazowości i malowniczości, zbyt jednostronnie pojmując „jasność“ wysłowienia i mało posiadając wyobraźni plastycznej.—W rozwoju klasycyzmu naszego można wyróżnić trzy doby: przygotowawczą, kwitnącą w pełni i zanikającą. W pierwszej dobie, której początek chronologicznie można oznaczyć datą ukazania się książki S. Konarskiego, poświęconej reformie wymowy, 1741, a koniec — datą pierwszego podziału Polski, 1772, głównem staraniem było oczyszczać język z naleciałości makaronicznych, czynić styl równiejszym, t. j. niemieszczącym w sobie jednocześnie wyrażeń podniosłych i trywialnych, zaokrąglać utwory tak, iżby pewną spójną stanowiły całość i nie rozpadały się na luźne epizody; — a obok tego przyswajać sobie zdobycze „wieku oświeconego“ w bardzo złagodzonej postaci, i występować przeciwko uprzedzeniom i przesądom, zakorzenionym w czasach ciemnoty. Wyrazem tych dążeń stał się naprzód Stanisław Konarski w dziele łac. Opo-prawie wad wymowy (1741) i w retoryce swojej łac., którą znamiennie nazwał „sztuką myślenia dobrze, zastosowaną do sztuki mówienia dobrze“. W praktyce wzory francuskie wprowadził w zreformowanych przez siebie szko-że łach pijarskich, zaleciwszy dawać przedstawienia tragedyj francuskich w przekładach polskich. Obok niego reguły poetyckie wyłożył wierszem Wacław Rzewuski, pisząc zgrabnemi oktawami „O nauce wierszopiskieju (1762), a główne reguły retoryczne w rozprawie prozą skreślonej „O nauce krasomówskiej“    (1762),

gdzie przykładami głównie chciał wpoić w umysły potrzebę dbania^„o piękność myśli, o wybór słów, o roztropne słów ułożenie i o roztropne myśli ułożenie“. Dodać jednak trzeba, że nasz indywidualizm narodowy od samego początku^opierał się nadmiernej niewoli prawideł i pozwalał sobie występować teoretycznie i praktycznie przeciwko ich. uciskowi, jak to widać z artykułów w „Monitorze“ r. 1765 pomieszczonych. Oczywiście—wśród umysłów, coraz bardziej zależnych od wzorów francuskich, zwyciężyła dążność do „prawidłowości“ i odbiła się w utworach oryginalnych Konarskiego, Wacława Rzewuskiego, Drużbackiej, Bohomolca, Józefa Andrzeja Załuskiego, Józefa Epifaniego Mi-nasowicza,] Józefa Bielawskiego, Onufrego Kory-tyńskiego i in.—W drugiej dobie (1773 — 1795) najświetniej zajaśniała nasza literatura klasyczna, łącząc bogactwo reformatorskiej głównie treści (zwłaszcza w kierunku satyrycznym) z pięknością formy. Szczepiono idee tolerancyi,

humanitaryzmu, równości wobec prawa, powstawano na zgubne uprzedzenia- polityczne, wyśmiewano przesądy i zabobony, zachęcano do czytania i oświecania Się jaknajrozleglejszego. Pod względem formy starano się, zarówno w prozie jak w poezyi, osiągnąć zalety jasności, poprawności, ścisłości (precyzyi) wyrażenia; wszelka wybujałość fantazyi, a nawet wszelka rażąca nadzwyczajność, ulegały potępieniu. Poe-zya winna się zrównać z „piękną“ prozą —oto ' hasło. Uszlachetnienie stylu, wyrzucenie z niego wyrażeń poziomych i powszednich, uroczysty nastrój w sprawach poważnych, a lekki lub nawet swawolny w sprawach uczucia—stanowiły główną zasadę w poborze wyrazów i zwrotów. Wierszowanie starano się udoskonalić, unikając nietylko rymów zbyt łatwych, powstających z jednakich zakończeń gramatycznych, ale nawet rymów z jednakich części mowy. Myśl w gramatycznej swej całości winna się była zawrzeć w dwuwierszu rymowanym- tak, że w poważnych rodzajach literackich (tragedyi, epopei, w poemacie opisowym, satyrze) widzieć chciano tylko wiersze idące dwójkami jak żołnierze w marszu. Rozumie się, że niektórzy jeno osiągali ten stopień doskonałości rymotwórczej, a mistrzem w tym względzie stał się Trembecki; inni częściowo zaledwie zdołali sprostać przepisom. W układzie większych i mniejszych utworów dążono również do zaprowadzenia tej niemal geometrycznej prawidłowości, jaką posiadały utwory Francuzów. List do Pizonów czyli Sztukę Rymotwórczą Horacyusza pilnie wykładano w szkołach, a dla ogółu wielbicieli literatury ułożył na jego wzór, zwłaszcza zaś na wzór wielce popularnego „L’art poétique“ Boileau’a, swoją „Sztukęrymotwórczą“ (1788) Franciszek Ksawery Dmochowski. Utwór ten nabrał wielkiej powagi, był dwukrotnie przedrukowany, na wytworzenie poglądów literackich wpłynął przeważnie silniej daleko, aniżeli rozprawa Fr. Karpińskiego „O wymowie w wierszu i prozie“, lub podręczniki wymowy i poezyi dla szkół pisane przez Piramowicza i Golańskiego. Zaczęto już wtedy występować przeciwko posługiwaniu się w poezyi mitologią grecko-rzymską, a to z dwu względów: naprzód, że niedorzecznością jest wzywać bóstwa, w które się zgoła nie wierzy, a powtóre, że, chcąc być zrozumianym przez ogół, który przecież niekoniecznie uczył się mitologii, potrzeba używać wyrażeń i zwrotów, niewymagających uczonego objaśnienia. Klasyków tej doby można podzielić na dwie grupy: jedna z nich reprezentowała rozsądek, druga uczucie w literaturze. Cechy główne, łączące je z sobą, mieszczą się w ich poglądach społeczno-politycznych i w formie literackiej. Obie popierają ideę oświecenia i postępu, obie są za reformami politycznemi; ale pierwsza przeciw przesądom i uprzedzeniom posługuje . się bronią satyry lub dydaktyki, druga zaś, nie wyrzekając się satyry, stara się pociągnąć czytelników przedstawieniem uczuć łagodnych, miękkich, humanitarnych, ażeby wyplenić surowość i grubość „sarmacką“. Jedni i drudzy szukają wzorów i pomysłów w literaturze rzymskiej (rzadko w greckiej), trochę w humanizmie XVI w., ale najwięcej wraz z formą biorą z literatury francuskiej. Z pewnemi zastrzeżeniami możnaby powiedzieć, że pierwsza grupa ma za przewodników swoich Woltera i Monteskiusza, druga zaś—Rousseau’a, Diderota, Beaumarchais’go i Gessnera, którego poznaje z przekładów francuskich. Do pierwszej grupy należą: Naruszewicz, Krasicki, Trembecki, Węgierski; do drugiej: Karpiński, Kniaźniń, Zabłocki, W. Bogusławski, pomija się tu nazwiska mniej znane.— W dobie trzeciej (1795—1820) smak francuski, wskutek ciągłych stosunków z Francyą za pośrednictwem legionów i wojen napoleońskich, utrwalał się a nawet wzmagał. Chciano dorównać Francuzom w prawidłowości koinpozycyi, w szlachetności i precyzyi stylu, w wykwintności rymów: więc za wzór r.ymotwórcy obrano sobie zwłaszcza Trembeckiego, a wierszowanie nieposzlakowane osiągały nawet talenty bardzo małe, np. Michał Wyszkowski. Ubiegano się szczególniej o wytworzenie takich rodzajów literackich, w których pisarze doby poprzedniej nie zostawili dzieł doskonałych; były to: epopeja, tragedya, poemat opisowy i poważna, uroczysta oda w duchu i smaku Jana Chrzciciela Rousseau i Etienne’a. Ażeby utorować drogę twórczości samoistnej, przyswajano językowi naszemu arcydzieła literatury greckiej, łacińskiej, francuskiej, częściowo włoskiejpowstały wielokrotne nieraz przekłady Iliady, Odyssei, Enei-dy, Henryady Woltera (aż trzy); tragedyj Kornela, Rasyna, Krebillona, Woltera, Alfierego; poematów opisowych Delilla i t. p. Próby oryginalne epopei i poematów opisowych Nikodema Muśnickiego, Dyzmy Bończy Tomaszewskiego, Jędrzeja Swiderskiego—nie udawały się; dopiero Kajetan Koźmian zdobył się na utwory, mogące mieć niejakie poetyczne znaczenie: „Zie-miaństwo“, „Stefan Czarniecki“. Z dość licznych tragedyj (Kropińskiego, Humnickiego, Euzebiusza Słowackiego, A. Chodkiewicza, Hof-manna i in.) jedną tylko uznano za prawidłową: „Barbarę Radziwiłłównę“ Aloizego Felińskiego; natomiast tłómaczeń doskonałych dostarczył Ludwik Osiński. Od poważnych powstało kilka (K. Koźmiana, L. Osińskiego), poczytanych za znakomite; dziś mamy im za złe, iż są zbyt pompatyczne. Niesłusznem-by jednak było mniemać, iż ubieganie się o „formalną“ doskonałość stanowiło objaw powszechny i wyłączny w tym czasie. Przeciwnie, mała tylko garstka literatów, nieobdarzonych wielkiemi zasobami fantazyi, ściśle pilnowała reguł; garstka ta była wprawdzie wpływowa i rej wo-wodziła w Warszawie, lecz nie wypełniała bynajmniej całej dziedziny poezyi, gdyż tworzyła

skim“ 1875, t. II.

z ro-

euro-

stosunkowo niewiele, a zwolenników poglądu, wyrażonego przez Jana Śniadeckiego, iż „to wszystko jest klasycznem, co jest zgodne z prawidłami poezyi, jakie dla Francuzów Boileau, dla Polaków Dmochowski, a dla wszystkich wypolerowanych narodów przepisał Horacy“—kraj nasz i wówczas liczył niewielu, bo nawet Ludwik Osiński, uważany za arcy-klasyka, w wykładach swoich i w przestrogach dawanych młodszym nie kładł tak wielkiego nacisku na prawidła; sam zresztą Śniadecki, lubo określenie takie postawił, w dalszych przecież wywodach swoich ważne poczynił ustępstwa. Zresztą ściśli klasycy (Koźmian, Osiński, Feliński) mieli obok siebie znaczną liczbę poetów, którzy wcale się nie troszczyli o wielkie wyrafinowanie stylu i wiersza, lubo nie przeciwili się ogólnym zasadom kompozycyi w smaku francuskim. Do rzędu takich pisarzów należeli: J. U. Niemcewicz,

J. P. Woronicz, A. Czartoryski, C. Godebski, W. Reklewski, A. Brodziński, K. Tymowski, A. Górecki. Zwykle do klasyków liczony F. Wężyk protestował przeciwko temu; miał on w młodości zamiary reformatorskie (wynikłe z rozczytywania się w nowszych poetach niemieckich i w Szekspirze), ale nie posiadał dość śmiałości, by je w czyn wprowadzić.—W końcu zaznaczyć potrzeba, ze z pośród klasycznie nastrojonych pisarzów młodszego pokolenia wyszła ważna reforma rymotwórstwa naszego, mianowicie wprowadzenie rymów męskich do poezyi naszej. Z początku stosowano je tylko ze względów muzycznych, w przekładach tekstów operowych; tłómaczenie „Opery włoskiej w podróży“ Fioravantiego, dokonane przez Jana Kruszyńskiego, stanowi w tej mierze epokę. Z oper i operetek rym męski przedostał się i do utworów, które niekoniecznie miały być śpiewane. Znaleźli się, oczywiście, przeciwnicy rymu męskiego (Stanisław Okraszewski), ale nie zbrakło i obrońców (Józef Franciszek Królikowski), a ich wywody tak były wybitne, że nawet przeciwników pozyskały dla siebie. Tę sprawę połączono z nadaniem większej rytmiczności wierszom polskim — i tym sposobem utorowano pod względem formalnym drogę dla nowatorów w czasach poezyi, jakimi się okazali romantycy. W walce z romantykami ściśli klasycy mało okazali pomysłowości i twórczości; zostali też zwyciężeni. Chociaż wszyscy w młodości swojej byli postępowcami i liberalistami, wystąpili przecież w stosunku do romantyków jako zachowawcy, nietylko w estetyce, ale także i w sprawach politycznych.—Specyalnego stu-dyum o klasykach naszych nie mamy; ale każda historya liter. pols. mówi o nich, a studya specyalne o Koźmianie, Osińskim, Felińskim mogą poinformować i o ogóle. Ciekawy jest „Obóz klasyków“ L. Siemieńskiego (1866 i w zbiorowem wydaniu dzieł 1880), oraz „Ko-respodencya K. Koźmiana z F. Wężykiem“, ogłoszona przez J. Skrochowskiego w „Przegl. Pol-

P. Chin.

Klasycyzm w literaturze iw sztukach pięknych znaczy pewien zasadniczy kierunek, a także typ i rodzaj twórczości, polegający na naśladownictwie wzorów starożytnych greckich i rzymskich. Pojęcie K-u w literaturze powstało w wieku XVIII, gdy to naśladownictwo stało się powszechnem, głownie za sprawą nadających ton całej ówczesnej literaturze europejskiej słynnych pisarzy i poetów francuskich. W pierwszej połowie XIX wieku pojęcie i wyiaz K-u nabrały donioślejszego jeszcze znaczenia w obec nowych samodzielnych w poe-zyi europejskiej prądów, które pod nazwą romantyzmu wystąpiły jako przeciwieństwo dawnej naśladowczej twórczości. Walki klasyków mantykami toczyły się naowczas we wszystkich ważniej szych j literaturach i spowodowały bez-przykładne w dziejach nowożytnych ich ożywienie, a zakończone zwycięstwem nowego kierunku, îaz na zawsze wyzwoliły je zpod przemożnego dotąd wpływu wzorów starożytnych. Wskutek tego zwycięstwa nazwa K-u brana była nieiaz w znaczeniu ujemnem jako oznaczająca niewolnicze naśladownictwo w przeciwieństwie do samorzutnej oryginalnej twórczości. Niekiedy też zastępowano ją w tenćznaczeniulnazwą pseu-do-klasycyzmu w odróżnieniu od K-u prawdziwego, obejmującego pojęcie dzieł, odznaczających się doskonałą harmonią treści i formy. W tern ostatniem znaczeniu klasycznymi będą wszyscy autorowie wzorowi, najwyżej w danej literaturze stojący pod względem artystycznym. Często też klasycznymi zowią autorów starożytnych greckich i rzymskich, tylko dlatego, że na dziełach ich przez całe wieki wzorowali się poeci i pisarze nowożytni. Zresztą i do dziś-dnia, pomimo u-traty znacznej części swych wpływów, pozostali oni klasykami powszechnej literatury pejskiej. Najwięksi nawet jej przedstawiciele, ci, którzy najwięcej przyczynili się do wyzwolenia jej z więzów naśladownictwa, jak Goethe i Schiller u Niemczech, Mickiewicz ù nas, wiele im zawdzięczali i po okresie bujnych zapędów o charakterze ^romantycznym, zachowując całą samodzielność s wy cli natchnień, tworzyli dzieła prawdziwe klasyczne, których artyzm wysoki uwarunkowany jest niewątpliwie przez wpływ wzorów starożytnych. Najdoskonalsze-mi przykładami tego rodzaju K-u, wykwitającego z genialnych samorodnych natchnień twórczych, są „Herman i Dorota“ Goethego i „Pan Tadeusz“ Mickiewicza. K. naśladowczy dzisiaj należy już do przebrzmiałej przeszłości. W u-tworach poetyckich, które za czasów jego panowania i pod jego wpływem powstały, to tylko obecnie cenimy, co zpod zewnętrznego naśladownictwa, zpod niewolniczych reguł i wzorów tryska ożywczym strumieniem samorodnego talentu lub geniuszu. Utwory powstałe na schył-

W. G.

ku K-u naśladowczego, w epoce zupełnego zaniku wyższych talentów w obrębie jego wpływu, pogrzebione zostały w archiwum literatury jako rzeczy zupełnie nieżywotne, jako typowe przykłady twórczości pseudoklasycznej, czyli zgruntu fałszywej i bez trwałego w literaturze znaczenia.

Wyraz klasycyzm, użyty w zastosowaniu do sztuk pięknych, jest nazwą, która, podobnie jak nazwa renesansu lub gotyku, raczej powstała na tle skojarzenia się pojęć natury ogólniejszej, niż wyszła z istoty tego, co dzisiaj przez nią rozumiemy. Chwile rozwoju historycznego sztuki, jakie zwykliśmy określać nazwami sztuki klasycznej, renesansowej lub gotyckiej, w znacznym odstępie czasu poprzedziły powstanie samych nazw. Żadna z nich nie wypłynęła bez- ' pośrednio z charakterystyki "form sztuki odpowiedniej, każda powstała bądź na zasadzie swych cech genetycznych, jak np. w renesansie, bądź na zasadzie porównania, jak to miało miejsce np. z gotykiem, którego nazwa właściwie sama przez się nic nie mówi, służyła zaś pierwotnie tylko dla zaznaczenia odmienności form tej sztuki w zestawieniu z budzącym się renesansem. Zczasem kiedy nauka uporządkowała grupami formy, każda z tych nazw stała się o-kreśleniem ścisłem, nazwą stylu (ob.), w pier-wotnem jednak rozumieniu oznacza raczej ab-strakcyę, niż rzecz o zupełnie pewnych, rozumianych niezmiennie, właściwych sobie kształtach.—Przez K. rozumieć należy istotę kultury artystycznej, jaką wnieśli z sobą Grecy, oraz znaczenie jej w dalszym rozwoju sztuki. Doszukując się tej istoty w jakiemś innem pojęciu, znajdziemy jej źródło najbliższe i niedalekie w idealizmie. K. przeto, jako kierunek w sztuce, jest dążeniem do idealizowania kształtów; ponieważ zaś dążenie to najlepiej wypowiedzieli w sztuce swojej Grecy, więc dzieła ich stały się pod tym względem wzorem; pojęcia: K., klasyczność , klasyczny i klasycy tak ściśle się związały ze sztuką grecką, iż sztukę samą zaczęto nazywać „klasyczną“. Ogólnikowość jednak tego wyrażenia uwydatnia się nadto w tem, że nawet w dziełach sztuki greckiej odróżniane bywają rozmaite stopnie ich klasycznej doskonałości, za najwyższe zaś poczytywane bywają te, które się odnoszą do epoki Pe-ryklesa, szczególnie zaś utwory rzeźbiarza Fi-diasza i budowniczego Iktinosa. —Ta sama skłonność do przedstawiania rzeczy w formie o ile można jaknajidealniejszej, wypływająca z poczucia estetycznego człowieka, która nadała charakter sztuce greckiej, zarówno jak i sam bieg historyczny wydarzeń w sztuce spowodował, że artyści niejednokrotnie zwracali się do ideałów sztuki greckiej. Z przeżyłej tej sztuki powstał kierunek, który nazywamy K - em. Działo się to w rozmaitych warunkach, rozmaite też wydawało rezultaty. Wychodząc z surowego, krytycznego punktu widzenia, podzielić owo-ce K-u można na dodatnie i ujemne. Pomimo, że tak jedne jak drugie pochodziły ze zwrócenia się oblicza sztuki ku rzeczom byłym, nie wszystkie są wynikami kierunku wstecznego. Jedne z nich są prawdziwym postępem w sztuce, zdobyczą nową, o równie doniosłej wartości jak dzieła artystów greckich,—inne krytyka poczytuje za coś w rodzaju „wilków“, towarzyszących rozrostowi drzewa, za wytwór wyprodukowany sztucznie, nieposiadający własnych soków żywotnych, za objaw wsteczności na tle epoki odpowiedniej, niezasługujący na miano postępu. Najdonioślejszym wynikiem kierunku klasycyznego jest sztuka Odrodzenia (ob.).

K., lubo ukryły w niej głęboko, święci w niej swój tryumf. Nowa₍ forma życia, wolnego od ascetyzmu Wieków Średnich, chęć rozkoszowania się życiem—wymagały również form nowych w sztuce. Nasunęły się wówczas oczom idealne kształty zabytków sztuki klasycznej w postaci wykopalisk i ruin architektonicznych, i przykuły do siebie uwagę artystów. Zaczęto je studyować i przyswajać sobie. Traktowano je jednak jako materyał tylko, z którego duch epoki winien był stworzyć swoje własne, indywidualne dzieło. Były to pierwiastki, które poczynając od Franciszka di Giorgio a kończąc na Antonim do San Galio, stały się czynnikami pracy w najszlachetniej szem znaczeniu twórczej, samodzielnej, całego szeregu artystów, wzbogacającego sztukę wiekopo-mnemi dziełami Brunellesca, Bramant ego P a 11 a d i a, groteskami i obrazami Rafaela. K. dzięki sile tych talentów przybrał nową formę istnienia: owiewa tylko swem tchnieniem kształty prawdziwsze, bardziej zbliżone do natury i o wiele rozmaitsze od tych, jakie tworzyła sztuka klasyczna. Istnieje tu jego idea nieśmiertelna, ale forma jego jest samodzielna, nienaśladowana.—Już jednak w połowie w. XVI stan ten począł ulegać zmianie. K. inną zaczął odgrywać rolę, która najlepiej się uwydatnia w następującym poglądzie Ludwika Doi ci: jakkolwiek malarstwo jest naśladowaniem natury, można wszakże braki jej poprawiać, wzorując się na przedziwnej skończoności posągów antycznych, antyki bowiem służyć mogą za wzór piękna wszelkiego rodzaju. Bello-r i (ob.) uczył, że każda prawdziwa sztuka dąży do wybierania z natury form tylko najpiękniejszych; jakie zaś są najpiękniejsze, ustalili to Grecy. Tego rodzaju poglądy rozpowszechniały się coraz bardziej, coraz więcej zbliżano się do ślepego naśladowania antyków. W malarstwie początek dała mu szkoła bolońska, skutkiem tego, że artyści jej znajdowali się pod wpływem starożytników i filologów. Najlepszymi wyznawcami poglądów ich byli bracia Carracci, i ci stali się właściwymi twórcami tego kierunku, który zczasem został poczytany słusznie za wroga wszelkiej indywidualności twórczej. Carracciowie byli zbyt blizcy du-

on

K li

ca-

87 (Fil. klas. w Polsce);

cha prawdziwego renesansu, aby w ich pracach mogła się była już uwydatnić tak krańcowo pojęta szkodliwość tego kierunku. Rozwijała się ona z postępem samego kierunku, który przedostawał się do sztuk innych narodowości, mając na razie charakter raczej eklektyczny, niż naśladowczy. Śród francuskich przedstawicieli jego należy wymienić Mikołaja Poussińa (ob.) iKarola Lebrun’a, śród hol-lenderskich Gerarda de Lairesse i Van der Werffa i jego następców. W 50 lat później klasyczny kierunek ów stracił już całkowicie swój eklektyczny charakter i stał się jedynie naśladownictwem antyków. Zjawia się Winkelmann, pisze najpierw swoje „Gedanken über die Nachahmung der Griechischen Werke“, później historyę sztuki starożytnej; Lessing wypuszcza w świat swojego „Laoko-ona“ ; R a f a e 1 M e n g s, A n g e 1 i c a K a u ff m a n n, Asmus Carstens, Bonawentura Genel-li—w Niemczech; Jakób Ludwik David oraz jego uczniowie i następcy, jak: L. Giro-det, Piotr Proudhon, Franciszek Gerard, Jan Antoni Gros, a zwłaszcza Piotr Guérin i Jan Dominik Ingres, urzeczywistniali w mniejszym lub większym stopniu teorye Winkelmanna, Lessinga, Stuarta i t. d. Sztuka przestała być najżywszym wyrazem życia narodowego, wytworem indywidualności, socyalnych i politycznych warunków, nie była ani językiem narodu, ani siły indywidualnej artysty : stała się tylko czemś wzorującem się na rzeczach dawnych, nie osiągała życia antyków, dawała jedynie formę konwencyonal-ną. W rzeźbie reprezentują ją najgłośniej Thor-w a 1 d s e n i C a n o v a. Wespół z wymienionymi wyżej artystami są oni reprezentantami t. zw. pseudoklasycznego kierunku w sztukach plastycznych. W architekturze ujawnia się w sposób bardziej eklektyczny, pomijając bowiem jego niemieckich przedstawicieli Erd-mannsdorfa, Gilly’ego i Langhansa, dwaj budowniczowie francuscy, P e r c i e r i Fontaine, dali początek nowemu stylowi dekoracyjnemu, zwanemu Empire.

Klasyfikacya (pojęcie), ob. Klasa (wogóle). Klasycyzm starożytny. U Nowożytnych łość umysłowego nastroju, idei przewodnich, form osiąganych i celów twórczych, które towarzyszyły powstawaniu literatury i sztuki greckiej i rzymskiej, wogóle obejmowanych nazwą klasycznych, ob.: Filologia klasyczna t. XXI str. 463 — 71, 477 Grecy a (Gr. lit. starożytna) t. XXVI str. 737 —45); Rzym (naród i państwo, literatura); Klasycyzm w literaturze i sztukacli pięknych; Klasa (wogóle).

Klasycyzm w literaturze polskiej, oh.

Klasycypolscy.

Klasycyzm szkolny, jest to taki systemat nauk wykładanych w szkole, która nadaje filologii greckiej i łacińskiej czyli klasycznej,

Wielka Eneykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 282a. T. XXXVI.

oczywiście w jej zakresie zaczątkowym, przewagę nad wszystkiemi innemi przedmiotami wykładów, a wskutek tej przewagi nakazuje szkołę samą nazywać klasyczną. Nieuchronnem następstwem takiego uprzywilejowania K-u s-go jest absolutyzm dydaktyczny, prowadzący do jednostronności w wykształceniu, a nawet powstrzymujący dodatni rozwój umysłów młodzieży, choćby tylko przez samo nadmierne zabieranie czasu, którego część bardzo znaczną szkoła mogłaby obrócić na udzielanie wiedzy tak zw. realnej, odsłaniającej zjawiska rzeczywistości zarówno w naturze, jakwświecie ludzkim. A jest przytem jeszcze zło inne: drobna tylko część młodzieży wypełnia formy tego klasycyzmu szkolnego szczerą pilnością i nauką; ogromna większość uczy się jedynie dla stopnia, aby nie-dostać złego. Niesumienność w nauce- ta plaga szkoły od strony uczniów- nigdzie nie jest tak rażącą, jak przy tych dyscyplinach klasycznych: ze złego dydaktycznego wyrasta tu zatem ważniejsze od niego, ujemnie donioślejsze dla życia, więc i dla społeczeństwa, zło pedagogiczne. Ale nawet dobrze ucząca się młodzież wychodzi ze szkół i bez rzeczywistej znajomości łaciny i grecczyzny i bez wiadomości z dziedziny przyrodoznawstwa, a wobec dążeń człowieka nowoczesnego i wielkich postępów wiedzy przyrodniczej stan taki nie odpowiada ani wymaganiom rzetelnej oświaty, ani też pragnieniom nurtującym pierś młodą w lepszych jednostkach, które też najwięcej na K-ie s-ym cierpią. Jeżeli w ogóle szkoła wielce tylko niedokładnie spełnić może zadanie rozwijania zdolności indywidualnych, to je K. s. jeszcze bardziej utrudnia. W samem zaś nauczaniu filologii klasycznej szkolnej tkwią w syste-matach różnych państw błędy, które obciążają jeszcze odpowiedzialność zwierzchności za zabierany czas i nierozwijane należycie zdolności: przewaga gramatyki i ćwiczeń, złe czytanie autorów, przemoc wiersza nad wzorową prozą, zaniedbywanie samego życia Starożytnych dla litery ich pisarzów. Pod tym ostatnim względem K. s. przeniewierza się rzetelnemu prawu filologii, takiej, jaką pojmowali Wolf i Bóckh.— W końcu XIX w. wszystkie już narody zaczęły myśleć o sobie, aby się z K-u s-go wyzwolić, a za niemi poszły i rządy. Dano przeciwwagę szkołom klasycznym przez zakładanie szkół realnych, technicznych i przemysłowych; ale licząc się w ten sposób z potrzebami społeczeństwa, przez wytworzenie nowej szkoły, nie poprawiono jeszcze dawnej. Tutaj reformy są dotychczas bardzo nieznaczne: mniej godzin nauki tygodniowej, mniej ćwiczeń, posunięcie początków grecczyzny o jaką klasę lub dwie wyżej; metoda sama bez zmiany. Pożą-danem byłoby może wytworzenie szkoły w niższych klasach wspólnej dla wszystkich, w wyższych doprowadzającej nauki klasyczne do niezbędnej normy uniwersyteckiej, dla przyszłych

76

studentów medycyny, nauk przyrodniczych, prawa, ekonomii politycznej i administracyi, a wytworzenie dla filologów i historyków nienowożyt-nych klas dodatkowych, w którychby się przed uniwersytetem ćwiczyli. Szkoła od samego początku tylko realna nie zasili ogólnej oświaty wiedzą, a raczej uzdatnieniem do zdobycia wiedzy takiej, jakiej społeczeństwu potrzeba niezależnie od zawodowych powołań. K. s. nie jest bynajmniej wytworem samowoli nowoczesnej; czasy nowe dziedziczą go jeszcze po Wiekach Średnich. Humanizm tylko przetworzył i pogłębił to lgnienie do Starożytności i do łaciny, które stanowiły cechę szkolnictwa średniowiecznego; do rozszerzonej filologii rzymskiej dodał grecką, a Arystotelesa zastąpił myślicielami nowszymi. Szkoła humanistyczna, pomimo reform protestanckich w Niemczech, utrzymała się do XVIII w. wraz ze swoją przewagą filologii, a nowe urządzanie szkół w pocz. XIX w., które zresztą nie do-sięgnęło Anglii, unowożytniając zakres i sam rodzaj nauk, przewagi tej nie usunęło. Anglia dziś jeszcze jest najoporniejszą na reformy. Stany Zjednoczone dzięki wielkiej liczbie różnych uniwersytetów, wysokiej skali naukowej szkół zwanych tam elementarnemi, nieistnieniu monopolu państwowego szkolnego, a nadewszyst-ko dzięki swej praktyczności, czułej nietylko na zysk materyalny osobisty, ale i na ogólnie-społeczny pożytek, uniknęła niebezpieczeństwa K-u s-go jako szkodliwego kierunku dydaktyki szkolnej (ob. Stany Zjednocz. Am. Północnej), ob.: Gymnazyum t. XXVII str. 163; Szkoła.

Klasyczni pisarze, ob. Klasa (wogóle). Klasyczny podatek, ob. Podatek.

Klasycyzm (pojęcie), ob. Klasa (wogóle).

Klasyfikacya nauk. Grecy pierwsi zwrócili uwagę na różnorodność i zróżniczkowanie się pracy naukowej. Sokrates zaczął rozważać czynności metodycznego myślenia, P1 a-t o n zaś podał w swoim dyalogu, noszącym napis Rzeczpospolita, pierwszą klasyfikacyę nauk. Łączy się ona u Platona z celami pe-dagogicznemi; odpowiadając na pytanie: w jaki sposób należałoby wychowywać drugą warstwę obywateli w państwie, t. j. warstwę wojowników, wymienia on różne umiejętności, które w pewnym porządku powinny być przedmiotem nauczania, postępując od najbardziej abstrakcyjnych do coraz konkretniejszych. Rozpoczyna się to od nauki o liczbach, czyli od a-rytmetyki, potem przychodzi kolej na planime-tryę, dalej na stereometryę, czyli naukę o ciałach, w końcu na astronomię. Dalszych nauk nie wymienia Platon, jakkolwiek nie można twierdzić, aby mu one były całkowicie obcemi; wiemy przecież, że w Akademii jego zajmowano się różnemi naukami, np. także i botaniką. Platon nie wymienił ich w Rzeczypospolitej gdyż uważał powyższe cztery wraz z dyalekty-ką, czyli nauką o najwyższych zasadach bytu za wystarczające do wykształcenia umysłu przyszłych obywateli państwa. — Arystoteles dzielił nauki w dwojaki sposób: na nauki xazb. cpôaiv i xazh vó|iov, lub na nauki stanowiące 7rpwTTj cptAoaocpia i deozépa cpiA&aocpća.—Pierwszy podział obejmował w jednej grupie nauki teoretyczne, w drugiej praktyczne; do pierwszych zaliczał A. wszystkie zajmujące się zjawiskami niezależnemi od ludzkich czynności, do drugich zaś wszystkie mające do czynienia z praktyką życia, a więc np. etykę, politykę i t. p. Dalszy podział, o którym wyżej była mowa, opierał się na zasadzie, iż jedna treść jest dla wiedzy naszej bliższą, druga dalszą. Bliższe-mi dla nas są skutki i zjawiska bezpośrednio doświadczalne, i temi zajmuje się filozofia druga, tu należy np. fizyka, historya naturalna, nauka o duszy; dalszemi zaś dla naszych umysłów, ale za to pierwszemi co do porządku mitologicznego, są pierwsze przyczyny ap^ai⁰': otóż niemi zajmuje się znowu filozofia pierwsza, którą dzieli Arystoteles na naukę o bycie i o wiedzy. Co do logiki, którą filozof nazywa àvaAouxi] té^vy] , to odgrywała ona u niego rolę nauki przygotowawczej. W Aleks an dr y i różniczkowanie wiedzy postępowało dalej: wykształciły się jako osobne działy filologia i gramatyka, zaś w szkołach retorów wysunęła się na pierwszy plan retoryka. Tak przygotowywał się podział nauk, który od Starożytności przejęły następnie Wieki Średnie, tj. podział na siedem sztuk, a raczej nauk, wyzwolonych, Septem artes liberales, czyli na trivium i quadrivium. Trivium obejmy wało tak zwane „artes sermonales“ tj. dya-lektykę czyli logikę, gramatykę i retorykę, zaś quadrivium—„artes reales“, tj. arytmetykę, geo-metryę, muzykę i astronomię.—Jest to więc podział, w którym odnajdujemy pierwiastki platońskie i arystotelesowe z dodatkiem uzupełnień aleksandryjskich; zarys jego spotykamy już u niektórych pisarzy starożytnych^ i u Oryge-nesa, przekazał go zaś Wiekom Średnim Mar-cianus C a p e 11 a (około 430 r. po Chr.), który w piśmie poświęconem sztukom wyzwolonym pozostawił nam kompendium najstarsze a jedyne, jakie nas doszło w całości, wszystkiego tego, czego wówczas i później w szkołach nauczano. Nauka chrześciańska dołączyła do tego jeszcze teologię, ale ta pozostawała prawie aż do końca trzynastego wieku w ścisłej łączności z filozofią. Dopiero św. Tomasz z Akwinu rozdzielił oba zakresy i postawił obok siebie dwie wielkie grupy nauk: teologiczną i filozoficzną. Podział taki opierał się u Tomasza na różnicy co do źródeł wiedzy; dla pierwszej bowiem grupy źródłem było światło nadnaturalne czyli objawienie dla drugiej— światło naturalne czyli rozum i doświadczenie.-—Taki-to podział nauk był w XIII wieku najpowszechniej przyjęty a dowody na to posiadamy w słynnem dzièle Wincentego z Beauvais (1194—1264) p. t. „Spéculum universale“.' Była to pierwsza wielka encyklopedya całej wiedzy średniowiecznej; w niej mamy jeszcze teologię dosyć ściśle zespoloną z filozofią, do której zaliczane są wszystkie nauki przyrodnicze. System nauk przedstawia się u Wincentego w następujący sposób: Za podstawę służy podział na trivium i quadrivium. Nauki do pierwszej . grupy należące nazywa Wincenty naukami myśli, do/lrugiej—naukami miary; ale między obie te grupy wsuwa jeszcze wszystkie inne nauki i sztuki, które dzieli znowu na artes pradicae i artes theoreticae. Nauki praktyczne rozpadają się znowu na moralne i mechaniczne, do pierwszych należą: monastyka, ekonomika i polityka do drugich: rzemiosła i medycyna. W dalszym ciągu do nauk znowu teoretycznych należą: anatomia, fizyologia, wreszcie fizyka, do której zalicza Wincenty wszystko, co dotyczy budowy świata i ziemi z wyłączeniem jednak pierwiastków teologicznych. Dopiero po tych naukach teoretycznych przychodzi kolej na nauki tworzące quadrivium, a określonych jako matematyczne; po nißh zaś przechodzi Wincenty przez metafizykę jako naukę o bycie powszechnym do teologii, która stanowi szczyt i cel wszystkich nauk i umiejętności. — W całym tym podziale należy zwrócić uwagę głównie na fakt, że organizm nauk rozpoczynają nauki o myśli i mowie, potem przychodzą nauki szczegółowe, tak teoretyczne jak praktyczne, szczyt zaś wszystkiego stanowią nauki o bycie powszechnym i jego pierwszych przyczynach tj. metafizyka i teologia. Podział Wincentego z Bauvais dowodzi najlepiej jak wielkiem było w XIII wieku pragnienie wszechstronnego wykształcenia, oraz jak silną potrzeba przedstawienia sobie wszystkich wiadomości ludzkich w organicznej całości. Klasyfikacya powyższa była też powszechnie przyjmowana prawie aż do połowy XVI wieku; w okresie Odrodzenia zaczęła już jednak wielu humanistom nie wystarczać. Badania naukowe powoli oddzielały się coraz bardziej i odsuwały od filozofii, tak-samo jak filozofia usiłowała się wyswobodzić zpod panowania teologii. Zaczęto więc dążyć do jakiego innego podziału nauk, a mianowicie takiego, w którymby mogła się lepiej uwydatnić wzajemna niezależność tak nauk od filozofii, jak i filozofii od teologii. Taki właśnie podział spróbował wytworzyć Franciszek B a-c o. Klasyfikacyę Bakona można uważać za pierwszą próbę na tern polu przez myśl nowożytną podjętą.—Bakon dla podziału swojego nauk przyjmuje podstawę psychologiczną. Wyróżnia trzy zdolności umysłu ludzkiego, tj. pamięć, wyobraźnię i rozum—i stosownie do tego ustanawia trzy grupy nauk: 1) Nauki oparte na pamięci, a będące tylko gromadzeniem szczegółów przystępnych dla doświadczenia. Tę grupę nazywa Bakon hi s t o r y ą, i wyróżnia lii-storyę naturalną i cywilną. 2) Nauki oparte na wyobraźni; tu należy głównie p o e z y a, które dzielą się na poezyę paraboliczną, dramatyczną i opowiadającą. 3) Nauki oparte na rozumie rozpadające się znowu na dwa działy główne, stosownie do tego, co jest dla nieb przedmiotem. Pierwszy dział obejmuje teologię naturalną, której przedmiotem jest bóstwo; — drugi filozofię i całą wiedzę umiejętną; przedmiotem jego świat wraz z człowiekiem. Rozpada się ten dział na nauki przyrodnicze i na nauki zajmujące się człowiekiem. Nauki przyrodnicze są: stosowane i spekulacyjne; do pierwszych należy magia i mechanika, do drugich metafizyka i fizyka, tudzież “pośrednie między niemi stanowisko zajmująca matematyka. Nauki o człowieku dzielą się na antropologię i filozofię społeczną. Antropologia jest nauką, albo o duszy, albo o ciele. Nauki o duszy—to etyka i logika, nauki o ciele—to medycyna, hygiena i gimnastyka. Filozofia znowu społeczna może mieć za przedmiot: a) rząd, b) gospodarstwo,

c) zwyczaje, obyczaje, wierzenia i t. p.; stosownie więc do przedmiotu dzieli się na: a) nauki polityczne, b) ekonomiczne, c) etnologiczne (folklore).—Taki jest podział nauk Bakona pokrótce przedstawiony. Uderzają w nim następujące cechy główne: 1) Uznanie wszystkich nauk wraz z poezyą za tworzące jedną organiczną całość. 2) Oparcie się w podziale na psychologii, a nie na metafizyce. 3) Ogarnięcie empiryi i spekulacyi w jednym widoku i przedstawienie wiedzy jako jednej wspólnej budowy, dla której podstawą najszerzej pojęte doświadczenie, szczytem zaś nauka spekulacyjna o bycie, czyli metafizyka. 4) Dziwne pomieszanie postępu z przesądami (magia zaliczona do nauk), tudzież myślenia badawczego z twórczością w dziedzinie poezyi. 5) Wyzwolenie się zpod zależności od teologii.—Podział Bakona przejął prawie w całości (z wyłączeniem tylko magii) d’Alembert do swojego „Discours préliminaire“ wielkiej Encyklopedyi (r. 1772); był też ten podział w Anglii i we Francyi aż do początków XIX wieku panującym.—W Niemczech natomiast przyjął się podział Krystyana Wolffa, który spróbował ująć filozofię Leibniza w ramy systemu szkolnego. Wolff podzielił nauki na trzy działy główne:

1) nauki doświadczalne czyli historyczne, 2) nauki filozoficzne czyli spekulacyjne i 3) nauki matematyczne, zajmujące wobec dwóch grup poprzednich stanowisko pośrednie. Podstawą tego podziału Wolffa są źródła wiedzy, których on przyjmuje dwa, tj. doświadczenie i rozum. Nauki szczegółowe opierają się na doświadczeniu i tworzą grupę pierwszą, filozoficzne zaś czerpią z rozumu wprost, zajmują się więc tą treścią, która z na-

aściwe i geologie z-ne. P r z y r o n i c z e rozpadają się na fy-tologię, naukę o roślinach, i zoologię, naukę o zwierzętach; fizyko-lekarskie: na nauki o zachowaniu zdrowia i lekarskie właściwe. Ale

tury i z zasad samego czystego myślenia wynika, i tworzą całkiem odrębną grupę drugą; grupie zaś trzeciej, tj. naukom matematycznym, przypada rola pośrednia między doświadczeniem spekulacyą. Podział ten Wolffa posiada pod wielu względami historyczną doniosłość wielką.

—Dffwodzi on: po pierwsze—jaką to już potęgą stały się za czasów Wolffa nauki szczegółowe, na doświadczeniu oparte. Zyskały one już taką samodzielność, a nadto zawładnęły do tego stopnia całą dziedziną faktów, że Wolff uczuł potrzebę rozważenia co właściwie wobec rozwoju nauk szczegółowych pozostaje jeszcze dla filozofii; zastrzegł więc dla niej zakres tego, co rozum sam ze siebie poznać może, a uczyniwszy to, nie spostrzegł, że oderwał całkowicie filozofię od nauk, spekulacyę od doświadczenia, i utorował drogę późniejszemu przeciwstawianiu pracy naukowej —spekulacyi filozoficznej jałowej. Powtóre, podział Wolffa posłużył za punkt wyjścia Kantowi, który szukał dla nie go krytycznego uzasadnienia. Kanta Krytyka czystego rozumu powstała z usiłowań podejmowanych w celu określenia osobnej dla filozofii dziedziny. Czy możliwą jest wiedza a priori czy możliwą jest t. z. wiedza od_ doświadczenia niezależna, czyli filozofia taka jak ją Wolff pojmował? Oto pierwsze pytanie, które postawił sobie Kant, a stało się ono dla całej jego dalszej pracy czynnikiem podniecającym.—Różnica między K-ą N. Bakona i Wolffa jest bardzo wydatna. Pierwszy z nich wyróżnia dwa stopnie wiedzy, drugi dwa jej odrębne źródła; dla Bakona wiedza stanowi całość organiczną, u Wolffa jest rozbitą na dwa zakresy. Gdy z krytycyzmu Kanta wyłonił się idealizm transcendentalny, wówczas zatracił się dla tego kierunku związek wiedzy doświadczalnej z filozofią; nie zajmowała się też ona kla-syfikacyą nauk, tak, że za jedyną w tej mierze próbę podjętą przez idealizm niemiecki z pierwszej połowy zeszłego wieku można uważać K-ę Sc h 1 eiermacliera, podaną w dziele jego p. t. „Dialektik“. Schleiermacher podzielił, podobnie jak Wolff, wszystkie nauki na empiryczne i spekulacyjne; jako wspólną obu gałęzi podstawę wskazał logikę i matematykę, szczytem zaś, w którym wszystkie prace naukowe się łączą, jest u niego filozofia. Mamy więc w podziale Schleiermachera niektóre motywy przejęte od Wincentego z Bauvais (ujęcie całej wiedzy szczegółowej między logikę a filozofię), niektóre od Bakona (filozofia szczytem), główna zaś myśl wzięta z Wolffa. Dalsze próby klasyfikacyi nauk wyszły w zesz-łem stuleciu z łona samychże nauk szczegóło-jwych.—Wielki fizyk francuski Ampère jest ednym z tych, który próbę podjęli, mianowicie w dziele posiadającem do dzisiejszego dnia poważne zuaczenie naukowe. Pierwszy jego tom wyszedł w roku 1834, a drugi po śmierci autora w r. 1838, oba zaś pod wspólnym tytułem:

„Essay sur la philosophie des sciences ou exposition analytique d’une classification naturelle de toutes les connaissances humaines. — Ampère dzieli najpierwej wszystkie nauki według przedmiotu badań na dwie wielkie grupy, a mianowicie: na nauki: I) kosmologiczne (o święcie) i na nauki II) noologiczne (o duchu). Dalej nauki kosmologiczne dzielą się na: 1) nauki kosmologiczne właściwe i 2) na f i z y o 1 o gi c zn e, potem pierwsze na matematyczne i fizyczne, a drugie na przyrodnicze i fizyko-lekarskie. W dalszym ciągu matematyczne dzielą się znowu na: matematyczne właściwe i na fizyko-matematyczne, fizyczne zaś na fizyczne

każda z tych drugorzędnych nauk rozpada się jeszcze na dwie trzeciorzędne, i tak np. matematyczne dzielą się: na arytmetykę i geometryę; fizyko-matematyczne na: mechanikę i astronomię; fizyczne na: fizykę ogólną i technológię;. geologiczne na: geologię i górnictwo, fytologia na: botanikę i rolnictwo; zoologia na: zoologię teoretyczną i zootechnikę; nauki o zachowaniu zdrowia: na fizykę lekarską i hygienę; lekarskie na: no so logię (nauka o chorobach) i medycynę. Tak przedstawia się u Ampère’a układ szesnastu nauk kosmologicznych; każda z ośmiu par zawiera jedną naukę teoretyczną, drugą zastosowaną czyli praktyczną. Otóż taksamo rzecz ma się i z naukami noologicznemi; dzielą się one także najpierwej na dwie grupy główne, dalej na cztery nauki pierwszorzędne, osiem drugorzędnych i szesnaście trzeciorzędnych. Podział według czwórek odpowiada znowu ćzterem syste-matom w świecie umysłowym, któremi są: 1) system a t spostrzegania, 2) systemat r u-chu, 3) systemat porównawczy i 4) systemat przyczynowy. Rozwój każdej grupy naukowej odbywa się, według niego, także historycznie . przez te cztery systematy do coraz większej doskonałości. Mamy tu więc przy podziale nauk uwzględniony również moment historyczny czyli rozwojowy. Ta jednak strona występuje w sposób o wiele wyraźniejszy w klasyfikacyi nauk Comte’a, którego system filozofii pozytywnej należy uważać za pierwszą próbę wytworzenia poglądu na świat, opartego wyłącznie na naukach szczegółowych, z odrzuceniem wszystkiego, czego dokonała dawniejsza spekulacya filozoficzno-me-tafizyczna. Comte (ob.) przyjmuje, jak wiadomo, za podstawę rozwijanie się umysłowości ludzkiej przez trzy fazy, tj. teologiczną, metafizyczną i pozytywną, z których tylko trzecia jest prawdziwie naukową. Na to stanowisko i ostatnie myśl ludzka wchodzi powoli i stopnio-wo: otóż podział i hierarchia nauk zależy od tego, która z nich pierwej w fazę pozytywną weszła. Oczywiście, najwcześniej mogły wznieść się na stanowisko ściśle naukowe—to znaczy: od wszelakich naleciałości teologicznych i metafizycznych wolne i jedynie do czystego faktu naukowego ograniczone—nauki najprostsze; takiemi są nauki matematyczne. Po nich przyszła kolej na astronomi ę, której rozwój zależny już był od matematyki. Nauką trzecią, od tamtych znowu w rozwoju zależną, była fizyka, czwartą chemia, piątą biologia, a wreszcie szóstą socyologia czyli nauka o społeczeńswie ludzkiem, którą-to naukę Comte pierwszy miał wprowadzić na stopień pozytywny, poczytując to sobie za największą zasługę. Szczegóły wywodu znajdzie czytelnik pod wyrazami Comte, Nauka, Pozytywizm. Naj ważniej szem w tej klasyfikacyi jesi oparcie jej na faktach przedmiotowych, z dziejów zaczerpniętych, na idei rozwoju, a nie na upodobaniach podmiotowych. Comte pozostawił nam jeszcze drugą klasyfi-kacyę nauk, późniejszą, bo pochodzącą z roku 1852, to jest z czasów, gdy już był popadł w nastrój mistyczny i wytworzył religię pozytywną. Dodał on w tym drugim podziale jeszcze etykę, astronomię zaś i chemię poddał pod pojęcie fizyki. Tak powstał u niego podział na pięć nauk; z tych dwie (matematyka i fizyka) są naukami o ziemi, zaś trzy— naukami o człowieku (biologia, socyologia i etyka). Klasyfikacyę Comte’a usiłował rozwinąć i uzupełnić Herbert Spencer. Uwzględniając rozwój historyczny nauk, przyjmuje on jednak za podstawę podział według natury przedmiotu, którym się nauki zajmują, a nadto wprowadza także do swojej klasyfikacyi nauki takie, które Comte zupełnie pominął, np. geologię i psychologię. Dzieli Spencer nauki na trzy grupy główne, a mianowicie: 1) Nauki badające najpowszechniejsze stosunki zjawisk, które wszędzie i we wszystkiem dadzą się wykazać, takie jak przestrzeń, czas, prawa myśli— są to nauki abstrakcyjne; do nich należą: matematyka i logika. 2) Nauki badające sposoby działania, niezależnie od tego gdzie się one obj awiaj ą, czyli nauki abstrakcyjno-konkretne, i zalicza do nich mechanikę, fizykę i chemię. 3) Trzecią wreszcie grupę stanowią nauki konkretne, zajmujące się szczegółowem zastosowaniem działania sił w wypadkach rzeczywistych; takiemi są: asńrrono-mia, geologia, biologia, psychologia i socyologia. Główną wadą tego podziału jest jego sztuczność: każda przecież nauka dąży do pojęć powszechnych i oderwanych, każda usiłuje z konkretnej stać się abstrakcyjną. Aby skończyć z klasyfikacyami opartemi na podstawach filozofii pozytywnej, wypada jeszcze wymienić Edmunda G o b 1 o t, który w pracy „Essai sur la classification des sciences“ (Paryż 1898) dzieli wszystkie nauki na dwa działy: 1) Kosmologia, 2) Bio-psycho-socyolo-gia; w każdej zaś grupie odróżnia znowu naukę zasadniczą i trzy szeregi nauk stosowanych, tj. szereg systematyczny specyalny, geograficzny, zajmujący się porządkiem w przestrzeni, i historyczny—w czasie.—Po roku 1870 rozpoczęła się nowa faza w rozwoju filozofii XIX stulecia: objawiło się zbliżenie wzajemne wiedzy szczegółowej i filozofii; wówczas nadeszła chwila, że zaczęto także w Niemczech zajmować się zagadnieniem klasyfikacyi nauk. Jednym z pierwszych w nowszej literaturze filozoficznej niemieckiej był Eugeniusz D Q h r i n g. W dziele „Logik u. Wissenschaftslehre“ (1888) podaje on następujący pomysł: wszystkie nauki można podzielić na: 1) zasadnicze (logika, matematyka), 2) o przyrodzie, 3) o kulturze. Nauki o przyrodzie dzielą się według stopnia rozwoju na trzy grupy tj.: 1) na takie, które opierają się bezpośrednio na matematyce i logice, a więc doszły już do wysokiego stopnia rozwoju; tu należą: mechanika, fizyka, astronomia; 2) takie, które jeszcze do tego stopnia nie doszły, aby mogły się na matematyce oprzeć, ale już się ku niemu zbliżają; tu należą: chemia, fizyologia; wreszcie 3) na przyrodnicze, wyłącznie opisowe. Drugi wielki dział tworzą nauki o kulturze; do tych zalicza Diihring: 1) medycynę, 2) prawnictwo,

3) nauki polityczne, 4) ekonomię społeczną, 5) naukę wojskowości, 6) etykę. W podziale tym znamienne jest zaliczenie 'medycyny do nauk o kulturze; ma ta grupa nauk, zdaniem Diihringa, kulturalne cele na względzie, i dlatego tu winna być zaliczoną. Podział Diihringa ma niewątpliwe zalety: jest jasny i prosty, za oparciem się na różnicy między przyrodą i kulturą wiele przemawia; z drugiej jednak znowu strony charakterystycznym jest fakt, że Diihring filozofii jako osobnej grupy nauk wcale nie uznaje, wypadałoby go więc zaliczyć jeszcze do obozu pozytywistów, uwzględniających wyłącznie nauki szczegółowe.—Wyrazem ostatniego zbliżenia się filozofii i nauk jest w Niemczech dopiero klasyfikacya Wilhelma W u n d t a. Wprowadził on do podziału nauk tę zasadę, iż postawił obok siebie jako dwie grupy główne nauki szczegółowe i nauki filozoficzne. Systemat nauk szczegółowych rozpatruje zjawiska z punktu widzenia czynności poznawczych umysłu ludzkiego i ze stanowiska zasad ogólnych. Otóż w tern właśnie wyraża się u Wundta zespolenie kierunku badań szczegółowych z kierunkiem filozoficznym. W szczegółach przedstawia się podział Wundta, rozwinięty w jego „System der Philosophie“ str. 24—55, jak następuje: A) N au-ki szczegółowe dzielą się na: I. Nauki rozważające zjawiska tylko ze stanowiska formy (matematyka). II. Nauki rozważające je ze stanowiska formy i treści; te zaś dzielą się znowu na nauki przyrodnicze i duchowe,

Przyrodnicze badają: a) zjawiska przyrody wogóle (dynamika, fizyka, chemia); b) przedmioty natury (astronomia, geografia, mineralogia, botanika, zoologia itd.); c) zjawiska w przedmiotach przyrody (fizyka gwiazd, ziemi, minerałów, fizyka i chemia organizmów, kosmologia, geologia, liistorya rozwoju organizmów). Nauki duchowe znowu badają: a) sprawy duchowe (psychologia, antropologia, etnologia); b) wytwory umysłowe (filologia, ekonomia, prawo, nauka religii, teorya sztuk pięknych, metodologia nauk szczegółowych); c) rozwój wytworów umysłowych (dzieje powszechne, historya ekonomii, prawa, religii, sztuk i nauk szczegółowych). B) Nauki filozoficzne dzielą się na: I. Nauki zasadnicze o poznaniu; tu należą: 1) nauka formalna o poznaniu: logika; 2) nauka realna o poznaniu: [a) historya powszechna nauki, b) teorya poznania]. II. Nauki o zasadach, tu należą: 1) ogólna nauka zasad: metafizyka; 2) szczegółowe nauki zasad; a) filozofia przyrody, b) filozofia ducha w jej zaś zakres wchodzą: etyka, filozofia prawa, estetyka, filozofia religii, filozofia dziejów. Taki jest podział Wundta; jego zaletę wskazano już poprzednio, główną zaś wadą jest sztuczność w szczegółach i zbyt wielka koinplikacya; także i podział na formę i materyę utrzymać nie da się. Z innych jeszcze K-yj nauk, które pojawiły się na schyłku stulecia zeszłego w literaturach filozoficznych obcych, należałoby jako ważniejsze uwzględnić następujące: 1) Naville’a Ernesta, 2) Stadlera Augusta, 3) Ma-saryka, znanego filozofa czeskiego, wreszcie

4) jako najnowszą, Eleuteropulosa, filozofa, z pochodzenia Greka, piszącego po niemiecku. Henryk Naville w pracy wydanej p. t. „De la classification des sciences, étude logique“ (Genewa 1888) dzieli wszystkie nauki na trzy główne grupy: I. realne czyli o bytach; II. o prawach; III. o ideale czyli o prawidłach i normach działania. Do grupy pierwszej należą nauki badające: 1) liczby i związki liczbowe w bytach (statystyka); 2) formy i związki form w bytach (uranografia, geodezya, krystalografia i inne pokrewne); 3) przebiegi materyalne faktyczne, w przedmiotach dokonywające się: a) historya ciał nieżyjących: astronomia, geologia, meteorologia; b) historya ciał żyjących: botanika, zoologia, etnologia; 4) przebiegi psych iczn'e_jantropologia, historya). — Do grupy drugiej należą nauki badające: 1) prawa liczb (arytmologia); 2) prawa form (geo-metrya, mechanika); 3) prawa ciał: a) martwych: fizyka, chemia; b) żywych biologia;

4) prawa przebiegów psychicznych (psychologia, psychofizyka, socyologia).—Do grupy trzeciej należą: 1) Nauki regulujące wynalazki: a) teorye celów: etyka b) teorye środków albo teorye sztuk: a) mających na celu zadowolenie: estetyka; ß) mających na celu użyteczność przez przekształcanie materyałów nieorganicznych: technologia, inżenierya; przez przekształcanie materyałów organicznych: rolnictwo, medycyna, hygie-na, gimnastyka; przez przekształcanie dusz: pedagogia, retoryka, administracya, polityka.

2) Nauki regulujące poznanie (logika, krytyka rozumu, meteorologia). — Główną wadą tego podziału Naville’a jest sztuczność i wielki brak przejrzystości. Wyróżnianie zasadnicze nauk o bytach i o prawach utrzymać się nie da, bo przecież prawa zjawisk nie są czemś tak od nich jak i od bytów odrębnem. Z drugiej strony znowu cechą dodatnią klasyfikacyi Naville’a jest wyróżnienie nauk normujących, jako teoryi celów idealnych, od nauk badających rzeczywistość.—Klasyfikacya nauk Augusta S t ad 1 e r a, pomieszczona w pierwszym tomie „Archiv für system. Philosophie“ rok 1896, za punkt wyjścia obiera sobie pojęcie wiedzy, tudzież nowsze na jej naturę poglądy. Wiedza to jakaś treść w naszej świadomości, nauka to dokładne tej treści, składającej się z wrażeń i z wyobrażeń, opisywanie. Przy opisywaniu zjawisk można wyróżnić pięć stopni i tak: 1) opisywanie bezpośrednie zjawisk tak jak przebiegają; 2) wyszukiwanie stałości w zmienności; 3) opisywanie pierwiastków konstrukcyjnych; 4) opisywanie jakości; 5) opisywanie następstwa. Wszelkie więc opisywanie dotyczy albo tego, co jest obecnie, albo tego, co jest zawsze, albo tego, co było w przeszłości. Wszystkie te nauki zajmują się tem, co jest zjawiskiem; ale prócz tego możemy zajmować się i tem także, co być powinno; obie zaś grupy razem stanowią poznanie, będące opisaniem jakiejś określonej wielora-kości. Oprócz tego możliwe jest jeszcze także opisywanie poznania samego czyli poznanie poznania, który-to dział nauki nazywamy teoryą poznania. — Cały więc podział Stadlera tak się przedstawia: Wiedza rozpada się na dwa główne działy: I. Poznanie. II. Poznanie poznania (teorya poznania). — Pierwsza grupa jest poznaniem tego 1) co jest (nauka o zjawiskach); 2) co być powinno (nauki o ideach). Nauki o zjawiskach dzielą się dalej na: A) Nauki o samych zjawiskach; B) O formie zjawisk (matematyka); dalej zaś nauki opisujące zjawiska mogą opisywać: a) zjawiska zewnętrzne, przyrodnicze; b) wewnętrzne, duchowe. Druga wielka grupa tj. teorya poznania dzieli się tylko na dwa działy: na logikę formalną i logikę materyalną. Dział drugi grupy I-ej czyli nauki o ideach albo o tem, co być powinno, dzieli znowu Stadler w następujący sposób: A) Nauki o celach w dążeniu do szczęścia (teleologia); B) O moralności, etyka. Teleologia może być nauką a) o idei szczęścia;

b) o stosunku zjawiska do ideału (stosunek podmiotowego, albo przedmiotowego zjawiska do ideału. W pierwszym wypadku mamy p e-dagogikę, w drugim nauki o dobrach, albo materyalnych, teorya gospodarstwa społecznego, albo duchowych, estetyka. Etyka zaś jako druga główna grupa nauki o ideach może być: a) etyką czystą; b) pedagogiką etyczną. Mamy tu więc znowu próbę klasyfikacyi, w której jednak mimo stwierdzonych poprzednio zalet objawia się również w podziałach wielka sztuczność i brak przejrzystości.—Próba klasyfikacyi profesora Masa-ryka, rozwinięta w jego „Lehrbuch der konkreten Logik“, opiera się na głównym podziale nauk na teoretyczne i praktyczne. Pierwsze z nich rozpadają się znowu na abstrakcyjne i konkretne, a z tych każda grupa na części siedem; razem więc mamy trzy rzędy po siedem nauk, pozycye zaś każdej siódemki odpowiadają sobie wzajemnie. I tak mamy siedem nauk abstrakcyjnych: 1) arytmetyka; 2) mechanika; 3) biologia; 4) psychologia i so-cyologia; 5) lingwistyka; 6) estetyka; 7) logika abstrakcyjna. Tym odpowiada siedem nauk konkretnych: 1) geometry a; 2) astronomia i różne działy fizyki i chemii; 3) botanika, zoologia; 4) etnologia, nauki państwowe, ekonomia; 5) historya języków; 6) teorya sztuk pięknych; 7) logika konkretna. Trzecią siódemkę stanowią: nauki praktyczne: 1) miernictwo, rachunkowość; .2) nauki technologiczne;

3) wychowanie fizyczne, medycyna, 4) pedagogika i nauki polityczne; 5) retoryka i gramatyka; 6) estetyka praktyczna; 7) logika, praktyczna. W takiej klasyfikacyi można przyznać niejakie uzasadnienie podziałowi na badania ścisłe teoretyczne i na badania zastosowań (nauki teoretyczne i praktyczne); natomiast p o-dział na nauki abstrakcyjne i konkretne nie jest wcale uzasadniony, tak samo jak wcale niezrozumiałem jest zestawienie w jednej pozycyi psychologii z socyologią. Wogóle zresztą cały podział Masaryka jest bardzo dowolny i nie opiera się na żadnej zasadzie, któ-raby z istoty wiedzy wynikała. — O wiele większą prostotą odznacza się najświeższy podział nauk Eleutoropolo sa, rozwinięty w jego dziele: „Die Philosophie und die Lebensauffassung der germanisch-romanischen Völker“ (Berlin 1901). Ten znowu K-ę N. opiera na następującej zasadzie: Przedmiotem naszych badań jest wszechświat otóż to Universum może być badane albo w szczegółach albo w całości. Jeżeli badamy szczegóły, powstają nauki szczegółowe; jeżeli badamy wszechświat jako całość, powstaje filozofia, która znowu skupia w sobie wszelką pracę badawczą. Cały dalszy podział nauk szczegółowych jest u Eleute-ropolosa bardzo dowolny. Dosyć powiedzieć, że wyróżnia on trzy nauki szczegółowe pierwotne, tj. astronomię, chemię, fizykę i wyprowadza wszystkie dalsze nauki, aż do logiki, religii, etyki i estetyki, genetycznie, z astronomii; ',; wystarczy już to do ocenienia dowolności tej klasyfikacyi, o ile dotyczy ona nauk szczegółowych. Wypada nam poświęcić jeszcze osobny ustęp próbom klasyfikacyi nauk, napotykanym w polski e j literaturze filozoficznej, takich zaś j est liczba dosyć spora; myśl bowiem polska powyższem zagadnieniem ze szczególnem zajmowała się zamiłowaniem. Najstarszą, zdaje się, klasyfikacyą nauk dokonaną przez Polaka, jest klasyfikacya Hoene-Wrońskiego, pomieszczona w pierwszym numerze „Sphinxa“ który zaczął wychodzić w Paryżu w roku 1818. Wroński dzieli cały obszar wiedzy w następujący sposób: I. Uzasadnianie szczegółowości (wiedza). II. Deduk-cya powszechności (filozofia). Pierwszy z obu powyższych działów rozpada się na dwie części, tj. 1) na wiedzę empiryczną; 2) matematykę czystą, która ma znowu dwa poddziały, tj. a) for o no mię czyli geometryę ruchu i b) geometryę wraz z algorytmią. Część pierwsza działu głównego pierwszego, tj. wiedza empiryczna, rozpada się znowu na: a) kosmografię; b) jej przeciwieństwo. Kosmografia może być dalej: fizyczna, moralna; do pierwszej należy: geografia, astronomia, do drugiej: geografia polityczna, religie pozytywne. Przeciwieństwa zaś kosmografii stanowią: historya naturalna i nauki o władzach poznawczych; do pierwszej należy hist. na t. nieorganiczna (mineralogia), organiczna (botanika, zoologia); do nauk zaś o władzach poznawczych należą: psychologia (fizyologia duszy, patologia duszy); antropologia (dialektyka antropol., charakterystyka antropol.). Dział znowu główny drugi, tj. filozofia, rozpada się na 1) nauki filozoficzne treści; 2) nauki fil. formy. Do pierwszych należą: a) filozofia chre-matyczna; b) transcendentalna; c) spekulacyjna; cl) praktyczna; e) teleolo-giczna; /) syntetyczna; g) immanent-na. Do drugich zaś (tj. do filozofii formy) należą: a) 1 o g i k a; b) pragmatyka; c) t e o-rya prawdopodobieństwa; d) metafizyka; e) kategoryka wiedzy; f) archi-tektonika wiedzy; g) metalogika. Jeżeli zważymy, że klasyfikacya nauk Wrońskiego pojawiła się w roku 1818, a więc w czasach gdy filozofia odznaczała się wielkiem wiedzy empirycznej lekceważeniem, to wypada myślicielowi naszemu niemałą przyznać zasługę, iż postawił wiedzę empiryczną jako równorzędny dział obok filozofii. Uwagi godnem jest także wyróżnienie wiedzy szczegółowej i wiedzy powszechnej, czyli nauk specyalnych i filozofii; pierwszych zadaniem rozpatrywanie szczegółów, drugiej — ogarnianie całości. Wroński odrzuca podział wiedzy na wiedzę z doświadczenia, a priori; wiedza u niego tworzy całość jednolitą, a dzieli się według zadań, które speł-

we.

nia. Są to myśli nowe; myśliciel nasz wyprzedził niemi znacznie współczesnych. Drugą K-ę N., pochodzącą także z okresu filozoficznego u nas idealizmu, ułożył Aleksander Zdanowicz, wiadomość zaś o niej podał Trentowski w „Panteonie wiedzy ludzkiej“ (tom I str. 45 — 49). Zdanowicz dzieli nauki na: I Nauki a posteriori, czyli poznające; II) «priori, albo tworzące; III) nauki oceniające własne utwory ducha (historya i lingwistyka). Do grupy pierwszej zalicza Zdanowicz:

1. nauki poznające świat cielesny, 2) świat ducha, 3) świat boski; a do drugiej: 1) technologię, 2) sztuki nadobne, 3) cywilizacyę (prawodawstwo, po- | lityka doplomacya, strategia, i t. p.). Mamy tu więc znowu wprowadzoną zasadę a posteriori i a priori, chociaż należy przyznać, że aprio-ryzm Zdanowicza jest od aprioryzmu niemieckich filozofów odmienny. Uwagi godnem jest wyróżnienie osobnej grupy nauk oceniających pracę duchową, a więc wyobrażających jakoby wyższy stopień uświadomienia naukowego. — Jako trzeciego systematyka należy tu wreszcie wymienić Bronisława Trentowskiego, który pozostawił nam dwie klasyfikacye, jednę w „Chowannie“ (Poznań 1842 tom II), drugą w „Panteonie wiedzy ludzkiej“ (Poznań 1873 tom I str. 61—91). Pierwsza zasadza się na wyróżnianiu nauk według: l) treści 2) formy 3) zjednoczenia treści i formy; wszędzie mamy tu ściśle przeprowadzoną tro-istość heglowską. Do nauk treści należą: a) nauki realne (techniczne, przyrodnicze, lekarskie, prawnicze), b) nauki idealne (etyka, antropologia, psychologia, metafizyka), wreszcie nauki żywostanu i bożostanu, jako jedność idealności z realnością (pedagogika, ad-ministracya, polityka, strategia, propedeutyka historyczna, historya, liistoryografia). Do nauk formy należą: a) matematyka, b) logika c) estetyka; nauką zaś jedności formy z treścią jest filozofia. — W „Panteonie“ znajdujemy znowu podział inny; tam wyróżnia Trentowski trzy wielkie grupy nauk, a mianowicie: I) nauki tamtego świata (teologia). II) nauki tego świata (kosmopeja). III) nauki tamtego i tego świata (filozofia). W dalszym znowu rozkładzie teologia rozpada się na: 1) propedeutykę teologiczną, 2) teologię teoretyczną, 3) teologię praktyczną, 4) historyczną. Kosmopeja dzieli się znowu na trzy „peany“: 1) stereo g nostykę (nauki treści toświatowej) 2) m o r f o z y k ę (nauki formy wszechistnienia) 3) etykę (nauki istoty tego świata). Pean pierwszy obejmuje: a) empiryę (nauki przyrodnicze, lekarskie, prawnicze); b) spekulacyę (metafizyka, psychologia, antropologia); c) humanistykę (socyalistyka, polityka, historya). Pean drugi kosmopei mieści w sobie: a) matematykę (geometrya, algoryt-mika, dynamika); b) logikę (analityka, dia-lektyka, systematyka; ć) estetykę (artystyka, tj. opisanie świata sztuki, kallizofia, prototypi-ka, tj.o szkołach pracy artystycznej). Pean trzeci stanowi etyka ze wszystkiemi naukami człowieka dotyczącemi. Trzeci ów wielki dział nauk, obejmujący fi 1 o z o fi ę i rozpada się na: 1) num e-nologię (wstęp do filozofii); 2) filozofią samą [a) teozofia: o Bogu, b) ktyzeozofia: o stworzeniu, c) kosmozofia: filozofia kosmopei];

3) petrozofię czyli filozofię filozofii. I ten podział nauk odznacza się wielką wszechstronnością, ale ma tensam błąd, co i wszystkie inne z obozu idealizmu transcendentalnego wy-szłe, tj. nie wydobywa klasyfikacyi nauk z faktów, tj. z rozwoju i z natury wiedzy, lecz ją faktom narzuca, wtłacza nauki w ramy z góry obmyślanego systematu.—Inne w tej mierze stanowisko zajął i u nas także kierunek pozy ty-wistyczny. O chor o wicz we „Wstępie i ogól. pogl. na filozofię pożyty wną“ (Warszawa 1872) wychodzi z zasady, że zmysły dostarczają zjawisk, a rozum tworzy z nich pojęcia i złożone z pojęć myśli, a więc, wynika z tego, zjawiska mają odpowiednie sobie nauki spostrzegawcze, a pojęcia—nauki rozumowe. Dwie są przeto grupy główne: I)'nauki spostrzegawcze szczegółowe, faktyczne; II) Nauki ogólne rozumo-Do grupy pierwszej należą nauki badające: 1) naturę martwą: a) teoretyczne: kosmografia, fizyka, chemia, mineralogia, geologia; b) stosowane: chemia analityczna, techniczna, górnictwo i t. d. i t. d. 2) naturę organiczną: a) teoretyczne: botanika, zoologia, antropologia, organografia, anatomia, embryologia, fizyologia, paleontologia; b) stosowane: rolnictwo, botanika lekarska, medycyna, hygiena; — 3) naturę organiczną duchową: a) teoretyczne: psychologia, etologia, lingwistyka; b) stosowane: pedagogika, hygiena duszy, psychologia kryminalna; — 4) naturę organiczną społeczną: a) teoretyczna filologia, historya, statystyka; b) stosowane: prawo, polityka, ekonomia. Do grupy drugiej, rozumowej, należą: 1) matematyka, 2) filozofia.—Podział ten ma niewąpliwe zalety, gdyż jest dosyć prosty, uwzględnia różnicę między właściwem badaniem a stosowaniem badań do celów, ale/polega na błędnej zasadzie wyróżniającej jakąś osobną wiedzę spostrzegawczo-zmysłową a osobną rozumową, co szczególnie z punktu widzenia pozytywnego nie jest ani uzasadnione należycie, ani zrozumiałe.—Klasyfikacya Bolesława Limanowskiego (Dodatek do „Przeglądu Tygodniowego“ r. 1888) jest usiłowaniem połączenia zasad klasyfikacyi Comte’a i Spencera w jedną całość. Wyróżnia Limanowski sześć głównych grup nauk: I. N. myślenia (logika matematyka); IL N. abstrakcyjne (kinematyka, fizyka, chemia, biopsychika); III. N. ab-strakcyjno-konkretne (kosmologia, geologia, organologia, socyologia); IV. N. konkret-

ne (astronomia, meteorologia, geografia, geo- zofia nauk; 2) teorya poznania; 3) me-gnozya, paleontologia, botanika, zoologia, antro- tafizyka. — Grupa czwarta, tj. wiedza społecz-pologia, statystyka, etnografia, ekonomia, hi- na i praktyczna, obejmuje: 1) właściwą storya); V. N. stos o w an e: (mechanika, techno- wiedzę społeczną; 2) sztuki. Pierwsza logia, marynarka, inżenierya); VI. Filozofia, dzieli się znowu na: a) filozofię społeczną, b) Podział ten nie ma w sobie nic oryginalnego, filozofię dziejów, c) etykę, d) filozofię religii, nie jest też oparty na żadnej ogólnej zasadzie, e) prawo i politykę, /’) ekonomię społeczną, Z najnowszych znowu klasyfikacyi, które się g) historyę instytucyi. Sztuki dzielą się na: w naszej literaturze pojawiły, zasługuje na A) p i ę k ne, B) u ży t e czn e. Do pierwszych szczególne uwzględnienie podział dra Henry- należą: 1) teorya piękna, 2) teorya poje-ka Struvego, który znajdujemy w jego tak dyńczych sztuk; do drugich zaś, użytecznych: cennem dziele „Wstęp krytyczny do filozofii“. 1) technologia, budownictwo, inżenierya, rol-Zaletą główną tej K-i jest oparcie jej na zasadzie, nictwo i t. d. 2) medycyna, hygiena i t. d. którą spotkaliśmy już u Wundta, tj. na różnicy 3) pedagogika, dydaktyka. Kozłowski słusznie wiedzy szczegółowej i filozoficznej. Dwie też są upatruje w wiedzy filozoficznej ten dział, który główne grupy nauk: I. szczegółowe i II. powinien zespalać wszystkie dążności nauko-filozoficzne. Szczegółowe dzielą się we- we i usuwać zasadnicze sprzeczności przez sa-dług trzech zakresów bytu na: 1) przyrodni- mą myśl dostrzegane na własnych jej działacze, 2) humanitarne, 3) teologiczne, niacli i działań tych wynikach. Z drugiej jed-Oprócz tego wszystkie można jeszcze podzielić nak strony trzeba przyznać, iż jego po-na zasadnicze i specyalne, i tak np. do przy- dział jest za mało przejrzystym; rozbicie zaś rodniczo-zasadniczych należy matematyka do wiedzy filozoficznej na różne odrębne działy humanitarno-zasadniczych psychologia, a do teo- i pomieszczenie jej w części w naukach o du-logiczno-zasadniczych historya religii. Podział chu, w części w filozofii teoretycznej, to zno-Struvego ma tę wielką zaletę, iż uwzględnia wu w wiedzy praktycznej, utrudnia bardzo na-jedność wiedzy; nauki specyalne i filozoficzne leżyte wniknięcie w cały organizm nauk. Po-różnią się tu tylko co do zadań, które spełniają, dział Kozłowskiego opiera się na zasadniczej ale nie co do źródeł wiedzy. W dwóch pracach, idei filozofii Kanta, tj. na przeciwieństwie poświęconych zagadnieniu klasyfikacyi nauk, przyczynowości i wolności, jednak już samo przy-rozwinął Władysław M. Kozłowski swo- jęcie takiej podstawy jest narzucaniem faktom je na ten przedmiot poglądy („Klasyfikacya naukowym zasady podziału, nie zaś jej wydo-umiejętności ze stanowiska potrzeb i wykształ- bywaniem z faktów. — Klasyfikacya Adama cenią ogólnego“ Warszawa 1896 . i „Klasyfika- Mahrburga, pomieszczona w pierwszym to-cya umiejętności na podstawach filozoficznych mie „Podręcznika dla Samouków“ na str. od jako wstęp do wykształcenia ogólnego“Kraków XV—XLII, ma układ dosyć prosty i przej-

1902). Przed umysłem ludzkim otwierają się rzysty, opiera się zaś na tej zasadzie, że dwa światy: zewnętrzny, świat przyrody, wszystkie nauki mają do czynienia z przedmio-i wewnętrzny, świat ducha. To daje nam tami dwojakiego rodzaju, tj. z formą i materyą: podział na dwie grupy równe. W obu jednak otóż stosownie do tego dzielą się na dwie gru-tkwią sprzeczności: dla nauk przyrodniczych py główne: I. Nauki formalne i II. re-człowiek jest ciałem i istotą ulegającą koniecz- alne. Grupa pierwsza obejmuje: 1) logikę, ności, dla duchowych jest duchem i istotą 2) matematykę; druga: 1) nauki przyrodni-wolną. Taka sprzeczność utrzymać się nie cze czyli teoryę natury: a) fizykę, b) chemię, może: a więc potrzebne są jeszcze nauki, któ- c) biologię, d) psychologię; 2) nauki humanis-reby ze stanowiska wyższego objęły obie dzie- tyczne, czyli teoryę kultury: a) filologię, b) dżiny zjawisk i wytworzyły pozbawione sprzecz- historyę, c) socyologię, d) nauki normujące, ności połączenie czyli syntezę pojęć wiedzy e) filozofię. O całym tym podziale i układzie przyrodniczej i umysłowej. Otóż taką rolę nauk pisze Mahrburg (str. XXXIII), iż jest on spełniają nauki filozoficzne teoretycz- oparty wyłącznie na uwzględnianiu odrębności n e. Tę samą sprzeczność usiłuje usunąć z za- przedmiotów i zadań, któremi się poszczególne kresu czynów ludzkich wiedza społeczna nauki zajmują. Na tej samej też podstawie i praktyczna, i ta tworzy grupę czwartą mają wyszczególnione przez niego nauki roz-nauk. Każda znowu z tych czterech głównych krzewiąc się w dalszym ciągu na coraz bar-grup rozpada się na pojedyńcze działy. I tak: dziej specyalne nauki szczegółowe i wreszcie na nauki przyrodnicze dzielą się na: 1) mate- teorye, które nie uchodzą za odrębne nauki, m aty k ę, 2) przyrodoznawstwo wraz z antropolo- Nie wymienia też autor różnych nauk konkret-gią, etnologią i statystyką.—Nauki o duchu nych, gdyż uważa je za pochodne, a zależne znowu dzielą się na: 1) psychologię ogól- od wymienionych nauk zasadniczych. Co do ną, 2) ps. ludów i językoznawstwo po- całości zaś układu, czyli systematu nauk, słusz-równawcze, 3) historyę ideałów Lud z- nie pisze, że „nauka w ogóle ogarniająca ogół kości.—Do filozofii teoretycznej należą następu- doświadczenia wewnętrznego i zewnętrznego jące nauki: 1) logika, metodologia i filo- jest jedną całością, jest systemem, na który

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 282b. T. XXXV^

składają się wszystkie nauki szczegółowe jako części czy organy pełniące sobie właściwe funkcye“. Słusznie także twierdzi, że podział i układ nauk należy rozważać z dwu zasadniczo odmiennych stanowisk: ze stanowiska aktualnego i idealnego; w pierwszym przypadku idzie o stan faktyczny, w drugim—o podział taki, jaki być powinien, jeżeli nauka ma najlepiej odpowiedzieć swemu powołaniu. Pomimo jednak całej prostoty i przejrzystości ma klasyfikacya Mahrburga wielkie także niedostatki. Główną jej wadą jest podział nauk według treści i formy, który utrzymać się nie da ze stanowiska coraz bardziej pogłębiającej się krytycznie teoryi poznania. Dalej na zaliczanie psychologii do nauk przyrodniczych także trudno się zgodzić (ob. niżej). Wyróżnienie natomiast teoryi natury i teoryi kultury jako dwóch grup zasadniczych, z pominięciem osobnej grupy z nazwą „nauk duchowych“, wydaje się pomysłem bardzo trafnym i szczęśliwym, jakkolwiek z drugiej znowu strony stanowisko nauk filozoficznych nie odpowiada istocie tego działu badań. —Od charakterystyki klasyfikacyi, które się do tego czasu pojawiły, przejdziemy do rozważenia samego zagadnienia, odsyłając czytelnika co do dalszych szczegółów historycznych do dzieła: Raoul de la Grasserie „De la classification objective et subjective des arts, de la litérature et des sciences“ (Paryż 1893), dalej do artykułu Wundta „Philosophische Studien“ 5 T. zesz. I. 1888, tudzież do artykułów, drukowanych w „Ateneum“ 1889, S. Dicksteina i Władysława M. Kozłowskiego. Przedewszystkiem potrzeba rozważyć: 1) czy w ogóle klasyfikacya nauk jest do przeprowadzenia możliwą? 2) czy i do czego może być potrzebną i pożyteczną?—Czy rzeczywistość, czy świat otaczający człowieka jest pokratkowany i czy może być w rubryki jakieś ujętym? Przecież składa się on z mnóstwa splątanych z sobą przebiegów: podział więc tych przebiegów według pewnych rubryk musi być zawsze sztucznym i rzeczywistości nie odpowiadającym. Już samo wyodrębnianie poszczególnych nauk nie odpowiada rzeczywistości, bo przecież nigdy i nigdzie nie istniały całkiem osobne zjawiska np. fizyczne a osobne chemiczne; są one najściślej z sobą związane: na cóż więc wszelkie sztuczne podziały i kla-syfikacye?—Taki pogląd słusznym nie jest. Nic niema w tem nieodpowiedniego, że mając przed sobą ogrom prac naukowych i badawczych nie jeden umysł radby się w nim zoryentować i ułatwić sobie przegląd tej pracy społecznej, w naszych czasach na tak olbrzymie rozmiary prowadzonej. Słusznie przeciwnicy twierdzą, że żadna nauka nie da się całkowicie z pośród innych wyodrębnić, wszystkie bowiem łączą się z sobą i wspomagają wzajemnie: wszelki też podział badań naukowych wynika tylko z potrzeby oryentowania się, doznawanej przez umysł. Podział i wyodrębnianie się nauk nie są jednak mrzonką, złudzeniem filozofów: to fakt natury historyczno-społecznej. Mamy przeto prawo badać przyczyny tego wyodrębniania się, a im większa w naukowych badaniach rozmaitość, tem większa także i potrzeba odpowiedniego oryentowania się w olbrzymiem państwie umiejętności. K. N. ma przytem jeszcze i wartość praktyczną, związaną ściśle z celami dzisiejszych dążeń do szerzenia oświaty, do popierania wykształcenia ogólnego. Wiedza nasza dzisiejsza naukowa rozrosła się tak, iż nikt nie zdoła objąć jej we wszystkich szczegółach. Do tego niezbędne jest uklasyfikowanie sobie różnych nauk i umiejętności; układ zaś taki może być dwojakim, tak samo jak i każda zresztą inna klasyfikacya faktów i zjawisk. Jest on możliwy albo jako systemat sztuczny, albo jako systemat naturalny. Systemat sztuczny powstaje wówczas, jeżeli klasyfikujemy fakty według jakiejś własnfej idei, gdy się jej samowolnie dopatrujemy w faktach i potem samowolnie też w K-ę wkładamy; systemat zaś naturalny powstaje wtedy, kiedy zasad podziału faktom nie narzucamy, lecz je z faktów wydobywamy. Wszystkie systemata sztuczne są wszędzie i zawsze od naturalnych dawniejsze; myśl ludzka bowiem tak niezbędne potrzebuje wprowadzania w wiadomości gromadzone ładu i porządku, iż nie może czekać, i nie czeka też, na dokładne rozpoznanie faktów, lecz skoro tylko spróbuje jakiś zakres zjawisk opanować, zaraz przystępuje do układania ich w systemat, choćby tylko według własnych, z góry przyjętych, założeń. Można powiedzieć, że do tego czasu prawie wszystkie klasy fikacye nauk posiadają przeważnie cechy systematów sztucznych: filozof lub uczony ma jakąś własną ideę, przeważnie zaczerpniętą z własnego systematu filozoficznego, i według niej nauki klasyfikuje. Jedyną może próbą zasługującą na nazwę systemu naturalnego jest K. N. Comte’a, oparta na zasadach wydobytych z historycznego rozwoju nauk; jednak i o-na jest tylko próbą jednostronną, nie uwzględnia bowiem ani wszystkich właściwości klasyfikowanych nauk, ani też wszystkich nauk istniejących. Dążąc do naturalnego systemu w K-i N., potrzeba zwrócić uwagę na tę okoliczność, iż nauki posiadają różne właściwości i że można je rozpatrywać z punktów widzenia rozmaitych. Układając nauki w systemat naturalny, należy uwzględniać równomiernie cztery rzeczy: 1) przedmiot badań, 2) rodzaj funkcyi spełnianej w zbiorowej pracy,

3) cel badań, 4) stopień rozwoju nauki.—Biorąc za podstawę K-i przedmiot badań, musimy bacznie wystrzegać się wkładania w ten przedmiot własnych swych teoryi filozoficznych. Kto obiera sobie za podstawę do podziału przedmiotów badań podział na zjawiska materyalne i duchowe, ten już wkłada w podział

własny swój pogląd, bo przecież z góry, a priori ja ani o materyi ani o duchu nic nie wiem, ja dopiero do tych pojęć dochodzę, a więc nie mam prawa obierać takiego podziała za podstawę. Przy systemacie naturalnym wolno mi oprzeć się tylko o to, co w przedmiotach badań jest bezpośrednio oczywiste, niczego zaś nie powinienem przesądzać. Bezpośrednio są mi dane fakty następujące: 1)

żliwern, musi wszędzie istnieć odpowiedni podział pracy, czyli odpowiednie jej zróżniczkowanie, a obok tego organizacya pracy, tj. ujęcie wysiłków szczegółowych w jedność, czyli odpowiednie ich zcałkowanie. Każdy żyjący organizm jest najpiękniejszym przykładem takiego podziału funkcyi. W społeczeństwie występuje również ten sam fakt: im doskonalszy jest podział i organizacya pracy, tern doskonalsze też będzie zbiorowe funkcyonowanie. Uwzględniając to, znakomity socyolog Schaffie przyrównywa społeczeństwo do organizmu. Również i w naukach rozważanych jako rodzaj pracy społecznej, skutki okażą się przy takim samym nakładzie intelligencyi tern obfitszemi, im dalej przeprowadzimy podział. Ale jak w organizmie nn dalej posunie się zróżniczkowanie funkcyi, tern doskonalszemi muszą być także narządy spełniające zadania kontrolujące i organizacyjne, tak też i w pracy naukowej im dalej posunie się specyalizacy'a, tem silniejszą musi być także i organizacya. Otóż słusznie jedne nauki muszą spełniać i spełniają funkcye różniczkujące, drugie funkcye c ałkuj ąc e; jedne urzeczywistniają zasadę podziału, drugie zasadę organizacyi. Funkcye oparte na podziale pracy spełniają nauki szczegółowe tak matematyczno-przyrodnicze, jak historyczno-społeczne, funkcye zaś organizacyi spełniają nauki filozoficzne, taka zaś funkcya jest już naturą ich przedmiotu wskazana.—Podział więc na trzy grupy główne odpowiada w zupełności tak naturze przedmiotów badania jak i rodzajowi zbiorowej pracy, którą nauki spełniają.—Przy podziale ze względu na c e 1 badań widzimy prze-dewszystkiem, że cel wszelkiego badania jest zawsze i wszędzie tylko dwojaki: 1) albo badam dla celów wyłącznie teoretycznych, usiłuję przeniknąć naturę jakichś faktów, pragnę je dokładnie opisać, i skoro tego celu dopnę, jestem zadowolony; 2) albo też badam dla urzeczywistnienia jakichś celów faktycznych, i wtedy chcę fakty opanować i do czegoś zużytkować. W pierwszym przypadku badanie jest celem samo dla siebie, w drugim—środkiem do celów dalszych, służąc życiu i działaniu. Można więc rozdzielić wszystkie nauki na ściśle teoretyczne i na zastosuwujące badania; w pierwszych teorya jest celem, w drugich tylko środkiem. Otóż możemy stwierdzić fakt, że każdej grupie nauk, a nawet każdej nauce z osobna, odpowiada taka, która tam-tę stosuje, tj. praktycznie zużytkowywuje. Z o-bu tych grup naukowych któreż są starsze i dawniejsze? Mogłoby się zdawać, że może teoretyczne: bynajmniej. Znacznie starsze są praktyczne. Człowiek zaczął badać nie dla

3)

Jakieś konieczności czuciowo -wra-ż en i o wie, których doznaję, które przeżywam we własnych stanach, a nazywam światem zewnętrznym; cały w ten sposób dany materyał może myśl ludzka metodycznie przenikać i opisywać. — 2) Jakieś konieczności i d e o w e, które są także czemś ciągle doznawa-nem, przedstawiają się jednak odmiennie od tamtych konieczności czuciowo-wrażeniowych, wiążą się ściśle, nie z wrażeniami, ale z myślami, są siłą ograniczającą, wpływającą na nasze stany ideowe; materyał ten całkowity również człowiek przeżywa we własnych swych stanach, a nazywa go społecznem otoczeniem, może go zaś uczynić także przedmiotem badań metodycznych. 3) Wreszcie myśl metodycznie pracująca może się zwrócić na stany same jako takie, i może te stany wraz z tern wszystkiem , co treść ich stanowi, uczynić przedmiotem swej naukowej rozwagi. W taki sposób wynikałby z natury samych przedmiotów badania, bez wkładania w nie czegokolwiek-bądź zzewnątrz, podział na nauki, których przedmiotem są: 1) konieczności czueiowo-wrażeniowe w naszych stanach (nauki matematyczno - przyrodnicze), 2) konieczności ideowe (nauki historyczno - społeczne) stany same (nauki filozoficzne). — Usprawiedliwiać pierwszych dwu nazw nie potrzeba; co do trzeciej, tj. nauk filozoficznych, jest ona już tradycyą wskazana. Filozofia obejmowała zawsze całość naszej treści umysłowej, dążyła zawsze do poglądu na całość: słusznie przeto można i nadal nazywać filozoficznemi te wszystkie badania naukowe, których przedmiotem są nasze stany w całości brane, tak jak je przeżywamy i jak ich doznajemy, wraz ze wszystkim, co w nich tkwi. Oczywiście, ta trzecia grupa badań obejmie i pokryje sobą także tamte dwie poprzednie i ona też zwróci uwagę na konieczności tak czuciowo - wrażeniowe jak i ideowe, zapatrywać się wszakże na nie będzie, nie jako na zjawiska przyrodnicze lub społeczne, ale jako na coś, co jest treścią naszych stanów. Musi więc ta grupa trzecia z natury rzeczy stanowić wyższy stopień naukowego uświadomienia, gdyż jest ujęciem wiedzy w całość.—W podziale przeto takim mamy już uwzględnioną i drugą stronę prac naukowych, tj. ich funkcyę, spełnianą j zaspokojenia ciekawości; nie zdziwienie, jak w zbiorowej organizacyi. Każdą pracą podej- twierdził Arystoteles, jest początkiem nauki, mowaną siłami zbiorowemi należy tak kiero- ale potrzeba. Człowiek potrzebował żyć, o ży-wać, aby przy wysiłku jaknajmniejszym osią- cie walczył, i tak samo jak w istotach żyją-gnąć skutek jaknajwiększy. Aby to było mo- cych uczucie potrzeby wykształciło odpo-

Czwartą stroną, którą w klasy-

Cała zatem klasyfikacya

tworzące grupę

wiednie organa, tak i człowiek z potrzeby doszedł do coraz doskonalszych sposobów opanowywania otoczenia] swojego. Na ściśle teoretyczne badania przyszła kolej dopiero znacznie później.

fikacyi nauk uwzględnić należy, jest ich stopień rozwoju. Według tej zasady można ułożyć w jeden systemat tak wszystkie nauki ściśle teoretyczne jak i praktyczne. O stanowisku każdej z nich w takiej kasyfikacyi będzie, oczywiście, rozstrzygał czas kiedy nabrała istotnie naukowego charakteru, to jest czas, w którym rozpoczęła się czynność przenikania badawczego faktów w tym lub w owym zakresie. Wiek nauki i stopień jej rozwoju stoją prawie zawsze w stosunku prostym do pojedyń-czości badanych faktów, tak, że im materyał faktów do opanowania jest łatwiejszy, tern nauka jest starszą i pierwotniejszą. Nie wszędzie jednak da się ta zasada stwierdzić. Częstokroć potrzeba opanowywania metodycznego faktów była tak wielką, iż człowiek do ich badania przystępował nie zdając sobie wcale sprawy z ich złożoności. Tak się stało z naukami lekarskiemi, które są bardzo starożytne, pomimo że zjawiska życia należą do najzawilszych, jakie w przyrodzie istnieją. Nauki filozoficzne nie dadzą się także ułożyć według historycznego porządku, lecz tylko według rodzaju badawczej pracy, którą spełniają. — Naj-starszemi z zagadnień filozoficznych są te właśnie, które są najwięcej złożone i dla umysłu ludzkiego do zbadania najtrudniejsze, tj. zagadnienia metafizyczne, nauk tutaj rozwinięta i pokrótce uzasadniona, a oparta na systemacie naturalnym, tak się przedstawia: Nauki wszystkie razem wzięte, jako wysilenia umysłów ludzkich zbiorowe, a dokonywane metodycznie mają za cel: 1) przenikanie jaknaj dokładniejsze i przedstawianie w obrazach myśli jaknajprostszych wszystkiego, czego tylko w świadomości naszej doznajemy i przeżywamy, tudzież 2) wykrywanie sposobów jaknajdoskonalszych zużytkowywania tego wszystkiego do celów życia i działania. Dzielą się zaś nauki na dwie grupy główne, tj. na: I. Nauki szczegółowe, spełniające funk-cye podziału pracy badawczej, czyli różniczkowania badań i IL N. filozoficzne, spełniające funkcye organizacyi czyli zeałkowania badań. Wszystkie dalej nauki szczegółowe (grupa I) dzielą się na: A) N. matematyczno-przyrodnicze badające wszystko, co stanowi stronę czuciowo-wrażeniową naszych stanów, czyli otoczenie nasze całe, dane nam w czu-ciach i wrażeniach zmysłowych; B) N. h i s t o-ryezno-s połeczne, badające stronę ideowo-społeczną naszych stanów. Następnie tak pierwsze jak i drugie (dział A, B) rozpadają się znowu na: 1) N. ściśle teoretyczne (celem tylüo przenikanie i przedstawianie faktów w obrazach myśli) i B) N. nor muj ąc e (teo-rya praktyki, czyli badanie i wyszukiwanie najlepszych sposobów zastosowania badań ściśle teoretycznych do celów życia i działania). Nauki filozoficzne główną Il-gą, obejmują badanie stanów i wszelkich doznań naszych, jako takich, one więc już na działy nie rozkładają się odrazu]: należy je tylko rozłożyć na poddział 1-y, ściśle teoretyczny, i 2-gi, normujący. Oto jest klasyfikacya nauk, oparta na systemacie naturalnym, która wydaje nam się najodpowiedniejszą. Szczegółowe podziały według zasad powyższych ułożyć można w następującą tablicę:

Nauki dzielą się na:

I. nauki szczegółowe: różniczkowanie badań, podział pracy badawczej

1) nauki przyrodniczo-matematyczne; przedmiotem ich strona czucio-wo-wrażeniowa 2) nauki historyczno-społeczne, przedmiotem ich strona ideowo-społeczna

B) normujące (teorye działań)

(teorye działań)

A) ściśle teoretyczne

A) ściśle t e o r e- | B) ncrmujące tyczne

a)    matematyczne

b)    mechaniczne (z astronomią)

ć) fizyczne

d)    chemiczne

e)    geologiczno-mine-ralogiczne

/) biologiczne

a)    rachunkowość

b)    miernictwo, in-żenierya

ć) technologia mechaniczna

d)    budownictwo

e)    technologia chemiczna

f)    górnictwo

(j) rolnictwo

li) nauki lekarskie

a)    lingwistyczne

b)    wszelkie możliwe działy historyi i badania nad kulturą pierwotną

c)    nauki społeczne, teoretyczne, razem ze statystyką

a)    nauki gramatyczne, retoryczne

b)    polityczno-społeczne

c)    polityczno - państwowe

d)    prawne

e)    nauki normujące prowadzenie wszelkiego możliwe gospodarstwa; rolnictwo, handel i przemysł

II. nauki filozoficzne: całkowanie badań, organizacya pracy badawczej. Przedmiotem badań stany i doznania, jako takie, brane w całości.

B) normujące

A) ściśle teoretyczne

cD o

Pi

Prawo,

M. S.

wom

znaczna

Psycliolo ia T e o r y a p z n a n Logika i meto logia a) Ogólna. Myślenie metodyczne w ogóle ß) metodologia nauk szczegółowych cl) Filozofia wiedzy naukowej, a) filozofie różnych nauk szczegółowych, całkowanie badań w poszczególnych zakresach:

aa) filozofia nauk przyrodniczych ßß) „    „ hist.-społ. (socyologia)

ß) filozofia całości wiedzy, metafizyka. e) filozofia religii dopełnienie wiedzy; tu należą ewentualnie wszelkie nauki teo-logiczno-teoretyczne    j

Co do reszty szczegółów, dotyczących głównie nauk filozoficznych, odsyłamy czytelnika do artykułów dalszych jak: Logika, .Męt a-fizyka, Noetyka, Psychologia, So- ' c y o 1 o g i a, Toorya poznania, tudzież ■ do artykułów, już poprzednio pomieszczonych: Estetyka, Etyka, Filozofia. Co do klasyfikacyi dalszych nauk szczegółowych nie znajdujących się poniżej pod wyrazem K 1 a s-syfikacya, znajdzie czytelnik wskazówki w art.: Chemia, Fizyka, Hi stor y a, Mechanika, Medycyna, Polityka, Przyrodoznawstw o.

Klasyfikacya geologiczna, ob. Formacye (geolog.) t. XXII str. 864 nast., a w szczególności 866_8: Podział dziejów rozwoju ziemi i szeregujej pokładów na okresy i tor-macye.

Klasyfikacya petrograficzna, w przeciwieństwie do klasyfikacyi krystalograficznej i mineralogicznej, niema prostoty i jednolitości pierwszej, gdyż i objekt jej złożenszy i daleko mniej nam znany; nie ma też tej obojętności, jaka spotyka tę drugą, gdyż znaczenie jej praktyczne jest nierównie większe, a zarazem staje się ona syntezą nauki o skałach. W petrografii spółczesnej kwestya klasyfikacyi i systematyki skał jest kwestyą interesującą i pierwszorzędną. Wielu pierwszorzędnych uczonych poświęca się jej rozwiązaniu; nie schodzi ona zarazem z porządku dziennego spółczesnych zjazdów i kon-ferencyj międzynarodowych, poświęconych spra-geologii, zarówno teoretycznej jak praktycznej. Pomimo jednakże tak szerokiego zainteresowania się tą kwestyą klasyfikacya skał obecnie nie stoi jeszcze na wysokości swego zadania. Panuje w niej i niezgodność pomiędzy autorami, i wiele dowolności. Wszystko, co się o niej rzekło, wynika ni etyle z hi-storyi petrografii, ile z natury samego objektu

b)    Noetyka. Teorya działań, celem urzeczywistnienia ideałów prawdy

aj Estetyka. Teorya działań dla urzeczywistnienia ideałów piękna

c)    Estetyka. Teorya działań dla urzeczywistnienia ideałów dobra, tak w życiu jednostki, jak społecznem; tu należą: a) pedagogika, ß) etyka społeczna, y) teologia moralna

tej nauki. Petrografia spółczesna jest nauką bardzo młodą, a zarazem bardzo już rozrosłą i rozległą. Chociaż już w epoce Linneusza odróżniano skały od minerałów, a Werner dał nawet tej nauce rozległe podstawy faktyczne, jednakże właściwy jej rozkwit rozpoczyna się dopiero od czasów zastosowania do badania skał mikroskopu, co stało się dopiero w szóstem dziesięcioleciu wieku dziewiętnastego. Od czasów owych ilość rozpraw petrograficznych dominuje ilością nad wszystkiemi innemi w dziedzinie mineralogii i geologii. Liczni badacze ciągle odkrywają coraz-to nowe typy i rodzaje skał, coraz-to nowe ich struktury i odmiany. Zarazem badania doświadczalne w tej dziedzinie, zapoczątkowane już oddawna, bo od wieku ośmnastego, choć zwolna lecz nieustannie, co-raz-to więcej dostarczają materyału faktycznego; lecz zarówno materyał opisowy jak doświadczalny w tej dziedzinie, o ile rozjaśnia wiele szczegółów, o tyle sprowadza coraz większe trudności w ujęciu i wyjaśnieniu całokształtu. To wszystko, co się rzekło, przeważnie ściąga się do nauki o skałach wybuchowych, one bowiem i dawniej i obecnie są głównym przedmiotem badań petrograficznych, ale z niewielkiemi zmianami i zastrzeżeniami w równej mierze odnosi się do wszystkich skał innych. Objekt to wo góle zawiły i bardzo rozmaity w swej istocie, a zarazem bardzo ważny. Stąd więc zarówno trudności jak i zainteresowanie się nim ogólne. Że jednak klasyfikacya oddzielnych grup skalnych innym losom podlegała, więc wskażemy jej zarys ogólny, a w szczegółach rostrzą-sać będziemy każdą grupę zosobna, zatrzymując się przeważnie na najważniejszej. Obecny najogólniejszy podział skał zarysował się w nauce oddawna. Mianowicie skały łatwo dzielić się dają na 1) skały wybuchowe, 2) osadowe,

3) okruchowe i 4) łupki krystaliczne. Podział ten, jak nazwy same wskazują, jest podziałem genetycznym, ale zarazem substancyonalnym. Każda z tych grup obejmuje ciała różne nie-tylko pochodzeniem, ale i składem swym chemicznym i mineralogicznym. Pierwsza i czwarta grupa—to ciała wyłącznie krzemianowe, druga—przeważnie wapienne i rzadziej krzemionkowe i gliniaste, trzecia—najrozmaitsze. Każda z tych grup innej z natury rzeczy podlega kla-syfikacyi i inne drogi przeszła w nauce. Poczesne miejsce w nauce o skałach zajmuje pierwsza. Skały wybuchowe, zwane też wulka-nicznemi, ogniowemi, krystalicznemi, masowe-mi, przerywającemi, są to masy zastygłej i stwardniałej „magmy“ t. j. ognistociekłej zawartości wewnętrznych części kuli ziemskiej. Nadzwyczajna ich rozmaitość i różnorodność, skład cały, nie przypadkowy, ale genetycznie od jednej masy pierwotnej się wywodzący, pochodzenie z głębin oczom ludzkim niedościgłych—oto przyczyny tak rozległego zainteresowania się niemi i przewagi ich w nauce petrografii. Skały te różnią się pomiędzy sobą składem chemicznym, składem mineralogicznym, strukturą czyli złożeniem, t. j. sposobem połączenia oddzielnych minerałów skałotwórczych, sposobem występowania w przyrodzie, t. j. stosunkami do skał otaczających, wreszcie czasem geologicznym swego wydostania się z głębin ziemi i stwardnienia. Z wyjątkiem szczegółu ostatniego, t. j. wieku geologicznego, wszystkie wymienione w równej mierze wydają się nam obecnie istotnemi. Czasu geologicznego dziś nie uważamy za szczegół ważny, nie możemy bowiem uzasadnić sobie teoretycznie, aby wnętrze kuli ziemskiej miało w dawnych epokach inne ciała zawierać, aniżeli w epokach późniejszych. A jednak oprócz wszystkich wymienionych szczegółów i czas geologiczny prawie do dziś brany był w rachubę w klasyfikacyi petrograficznej. Gdy jednak mamy do czynienia z objektem tak złożonym, a znanym przeważnie tylko ze strony opisowej, nie dziwmy się, że klasyfikacya skał wybuchowych spółczesna nie stoi na wysokości syntezy, czego jednak od niej w przyszłości oczekujemy. Skały wybuchowe są kon-solidacyą magmy, która jest niczem innem jak stopem, a więc rostworem, krzemianów. Objekt taki badany być winien doświadczalnie z punktu widzenia praw, metod i zagadnień chemii fizycznej. Twierdzenie to, zdobycz zaledwie lat ostatnich, ma zwolenników niewielu, niechętnych sporo, obojętnych tłumy,—stąd więc postęp wolny. Lecz gdy idea ta zyska sobie rozległe prawo obywatelstwa, petrografia stanie się gałęzią chemii fizycznej i, gdy na tej drodze zbierze odpowiednią ilość faktów, da ścisłą i racyonalną klasyfikacyę skał. Spółczesna, formalna i często sztuczna, klasyfikacya rozwijała się odmienne-mi nieco drogami we Francyi i w Niemczech. Opiera się ona na składzie mineralogicznym, występowaniu skał i ich budowie. Ostatecznie najpraktyczniejszą i najpopularniejszą stała się klasyfikacya H. Rosenbuscha, prof, petrografii na uniwersytecie w Heidelbergu, którą podajemy w zarysie ogólnym. A więc dzielą się skały wybuchowe na I) skały głębinowe, zastygłe w głębi, pod ciężarem warstw i ciśnieniem, budowa ich przeważnie jednostajnie ziarnista; 2) skały żyłowe, zastygłe w żyłach i szczelinach, budowa ich ziarnista i porfirowa;

3) skały efuzyjne, wylane i zastygłe na powierzchni, budowa ich przeważnie porfirowa i szklista. —8kały głębinowe, na zasadzie swego składu mineralogicznego, dzielą się na rodziny następujące:

1.    Granity. Przeważaj ącemi minerałami ska-otwórczemi są kwarc i skalenie alkaliczne.

2.    Syenity. Przeważają skalenie alkaliczne, kwarc w ilości nieznacznej, lub niema go wcale.

3.    Syenity eleolitowe i leucytowe. Oprócz skaleni alkalicznych zasadniczym minerałem jest leucyt, nefelin, eleolit albo im pokrewne; kwarcu niema wcale; minerały z grupy łysz-czyków, piroksenów i t. p. w ilości bardzo nieznacznej.

4.    Dyoryty. Przeważają skalenie sodowowa-pienne w towarzyszeniu biotytu, ainfibolu, piro-ksenu, kwarcu niema, lub bardzo mało.

5.    Gabro i noryty. Zasadowe skalenie sodo-wowapienne są minerałami przeważaj ącemi wraz z dyalagiem, piroksenem rombowym lub amfi-bolem; kwarcu niema lub bardzo mało. Oliwin częsty i obficie.

6.    Perydotyty i piroksenity. Są to skały ga-browe bez skaleni.

7.    Esseksyty. Skały alkaliczne o charakterze dyorytów augitowych, z zawartością nefeli-nu jako minerału akcesoryjnego.

8.    Terality i shonkinity. Plagioklaz lub skaleń potasowy wraz z nefelinem przeważają; minerałów barwnych bardzo mało.

9.    Ijolity i misuryty. Nefelin lub leucyt z piroksenem.

Grupom tym odpowiadają swym składem mineralogicznym skały żyłowe, które różnią się, prócz występowania w żyłach, jeszcze budową. Nazwy ich ogólne: porfir lub porfiryt z dodatkiem nazwy odpowiedniej skały głębinowej; np. porfir syenitowy i t. p. —Skały efuzyjne dzielą się na rodziny następujące:

1.    Liparyty i panteleryty składem mineralogicznym odpowiadają granitom.

2.    Trachity odpowiadają syenitom.

3.    Fonolity i leucytofiry odpowiadają syenitom eleolitowym i leucytowym.

4.    Dacyty i porfiryty kwarcowe—dyorytom kwarcowym.

5.    Andezyty—dyorytom.

6.    Bazalty, melafiry i dyabazy odpowiadają

gabro.

7. Porfiryty pikrytowe odpowiadają perydo-tytom.

8. Trachidoleryty—eseksytom.

9. Tefryty i bazamity—teralitom.

10.    Skały leucytowe—misurytom.

11.    Skały nefelinowe—ijolitom.

12.    Bazalty melititowe stanowią grupę samoistną.

13.    Limburgity i augityty odpowiadają niektórym z teralitów.

Skały osadowe, ze względu na wielką swą rozmaitość, zarówno chemiczną jak genetyczną, najlepiej klasyfikują się na zasadzie składu chemicznego ; więc odróżniamy gru-1) sole (sól kamienna, gips, anhydryt

z. w.

Klasyfikacya mineralogiczna, z natury objektu swego nie ma ani tej doniosłości, ani też nie stoi na tym stopniu co klasyfikacya zoologiczna i botaniczna. Dzieje się to przedewszystkiem z tej przyczyny, że minerały, jako pierwiastki lub związki chemiczne i ich mieszaniny izomorfowe, nie są przejściowemi formami rozwojowemi jak rośliny i zwierzęta, lecz ciałami niemającemi pomiędzy sobą żaduych przejść. Przeistoczenia, jakie w tych związkach chemicznych zachodzą pod wpływem czynników

py :

i t. p.), 2) skały krzemienne, 3) skały węglanowe, do których należą tak ogromne grupy jak wapienie, dolomity i margle, 4) skały żelazia-kowe (żelaziaki czerwone, brunatne, ilaste i t. p.), 5) gliny, iły, 6) węgle.

Klasyfikacyę skał okruchowych, ob. Klastyczne skały.

Co dotyczy łupków krystalicznych, to ta grupa skał bardzo starych, a bardzo zagadkowych pod względem pochodzenia, jest jednym z najtrudniejszych objektów w petrografii. Rozmaitość ich mineralogiczna i chemiczna bardzo wielka, sposoby występowania i pochodzenia najróżnorodniejsze, odróżnienie zarówno od skał osadowych jak wybuchowych bardzo utrudnione, a czasami nawet wprost niemożliwe. Z tych więc powodów klasyfikacya ich możliwa li-tylko najogólniejsza. Wielu dzieli je na trzy grupy: gnejsy, łupki łyszczykowe i fility. Inni znów wolą rozdrabniać je odra-zu na działy drobniejsze. Usiłowania paraleli-zacyi łupków krystalicznych z odpowiedniemi skałami wybuchowemi, do których rzeczywiście bywają one podobne zarówno ze swego składu chemicznego jak mineralogicznego, nie dają doniosłych i wartościowych wyników, gdyż to upodobnianie nie może być zupełnem, a zarazem nie może obyć się bez znacznych dowolności wobec różnic daleko nieraz idących. Tak więc spółczesna klasyfikacya petrograficzna, podobnie jak i sama petrografia, jest bardzo niejednostajną i w wady obfitującą. Wartfnkuje się to przedewszystkiem małemi naszemi wiadomościami w tej dziedzinie, a następnie różnorodnością objektu. Każda z grup skał: wybuchowe, łupki krystaliczne, skały klastyczne, skały osadowe, przedstawia zupełnie odmienny rodzaj ciał i musi być traktowana zupełnie odmiennie.

przyrodzonych, nie rozwijają ich, lecz je niszczą. Ciało istnieć przestaje, a staje się czemś zupełnie innem. Z tejsamej więc przyczyny właściwie obcem jest mineralogii pojęcie gatunku, i jeżeli istniały i istnieją do dziś poniekąd usiłowania, aby ustalić i wypracować to pojęcie, nie daje to żadnego ścisłego rezultatu. Przeciwnie, w historyi mineralogii daje się widzieć stopniowe emancypowanie się mineralogii z pod władzy tego pojęcia. W początkach wiedzy mineralogicznej kiedy wszystkie ciała przyrodzone dzielono na państwo zwierzęce, roślinne i mineralne, do tego ostatniego stosowano te same sposoby systematyki i klasyfikacyi, co i do pierwszych dwu i w miarę jak klasyfikacya zoologiczna i botaniczna rozwijała się i stawała się wyrazem stanu nauki, mineralogiczna zmieniała się tylko pod wpływem jednostek lub poglądów, ale nie stawała się bynajmniej istotniejszą i racyonalniejszą. Jeden tylko postęp uczyniła — wprowadziwszy grupy izomor-fowe, ale i to nie jest jeszcze zasadniczym nabytkiem; najlepszym dowodem to posługiwanie się przez różnych autorów najrozmaitszą klasy-fikacyą. Że jednak klasyfikacya minerałów nie jest dla mineralogii kwestyą znaczenia pierwszorzędnego, więc też nauka spółczesna nie poświęca jej uwagi. Dzieje klasyfikacyi mineralogicznej właściwie zaczynają się dopiero od Avicenny, przed nim bowiem o istocie minerałów panowały pojęcia jaknajfałszywsze i wiadomości faktycznych było bardzo mało. Avicenna podzielił ciała mineralne na cztery grupy: kamienie, kopaliny palne, sole i metale. Podział ten przetrwał w nauce mineralogii długie czasy, gdyż pomimo wielkiego względnie nagromadzenia faktów za Agrykoli i późniejszych, jeszcze w wieku osiemnastym powszechnie w podręcznikach widzieć się daje. Wielki systematyk, Linneusz, zaprowadziwszy ład w układzie zwierząt i roślin wypracował też klasyfika-cyę minerałów, ale niestety, zastosowawszy do tak odmiennego objektu te same metody, popełnił błąd wielki, i klasyfikacya jego, dziwaczna i nieistotna, nawet u spółczesnych, pomimo wielkiej jego powagi, uznania nie znalazła. Nieudolność tej klasyfikacyi wyjaśni przykład: ałun krystalizuje się w ośmiościanach, również ten kształt posiada fluoryt; Linneusz dwa te tak różne ciała skupia w rodzaj Alumen i nazywa Alumen species, Alumen adamas, Alumen fluori-ticus. itp. Jedyną zasługą jego klasyfikacyi jest odróżnienie trzech wielkich grup: skały (petrae), minerały (minerae) i skamieliny (fossil ia). W wieku ośmnastym, w dobie polinneu-szowskiej, mineralogia rozwijała się trzema drogami: krystalograficzną (Francuzi), chemiczną (Szwedzi) i przyrodniczo-opisową (Niemcy, a przedewszystkiem Werner). Każda z tych szkół hołdowała systematyce na jednej tylko zasadzie opartej, wyjąwszy Wernera, któryikla-syfikacyę swoją opierał zarówno na cechach

z. w.

zewnętrznych jak na składzie chemicznym minerałów, i stąd utworzył system ze wszystkich najdoskonalszy. W dobie pewernerowskiej prędkie nadzwyczaj postępy wiedzy mineralogicznej zarazem posuwały naprzód sprawę klasyfikacyi do dzisiejszego jej stanu, który zaczyna się właściwie od odkryć Mitscherlicha, twórcy pojęcia izomorfizmu. Chociaż pojęcie to obecnie, w oświetleniu nieustannie przybywających badań fizykochemicznych, coraz bardziej się gmatwa, jednak jest najlepszą, jak dotąd, podstawą systematyki mineralogicznej. Zarzuciwszy więc panujące w dobie ubiegłej grupowanie minerałów na zasadzie zawartego w nich metalu (np. grupa żelaza: żelazo rodzime, siarczki żelaza, tlenki żelaza, sole żelazowe, żelazawe itp.), dzielimy minerały na większe grupy na zasadzie ich składu chemicznego, a mniejsze —opierając się na ich własnościach krystalograficznych, —łącząc w jedno ciało izormofowe, które już stają się grupami naturaluemi, jak np. skalenie, łyszczyki, chloryty, tetraedryty i t. p. Spół-czesna klasyfikacya, chociaż różni się ona nieco u różnych autorów, w ogólnych zarysach może być przedstawiona w sposób następujący:

I. Pierwiastki.

Metaloidy Metale kruche Metale ciężkie.

II. Lampryty.

Piryty

Błyszcze

Siarkosole

Blendy.

III. Tlenki.

Hydroity Tlenki szkliste Tlenki metaliczne Ochry Rudy.

IV. Spi/enowce.

Gliniany

Borany.

V. Sy!i ko idy.

Węglany

Krzemiany

Wodorokrzemiany

Tytaniany.

VI. Sa/etrowce.

Niobiany

Arseniany

Fosforany

Azotany.

VII. Gipsowce.

Siarczany

Chromiany

Wolframiany.

VIII. Solowce.

Chlorki metaliczne

Chlorki alkaliczne i ziemne

Fluorki.

IX. Węglowce.

Sole organiczne

Żywice

Węgle

Smoły ziemne.

Najważniejszym dobytkiem spółczesnej klasyfikacyi mineralogicznej jest odmienne, niż ogólnie i oddawna przyjęte, traktowanie pojęcia „gatunek mineralny“, wprowadzone przez Tschermaka. Wiadomo, że związek chemiczny może powstawać na drodze najrozmaitszej i rzeczywiście znamy w przyrodzie wielką ilość przypadków, w których jeden i tensam minerał, t. j. ciało o pewnym składzie chemicznym, posiadające pewną budowę krystalograficzną, powstaje już jako ciało pierwotne, kiedyindziej jako ciało wtórne na drodze rozkładu innych; raz czynnikiem, powołującym go do istnienia są zimne roztwory, kiedyindziej roztwory gorące, jeszcze w innych przypadkach ognisto-ciekła lawa lub gazy wulkaniczne. Te właśnie genetycznie różniące się ciała o jednym składzie i jednej krystalizacyi Tschermak ma za gatunki, i słusznie czyni; dawniej bowiem widziano w nich tylko odmiany (Varietäten) gatunków i często różnice ich lekceważono, a dla stworzenia rodzajów sztucznie łączono ciała , niemające nic albo mało-co wspólnych cech chemicznych. Tym więc sposobem chociaż inne zupełnie niż w zoologii i botanice, znaczenie gatunku w mineralogii otrzymuje podstawy przyrodzone. Tak np. mówimy obecnie: rodzaj „kwarc“ t. j, bezwodnik krzemowy krystalizujący się w klasie trapezoedru trygonalnego, obejmuje gatunki: kryształ górny, ametyst, kwarc zadymiony, kwarc zwykły, kwarc żyłowy, kwarc porfirowy, kwarc granitowy i t. p. Gatunki te rzeczywiście tworzą pewną całość, gdyż są tylko rozmaitemi genetycznie a więc i morfologicznie, różniącemi się objawami tego samego ciała. Dawniej zaś rodzaj „krzemionki“ utworzony sztucznie, obejmował „gatunki“ kwarc trydyinit i chalcedon, ciała, chociaż jednego składu (Si0₂) ale krystalizujące się każde inaczej i niemające ze sobą żadnych cech wspólnych przyrodzonych. Tak więc spółczesna klasyfikacya mineralogiczna opiera się na genezie minerałów, ich budowie krystalograficznej i składzie chemicznym. Postępy klasyfikacyi tej całkowicie zależą od postępów nauki o pochodzeniu i występowaniu minerałów w przyrodzie, oraz od rozwoju i udoskonalenia nauki o izomorfizmie.

Klasyfikacya krystalograficzna, a właściwiej klasyfikacya wielościanów krystalograficznych, jest odłamem geometryi, traktującym o sy-metryi. Krystalografia jest nauką względnie młodą, gdyż naukowe i ścisłe jej podstawy zbudowane zostały dopiero w końcu- wieku ośmnastego przez opata francuskiego Haiiy. Uczony ten, ustaliwszy prawo empiryczne, polegające na tern, że na krysztale możliwemi są

tylko płaszczyzny, odcinające od jednej osi odcinki współmierne, zarazem usunął z ówczesnej nauki o kryształach wszelką przypadkowość i chaotyczność, jaka w niej panowała. Odkrywszy to prawo zasadnicze w krystalografii, Haiiy zarazem starał się klasyfikować wielościany krystalograficzne, jednak klasyfikacya jego była zbyt złożoną i zawiłą, gdyż była tylko przypadkową i sztuczną. Dalsze badanie wielościa-nów krystalograficznych, prowadzone już przeważnie przez uczonych niemieckich (Weiss i in.), w krótkim względnie czasie dały jako wynik klasyfikacyę wielościanów krystalograficznych prawie na dzisiejszym stopniu stojącą; brakło jej tylko teoretycznego uzasadnienia i jedności podstawy, grupy zaś były tesame co i dziś, oraz porządek i zależność grup pomiędzy sobą. K. ta, o której mowa obecnie, opierała się na ilości osi, tj. głównych, wybitnych w krysztale kierunków geometrycznych, na które jednak nie zapatrywano się jako na osi symetryi, lecz tylko jako na osi spółrzędnych. W ilości więc osi wielościany krystalograficzne dzieliły się na układy, czyli systematy; każdy układ dzielił się dalej na oddziały,' które tworzyły się przez t. zw. hemiedryę, tetartoedryę i hemimorfizm, tj. wielościany wyprowadzano z wielościanów zasadniczych przez opuszczanie połowy lub ćwierci płaszczyzn wielościanów całkowitych i przez przedłużanie do wzajemnego przecięcia się ścian pozostałych. Tak z form całkowitych—holoedrycz-nych— powstawały formy połówkowe i ćwiartkowe. Na tej drodze nietylko uzasadniono lub wyprowadzono z form całkowitych wszystkie wielościany krystalograficzne znane w państwie mineralnem, , lub w postaciach związków chemicznych pracownianych lub fabrycznych, ale nawet przewidywano nieznane, które potem już rzeczywiście na rozmaitych kryształach przyrodzonych znajdowano. Jednakże, pomimo ten tryumf, jakiem było przewidywanie form nieznanych jeszcze w przyrodzie, nie stała jeszcze ta nauka na wysokości wiedzy syntetycznej, ponieważ: 1) nie była w stanie dowieść, czy wszystkie możliwe w przyrodzie formy przewidziała; 2) nie mogła dać ścisłej zasady, dlaczego takie, a nie inne, formy istnieją; 3) przewidywała układ dwój skośny, w przyrodzie nieznany, który jak się później okazało, jest w kryształach niemożliwy. Lecz, w miarę postępu zarówno badań geometryczno - krystalograficznych jak fizycznych, wysunęła się na plan pierwszy nauka o symetryi, o siatkowej budowie ciał krystalicznych. Współnemi siłami uczonych wielu narodów obecnie ustalił się już fakt, że kryształ jest ciałem symetrycznem, zarówno w uszykowaniu swych cząsteczek jak w kształcie zewnętrznym. Stąd wniosek pierwszy, że układ dwój skośny jest niemożliwy, gdyż kształty przez układ taki wymagane nie mogły być ciałami i symetryczneini, i posiadającemi zarazem odcinki spółmierne, oba zaś te warunki są ko-

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 282b. T. XXXVI.

niecznym wynikiem siatkowatej budowy cząsteczkowej kryształu. Opierając się na prawie symetryi oraz prawie odcinków wymiernych — a oba te prawa są wynikiem budowy cząsteczkowej kryształu,—nauka dzisiejsza wyprowadza istnienie 32 grup wielościanów krystalograficznych, czyli, jak się zazwyczaj mówi, 32 grup symetryi. Poza temi grupami niema i być nie może wielościanów symetrycznych i zarazem posiadających odcinki osi wymierne. Grupy te są pomiędzy sobą samoistne, każda stanowi odrębną, w sobie zamkniętą całość, ale ze względu na tradycyę, tak świeżą, i na konieczny związek dzieł spółczesnych z dziełami dawniejszemi, klasy te i dziś grupujemy w układy krystalograficzne, a nazwy klas wielu dziś autorów również zachowuje dawne, gdyż rzeczywiście klasy te w zupełności odpowiadają dawnym hemiedryom, tetartoedryom i oddziałom hemi-morficznym. Klasy symetryi różnią się pomiędzy sobą ilością, rodzajem płaszczyzn symetryi, porządkiem osi symetryi oraz obecnością lub brakiem środka symetryi. Płaszczyzna symetryi jest to przekrój dzielący ciało na dwie połowy, mające się do siebie wzajemnie jak przedmiot do swego odbicia w zwierciedle płaskiem; oś symetryi—to prosta, idąca przez środek ciała, biegnąca tak, że około niej ciało może być obracane i podczas obrotu 2, 3, 4 lub 6 razy zajmuje położenie pierwotne (liczby 2, 3, 4, 6 nazywamy porządkiem osi; kryształy, jako ciała o odcinkach osi wymiernych, nigdy nie mogą mieć kształtu, którego wynikiem byłoby istnienie osi symetryi pięciokrotnej). Środek symetryi—to punkt, leżący wpośrodku pomiędzy jednakowemi elementami kryształu. Na tych więc zasadach oparta, K. krystalograficzna przedstawia się jak następuje:

I. Układ regularny.

1.    Klasa czterdziestoośmiościanu, dawniej holoedrya układu regularnego, obejmuje wielościany, posiadające trzy płaszczyzny symetryi głównej, sześć płaszczyzn symetryi bocznej, trzy osi czterokrotne główne, cztery osi trzykrotne, sześć osi dwukrotnych i środek symetryi. Należą do klasy tej wielościany następujące: czterdziestoośmiościan, ikositetraedr, trya-kisoktaedr, ośmiościan, tetrakisheksaedr, dwu-nastościan rombowy i sześcian.

2.    Klasa czworościanu poszóstnego, dawniej hemiedrya tetraedry czna albo czworościenna układu regularnego, obejmuje wielościany posiadające sześć płaszczyzn symetryi, cztery osi trzykrotne, trzy osi dwukrotne; środka symetryi niema. Należy tu czworościan poszóstny, czworościan potrójny, dwunastościan deltoidowy, czworościan regularny, tetrakisheksaedr, dwunastościan rombowy i sześcian.

3.    Klasa dwunastościanu podwójnego, dawniej hemiedrya pentagonalna; wielościany tej klasy mają trzy osi symetryi, cztery osi trzy-

78

krotne, trzy osi dwukrotne i środek symetryi. Dwunastościan podwójny, dwudziestoczterościan deltoidowy, ośmiościan potrójny, ośmiościan, dwunastościan pentagonalny, dwunastościan rombowy i sześcian.

4.    Klasa dwudziestoczworościanu pentago-nalnego, dawniej liemiedrya plagiedryczna. Płaszczyzn symetryi niema, trzy osi czterokrotne, cztery trzykrotne, sześć dwukrotnych, środka symetryi niema. Dwudziestoczworościan pentagonalny i wszystkie pozostałe formy klasy pierwszej za wyjątkiem czterdziestoośmiościanu.

5.    Klasa dwunastościanu tetraedryczno-pen-tagonalnego, dawniej tetartoedrya układu regularnego. Płaszczyzn symetryi niema, cztery osi trzykrotne, trzy osi dwukrotne; środka symetryi niema. Dwunastościan tetraedryczno-pentagonal-ny, czworościan potrójny, dwunastościan deltoidowy, czworościan, dwunastościan pentagonalny, dwunastościan rombowy, sześcian.

II. Układ heksagonalny.

6.    Klasa    podwójnej    piramidy    dwunasto-

bocznej, dawniej holoedrya układu heksagonalnego. Jedna płaszczyzna symetryi głównej, trzy i trzy płaszczyzny symetryi bocznej, jedna oś główna sześciokrotna, sześć osi bocznych dwukrotnych. Podwójna piramida dwunastoboczna, podwójna piramida sześcioboczna pierwsza, podwójna piramida sześcioboczna wtóra, słup dwu-nastoboczny, sześcioboczny pierwszy, słup sześ-cioboczny wtóry, dwuścian podstawowy.

7.    Klasa    pojedynczej    piramidy    dwunasto-

bocznej, dawniej hemimorficzny oddział holoedryi heksagonalnej. Trzy i trzy płaszczyzny symetryi, jedna oś poszóstna; środka symetryi niema. Piramida pojedyncza dwunastoboczna, piramida sześcioboczna    pojedyncza    pierwsza,    piramida

sześcioboczna pojedyncza wtóra, słupy teżsame co i w klasie 6-ej, płaszczyzna końcowa.

8.    Klasa    dytrygonalnej piramidy podwój

nej, dawniej liemiedrya trygonalna. Jedna płaszczyzna symetryi gtównej, trzy płaszczyzny symetryi bocznej, jedna oś trzykrotna, trzy osi dwukrotne. Środka symetryi niema. Piramida podwójna dytrygonalna, piramida trygonalna podwójna pierwsza, heksagonalna piramida podwójna wtóra, słup dytrygonalny, trygonalny słup pierwszy, heksagonalny słup wtóry, dwuścian podstawowy.

' 9. Klasa skalenoedru dytrygonalnego, dawniej liemiedrya romboedryczna. Trzy płaszczyzny symetryi, jedna oś trzykrotna, trzy dwukrotne, środek symetryi. Postaci: skalenoedr dytrygonalny, romboedr, sześcioboczna piramida podwójna wtóra, słup dwunastoboczny, sześcioboczny słup pierwszy i wtóry, dwuścian podstawowy.

10. Klasa podwójnej piramidy heksagonalnej, dawniej liemiedrya piramidalna. Jedna płaszczyzna symetryi, jedna oś sześciokrotna i środek symetryi. Heksagonalna piramida podwójna trzecia, heksagonalna piramida podwójna wtóra, heksagonalna piramida podwójna pierwsza; słupy: dwunastoboczny, sześcioboczny pierwszy i wtóry, dwuścian podstawowy.

11.    Klasa trapezoedru heksagonalnego, dawniej liemiedrya trapezoedryczna. Płaszczyzn symetryi niema,f jedna oś sześciokrotna i sześć dwukrotnych. Środka symetryi niema. Tra-pezoedr heksagonalny i wszystkie formy klasy 6-ej, z wyjątkiem dwpnastobocznej piramidy podwójnej.

12.    Klasa pojedynczej piramidy dytrygonalnej, dawniej hemimorfia himiedryi trygonal-nej. Trzy płaszczyzny symetryi, jedna oś trzykrotna; środka symetryi niema. Piramida dytrygonalna, piramida trygonalna pierwsza, heksagonalna piramida wtóra, słup dytrygonalny, słup trygonalny pierwszy, słup heksagonalny wtóry, dwuścian podstawowy.

13.    Klasa piramidy sześciobocznej, dawniej hemimorfia hemiedryi piramidalnej. Płaszczyzn symetryi niema; oś jedna sześciokrotna; środka symetryi niema. Heksagonalna piramida trzecia, heksagonalna piramida wtóra i pierwsza, również trzy słupy heksagonalne i dwuścian podstawowy.

14.    Klasa trygonalnej piramidy podwójnej, dawniej tetartoedrya trygonalna. Jedna płaszczyzna symetryi, jedna oś trzykrotna, środka symetryi niema. Trygonalna piramida podwójna pierwsza, wtóra i trzecia, takież trzy słupy i dwuścian podstawowy.

15.    Klasa trapezoedru trygonalnego, dawniej tetartoedrya trapezoedryczna. Płaszczyzn symetryi i środka symetryi niema. Jedna oś trzykrotna i trzy osi dwukrotne. Trapezoedr trygonalny, romboedr, trygonalna piramida podwójna wtóra, słup dytrygonalny, słup heksagonalny pierwszy, słup trygonalny wtóry, dwuścian podstawowy.

16.    Klasa romboedryczna, dawniej tetartoedrya romboedryczna. Płaszczyzn symetryi niema, jedna oś trzykrotna, środek symetryi. Romboedr pierwszy, wtóry i trzeci, słup heksagonalny pierwszy, wtóry i trzeci. Dwuścian podstawowy.

17.    Klasa piramidy trygonalnej, dawniej hemimorfia tetartoedryi trygonalnej. Płaszczyzn symetryi i środka symetryi niema; jedna oś trzykrotna. Trygonalne piramidy i słupy pierwsze, wtóre i trzecie. Dwuścian podstawowy.

III. Układ tetragona/ny.

18.    Klasa podwójnej piramidy ośmiobocznej, dawniej holoedrya układu tetragonalnego. Jedna płaszczyzna symetryi głównej, dwie i dwie—pobocznej. Jedna oś główna czterokrotna, cztery poboczne dwukrotne. Środek symetryi. Piramida podwójna ośmioboczna, czworoboczna piramida podwójna pierwsza i wtóra, słup dwunastoboczny, słup czworoboczny pierwszy i wtóry, dwuścian podstawowy.

27. Klasa podwójnego sfenoidu rombowego, dawniej hemiedrya rombowa. Sfenoid podwójny rombowy i wszystkie formy klasy 25 za wyjątkiem piramidy podwójnej.

nego.

19.    Klasa pojedyńczej piramidy ośmiobocz-nej, dawniej oddział hemimorficzny holoedryi tetragonalnej. Dwie i dwie płaszczyzny symetryi, jedna oś czterokrotna; środka symetryi niema. Piramidy pojedyncze: ośmioboczna, czworoboczna, pierwsza i wtóra, słupy jak w klasie 18-ej, dwuścian podstawowy.

20.    Klasa skalenoedru tetragonalnego, dawniej liemiedrya sfenoidalna. Dwie płaszczyzny symetryi, oś główna dwukrotna i dwie osi boczne również dwukrotne, środka symetryi niema. Skalenoedr tetragonalny, tetragonalny sfenoid podwójny, tetragonalna piramida podwójna wtóra, słupy: ośmioboczny, czworoboczny pierwszy i wtóry, dwuścian podstawowy.

21.    Klasa czworobocznej piramidy podwójnej, dawniej hemiedrya piramidalna. Płaszczyzna symetryi jedna, jedna oś symetryi czterokrotna, środek symetryi. Czworoboczne piramidy podwójne: pierwsza, wtóra i trzecia, czworoboczne słupy, pierwszy, wtóry, trzeci. Dwuścian podstawowy.

22.    Klasa trapezoedru tetragonalnego, dawniej trapezoedryczna hemiedrya. Płaszczyzny symetryi niema, jedna oś czterokrotna i cztery dwukrotne; środka symetryi niema. Trapezoedr tetragonalny ijwszystkie formy klasy 18-ej, z wyjątkiem ośmiobocznej piramidy podwójnej.

23.    Klasa czworobocznej piramidy pojedyńczej, dawniej hemimorfia hemiedryi piramidalnej. Płaszczyzn i środka symetryi niema, jedna oś czterokrotna. Piramidy i słupy czworoboczne pierwsze, wtóre i trzecie, oraz dwuścian podstawowy.

24.    Klasa podwójnego sfenoidu tetragonalnego, dawniej tetartoedrya sfenoidalna. Płaszczyzn i środka symetryi niema, jedna oś dwukrotna. Tetragonalne sfenoidy podwójne i słupy czworoboczne pierwsze, wtóre i trzecie, oraz dwuścian podstawowy.

IV. Układ rombowy.

25.    Klasa rombowej piramidy podwójnej, dawniej holoedrya układu rombowego. Trzy płaszczyzny symetryi, trzy osi symetryi, środek symetryi. Podwójne piramidy rombowe, słupy pierwsze, wtóre i trzecie, tj. podłużne, poprzeczne i pionowe; dwuścian podłużny, poprzeczny i podstawowy.

26.    Klasa pojedyńczej piramidy rombowej, dawniej hemimorfia rombowa. Dwie płaszczyzny symetryi, jedna oś dwukrotna, środek symetryi. Pojedyńcze piramidy rombowe i_ daszki: pierwszy i drugi; słupy rombowe pionowe i dwu-ściany.

V. Układ jednoskośny.

28. Klasa pryzmatyczua, dawniej holoedrya układu jednoskośnego. Jedna płaszczyzna sy-metryi, jedna oś symetryi, środek symetryi. Słupy pierwsze i wtóre, ortodoma, klinodoma, ortopinakoid, klinopin akoid, bazopinakoid.

29.    Klasa sfenoidalna, dawniej hemimorfia jednoskośna. Płaszczyzn i środka symetryi niema, jedna oś dwukrotna. Sfenoidy pojedyncze i pinakoidy.

30.    Klasa domatyczna, dawniej hemiedrya układu jednoskośnego. Jedna płaszczyzna symetryi; osi i środka symetryi niema. Daszki czyli domy pierwsze, wtóre, trzecie i czwarte, oraz trzy pinakoidy.

VI. Układ trójskośny.

31.    Klasa pinakoidalna, dawniej holoedrya układu trój skośnego. Środek symetryi, płaszczyzn i osi symetryi niema. Kryształ ograniczają ściany, z których każda ma sobie równoległą, na przeciwległym końcu kryształu leżącą.

32.    Klasa asymetryczna, dawniej hemiedrya układu trój skośnego. Żadnego elementu symetryi niema, każda ściana kryształu jest zupełnie samoistną, niema sobie równoległej.

Każda z tych wyżej wymienionych klas składa się właściwie z siedmiu postaci, ponieważ na każdą postać składać się mogą ściany, które przecinają trzy osi spółrzędnych w sposób rozmaity (jednakowo wszystkie trzy, niejednakowo wszystkie trzy, dwie jednakowo a trzecią inaczej), lub równoległe są do jednej albo do dwu osi spółrzędnych. Lecz symetrya geometryczna postaci prostszych może być taką, że zadowoli klasy zarówno symetryi wyższej jak i niższej; stąd wiele postaci powtarza się w kilku klasach jednego układu. Jednakże chociaż postaci te geometrycznie są jednakowe, różnią się fizycznie. Symetrya ich figur wytrawionych, spękań krystalicznych itp., niższą jest aniżeli ich symetrya geometryczna: stąd więc zaliczamy je do klas rozmaitych. Tak np. sześciany soli kamiennej wykazują w swych figurach wytrawionych pełną symetryę sześcianu geometrycznego; na płaszczyznach sześcianów minerału sylwinu figury te leżą skośnie, wobec czego sześciany tego minerału zaliczamy

do klasy dwudziestoczterościanu pentagonal-

z w.

Klasyfikacya roślin. Klasyfikacya (czyli s y-stematyka) roślin, podobnie jak i zwierząt, początkowo miała czysto-praktyczny cel, a mianowicie ułatwienie oryentowania się w chaosie postaci roślinnych przez rozłożenie ich w grupy na zasadzie cech poszczególnych. Naturalnie, że pierwotnie za punkt wyjścia służyły cechy najbardziej bijące w oczy, jak np. u Arystotelesa oraz w Historyi roślin Teophrastosa (r. 371 — 286 przed Chryst.; „©socppaotoo 7repi cpoTcov iaropia“), który całe państwo roślinne dzieli na drzewa, krzewy, byliny i zioła, w każdej zaś z tych grup rozróżnia rośliny, rosnące dziko i uprawne. Podobny podział znajdujemy i w dziele: „Ilepi ôXy]ç latpi(:materia medica) Dio-

baldaszkowym (Umbelliferae) i t. d.

Monandria — jednopręcikowe. Flandria — dwupręcikowe. Triandria — trzechpręcikowe. Tetrandria Pentandria

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

wielopręcikowe, ale

XV.

XVI.

słe.

XIX.    Syngenesia — zrosłopylnikowe.

XX.

skory desa, żyjącego w pierwszym wieku po Chrystusie, a także w dziełach Pliniusza Starszego. Dzieła tych dwóch pisarzy stanowiły źródło jedyne, z którego czerpano wiadomości botaniczne przez całe Wieki Średnie: to też i podział Teophrastosa przetrwał do początku XVI w. Dopiero w tym wieku ośmielono się przystąpić do zreformowania systemu, szczególniej gdy, dzięki staranniejszej obserwacyi oraz nowym odkryciom geograficznym, liczba nieznanych gatunków roślin zaczęła szybko wzrastać i wypracowanie nowego układu ich stało się kwestyą palącą. Zpo-śród całego szeregu ówczesnych botaników pierwszy C a es alp in i u sz," (1519—1603) położył podwaliny naukowe systemowi, zbudowawszy swój układ roślin na cechach bardziej stałych, niż botanicy starożytni, bo na budowie i układzie owoców oraz nasion. Układ ten obejmuje obok kwiatowych i zarodnikowe rośliny, niektóre zaś jego grupy (genera) utrzymały się dotąd, tylko pod innemi nazwami. Tak np. grupa Caesal-piniusza Legumina odpowiada dzisiejszym motylkowym (jPapilionaceae , jego Anthemidae — rodzinie złożonych (Compositae), genus Ferule-raceum

Układ Caesalpiniusza, choć mało naturalny, bo zasadzający się na czysto-zewnętrznych cechach organów rozrodczych, mógł już służyć za punkt wyjścia dla prac późniejszych tego rodzaju. W wieku XVII przedsięwzięto cały szereg podróży dla zapoznania się ze skarbami flory innych części świata, i nauczono się coraz dokładniej rozróżniać i opisywać gatunki nowe. Pojawiły się liczne dzieła, traktujące o pozaeuropejskich roślinach, jak np.R h e e d e’go (1635 —1691) „Hor-tus malabaricus“, Rumpha (1637 —1706) „Herbarium amboinse“. Skutkiem tego liczba opisanych nowych gatunków wzrosła do tego stopnia, że już przy końcu XVII wieku angielski botanik R a y wylicza około 200 000 gatunków roślin poznanych i opisanych. Wprawdzie liczba ta przez współczesnego botanika Tournefort e’a została zredukowaną do połowy, ponieważ dowodził on, że liczne gatunki roślin, skutkiem mało jeszcze podówczas wyrobionej terminologii botanicznej, zostały opisane kilkakrotnie. W każdym razie ilość już wtedy gatunków poznanych była tak wielką, że rozejrzeć się w nich było, przy ówczesnych układach botanicznych, niemożebnem. Skutkiem tego dla dalszego rozwoju botaniki stało się koniecznem, z jednej strony ustalenie terminologii, z drugiej zaś stworzenie nowego układu systematycznego, któryby lepiej niż dotychczasowe, przez Caesalpiniusza i jego powyższych następców stworzony, pozwolił zoryentować się w olbrzymiej ilości poznanych postaci roślinnych. Zadania tego podjął się i świetnie je wykonał szwedzki naturalista Kar. Linneusz (r. 1707 —1778) w swoich dziełach: „Genera plantarum eorumque characteres“ 1737 r. i „Species plantarum“ 1753 r. Przede-wszystkiem Linneusz ustalił chwiejne dotąd pojęcie gatunku (species). Do jednego gatunku, uczy on, należą osobniki, nie więcej różniące się między sobą, niż mogą się różnić dzieci pochodzące od tych samych rodziców. Liczba gatunków, według niego, jest stałą i niezmienną. Dla odróżnienia podobnych gatunków dał on każdemu z nich krótkie, ale treściwe opisy, zawierające najcharakteryczniejsze ich cechy. Gatunki podobne łączy Linneusz w rodzaje (ge-nera). Każda roślina otrzymuje dwie nazwy (stąd podwójna nomenklatura K-a). Pierwsza nazwa oznacza rodzaj, druga—gatunek. Dla łatwego zaś odnalezienia rośliny stworzył Linneusz swój seksualny, czyli płciowy system, polegający na podziale całego państwa roślinnego na klasy, tych zaś klas — na rzędy. Liczba pręcików decyduje, do której klasy należy dana roślina. Pierwsze 23 klasy obejmują kwiatowe, ostatnia, 24-a, — zarodnikowe rośliny. Oto zarysy sztucznego układu Lin-neusza:

Kl. I.

II.

III.

czteropręcikowe. pięciopręcikowe.

Hexandria — sześciopręcikowe.

Heptandria — siedmiopręcikowe.

Octandria — ośmiopręcikowe.

Enneandria — dziewięciopręcikowe.

Becandria — dziesięciopręcikowe.

Bodecandria — dwunastopręcikowe.

Icosandria — dwudziestopręcikowe, lub też o pręcikach licznych, koło-wiązkowych.

Polyandria

o pręcikach podzawiązkowych.

Bidynamia — dwusilne, o dwóch dłuższych i dwóch krótszych pręcikach.

Tetradynamia — czterosilne, o 4-ch dłuższych i dwóch krótszych pręcikach.

Monadelphia— jednowiązkowe, pręciki w jedną wiązkę zrosłe.

XVII. Biadelpliia — dwuwiązkowe, pręciki w dwie wiązki zrosłe.

XVIII. Polyadelphia — wielowiązkowe, pręciki w 3 lub więcej wiązek zro-

Gynandria — szyjkosłupkowe, pręciki zrosłe ze słupkami.

XXI.    Monoecia—jednodomowe, czyli jedno-

pienne, o kwiatach pręcikowych i słupkowych na tej samej roślinie.

XXII.    Bioecia—dwudomowe, czyli dwupien

ne, o kwiatach pręcikowych i słupkowych na oddzielnych drabinkach. XXIII. Polygamia—wielopłciowe, obok pręcikowych lub słupkowych kwiatów z kwiatami obupłciowemi.

XXIV. Cryptogamia—skrytopłciowe. W pierwszych 13-u klasach każda klasa dzieli się na rzędy według ilości słupków, względnie szyjek lub znamion, a mianowicie:

1- go rzędu Monogynia— jednosłupkowe,

2- go rzędu Digynia—dwusłupkowe,

3- go rzędu Trigynia—trzysłupkowe, i t. d.

aż do

Polygynia—wielosłupkowe, o więcej niż 12 słupkach. Stanowią one rząd ostatni, t. j. 12-ty.

Naturalnie, że nie każda klasa obejmuje wszystkie 12 rzędów. W pozostałych XIV — XXIII klasach kwiatowe dzielą się na rzędy, już-to według postaci owoców, już-to według płciowości kwiatów. A mianowicie klasa XIV dzieli się na rzędy: 1) Gymnosperuma — nagonasienne lub czteroowockowe, 2) Angiospermia — okrytonasienne, czyli jednoowockowe. Również 2 rzędy obejmuje i kl. XV, utworzone według tego, czy owoc przedstawia łuszczynę czy łuszczynkę,

(Siliquosae■ i Siliculosae); klasy XVI — XVIII oraz XX i XXIII dzielą się na rzędy według liczby pręcików oraz sposobu ich zrastania się a więc nazwy ich będą odpowiadały nazwom pierwszych 13-stu klas. Klasa XIX obejmuje 5 rzędów, utworzonych na zasadzie rozmieszczenia obu jednopłciowych oraz płowych kwiatów w koszyczkach. Rzędy te będą następujące:

1- y rząd. Wszystkie kwiateczki w koszyczku

obupłciowe—Aequalis.

2- i rząd. Środkowe kwiateczki obupłciowe,

brzeżne słupkowe — Superflua.

3- i rząd. Jak w 2-im rzędzie, lecz kwia

teczki słupkowe płonne — Frustranea.

4- y rząd. Jak w 2-im i 3-im, lecz kwiatecz

ki tylko słupkowe rodzaj ne, obupłciowe zaś płonne — Necessaria.

5- y rząd, Kwiateczki w koszyczku otoczone

osobnemi okrywami—Segregata. Każdy rząd rozpada się w końcu na rodzaje (genus), te zaś na gatunki (species). Niektóre z klas i rzędów, utworzonych przez Linneusza, obejmują zupełnie naturalne grupy i jako takie utrzymały się dotąd. Tak np. XIV kl. Didy-namia odpowiada dzisiejszym krzyżowym (Cruci-ferae), XIX kl. Śyngenesia — storczykowatym (Orchidaceae), a kl. XX Gynandria—złożonym (Compositae). Mimo to cały układ Linneusza przedstawia się w wysokim stopniu jako sztuczny i nienaturalny. Pozwolił on jednak w łatwy i prosty sposób rozklasyfikować całe państwo roślinne, i dlatego zyskał sobie odrazu wielkie uznanie nietylko u współczesnych Lin-neuszowi, lecz i u następnego pokolenia botaników: w czysto suchem opisywaniu roślin, celem wciągnięcia ich do systematycznego katalogu , widziano przez czas długi jedyny cel botaniki. — Obserwacya zjawisk życiowych roślin, dociekanie szczegółów ich organizacyi i budowy, śledzenie ich przystosowań do świata zewnętrznego — wszystko to zeszło na drugi plan. Sam Linneusz nawet zaliczał do prawdziwych botaników tylko zawodowych systematyków, wszystkich zaś tych, którzy „badają tajemnice płciowego życia roślin “/nazywa on amatorami botaniki, czyli botanofilami. Tego rodzaju suchy, czysto opisowy kierunek, którego głównymi przedstawicielami byli: C. J. W i 11 d e-now (1765 —1812), J.A.Murray (1740 — 1791),

J.Roemer (1763 —1819) i J. A. Schultes (1773 —1831), przysporzył wprawdzie nowych gatunków i rodzajów, lecz głębszego znaczenia dla botaniki, naturalnie, mieć nie mógł. Szczęściem, równocześnie z tym, dość bezpłodnym, kierunkiem, dzięki pracy samego Linneusza, powstał i rozwijał się dalej w systematyce kierunek inny, głębszy, wymagający przy klasyfikacyi roślin uwzględnienia, nie jednej jakiejkolwiek cechy, lecz całokształtu wszystkich cech charakterystycznych czy-to dla pojedyńczych gatunków, czy też dla całych grup roślinnych. Linneusz uważał swój układ seksualny za tymczasowy, dozwalający szybko i łatwo oryentować się w świecie roślinnym, ostatecznym zaś celem botaniki winno być, według niego, zbudowanie naturalnego układu roślin; mówi bowiem: „Pri-mum et ultimum in parte systematica Botanices quaesitum estmethodus naturalis“. — Szkic takiego układu zostawił nam istotnie Linneusz; jeżeli zaś zaniechał dalszego jego wypracowania, to jedynie z powodu nizkiego stanu ówczesnej wiedzy botanicznej. W każdym razie Linneusz zapoczątkował nowy kierunek w botanice, zwany morfologicznym. Zwolennicy tego kierunku pracowali nad stworzeniem układu naturalnego, w którym starano się uwzględnić układ i budowę wszystkich organów rośliny. Pierwsze próby stworzenia takiego układu zostawili nam Adan-son (1727 —1806) i G. C. Oeder (1728-1791). Ważniejszy jednak postęp w tym kierunku przedstawiają prace A. L. Jus sieu’go (1748 — 1836), którego układ, pomieszczony w dziele: „Genesa plantarum secundum ordines naturales disposita“ (1789), obok szczegółów budowy kwiatów oraz stosunku wzajemnego ich części uwzględnia niektóre osobliwości ich rozwoju. Okazuje się to w podziale państwa roślinnego na 3 klasy: dwu-liścieniowe (Dicotylédones), jednoliścieniowe (Mono cotylédon es) i bezliścieniowe (Acotyledo-nes). Bezliścieniowe obejmują jedną klasę: zarodnikowych. Szczegółowy zarys układu Jus-sieu’go podano w Enc. T. XXIII str. 239—240.

Każda z klas dzieli się u Jussieu’go na rzędy czyli porządki (ordines), z których większość odpowiada naszym rodzinom i podziś dzień została utrzymaną. Zresztą sam podział kwiatowych na klasy, według budowy całego kwiatu (umieszczenie pręcików pod lub nad słupkiem, korony pod, nad lub koło pręcików), a nie liczby pręcików i słupków, jest o wiele naturalniejszy od Linneuszowskiego. W 30 lat później ukazał się nowy naturalny układ, utworzony przez

CC i\c

Dział I. Cryptogames.

1.    Amphigènes—wodorosty, grzyby, porosty.

2.    Acrogenes—mchy, skrytopłciowe, naczyniowe

i ramienice {(Jharaceae).

Dział II. Phanérogames..

AugustaPyrama de C and o lle’a (1778-1841), ogłoszony w jego dziełach: „Théorie élémentaire“ (2 wyd.) i „Prodromus syst. vegetab.“. Układ ten przedstawia dalsze rozszerzenie układu Jussieu’go. Jako nowość spotykamy tu zużytkowanie budowy anatomicznej w podziale roślin na naczyniowe {pi. vasculares) i komórkowe {pi. cellulares). Do komórkowych, odpowiadających dzisiejszym plechowcom, zalicza de Candolle grzyby, porosty, wodorosty, mchy i wątrobowce, do naczyniowych zaś—kwiatowe i paprocie. Oto szkic układu de Candolle’a:

Kl. I. Dicotyledoneae s. Exogenae (zewnątrz-zrosłe).

1 podkl. Thalamiflorae — dennokwiatowé. „ Caliciflorae—kielichokwiatowe.

„ Monochlamydae — jednookry-wowe.

Kl. II. Monocotyledoneae s. Endogenae (we-wnątrzzrosłe).

1 podkl. Phanerogamae—jawnopłciowe.

Cryptogamae—skrytopłciowe. Tu należą: paprocie, skrzypy, widłaki i Najadaceae.

Kl. III. Acotyledoneae s. Cellulares (komórkowe).

1    podkl. Foliaceae—liściaste; tu zaliczono

mchy i wątrobowce.

2    podkl. Aphyllae—bezliściaste, obejmu

jące porosty, grzyby i wodorosty. Każda podklasa obejmuje liczne rzędy, podobnie jak u Jussieu’go.—Układ de Candolle’a pod wielu względami stoi niżej od układu Jussieu’go. Przede-wszystkiem błędne jest odróżnianie dwuliścienio-wych od jednoliścieniowycli na zasadzie sposobu ich rozrastania się jako exogenae i endogenae, t. j. wzrastające od wnętrzanazewnątrz i wzrastające ku wnętrzu. Najważniejszym zaś błędem jest zaliczenie paprotników (Pteridophyta) do jedno-liścieniowych.*W kilka lat po de Candolle’u ogłosił R e i c h e n b a c h („Uebersicht des Gewächsreiches“ 1828) nowy układ roślin, który w swoim czasie miał wielki rozgłos. Utworzony jednak pod wpływem filozofii natury Schellinga układ ten wprowadził systematykę roślin na błędne tory spekulacyi. To też wielkie znaczenie dla sprowadzenia systematyki na drogę właściwą miał układ roślin Endlicher a, ogłoszony przez niego wespół zUngerem w dziele: „Genera Plantarum secundum ordines naturales disposita“ i w „Enchiridion botanicum, exhibens classes et ordines plantarum“ (Wiedeń 1826 —50; Lipsk 1841). W układzie swym Endlicher starał się uwzględnić jaknaj szerzej wszystkie właściwości roślin. Całe państwo roślinne dzieli on przede-wszystkiem na dwa królestwa, obszary (■regio-nes): plechowców (Thallophyta) i łodygowców (Cormophyta). Do pierwszych zalicza grzyby, porosty i wodorosty, do drugich resztę roślin. Oto w głównych zarysach układ Endlich er a:

Królestwo I. Thallophyta — Piechowce. Sekcya 1. Protophyta — Pierworośle; należą tu porosty i wodorosty.

Sekcya 2. Nysterophyta— Wtórnorośle; do nich zaliczone zostały grzyby.

Królestwo II. Cormophyta — Łodygowce.

Sekcya 3. Aerobrya — wzrastające tylko wierzchołkiem.

Cohors 1. Acrobrya anophyta {Hepaticae et Musci).

„    2. A er. protophyta {Calamariae,

Filices, Hydropterides, Sela-gines, Lamiae.

„    3. A er. hysterophyta {.Phizanteae).

Sekcya 4. Amphibrya — wzrastające tylko na obwodzie. Tu odnoszą się wszystkie jednoliścieniowe.

Sekcya 5. Acrambrya — wzrastające jednocześnie na obwodzie i wierzchołku rośliny. Tu znajdujemy 4-y poddziały, a mianowicie:

Coliors    1.    Gymnospermae— nagonasienne.

„    2.    Apetalae—bezpłatkowe.

„    3.    Gamopetalae — zrosłopłatkowe.

„    4.    Diedypetalae — wolnopłatkowe.

Każda Cohors dzieli się na rzędy, te zaś na rodziny. Słabą stronę układu tego stanowi, podobnie jak u de Candolle’a, błędne pojmowanie sposobu wzrastania głównych grup roślinnych, oraz zaliczenie nagonasiennych do jednoliścienio-wych. Błędu ostatniego nie znajdujemy u współczesnego Endlicherowi B r o n gn i ar t a (1801 — 1847), który w dziele p. t. „Enumeration de genres des plantes cultivées au Mus. d’hist. natur, de Paris“ (1843) dał nam nowy układ roślin. Nagonasienne zostały uznane tutaj za grupę dwuliścieniowych, równorzędną z okrytonasiennemu Oto zarys układu tego botanika (nazwy franc.)

3.    Monocotylédones:

a) Perispermêes—bielmowe, b ) Ap erispermées—b e z b i e 1 m o w e.

4.    Dicotylédones.

a) Angiospermées.

a) Gamopétales, ß) Dialypêtales.

B) Gymnospermes.

Jak widzimy, nowością w tym układzie jest podział jednoliścieniowycli na zasadzie obecności lub braku tkanki bielmowej w nasieniu, na bielmowe i bezbielmowe.

Mniej-więcej w połowie dziewiętnastego stulecia systematyka roślinna z morfologicznej stała się filogenetyczną. Zmiana ta zaszła pod wpływem nowych hypotez o zmienności i przeobrażaniu się gatunków; przedtem bowiem uważano gatunki za niezmienne. Niektórzy, a nawet sam Linneusz w pracach pomniejszych, skłonni byli wprawdzie przypuszczać, iż wskutek skrzyżowania się liczba gatunków mogła się powiększyć. Nie przypuszczano jednak ani na chwilę, aby różnice między jednostkami mogły prowadzić do wytworzenia większych różnic, aniżeli między pojedyńczemi gatunkami. Tymczasem dzięki pracom L am a r c k a (1744—1829) El. Geoffroy Saint Hilaire’a (1772 —1844), a głównie dzięki epokowym pracom D a r-wina (1809 —1882) nad powstawaniem gatunków pod wpływem walki o byt i wywołanego przez nią naturalnego doboru, w nauce ustaliło się przekonanie: 1) że wszystkie istoty ożywione posiadają mniejszą lub większą zmienność, wyrażającą się w ich przystosowaniu się do warunków zewnętrznych; 2) że zmienność ta prowadzi do wytwarzania stałych różnic rozmaitego stopnia; 3) że różnice te, zależnie od czasu i wpływu warunków zewnętrznych, mogą być bardzo nieznaczne, i wtedy prowadzą do wytworzenia gatunku, gatunki zaś, potęgując się, mogą powodować wytworzenie większych skupień systematycznych. Z tego zaś wynika, że jedne gatunki pochodzą od drugich, że ustroje wyższe rozwinęły się z niższych. Wszystkie zatem rośliny i zwierzęta są z sobą spokrewnione w dosłownem znaczeniu, lecz w rozmaitym stopniu. Mniejsze lub większe podobieństwo będzie wyrażało wtedy bliższe lub dalsze spokrewnienie roślin. Oczywiście, że z tego jasno wypływa zadanie systematyki: winna ona w formie podziałów różnego stopnia wyrazić rozmaity stopień pokrewieństwa roślin, innemi słowy—winna dać nam drzewo genealogiczne królestwa roślinnego. Przy wypracowaniu zatem układu filogenetycznego musimy o tyle uwzględniać dane morfologiczne, o ile one świadczą nam o historyi rozwoju danej grupy. Poza tern winniśmy korzystać i z innych gałęzi botaniki, a więc: l)zpaleofitologii, która nam w skamielinach ukazuje postaci wygasłe, poprzedzające obecnie żyjące; 2) z historyi rozwoju osobników roślinnych, gdzie często w młodocianych stadyach występują przelotnie organa lub znamiona, które były właściwe przodkom danego osobnika; 3) z ter ato 1 o gii roślinnej, gdzie pod wpływem nienormalnych warunków w otoczeniu, lub dzięki zakłóceniom w samej roślinie występują bardzo często cechy atawistyczne; 4) z g e o g r a fi i roślin, która wskazuje nam, jak zwiększenie obszaru rozsiedlenia danego gatunku roślin prowadzi do powstawania nowych różnic, do wyodrębniania się nowych jednostek systematycznych. Rzecz jasna, że przy takiem pojmowaniu zadań systematyki każda jednostka systematyczna musi obejmować tylko formy należące do jednego cyklu rozwojowego. Najniższa jednostka będzie zawierała przytem ostateczne rozgałęzienia drzewa genealogicznego, każda zaś wyższa — coraz-to większe gałęzie, ze wspólnego pnia wychodzące. Tym więc sposobem filogenetyczny układ roślin dawałby nam nietylko możność zoryentowa-nia się wśród nich, lecz zarazem byłby zobrazowaniem ich historyi rozwoju. Lecz nie należy zapominać, że wierne i całkowite przedstawienie rozwoju jest i będzie zawsze tylko ideałem niedoścignionym, chociaż każda nowa próba zbliża nas kn niemu stopniowo. Niemożność urzeczywistnienia tego ideału wynika z licznych przeszkód, jak np. z braku danych paleofitolo-gicznych, rozwojowych, geograficznych. Prócz tego [owo drzewo genealogiczne musiałoby być niezmiernie złożonem i w swych gałęziach nierównomiernie rozwiniętem. Znamy bowiem grupy bardzo szybko i różnorodnie rozwijające się bezustanku, poczynając od bardzo dawnych epok geologicznych, gdy tymczasem inne, zupełnie im równorzędne, wydały niewiele rodzajów postaci, a nawet wymarły doszczętnie. Zatem systematyka, wiernie odzwierciadlająca wszystkie ogniwa przejściowe, musiałaby być zawikła-ną i jednostronnie rozwiniętą, a więc straciłaby na swej przejrzystości, co pociągnęłoby niemożność jej praktycznego zastosowania. Musimy więc poprzestać na drodze pośredniej, tj. starać się o taki układ, w którym byłyby zaznaczone główne gałęzie genealogicznego drzewa roślin, a który jednocześnie pozwalałby nam szybko oryentować się wśród nich. Obok teo-ryi Darwina na rozwój filogenetycznej systematyki wpłynęło znacznie rozszerzenie naszych wiadomości o roślinach zarodnikowych. Zbadanie postaci, sposobu życia, a głównie historyi rozwoju tych roślin—przekonało nas, że mamy w nich, nie jednolitą grupę, lecz raczej kilka grup zupełnie równorzędnych. Największym zaś zmianom uległa systematyka p 1 e c h o w c ó w. W 1872 r. Co hu zwrócił uwagę, że odróżnianie wśród plechowców grzybów i wodorostów, opiera się jedynie na braku chlorofilu u pierwszych, a zatem na właściwości czysto-fizyologicznej, nie morfologicznej. Zaproponował zatem podział obu tych grup na szereg równoległych gałęzi, utworzonych na zasadzie rozwoju i budowy zarodników. Co się tyczy porostów, to istotna natura ich, jako połączenia grzyba z wodorostami, została wykazaną jeszcze przed wystąpieniem Golina, skutkiem czego rośliny te wcielono już dawniej do grzybów. W duchu reform Cohna pracowali dalej nad systematyką plechowców: J. S a c li s, Fischer i Winter. Badania ich nie dały nam wprawdzie zadawaluiającego podziału tych roślin, wyjaśniły jednak, że grupa plechowców nie przedstawia jednolitej grupy filogenetycznej i obejmuje kilka grup niezależnych. W systematyce zaś grzybów prace Brefelda sprowadziły głębokie zmiany. Do najwcześniejszych układów filogenetycznych należy układ Al. Brauna, ogłoszony w dziele Aschersona „Flora der Provinz Brandenburg“ (1864) i zastosowany przez niego przy rozmieszczeniu roślin w berlińskim Ogrodzie botanicznym. Układ ten przedstawia się w głównych zarysach jak następuje:

Dział IV. Embryophyta siphonogama—zarod-Kl. 1. Thallodea — liściowce. Odnoszą się tu niowe, zapładniające się zapomocą łagiewki wodorosty, porosty i grzyby.

Dział I. Bryophyta — mszaki.

pyłkowej.

„    2. Angiospermae, obejmuje dwie klasy:

1) Chalozogamae t. j. te grupy, u których łagiewka dochodzi do zalążka nie przez okienko, lecz przez przebicie ścianki zalążka; tu należą np. Amenthaceae. 2) Acroga-mae—grupy z normalnem, t. j. przez okienko, wrastaniem łagiewki pyłkowej.

Układ Englera, z rozmaitemi modyfikacyami, znajdujemy w wielu najnowszych podręcznikach systematyki roślin, szczególniej u autorów niemieckich, np. u Franka, Wettsteina. Z innych prób stworzenia układu filogenetycznego zasługują na uwagę: 1) układ A. Ker nera, ogłoszony w jego „Pflanzenleben“ 1891 r., gdzie autor stara się zaznaczyć pochodzenie i rozwój państwa roślinnego z kilku pni pierwotnych, i 2) układ Van Tieghema ogłoszony w „Buli. de la société bot. de France“ 1897 r., oparty całkowicie na nowych zasadach, bo na obecności lub braku znamienia u kwiatowych oraz na budowie zalążka. Oba układy te nie weszły jednak w użycie, i dlatego ograniczamy się jedynie wzmianką o nich.

Klasyfikacya świata zwierz§cego. Klasyfikacya, albo systematyka zwierząt, przyjęta obecnie przez zoologię naukową, jest to układ w idealne grupy ustrojów zwierzęcych na podstawie różnego stopnia pokrewieństwa. Jednostki, grupy te stanowiące, posiadają mniej lub więcej cech wspólnych, w zależności od tego, do jakiej z tych grup należą. Świat zwierzęcy, rozpatrywany w swych licznych, a tak rozmaitych, formach, wydaje nam się nadzwyczaj różnorodnym. Oddzielne organizmy, brane dowolnie, różnią się od siebie swą budową anatomiczną i czynnościami fizyologicznemi, lecz wśród tej rozmaitości nawet powierzchowne badanie wyróżnia organizmy podobniejsze i mniej podobne. Każdy bez zaprzeczenia powie, że lis podobny jest do drugiego lisa ze względu na większość wspólnych cech swej organizacyi; porównywając lisa i wilka dostrzeglibyśmy już pewne różnice, powiedzielibyśmy więc, że lis i wilk są to zwierzęta odmienne, należące do pewnych odrębnych całości; pod całością zaś rozumiemy w danym razie olbrzymią grupę zwierząt, zwanych lisami, czyli wszystkie lisy na kuli ziemskiej, i takąż grupę, obejmującą wszystkie istniejące wilki; wszystkie więc osobniki grupy „lis“ stanowią odrębną, zamkniętą w sobie, grupę systematyczną, zwaną w zoologii gatunkiem; również gatunkiem będą wszystkie wilki. Gdybyśmy teraz zestawili takie np. gatunki, jak lisy, wilki i psy, to miałoby one więcej cech wspólnych, niż którykolwiek z tych gatunków (przypuśmy lis) ze lwem; tak, iż gatunki wyżej wyliczone obejmujemy w układzie w jedną grupę systematyczną i zowieiny ją rodzajem (genus)\ będziemy

KI. 2. Thallophyllodea—plecholiściowce. Znaj- I Poddział 1. Gymnospermae. dujemy tu ramienice i mchy.

Dział II. Cormophyta — łodygowce.

Odnoszą się tu paprotniki (Filices).

Dział III. Anthophyta—kwiatowe.

Oddział: Gymnospermae.

Oddział: Angiospermae. Te ostatnie dzielą się na jedno- i dwuliścieniowe; dwuliścieniowe zaś nabezpłatkowe, zrosło- i rozdzielno-płatkowe.

Dalsze rozwinięcie tego systemu przedstawia układ Ad. E i c li 1 e r a, ogłoszony w „Syllabus der Vorles. üb. specielle und med.-pharm. Botanik“ 1883 r. Nietylko w tworzeniu wielkich grup, lecz i w układzie rodzin widzimy tu dążenie do zaznaczenia stosunków filogenetycznych. Oto skielet tego układu:

A)    Cryptogamae.

Oddział I. Thallophyta—plecliowce.

Klasa 1. Algae—wodorosty.

„    2. Fangi—grzyby, do których zostały

włączone i porosty.

,1. Trz.

Oddział II. Bryophyta—mszaki. Tu zaliczono mchy i wątrobowce.

Oddział III. Pteridophyta—paprotniki. Należą tu paprocie, skrzypy i widłaki.

B)    Phanerogamae.

Oddział I. Gymnospermae—nagonasienne.

Oddział II. Angiospermae — okrytonasienne, z podziałem na jedno- i dwuliścieniowe.

Układ ten został przyjęty w wielu nowych podręcznikach, jak np. w Systematyce roślin War-minga. Jeszcze nowszy układ roślin ogłosił A.

Engler w swojem: „Syllabus der Vorles. üb. spec. und medic. pharm. Botanik“ (1892). Wyłączył on z plechowców grupę śluzowców (Myxomycètes) jako zupełnie odrębną kategoryę organizmów, inne zaś plechowce podzielił na szereg grup samodzielnych, a pozostałą część państwa roślinnego, według sposobu zapłodnienia, rozłożył w dwa oddziały, jak to wskazuje następująca tablica:

Dział I. Myxothallophyta.

Zawiera jedynie śluzówce (Myxomycètes). Dział II. Euthallophyta—plechowce właściwe.

Poddział 1. Schizophyta: bakterye i sinice ( Cyno-phyceae).

„    2. Dinoflagellata z jedną klasą Peri-

dineae.

„    3.    Bacillariales czyli Biatomaceae

(okrzemki).

„    4.    Gamophyceae. Tu należą    wszystkie

wodorosty.

_ «    5.    Fangi (grzyby).

Dział III. Embryophyta zoidiogama—(zarodniowe, zapładniające się za pomocą plemników).

Poddział 1. Bryophyta—mszaki.

„    Pteridophyta—paprotniki.

więc mieli takie rodzaje, jak: pies (canis), kot {felis), niedźwiedź (ursus) itd. W systematyce naukowej, w języku łacińskim prowadzonej, każde zwierzę otrzymuje dwie nazwy: jedną, właściwą jego rodzajowi, przez co zaznacza się rodzajowe pokrewieństwo gatunków; drugą — właściwą danemu gatunkowi; mówi się więc o lisie — canis vulpes, zaznaczając w słowie canis, iż zwierzę to należy do wspólnego rodzaju— psów, słowo zaś vulpes jest mianem całego gatunku tych zwierząt, właściwym tylko wszystkim lisom. Pospolicie nie używa się podwójnej nomenklatury naukowej, (tj. nie łączy się w mowie potocznej nazw rodzajowej i gatunkowej), nie mówi się, np. pies-wilk, pies-lis, pies-oswojony, lecz zwyczajnie: pies, wilk, lis. Kilka rodzajów podobnych nazywamy rodziną {familia),—tak więc istnieje rodzina niedźwiedzi, rodzina kotów itd. Bywa niekiedy w układzie, że rodzinę stanowi tylko jeden rodzaj, i w celach jednostajności systematycznej nazwę rodzajową utożsarińamy z takąż—rodziny; tak, np. rodzina psów— Canidae—zawiera tylko jeden rodzaj Canis — pies z gatunkami: C. lupus — wilk, C. vulpes—lis, C. familiaris—pies i t. d. Gdy zestawimy takie rodziny, jak rodzinę Sę-powatych {Vulturidae), rodzinę Sokołów {Fal-conidae) i rodzinę Sów (Strigidae), to znajdziemy, przy wielkiej rozmaitości, dość dużo cech wspólnych: ptaki te posiadają mocno rozwinięty haczykowaty dziób, ostre i silne szpony (pazury na palcach), wysoko rozwinięte niektóre narządy zmysłów [np. słuch (sowy), wzrok (orły)], liczba piór (sterówek) w ogonie 12, w skrzydłach zaś 10 lotek i 12 — 16 piór pokrywowych skrzydeł (pokrywy); odżywiają się pokarmami zwie-rzęcemi itp. Na podstawie wyliczonych cech łączymy je w wyższą jednostkę systematyczną, w grupę, nazywaną ptakami drapieżnemi {Raptatoresf grupa tej kategoryi jest rzędem {Ordo). Przy porównywaniu rzędów ilość cech wspólnych będzie już mniejszą, wszakże dadzą one podstawę do wyodrębnienia pewnej ilości rzędów zpośród wielu innych w grupę wyższego stopnia; taką grupą będzie gromada albo klasa ( Classis); wskażemy klasy: Ssaków {Mammalia), kl. Ptaków {Aves), kl. [lub lepiej gromadę] Gadów {.Peptilia), kl. Wijów {Myriapoda), kl. Owadów {Insecta) itd. Cechy podobieństwa, na podstawie których ugrupujemy klasy lub gromady, będą mniej liczne, niż cechy rodzin rzędów. Postępując w sposób podobny do poprzedniego, zpośród najrozmaitszych gromad v. klas zwierzęcych wybrano kilka, zawierających więcej cech wspólnych niż inne i uszeregowano je w wyższe jednostki systematyczne, oczywiście, o jeszcze mniejszej ilości cech wspólnych; tak więc gromady: Ssaków {Mammalia), Ptaków {Aves), Gadów {Peptilia), Płazów {Amphibia), Ryb {Pisces)] wraz z Lancetnikiem {Amphioxus lanceolatus) zjednoczono w wielką grupę organizmów, zwaną typem,—mianowicie Kręgowców

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 282b. T. XXXVI.

( Vertebrata). Typy na podstawie pewnych podobieństw ułożone są wreszcie w dwa podkró-lestwa niejednakowej wartości liczebnej. Pierwotniaki (Protozoa) stanowią jedno pod-królestwo, wszystkie zaś typy pozostałe — drugie — zwane Tkankowcami (Metazoa). Podkrólestwa te stanowią wielkie królestwo istot organizowanych, noszących nazwę Zwierząt (Animalia). Gdy teraz rzucimy okiem na te kilka przykładów, wziętych w celu zilustrowania pojęć systematyki naukowej, uderzą nas następujące cechy metody układu: za podstawę systematyki przyjęty jest gatunek, jako najniższa jednostka klasyfikacyjna o największej ilości (powszechnie mówi się, że wszystkich) cech wspólnych; gatunek stanowią osobniki — individuel, wśród których mogą być zboczenia indywidualne; cechy wspólne wielu gatunkom abstrahujemy i na ich podstawie układamy rodzaje; posuwając się dalej, dochodzimy do rodzin, rzędów, gromad (klas), typów itd. Dalej—spostrzegamy łatwo, że im wyższą jest jednostka systematyczna, tem mniej łączy w sobie jednostek niższego rzędu: gatunek zawierać będzie najwięcej osobników, rząd—już mniej gatunków, rodzina mniej rzędów itd. Pojęcia gatunku, rodzaju, rodziny i inne są względne i zależne od tego, w jakim stosunku pozostają z sobą cechy porównywane; wśród owadów, tej najliczniejszej gromady (klasy) zoologicznej, bo liczącej przeszło 200 000 gatunków, rozmaitość ustrojów jest tak wielką, że systematyka zmuszona jest wyróżniać podgromady, rodziny dzielić na pod-rodziny, gdyż wspólność pewnych cech, odrębność zaś innych, zmusza do jednoczenia grup w równowartościowe szeregi (podtypy, podgromady). — Spróbujemy zestawić szereg systema-tów zoologicznych, uwzględniając ich historyczny rozwój i podstawy, na których się przy ich układaniu opierano. — Człowiek oddawna przypatrywał się zwierzętom, znał je mniej-więcej, wszakże nieprędko wpadł na pomysł ułożenia ich w całości systematyczne. Dopiero po nagromadzeniu się materyału faktycznego umysł ludzki mógł oprzeć się na pewnej podstawie i wysnuwać wnioski teoretyczne.—Początku K-i zoologicznej szukać należy w bardzo odległych okresach historycznych umysłowości ludzkiej. Już w starożytnej Grecyi próbowano skonstruować pewien układ systematyczny świata zwierzęcego. Wskażemy tu Arystotelesa (* 384—f 322 prz. Chr.), który, opierając się na licznych, jak na owe czasy, obserwacyach i korzystając z materyału nietylko fauny greckiej, lecz i egzotycznej — w którą zaopatrywał go jego uczeń, Aleksander Macedoński, przysyłając mu przeróżne jej okazy ze swych wypraw zaborczych — ułożył świat zwierzęcy w następujący sposób. — Dzieli on wszystkie zwierzęta na istoty mające krew, której istotną cechą miał być jej kolor czerwony (nie przypuszczano bowiem, by krew mogła być jakiegokolwiek innego, a nie czerwonego,

koloru), i na bezkrwiste, czyli krwi pozbawione. Podstawa podziału, jak widać, nieistotna i mylna; wszakże ważnym tu jest fakt, że w tym układzie systematycznym przeciwstawia Arystoteles dwie olbrzymie grupy zwierząt, mianowicie: kręgowych i bezkręgowych; posiadające krew odpowiadają dzisiejszemu typowi kręgowców (Vertebrata). W tej grupie, którą Arystoteles nazywa évalua, wyróżnia on następujące grupy mniejsze: 1) Czworonogie żyworodne (CwoToxoövTa sv aoTOÎç; (dzisiejsze Ssaki, z wyjątkiem Cetacea — wielorybów) ;    2) Ptaki

(opvifteç); 3) Czworonogie, jajorodne, jako też beznogie (Tsrpà7roôa vj ärcoöa (pOTOXoövta), odpowiadają w naszym układzie Gadom (jR&ptilia) i Płazom (Amphibia); 4) Wieloryby-żyworodne, oddychające płucami, w naszej systematyce włączone do Ssaków (Mammalia); 5) Ryby (T^flńeę). Grupa nieposiadająca krwi, àvaîp.a podzielona jest u Arystotelesa w następujący sposób: 6) Mięczaki (jj.aXaxca) obecnie głowonogi z typu mięczaków (Mollusca); 7) Miękkoskorupowe (p.aXaxôarpa-%a), obecnie Skorupiaki (Crustacea); 8) Owady (vEvtop.a), do których podług Arystotelesa należy wyłączyć resztę stawonogów; 9) Oskorupione (b<rcpaxo0śpp,ata), do których Arystoteles zalicza ślimaki, małże i szkarłupnie {Echino der mata). Ta pierwsza próba K-i zwierząt grzeszy zupełnym brakiem odpowiednich rozgałęzień grup poszczególnych wr całym systemie; brak Arystotelesowi pojęcia o najważniejszej podstawowej jednostce systematycznej, gatunku, który pozwala budować cały system, a na którym obecnie opiera się systematyka; pojęciom „rodzaj“ i „gatunek“ Arystoteles nie daje określonego znaczenia i używa ich bez różnicy i łącznie z pojęciami „rodziny“ i „klasy“, jakgdyby to były równoważniki systematyczne. Układ ten, jak inne aż do czasów Linneusza i Johna Raya, wogóle pozbawiony jest ścisłości i konsenkwencyi.—Ze starożytnych wskażemy jeszcze P1 i n i u s z a Starszego (23 — 79poChr.), wybitnego przyrodnika rzymskiego. Pliniusz nie stworzył samodzielnego układu; prace jego w tym kierunku są tylko kompilacyą arysto-telesowycli; poglądy jego przyrodnicze i stanowisko wobec układu systematycznego zwierząt są zupełnie bezkrytyczne, oparte na klechdach, bajkach; świat zwierzęcy układa Pliniusz na podstawie t. z. żywiołów przez nie zamieszkiwanych na naziemne (Terrestria), wodne (Aquatilia) i powietrzne cz. latające (VolatiUa). W Wiekach Średnich nauki przyrodnicze, zapoczątkowane w Starożytności, chylą się ku upadkowi; nie zginęły wszakże dzieła zawierające układy Arystotelesa i Pliniusza, i autorowie ci byli punktem wyjścia systematów późniejszych. Izydor z Sewilli, biskup hiszpański, (VII st.) i Albert Wielki (XIII st.) uznawali powagę Pliniusza, nie wnosząc do zoologii nic oryginalnego. W wieku Odrodzenia nauk (w. XVI) odgrzebano prace Arystotelesa i na nich wzorowano się przy nowych pomysłach klasyfika

cyjnych. Nie będziemy zastanawiali się nad temi pracami, gdyż nie wnoszą one nic nowego do nauki. Jednocześnie wszakże powstają samodzielne badania; wiedza poznaje nowe gatunki zwierząt; nagromadza się liczny materyał, który wzrasta przy coraz-to dokładniejszem poznawaniu nowego świata. Zjawia się szereg specyalnych badaczy przyrodoznawstwa, jak

K. Gessner, M. Aureliusz Severino, Swam-merdam z Lejdy, który położył wiele zasług w pracy nad owadami i mięczakami; Malpighi i Leehwenbock odkrywają mikroskop i dzięki jemu poznają świat drobnoustrojów (wymoczków). W początku XVIII stulecia materyał przyrodniczy jest już dość znaczny; tacy badacze jak: Róaumur, Rösel von Rosenhof, de Leer, Bonnet i inni poznają metamorfozy w rozwoju owadów i zwierząt wodnych wogóle; zaś dzięki podróżom wzrastają wiadomości o faunie i florze egzotycznej; powstaje cały szereg uczonych kolekcyonistów, którzy dostarczają obfitego ma-teryału do rozwoju systematyki. Podobne warunki umożliwiły zjawienie się pierwszego wielkiego twórcy systematyki zwierząt—Karola Linneusza. W wiekach poprzedzających były zapewne umysły większe, lecz warunki nie pozwoliły im stworzyć jakiegokolwiek systemu naukowego. Linneusza poprzedza John R a y, który pierwszy wprowadził do systematyki pojęcie gatunku (species) i temsamem wytworzył dla klasyfikacyi ścisłą i pewną zarazem podstawę układu. W pracy swej „Synopsis der Säugethiere und Reptilien“ Ray, opierając się na zasadach układu Arystotelesa, dzieli zwierzęta na posiadające krew i pozbawione krwi. Co do pierwszych, to Ray założył podstawy pod późniejszy układ Linneusza; bezkrwiste dzieli Ray nawiększe (Głowonogi— Cephalo-poda, Skorupiaki — Crustacea i Testacea) i na mniej sze—Owady—Insecta). Linneusz ustala pojęcia gatunku, rodzaju, rzędu, typu, przez co stwarza ścisłą segregacyę rozmaitych grup o właściwym charakterze anatomicznym i przez wprowadzenie podwójnego mianownictwa do całego świata istot uorganizowanych (pierwszej próby dokonał Adanson na mięczakach 1757 r.) ułatwia oryentowanie się w pokrewieństwie gatunkowi daje możność prawidłowego rozmieszczania w systemacie organizmów nowopoznanycli. Poglądy swoje rozwija Linneusz w pracy„Systema naturae“ (wyszło 13 wydań tej pracy). Ważną cechą systemu Linneusza jest to, że podaje on ścisłą charakterystykę oddzielnych grup zwierzęcych, uogólniając cechy grup większych, przez co pozwala ogarnąć cały świat istot zwierzęcych. Układ Linneusza jest taki:

I. Ssące—Mammalia. Gromada ta dzieli się na następujące rzędy: (grupy następnego stopnia). I) Primates (z rodzajami Homo — Człowiek), Simia — małpa, Lemur — lemur, Vespertüio (obecnie jedna z rodzin rzędu Chiroptera — Rękoskrzy-dłych), 2) Brida (obecnie Edentata—Bezzębne); Ferae—drapieżne, Giires—gryzonie, Pecora—obecnie kopytne, Belluae i Ce-te (Wieloryby).

II. Ptaki—Aves. Podział: Accipitres obecnie drapieżne), Picae (rodzina dzięciołów), Anseres—rodź. kaczkowate, Grallae—brodzące, Galinae—głuszcowate, Passeres— wróblowate.

III.    Ziemnowodne — Amphibia (obecnie gady i płazy) z podziałem na Peptilia (Testudo—żółw, Draco—legwan, Lacerta,— jaszczurka, Pana—żaba i t. d.) i Serpentes—węże.

IV.    Ryb j—Pisces, do których należą Apodes— beznogie (obecnie Gymnophiona z gromady płazów Amphibia), Jugulares—gardło -pletwe, Thoracici—piersiopletwe, Abdominales brzuchopletwe, Branchiostegi- - Chon-dropterigii—spodouste.

V. Owa d y—Insecta.

VI. Robaki — Vennes, z grupami: Mollusca— mięczaki (dziś odrębny typ), Intestina, Testacea, Zoophyta—Zwierzokrzewy (korale i szkarłupnie), Wymoczki—Infusoria. Układ Linneusza cechuje dowolność i sztuczność; grupy zwierzęce ułożone są na podstawie cech niezawsze istotnych, a w planie widać jeszcze wpływ Arystotelesa. Równocześnie zjawia się szereg krytyków linneuszowskich poglądów na świat zwierzęcy. Wybitniejszy z nich, B uff on, uznaje klasyfikacyę za ramki sztuczne nakładane przyrodzie przez umysł ludzki. B. wprowadza pojęcie jednostajności w budowie zwierząt, twierdząc, że jedyny jej pierwowzór wciąż się modyfikuje i przekształca.—Lam ark jeszcze dobitniej wyraził pogląd na zmienność form i pokrewieństwo rodowe zwierząt: twierdzi on, mianowicie, że twory przyrody są tylko stopniami wielkiej drabiny całego świata zwierzęcego, i to jego twierdzenie prowadzi do prawdziwie naukowych podstaw klasyfikacyi, która też od tego czasu zaczyna się ustalać i zwyciężać poprzednie sztuczne układy. — Lamark rozdrabnia olbrzymie klasy Linneusza, rozdrobnione łączy w grupy ogólniejsze, przez co uwydatnia ową stopniowrość systematyki; drabina przez to staje się łatwiejszą do przebycia, gdyż jest więcej szczebli blisko siebie umieszczonych. Tak Lamark rozdrabnia na pomniejsze grupy klasę Linii. Robaków (Vennes) i razem z Owadami (Insecta) przeciwstawia je, jako zwierzęta bezkręgowe (Arerte-brata), pierwszym czterem klasom Linneusza które nazywa Kręgowcami (Vertebrata).—La, mark przygotowuje pracą swą układy następne mianowicie układ Cu vier a (* 1769; „Leçon d’anatomie comparée“ 1815); system Cuviera jest odrębny i względnie nowy w porównaniu z poprzedzającemu Uznawszy za podstawę systematyki zwierząt ich budowę anatomiczną, Cuvier starał się odnaleźć cechy podobieństwa

budowy wewnętrznej, ukryte poza kształtami zewnętrznemi; dzięki porównywaniu różnorodnych ustrojów C. dochodzi do wniosku, że narządy ważne, pierwszorzędne zachowują u dalekich nawet grup swą stałą budowę, gdy drugorzędne ulegają znacznym zmianom, i że względny układ narządów u rozmaitych grup zwierząt posiada kilka zasadniczych planów. C. wynalazł cztery takie ogólne plany i zwierzęta, podług pla*nów tych zbudowane, umieścił w cztery grupy zupełnie odrębne.

Podług typu właściwego I g r u p i e (I plan) — Vertcbrata (Kręgowce)—zbudowane są następujące gromady: Ssące—Mammalia, Ptaki—Aves, Ziemnowodne — Amphibia (gady i płazy) oraz Ryby — Pisces.

II.    Drugim typem są Mięczaki—Mollusca z gromadami: Głowonogi (Cephalopoda), Skrzy -dłonogi (Pteropoda), Brzuchopełzy ( Gastcropoda) Acephala (Bezgłowe —obecnie małże) i inne.

III.    Trzeci typ stanowią Sta wo wate—Mr-ticulata,— organizmy, obecnie do różnych typów zaliczane, z grupami: Anmdata— Pierścienice, Crustacea — Skorupiaki, Pajęczaki—Ara-ch nidae i O wady—Insecta.

IV.    Ostatni typ, zwany Padiata — Promie-niaki, do których C. zaliczył pozostałe grupy: Ecliinodermata, — szkarłupnie, Entozoa—glisty obłe, Acalepha—meduzy krążkopławy, Polypi i Infusoria—(pierwotniaki obecne).

Klasyfikacya Cuviera spotkała się z gwałtowną krytyką wybitniejszych umysłów t. zw. szkoły filozofównatury, którzy występują w obronie jednolitości budowy świata zwierzęcego. Zpośród nich najwybitniejszy Stef. Geoffroy St. Hilaire wypowiada teoryę o ciągłości w rozwoju istot zwierzęcych i jedności organizacyi. W umysłach tych przyrodników świtała już wielka myśl przyszłych teoryj ewolucyonisty-cznych (ob. Ewolucya, Darwin, Darwi-nizm, No wo dar wini zm i t. p. ), lecz brak faktów i odpowiednich spostrzeżeń przyczynił się do chwilowego zastoju i upadku powyższych poglądów, tembardziej, że na poparcie Cuviera wystąpił twórca embryologii K. E. von Baer. Opierając się na badaniach porównaw-czo-embryologicznych uczony ten (1782 —1876) twierdził, że każdą grupę zwierząt cechuje odmienny typ rozwojowy: otóż Baer widzi cztery zasadnicze typy w rozwoju wszystkich znanych mu zwierząt, i typy te embryonalne mają odpowiadać 4-m typom systematycznym Cuviera.— Dalszy rozwój embryologii, powstanie paleontologii i głębokie studya z anatomii porównawczej udoskonalały wciąż układy systematycznie zwierząt, modyfikując naukę o typach C-a. Odnalezienie form kopalnych, nieznanych dotąd, i inne czynniki pomocnicze (embryologiczne na podstawie ogólnych form w rozwoju) przyczyniły się do obalenia poglądów o krańcowych odgraniczeniach pomiędzy typami i wogóle grupami zwierzęce- * mi (nie odrzucając samych typów systematycz-

nych). — Najważniejszym z następnych układów opartych, na nowych podstawach, jest układ Rudolfa Leukarta (1848), gdyż stał się on punktem wyjścia dla wszystkich, do naszych czasów dokonanych, klasyfikacyj (oh. L e u k a r t).

Dalej —badania A. Kowalewskiego i K u p -p f e r a'wykazały, że osłonice (Tunicata), zaliczane dotąd do mięczaków, mają w rozwoju swym wiele cech właściwych kręgowcom (struna grzbietowa—chorda dorsalis), dzięki czemu wydzielono je w typ Tunicata—Osłonie; zpośród typu Echinodermata wyłączono grupę Sipunculidae i, opierając się na wspólności rozwoju tych o-statnich (dzięki stadyum rozwojowemu, zwanemu Trochophora) z robakami właściwemi, zaliczamy je do typu Leukarta Vernies (Robaki). Niektórzy wyłączyli z robaków na podstawie budowy anatomicznej mszywioły (Bryozoa) i ra-mienionogi (Brachiopoda) i połączyli te dwie grupy w samoistny typ miękliwowatych {Mol-luscoidae). Inni, a między innymi R. Hertwig, wybitny zoolog niemiecki, opierając się na danych z rozwoju organizmów zwierzęcych, dzielą typ Termes na 3 podtypy, uogólniając wszystkie mianem typu dlatego, iż wszystkie one przechodzą, rozwijając się z metamorfozą, w swym rozwoju osobniczym pewne stadyum zw. Trochophora, z mniejszemi lub większemi jego odmianami. Typ miękliwowatych (Mol-luscoidea) Hertwig przyłącza jako podtyp do Robaków, opierając się na podobieństwie do robaków w budowie organów wydzielniczych {ne-pJiridia). Utworzona przez E. v. Benedena samoistna grupa Dwuwarstwowców (Mesozoa), utworzyć miała węzeł pokrewieństwa pomiędzy pierwotniakami i tkankowcami. W kilka lat po ukazaniu się układu Leukarta prace Darwina (pierwsza O pochodź.gat., 1859 r.) i Walla-c e’a stanowią nowy zwrot w poglądach na kla-syiikacyę: gmach stałości gatunków, a temsa-mem główne podstawy sztucznej systematyki chwieją się ostatecznie, wzmacnia się kiełkująca oddawna już myśl zmienności ustrojów zwierzęcych, powstajeteorya transformizmu, czyli przerództwa. Systematyka nie wyodrębnia grup zwierzęcych w odosobnione szeregi, lecz stara się wynaleźć jaknajwięcej tych szeregów, zmniejszyć różnice, zachodzące między niemi, by tym sposobem wyjaśnić przejście od jednych ku drugim; pogląd na sam układ staje się odmiennym. Gdy przedtem panowało przeważnie zdania Linneusza: „tot sunt species, quot ab initio creayit infinitum Ens“, teraz badacze przyrody uwydatniają myśl, że wszystko się zmienia i że rozmaitość form zwierzęcych powstała drogą tych zmian. — Haeckel (ob.) w pracy swej z 1866 r. podaje 1-sze drzewo genealogiczne, które ma ilustrować stopniowy rozwój świata zwierzęcego od form najniższych, drogą kolejnych zmian i przeobrażeń, do ogniw najwyższych, tj. Ssących, włącznie z człowiekiem. W dalszym ciągu wspaniały rozwój embryologii pozwala wyprowadzić szereg doniosłych dla klasy-fikacyi wniosków; na nich oparte jest prawo biogenetyczne (ob. B i o g e n e z a).

Z najnowszych układów wymienić należy: A. Langa („Vergleichende Anatomie“ 1888 — 1894), który podaje następujący układ. Przyjmuje on 9 typów: 1) Pierwotniaki—Protozoa-, 2) Jamochłony włącznie z Dwuwarstwowcami — Coelenterata i Mesozoa; 3) Robaki płaskie— Plathelmintes; 4) Robaki właściwe— Vernies, do których zalicza między innemi mszywioły, ra-mienionogi i wrotki; 5) Stawonogi—Arthropoda;

6) Mięczaki—Mollusca; 7) Szkarłupnie — Echi-nodermata) 8) Osłoniee—Tunicata; 9) Kręgowce— Vertebrat a.

Boas, utrzymując system Langa, dzieli Robaki na trzy samoistne typy: Robaki płaskie — Plathelminthes; Rob. obłe — Nemat helminthes, i Pierścienice—Annelides; mszywioły i ramie-nionogi uważa za grupę dodatkową do pierścienic, Tunicata zaś za takąż dodatkową do kręgowców.

Claus .(„Lehrbuch der Zoologie“ z 1897 r. wyróżnia następujące typy: 1) Protozoa, 2) Coe-lenterata, 3) Echinodermata z dodatkową grupą jelitodyszne {En t er op neus ta), 4) Termes, {Plathelminthes, Nemąthelminthes, Chaetognata, Annelides, Botatoria), 5) Molluscoidea, 6) Mollusca, 7) Arthropoda, 8) .Tunicata, 9) Verte-brata.

Haeckel („Systematische Phylogenie“ 1896), jeżeli pominiemy jego systematykę Pierwotniaków, wprowadza następujący układ Tkankowców: dzieli je przedewszystkiem na dwie grupy: A) Coelenteria—tkankowce bez jamy ciała, krwi i odbytu, i B) Coelomaria — tk. z jamą ciała i zwykle z krwią i odbytem.—A) Coelenteria dzieli na 4. typy: 1) Gastraeades— odpowiadają Mesozoa, 2) Spongiae, 3) Cnidaria (jamochłony parzydełkowe) i 4) Platodes (r. płaskie). B) Coelomaria dzieli na 6 typów:

5) Vermalia (wrotki, r. obłe, mszywioły, ramie-nionogi i inne robaki, wyjąwszy płaskie i pierścienice), 6) Mollusca, 7) Articulata (pierścienice i stawonogi), 8) Echinodermata 9) Tunicata i 10) Vertrbrata.

Kennel („Lehrbuch der Zoologie“ 1893) dzieli świat zwierzęcy na 4 typy: I) Protozoa Ti jedną klasą Protozoa; II. Badialia z klasami: 2) Spongia, 3) Coelenterata i 4) Echinodermata-, III. Ins eg m entât a z klasami:

5) Plathelminthes, 6) Nemertini, 7) Nemathel-mintlies, 8) Bhynchelmintes, 9) Botatoria, 10) Bryozoa, 11) Brachiopoda, 12) Tunicata i 13) Mollusca; i IV typ Segmentât a z klasami: 14) Annelides, 15) Crustacea, 16) Tracheata i 17) Vertebrat a.

Dr Józef Nussbaum („Zasady anatomii porównawczej“ 2 t., 1899 — 1903) podaje następujący układ: A) podkrólestwo Protozoa — Pierwotniaki—rozpada się na gromady: I. Sar-kodniki v, Korzenionóżki— Sarcodina v. Bhizo-poda; II. Hurmaczki v. Gregaryny — Gregari-nariae• III. Wiciowce—Flagéllata, i IV. Wymoczki — Infusoria. B) podkról. Mesozoa — Dwuwarstwowce; tu odnoszą się grupy: Dwust-nice (Dicyemidae), Prostnice (Orthonectidae) i Włostek (Trichoplax adhaerens). C) podkró-lestwo Met a zoa—Tkankowce—rozpadają się na następujące typy: I. Jamochłony — Coelente-rata—rozpadające się na gromady: 1) Gąbki— Spongiaria, 2) Pławy —Hydrozoa s. Hydroidea,

3)    Krążkopławy—Acalephae s. Acraspeda, 4) Korale—Anthozoa, 5) Grzebienice albo Żebro-pławy—Ctenopliora: II typ. Robaki płaskie albo Płazińce —Plathelminthes, rozpadający się na gromady: 1) Wirki — Turbellaria, 2) Przywry — Trematodes, 3) Taśmowce — Cestodes; III typ. Robaki właściwe — Venues-, gromady: 1) Wstężniaki—Nemertini, 2) Obleńce — Nema-thelminthes, 3) Szczecioszczęki — Cliaetognata,

4)    Pierścienice — Annelides, 5) Gwiazdnice v. Sikwiaki— Gephyrei, 6) Mszywioły — Bryozoa,

7) Ramienionogi—Brachiopoda, 8) Wrotki- Bo-tatoria i 9) Jelitodyszne — Enteropneusta; IV typ. Szkarłupnie—E cl dno der mat a, z gromadami: 1) Strzykwy — Holoturiae, 2) Jeżowce — Echinoidea, 3) Rozgwiazdy—Asteroidea, 4) Wę-żowidła— Ophiuroidea i 5) Liliowce— Crinoidea; V typ. Mięczaki — Mollusca z gromadami: 1) Obunerwce — Amphineura, 2) Brzuchonogi v. Brzucliopełzy -- Gastropoda, 3) Walconogi v. Łódkonogi — Scaphopoda, 4) Małże — Lamelli-branehiata i 5) Głowonogi — Cephalopoda; VI typ. Stawonogi — Arthropoda dzieli się na 2 podtypy: podtyp A. Skrzelodyszne, czyli Skorupiaki— Crustacea s. Brancldata, z gromadami:

1)    Członkowce — Entomostraca, 2) Pancerzow-ce—Malacostraca i 3) Staroraki— Paleostraca; podtyp B. Tchawkodyszne — Tracheata z gromadami: 1) Pazurnice—Onychophora, 2) Wije— Myriapoda, 3) Owady — Inseeta s. Hexapoda

1    4) Pajęczaki—Arachnoidea. VII typ. Osłoni-ce—Tunieata z gromadami: 1) Ogoniaste—Ap-pendiculariae, 2) Żacliwy—Ascidiae i 3) Sprzą-gle — Salpae. VIII typ—Kręgowce, dzieli się na

2    podtypy: A. Bezczaszkowce—Acrania, do których należy jeden tylko rodzaj Lancetnik — Amphioxus, i B. Czaszkowce — Craniota, podzielone na dwie grupy: a) Bezowodniowce — Anamnia i b) O wodni o w ce—A mni o t a, ; Anam-nia dzielą się na dwie gromady: 1) Ryby — Pisces i 2j Płazy — Ampldbia, Amniota zaś dzielą się na 3 gromady: 1) Gady — Beptilia,

2)    Ptaki—Ares i 3) Ssące — Mammalia. Niektórzy systematycy łączą gromady Ryb

i Płazów w jedną grupę Ichtyopsida, gromady Ptaków i Gadów we wspólną grupę—Sauropsida, typ zaś Tunieata —Osłonice łączą z typem Kręgowców— Yertebrata pod nazwą typu Strunowców — Chor data. Z dotychczasowego przebiegu najrozmaitszych układów systematycznych rzuca się kilka myśli ogólnych, które nasuwają pewne poglądy krytyczne na znaczenie i treść istotną układów.

Zauważymy przedewszystkiem, że umysł ludzki . rozmaicie układał świat zwierzęcy w grupy, zależnie od wiadomości o składających się nań osobnikach. Dopiero gdy za cechy istotne u-znano powszechnie jednakowy—w ogólnych zarysach—u form pokrewnych przebieg rozwoju wy, t. j. wspólne stadya rozwojowe (larwy, podobieństwo w powstaniu embr. organów, cechy anatomiczne, uznane na podstawie porównywania za wspólne itd. doniosłość systematyki zrozumiano, nie w odgradzaniu grup zwierzęcych w odrębne różniące się szeregi, lecz w takim podziale, który uwidoczniałby pochodzenie jednych grup od drugich. Przed Da r w-i n e m świat zwierząt przedstawiał się przyrodnikom jako szereg form różnych od siebie zasadniczo, stałych i niezmiennych. Najbliżsi poprzednicy Darwina, a najwybitniej on sam, i szereg jego następców wskazali, że świat organiczny wogóle podlegał ustawicznym przekształceniom i że gatunki ulegają w szeregu pokoleń ciągłym zmianom. Trudność w przeprowadzeniu granic między odmianą a gatunkiem miała w dziejach przyrodoznawstwa doniosłe znaczenie; bo skoro odmiany nie różnią się zasadniczo od gatunków, są więc jak gdyby „rozpoczynaj ącemi się gatunkami". Gdy zaś gatunki są zmienne, musiały runąć i poglądy na systematykę jako na naturalne ugrupowanie form zwierzęcych. Od tego czasu paleontologia, morfologia, anatomia porównawcza, jako też embryologia znalazły szereg form przejściowych, teoretycznych i rzeczywistych, łączących jedne gromady z drugiemi, typy z typami. Tak więc grupą przejściową od pierwotniaków do tkankowców są zaliczane obecnie do pierwotniaków organizmy kolonialne z gromady Wiciowciów — Volvocineae (Toczkowate). Porównywając toczka z pewnem stadyum w rozwoju organizmów tkankowych, zwanem „blastosphaera“, można dopatrzyć się podobieństwu! tej blastosphaery do toczka. H a e c k e 1 pierwszy zauważył to podobieństwo i opisał między in-nemi organizm zwany Megasphaera planula, organizm kolonialny, u którego tworzenie się. jamy w kulistem ciele kolonii jest podobne do takiegoż procesu w blastuli (blastocoel). Opierając się na prawie, przez siebie skonstatowa-nem (ob. Filogeneza), Haeckel twierdzi, że dalekim bardzo protoplastą Metazoa—Tkankowców była kulista kolonia pierwotniaków. Z kulistej kolonii tej, drogą wpuklenia się jednej połowy kuli w drugą, po'wstala, jak dowodzi Haeckel, forma dwuwarstwowa, Prajelitowiec (gastrula). Na poparcie swojej teoryi H. wskazuje fakt, że większość tkankowców w rozwoju swoim przechodzi owo stadyum wpuklo-nej kuli; ten organizm protopiastyczny H. nazwał Gastraea, a teorya sama od tego nosi miano «Gastraeatheorie». Przyrodnik Mieczników, opierając się na odmiennem nieco powstawaniu u niższych tkankowców listka zarodkowego,

zwanego „entodermą“ (mianowicie drogą tak z. immigracyi), uważa sposób immigracyi za bardziej pierwotny, zaś sposób Haeckela za skrócenie i uproszczenie pierwszego. Stadyum ze zwartą masą komórek w jamie jelitowca nazywa Mieczników „Parenchymulą,“ za protoplastę zaś tkankowców uważa organizm hypotetyczny w ten sposób zbudowany i nazywa go Parenchymella. Obiedwie hypotezy połączono, twierdząc, że o ile immigracya jest zjawiskiem starszem,naprowadzającem na proces filogenezy tkankowców, to gastrulacya, dzięki nieskomplikowaniu, drogą doboru mogła stać się przeważającą i wyprzeć pierwotną immigra-cyę. Teorye te popierają dwie grupy organizmów, stanowiących t. zw. Mesozoa, które mają stwierdzać hypotezy o przejściach Protozoa do Metazoa. Grupy te stanowią organizmy zwane Prostnicami (Ortonectidae) i Dwustnica-mi (Dicyemidae—ob.). Typ jamochłonnych (Coe-lenterata) w swych postaciach najwyższych w rozwoju — żebropławach - - tak nieznacznie i stopniowo przechodzi w typ robaków płaskich (przez grupy Coeloplana i Ctenoplana) i łączy je z najniższemi z tych ostatnich — z wirkami (TurbeUario), że wskazane grupy, jako niepewne w klasyfikacyi, uważane są przez różnych zoologów to za jamochłony, to za płazińce. Hypoteza Langa („Monographie der Polycla-den“ 1884) o przejściu symetryi promienistej w dwuboczną opiera się właśnie na owych grupach przejściowych i na embryonalnym rozwoju wirków. Uczony S e d g w i g podaje inną hy-potezę (ob. Płazińce). Co do oddzielnych gromad robaków, to wspólne stadyum rozwojowe— larwa wirków (1-wa Miillera), zbliżona do larwy robaków wyższych—wstężniaków (Nemertini), pilidium—łączy te dwa typy: przywry i taś-mowce połączone są na podstawie budowy narządów rozrodczych i wydzielniczych i wspólnego w wielu cechach rozwoju. Wogóle kwesty a filogenezy robaków związana jest z zagadnieniem o pochodzeniu jamy ciała i metameryi (ob. prace w końcu artykułu). Przypuszczalne powstanie robaków wyższych, między innemi pierścienic, od form niższych w tych słowach podaje dr J. Nussbaum („Anatomia poro wn.“ T. I, 1899):    „ . . . . ustroje o ciele metamerycz-

nem rozwinęły się filogenetycznie z postaci bez-odcinkowych w taki sposób, jak z trochofory rozwija się ontogenetycznie pierścienica .... organizm zatem zbudowany podobnie jak tro-chofora uważamy za "przypuszczalnego rodowego przodka pierścienic i pokrewnych im grup robaków wyższych“. Ciekawem jest to, że pewne grupy jakgdyby zatrzymały się na o wem stadyum filogenetycznem trochofory, np. wrotki (gatunek—Trochosphaera). Co do samej trochofory, to, jak przypuszczają, rozwinąć się ona mogła z formy niższej (podobnej do larwy—p i-1 i d i u m, ta zaś jest spokrewniona z larwami pewnych wirków), hypotetycznej, zwanej Trochozo-on (prace Hatschek’a, z r. 1878 — 85, Eisiga z r. 1898iKleinenbergazr. 1886; ostatni z nicli przyrównywa troclioforę do meduzy). Mszywioły, różniąc się znacznie od ramienionogów (Brachiopo-da), na podstawie podobieństwa w rozwoju zbliżone są nieco do pierścienic i gwiazdnic. Grupą poniekąd przejściową od gwiazdnic do mszywio-łów jest rodzaj Phoronis z larwą Actinotrocha, podobną do trochofory. Grupa dodatkowa do robaków — Jelitodyszne — Ent er opnęust a (ob.), w kwestyi filogenii i pokrewieństwa z inne-mi jest dotąd sporną. Jedni zoologowie łączą ją z robakami, inni ze szkarłupniami; są tacy, którzy starają się powiązać J. ze Strunowcami (Chordata). Najwięcej cech przemawia za o-statniem przypuszczeniem (Nussbaum); ob. Bała nogi o sus.— Mięczaki na podstawie budowy anatomicznej podobne są do pewnych grup robaków; za taką najwięcej zbliżoną grupę u-znane są Obunerwce ( Amphineura ). Jest kilka teoryj usiłujących naszkicować ogólny plan przejścia od robaków do mięczaków. Lang-i E. Haeckel wyprowadzają mięczaków od u-strojów zbliżonych do wirków. Korschelt i H e i-der atoli, na podstawie podobieństwa w budowie jamy ciała u mięczaków i pierścienic i podobieństwa larw (Veliger—mięcz.), przypuszczają, że grupy te powstać musiały od postaci wspólnej i w budowie swej znacznie od trochofory prostszej.—Typ szkarłupni w gromadach swych ściśle spokrewniony jest na podstawie podobieństwa swych larw (Anricularia—usznica, Bipinaria— dwurzęsica, Pluteus), również na podstawie promienistej budowy ciała i innych cech organi-zacyi wewnętrznej; form przejściowych pomiędzy gromadami nie ustanowiono. Co do wytłó-maczenia związku rodowego całego typu, to Seman stworzył głośną teoryę, przyjętą przez większość zoologów, twierdząc, że protoplastą szkarłupni była hypotetyczna forma, zw. P enta ctea (ob.).—Ustroje spokrewnione z dzisiej-szemi pierścienicami miały dać początek z jednej strony stawonogom, z drugiej — przodkom najniższych z kręgowców. Pokrewieństwo pierścienic ze stawonogami jest tak uderzające, że, jak już widzieliśmy, Haeckel połączył je w jeden typ stawowatych. Kwestyę powstania różnych gromad stawonogich od wspólnego pnia stara się wyjaśnić teorya, która przypuszcza, że skorupiaki i tchawkodyszne wcześnie wyodrębniły się zpośród pierścienic i rozwinęły niezależnie. Za grupę przejściową pomiędzy pierścienicami i skorupiakami uważane są try-lobity v. trój lic z ki (ob.), obecnie wygasłe, przejście zaś między pierścienicami a wijami stanowi rodzaj Peripatus—Pratchawiec (Pazur-nice). Pajęczaki na podstawie cech rozwojowych właściwych i owadom (różki u zarodków) spokrewnione są z niemi. Co do filogenii kręgowców, to istnieją dwie teorye, wyjaśniające poniekąd ich pokrewieństwo z grupami niższemi: jedna wyprowadza je od pier-

ścienic (Semper w r. 1875 — 6), druga, której • (Mammalia) pierwotne, najniższe, o charakterze zwolennikiem wśród innych jest i Haeckel, u-    dzisiejszej grupy stekowców"    (Monotremata —

znaje jelitodysznych za protoplastów niższych    oh.), na co naprowadza wiele    cech wspólnych

kręgowców (ob.), opierając się na podobień- w organizacyi (np. u dziobaka—Ornithorhynchus), stwie ąiektórych narządów Èalanoglossus’a z ta-    tak, że tych ostatnich uważać    można za zino-

kiemiż narządami niższego z kręgowców — lan-    dyfikowaną grupę przejściową.    Na odnodze pnia

cetnika; ten zaś wiąże ich hypotetyczne formy z gadopłazów powrstała w okresie jurajskim rybami. Grupa ryb dwudysznych (l)ipnoi)stanowi (ob.) nowa gałąź—ptaki pierwotne (Ares): jako

C&Tau»tûE

;ntaltnA

JL

iMJXîsa

SÆS;

Ofoewl-y

KrocioWoL

Fratchjtiiuce 1 fj is \ ‘YÏ⁵

Pierścienic«

K»

ce

5 koruj

11

* >-*"* Osłonice

B.a.m UWUgnOyi

MieeÆaJà

9k

fp

II

'v

^Msxywioltj

9‘

Wrotki R M j

Xm

(Ampliincuraj

[tory

Glist

SSJ

(NetperfUni) Robaki

fi

.skie

-Tcisieitite

^JtWtod

y?

Sxkarluprus

ąĘW*

Gojjfcki

Wjmoczlu

Vf

?

Sxtrkoérllù

Wtci.ow.ce

te

mm

Drzewo genealogiczne z pracy Józefa Eismonda „Genealogia zwierząt“, umieszczonej w T. Y

„Poradnika dla samouków“.

W/

W/.

Wmmm

wl

vm

forma przejściowa o cechach mieszanych przeważnie uznanym jest Archéoptéryx lithografica (ob.) i kilka innych postaci kopalnych, jak Jle-

przejście do płazów (Amphibia), a kopalne ga-dopłazy są jakby grupą zbiorową, z której w ubiegłych dziejach ziemi wyłoniły się z je-nej strony gady (Bepülia), z drugiej — ssaki | sperornis i inne (ob. For macy e [geolog.]).—Typ

3.    Co elenterata—jamochłonne

osłonie (Tunicata) łączy się pokrewieństwem zkrę-gowcami, na podstawie cech rozwoju embryonal -nego. Pojęcie o ciągłości, o pokrewieństwie wza-jemnem świata zwierzęcego, zdobyte przez systematykę (K-ę) nowoczesną, oddawnajuż starano się zilustrować za pomocą, t. zw. „drzew genealogicznych“ (ob. Filogeneza), układanych na wzór genealogij ludzkich. Podajemy dwa takie drzewa: jedno zaczerpnięte z zoologii J. Kennela, drugie—pomysłu p. J. Eismonda, wzięte z „Poradnika dla Samouków“ Cz. V zesz. I. Pomogą nam one uświadomić sobie dokładniej przybliżone pokrewieństwo świata zwierzęcego. Systematyka oświetlona z tego stanowiska będzie dla nas tylko narzędziem pomocniczem u-mysłu ludzkiego dla zoryentowania się w różnorodności istot zwierzęcych w celu poznania ich pokrewieństwa.

10

ii

/A

ii

10

<7

fooAo- s/iAaer-cc

V/

ir.[.

3 I ftA-g,

Er

Drzewo genealogiczne wyjęte z podręcznika Zoologii Kennela (ob. Literatura).

Objaśnienie rysunku:

I    1. Protozoa—pierwotniaki

II    liadialia—promieniaki 2. Spongiae— gąbki

4.    Echinodennata—szkarłupnie

III    Insegmentata—bezodcinkowe:

5.    Plathelminthes—robaki płaskie

6.    Nemertini—wstężniaki

7.    Nemathelminthes—rob. obłe

8.    lihynchelniinth es

9.    No tutor i a—wrotki

10.    Bryozoa—mszywioły

11.    Brachiopoda—ramienionogi

12.    Tunicata—osłoniec

13.    Mollusca—mięczaki

IV    Segmentata—odcinkowe

14.    Annelides—pierścieniec

15.    Crustacea — skorupiaki

16.    Tracheata—tchawkodyszne

17.    Yertebrata—kręgowce.

Castr ula — pr aj elito wiec— jest niby prototypem wszystkich tkankowców, co uzmysłowione jest za pomocą linij z rozgałęzieniami, wychodzących z miejsca oznaczonego „gastrula“. Troch osp aer a—jest również prototypem pozostałych klas (9, 10,11, 12,13,14, 15, 16 i 17-ej).

S. M.

Literatura. Do systematyki całego państwa zwierzęcego, oprócz wielu podręczników zoologii: R. Hertwig „Lehrbuch der Zoologie“ (Fiszer; Jena 1892); C. Claus „Grundzüge der Zoologie“ (2 tomy, wyd. 5-e Marburg 1891); I. Kennel „ Lehrbuch der Zoologie “ (Enke; Sztutgard 1893) i inne; z polskich: dra I. E. V. Boas w tłómaczeniu J. Nussbauina z uzupełnieniami (Warszawa 1896) i inne. — Z dzieł uwzględniających szczególnie filogenezę świata zwierzęcego jest nader ważne w systematyce naukowej, w przekładzie polskim: E.Haeckela „Dzieje utworzenia przyrody“ (przekład z wyd. 2-go, niemieckiego, przez I. Czarneckiego i L. Masłowskiego, 1871), oraz najnowsze wydanie tegoż dzieła w oryginale p. t. „ Allgemeine Schöpfungsgeschichte“ wyd. 9-e, z r. 1898, Tom I i II; tegoż autora „Generelle Morphologie d. Orga-nismem“ (2 tomy, 1866). Poza tem z polskich podręczników: „Anatomia porównawcza“ dra J. Nussbauma (2 tomy; wyd. 1-e 1899, 2-e 1903, Warszawa; wyd. z zapom. Kasy Mianowskiego). Istnieje też wiele podręczników, traktujących o systematyce poszczególnych typów i gromad; o tych ob. „Poradnik dla Samouków“ (t. I, wyd. 2-e 1901), oraz spis dzieł w podręcznikach Anatomii porównaw. dra J. Nussbauma i w wielu podręcznikach Zoologii ogólnej (np. C. Clausa i in.).

Klasyfikacya pierwotna. Umysł ludzki, prawdopodobnie od czasów najpierwotniejszych, porównywał różne przedmioty i wogóle zjawiska i klasyfikował je w grupy. Znaczenia ty cli próbnie zmniejsza okoliczność, iż były one luźne i bezwiedne. U ludów pierwotnych dzisiaj istniejących te klasyfikacye posiadają niekiedy postać bardzo wykończoną, mimo to jednak nie doczekały się one dotychczas należytego uwzględnienia w pracach źródłowych, chociaż z punktu

filozoficznego mają niezmierną doniosłość, gdyż pozwoliłyby poznać prastarą systematykę zwierząt i roślin—która na całe tysięciolecia wyprzedziła naukowe próby Linneusza, — oraz prastare pojęcia o kosmosie, posiadające niemniej-szą starożytność. W tej działalności umysłowej opierano się na analogii, która, będąc dla nas nieraz fantazyą, była dla umysłu pierwotnego rzeczywistością. Podobieństwo, rzeczywiste lub urojone, jakie spostrzegano pomiędzy przedmiotami, dostarczało wytłómaczenia dla nieznanych rzeczy i służyło za podstawę dokonywanej klasyfikacyi. Punktem wyjścia było to, co istniało tuż pod ręką i uchodziło za rzecz znaną. A więc tęczę porównywano do węża, gąsienicy, „smoka“, pijawki, łuku; błyskawicę do węża lub strzały; trąba wietrzna była wężem, chmura — ptakiem (gromo-ptakiem), który niósł jaja i z nich wylęgały się chmurzęta i huraga-ganięta. U Zuńczyków (Australia) np. tęcza jest bóstwem-zwierzęciem, posiadaj ącem przymioty istoty ludzkiej, lecz ciało i niektóre cechy gąsienicy miernika. Tęcza bowiem, łuk—mówią Zuńczycy — ma łukowato zgięty kark miernika, pojawia się znienacka i znika tak samo pomiędzy liśćmi drzew, na których przebywa. Jak gąsienica pożera liście i sprawia, iż więdną i usychają, tak samo tęcza, rozpościerająca się na niebie jedynie po deszczu, jest przyczyną ustania ulewy, a więc źródłem posuchy, pod której działaniem rośliny schną i martwieją. Tęcza przyprawia kwiaty o utratę barw, bo pochłania ich substancyę, nabierając sama różnobarwnych kolorów; gąsienica zaś z liści i kwiatów, które pożarła, czerpie -swe zielone, żółte i czerwone prążki. Słowem, tęcza, chmura, błyskawica były to dla umysłu pierwotnego „rzeczy“ pokrewne przedmiotom i stworzeniom, które istota ludzka znała z doświadczenia codziennego. To znowu opierano się, dla połączenia rzeczy w jedną grupę, na realniejszem podobieństwie. U Australczyków „różne zwierzęta uszeregowane według wielkości ich nóg, a więc owca posiada tę samą nazwę co Hal-maturus nalabatus (zpośród kangurowatych)“ (E. Curr). W jednej z bajek murzyńskich u Ba-fiotówmbainbi (wielka jaszczurka) tłómaczy krokodylowi, że kaczka żyje w wodzie i niesie jaja, że to samo czyni żółw, jaszczurka, kura, że wszystkie te stworzenia są dlatego „braćmi“; jej wywody przekonywają krokodyla, i ten nie pożera kury. U Indyan Ameryki północnej istnieją nazwy klasowe dla zwierząt przebywających na drzewach, grzebiących nory lub biegających po ziemi, a „te różnice zostały w sposób interesujący wplecione w gramatyczną strukturę języka“ (J. W. Powell). Dalej w dokonywanej K-i wychodził człowiek ze zjawisk K om e n-salizmu (ob.) i jestestwa związane pospołu ze sobą uważał za „towarzyszów“ lub krewniaków. Według Aurntów (N. Holandya) kanguru posiada dwóch towarzyszów: pewnego ptaka, siada-

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 282b. T. XXXVI-jącego mu na grzbiecie, oraz „ciotkę“, pewną odmianę papugi, która jako ciotka ma dostarczać wody temu zwierzęciu w okolicach bezwodnych; mrówki miodonośne przebywają tylko w pewnych zaroślach, w których jedynie można spotkać dwa pewne gatunki ptactwa — ptaki te i mrówki są „towarzyszami“ nawzajem. W mytach Wintów jako grupy krewniaków i towarzyszy występują zwierzęta, rośliny i przedmioty znajdujące się pospołu w tej samej miejscowości, np. na określonej górze. Wreszcie niekiedy człowiek przenosi stosunki społeczne na przyrodę i według zasad solidarności społecznej łączy zwierzęta w pewne grupy krewniacze: więc nareszcie wzajemny stosunek dwóch kawałków drzewa, których tarciem ludzie wydobywali ogień, przyrównali do stosunku małżeńskiego i uważali ogień za dziecko, zrodzone z tego obcowania małżeńskiego. Wogóle zasady, na mocy których umysł pierwotny klasyfikuje przedmioty przyrody i łączy w pewne grupy, są bardzo różnorodne, niekiedy mocno naiwne, ale tem niemniej zasługują na baczniejszą niż dotychczas uwagę, jako pierwsze ślady działalności analitycznej. Między innemi rodzaje gramatyczne przedstawiają wytwór takiej pracy klasyfikacyjnej (ob. Rodzaje gra m a-tyczne). Trudno dzisiaj rozstrzygnąć, czy te rodzaje były ongi współrzędne innym działom klasyfikacyjnym, które zwolna rozpłynęły się w nich jako w modłach ogólniejszych, czy też może zjawiły się jako późniejsza formacya klasyfikacyjna ze zlania się pierwotnych kategoryi. Ale jakiemkolwiek jest pochodzenie rodzajów gramatycznych, wypłynęły one niewątpliwie z prastarego pojmowania przyrody. Zresztą o próbach klasyfikacyjnych umysłu pierwotnego przykłady konkretne dadzą najlepsze pojęcie. Zwłaszcza ciekawych przyczynków dostarczają tubylcy

N. Holandyi, którzy wszystkie przedmioty i istoty kosmosu organizują w olbrzymie plemię kosmiczne, na wzór własnej organizacyi społecznej. „Cała przyroda jest podzielona według rubryk klasowych (ob. Klasy małżeńskie) i uchodzi za należącą do działu mężczyzn i kobiet. Uważają oui słonie, księżyc i gwiazdy za mężczyzn i kobiety i zaliczają, na wzór stosunków pomiędzy tubylcami, do tej lub innej klasy“ (E. Palmer). Cokolwiek istnieje w przyrodzie należy do tej lub innej klasy, a więc różne rodzaje drzew, wzgórza, równiny, ciała niebieskie itd.“ (J. Erazer). Australczyk „patrzy na wszechświat, jako na wielkie plemię, w którem sam należy do jednego z poddziałów; wszelkie rzeczy, żywotne lub martwe, należące do jego klasy, są członkami tej samej korporacyi, której on jest członkiem“ (bison i Howitt). A więc plemię Wotjaballuk rozpadało się na dwie frak-cye, te zaś na totemy. Każdy totem miał pod sobą pewną liczbę zwierząt, roślin i przedmiotów; np. do totemu „ciepły wiatr“ zaliczano między innemi kangura, czerwone drzewo gu-

bO

mowę, parę gatunków węża, pewne ptaki. „Dwie zasadnicze fratrye, zdaje się, w rzeczy samej podzieliły pomiędzy sobą wszystkie przedmioty przyrody. One należą do nich (tj. do fratryj), powiadają tubylcy. A jak zasadnicze fratrye rozpadają się na pewną liczbę podziałów - totemów, tak samo przedmioty, do których fratrye roszczą prawo, są podzielone pomiędzy totemy. Każdy totem przywłaszcza sobie pewną liczbę przedmiotów naturalnych, nietylko zwierząt, ale także gwiazdy, ogień, wiatr itd.“ (J. A. I., XVIII, 61). Inne plemię, Wakelburowie, „prawdopodobnie bardziej niż mniemamy, dzielą całą przyrodę pomiędzy swe działy“; „zdaje się, że dzicy piastują ideę, iż klasy stanowią powszechne prawo przyrody: dzielą oni wszystkie rzeczy pomiędzy niemi; przekonani są, że aligatory są Jungarami, kangury—Wuterami, że słońce należy do Jungarów, a księżyc do Wuterów, tak samo konstellacye, drzewa, rośliny. Ale nawet temu, kto włada ich językiem, trudno otrzymać infor-macyę z braku umiejętności ześrodkowywania i zbierania myśli“ (Brough-Smytli). Prawdopodobnie liczne z pośród tych ogniw klasyfikacyi są niezrozumiałemi dla wyznawców filozofii pierwotnej, jako twór pradziadów, istniejący mocą trądy cyi. Stewart wypytywał Australczyków o powody, dlaczego umieszczają w tym samym r zędzie kosmicznym pewne zwierzęta. „Nadaremnie starałem się—powiada—wykryć zasady tej klasyfikacyi. Zadałem pytanie: do jakiego działu należy wół (zwierzę świeżo przywiezione do Australii)? Po pewnej pauzie odpowiedziano: je trawę, a więc należy do działu drzewa herbacianego. Wtedy rzekłem: rak nie je trawy, czemu więc należy do tego samego działu? Odpowiedziano mi w sposób, powstrzymujący dalsze pytania: jest tem, czem jest według wskazówek naszych pradziadów“. I u Indyan Ameryki półn. istnieją takie próby objęcia systemem klasyfikacyjnym całej przyrody, acz nie tak może drobiazgowo opracowane jak na lądzie N. Holandyi. Zuńczycy przypuszczają, że „słońce, księżyc i gwiazdy, niebo, morze i ziemia, we wszystkich swoich objawach i żywiołach, należą do wielkiego systeinatu wszechświatowego i spokrewnionego życia, w którym stopnie pokrewieństwa są w bardzo znacznej mierze, jeśli nie wyłącznie, wyznaczone przez stopień podobieństwa“ (Fr. H. Cushing). U innych plemion „mamy plemię niedźwiedzi, orłów, grzechotników, pająków i wiele innych plemion, tak samo jak istnieją plemiona Utów, Nawajów, Siuków; plemiona zwierzęce są spół-rzędne z ludzkiemi“, a „każde z tych plemion wyprowadza siebie od boga-prazwierzęcia, te prazwierzęta stanowiły ród, tj. zastęp krewniaków, a więc dziadków, ojców, synów i braci. W systemie teistycznym Utów, stary To-go-aw, pragrzechotnik, jest dziadkiem i wszystkie bóstwa-zwierzęta posiadały wyznaczone względem niego pokrewieństwo“ (J. W. Po well). Zresztą, rysy właściwe próbom klasyfikacyjnym Australczyków, tylko szczątkowo, jako membra disjecta, występują u plemion Cze rwonoskórych. Ale swoją drogą, badając podział fratryi na rody, można odnaleźć i w Ameryce daty podobnego łączenia przedmiotów i stworzeń. Np. u Tusu-gów do grzechotnika należą rody: grzechotnik, kaktus opuncya, kaktus candelabriformis, kaktus kopułokształtny, gołąb, świstak, śmierdziel, szop, do „rogów“: antylopa, kozioł, jeleń; do deszczu: deszcze, chmura, zboże, boby, belon, b i g e 1 o v i a graveoleus; do jaszczurek: parę odmian jaszczurki, muł, biała ziemia, czerwona ziemia i t. d. Niepodobno nie spostrzedz, że przedmioty i stworzenia należące do tej samej fratryi są połączone z sobą wspólnością cech albo innym jakimś stałym związkiem lub zależnością. Trudno śledzić dalej te wątki u innych ludów pierwotnych, tak są liczne i różnorodne. W powyższym zarysie przedstawiono jedynie próby najbardziej wykończone, które jako latarnie światłem swojem rozpraszają mrok i pozwalają dostrzedz pokrewne próby tam, gdzie na razie nie zwró-conoby na nie uwagi. Próby takie istnieją i wśród ludu naszego—są to niekiedy przeżytki dawnego, zwartego i ogólniejszego systematu, który, podmyty przez pracę stuleci, rozpadł się, pozostawiając szczątki, pomimo wieków trzymające się pospołu. Nieraz może są to zarodkowe ogniska systematu klasyfikacyjnego, które nie zdążyły się zlać w organiczną jedność wyższego rzędu. Ale którekolwiek z tycli przypuszczeń okaże się słuszniejszem w danym konkretnym wypadku, każdy przecież z takich wątków, w świetle powyżej przytoczonych wzorów wykończonych, występuje z no wem obliczem: zamiast być niespójnym, przypadkowym tworem wyobraźni, staje się cegiełką zbudowanego lub niewykończonego a zburzonego gmachu. Do takich szczątków należy pojęcie naszego ludu, iż zając, „Jacek“, jest szwagrem niedźwiedzia, oraz takie gromady roślin, jak wroni groch, wronia noga i wronia stopa, wronie oko, wronie masło, wronie sadło i. t, d. (takie same grupy roślin istnieją w związku z zającem i wężem). Do liczby takich przeżytków trzeba zaliczyć przesąd ludu naszego, iż dąb jest męskiem, brzoza—żeńskiem drzewem, że na kąpiel dla suchotników należy brać mrowisko z pod chojaka prostego, którego gałęzie rosną ku górze, albo—dla mężczyzny z’pod dębu, dla kobiety z pod brzozy itd. Ostatnio przytoczone przykłady świadczą, iż klasyfikacya pierwotna służy za podstawę stosowania leków. Istotnie, umysł pierwotny, gdy chodzi o przebłaganie żywiołów, uleczenie choroby i inne cele praktyczne, używał środków, posługując się urojoną zależnością przedmiotów przyrody i istniejącem pomiędzy niemi pokrewieństwem (albo wrogością). U Wakelburów (N. Holandya) czarodziej posługuje się sub-stancyami i rzeczami, które należą do tej samej co on klasy kosmicznej. Zmarłego kładą

L. K.

na pomoście zrobionym z drzewa jego klasy itd. Czerokowie (Ameryka północna) mniemają, iż wszystkie choroby, trapiące człowieka, zostały wynalezione przez zwierzęta, które w ten sposób zemściły się za to, iż człowiek ją tępi; jelenie np. wynalazły reumatyzm. Ale rośliny, przyjaźnie usposobione dla Rodzaju Ludzkiego, na swoim sejmie postanowiły dostarczyć człowiekowi leków przeciw niemocom. Zioła, używane w chorobie, są więc dobierane według rzekomego związku pomiędzy zwierzęciem, sprawiającym chorobę, a rośliną. Przeciw reumatyzmowi i innym chorobom, zsyłanym przez jeleni, Czerokowie zalecają używanie odwaru z czterech ziół: jeleniego oka, jeleniego ucha, jeleniego ozoru i jeleniej skóry. Kiedy królik jest rzekomym sprawcą choroby, znachor stosuje królicze jadło i inne królicze rośliny. Ob. Kosmos w pojęciach ludów pierwotnych, Leki pierwotne, Płciowe działy, Rodzaje gramatyczne (początek), T otemizm. —P o r. Ludwik Krzywicki „Pierwotne poglądy na przyrodę “(Biblioteka Warszawska 1900).

Klasyfikacya języków słowiańskich ob. art. Europejskie języki S. XXXIII, str. 257 i następne.

Klaśtersky Antoni, współczesny poeta czeski (* 1866); gimnazyum i uniwersytet ukończył w Pradze; jako prawnik otrzymał posadę w wydziale krajowym, gdzie dotychczas pracuje. K. zyskał duży rozgłos w swej ojczyźnie jako bardzo zdolny liryk, autor kilku zbiorków poezyj, odznaczających się i uczuciem głębszem, i formą dobrą. Charakterystyczną cechą tego talentu jest wielka prostota słowa i uczuć obok ich głębokości. K. umie doskonale odczuć piękno przyrody i głębiej zajrzeć w duszę ludzką: to też obok wierszy malujących przyrodę spotykamy w zbiorach jego poezyj wiersze odźwierciedlające pewne subtelniejsze nieraz objawy ducha ludzkiego. Wielką prostotą słowa, wystrzeganiem się wszelkiej sztuczności, a przedewszystkiem prawdziwym talentem i gorącem uczuciem, K. różni się stanowczo od dzisiejszych modernistów czeskich. Do ważniejszych zbiorków jego poezyj należą: „_Avym a mrtvÿm“ (Praga 1889), „Poli a lesy“ (1892), „Epickć basnë“ (1893), „Srdce a duśe“ (1895), wreszcie „Yzpominky z jiliu“ (1897).

Klasztor, od łacińskiego claustrum=ime)s(ie zamknięte, oddzielające tego, kto w niem mieszka, od wszelkich ze światem związków, niegodnych z jego powołaniem. Pierwsi zakonnicy, zrywając ze światem, zazwyczaj chronili się po pustyniach i tam jako samotnicy (jj.6va)(oi) dążyli do wyższej doskonałości. Gdy się ich liczba bardzo powiększyła, poddawali się wspólnemu kierownictwu mężów doświadczonych w życiu duchownem; wpobliżu zamieszkania tych kierowników (jak np. śś. Pawła, Antoniego i wielu innych) stawiano namioty pustelnicze, z których powstawały t. zw. laury, czyli kolonie ascetów. Każdy asceta żył oddzielnie w swej celi, częścią postawionej z drzewa nieobrobionego a częścią wykopanej w ziemi i pokrytej gałęziami, mchem i darniną. To zbliżenie się ascetów przekonało ich o korzyściach życia wspólnego i zachęciło do mieszkania w jednym budynku (xotvoßiov) pod wspólnym przewodnikiem (xoivoftiapyriç, aßßa?); później budowano wielkie cenobium z kościołem, a opodal naokoło wznoszono cele oddzielne, tak, że nowicyu-sze mieszkali i odbywali wspólne ćwiczenia w cenobium, poczem dopiero otrzymywali pozwolenie zajmowania cel oddzielnych. Asceci przepędzali pięć dni w laurze na modlitwie, poście i pracy, a na sobotę i niedzielę przychodzili do cenobium na wspólne nabożeństwo i do stołu. Taką organizacyę klasztorną pod wpływem św. Pachomiusza opisuje Suryusz w żywocie św. Gerazyma, opata palestyńskiego. Ojczyzną klasztorów był Wschód, a mianowicie: Tebaida, Egipt, góra Nitria, Tabenna (wyspa na Nilu), góra Cassius pod Antyochią. Od czasów św. Bazylego, który obok ascezy przepisał jeszcze pustelnikom klasztornym zajęcia praktyczne, K-y poczęły się wznosić także po wsiach i miastach; stawały się także rezydencyami biskupów, bo ci na Wschodzie wychodzili zazwyczaj z duchowieństwa Zakonnego. Mimo to pozostała tam jeszcze gdzieniegdzie dawna forma życia zakonnego, jak na górze Athos w Macedonii, na górze Synai. Na Zachodzie zakładano zpo-czątku K-y, podobne do wschodnich; wkrótce jednak przemogła forma cenobityczna a dawniejsza pozostała jedynie u kamedułów i kartuzów. Zakonnicy na Zachodzie większy wywarli wpływ na życie społeczeństwa, niż na Wschodzie, gdyż oni głównie szerzyli chrześ-ciaństwo, za którem szło rolnictwo, nauki, sztuki i wogóle cywilizacya; K-y były ogniskami światła, przed któremi ustępowały ciemności pogaństwa i barbarzyństwa. Budowano K-y w lasach dziewiczych, pustkowiach a niekiedy, szczególniej żeńskie, w miejscach zaludnionych. Z początku budowa ich była zupełnie prostą; gdy jednak duch chrześciański przeniknął w dziedzinę sztuki i opanował ją we wszystkich gałęziach, poczęto wznosić K-y jako wspaniałe gmachy architektury. Wewnętrzne urządzenie odpowiadało szczególnym potrzebom i wymaganiom reguły i celów zakonu; w każdym wszakże K-e, oprócz kościoła, znajdują się: chór czyli miejsce połączone z kościołem, w którem zakonnicy odmawiają pacierze, — kapitularz czyli sala obrad, wyborów na godności zakonne, odczytywania reguły itp. czynności,—cele, czyli oddzielne stancye, przeznaczone na mieszkania dla zakonników, — refektarz czyli wspólna jadalnia,—dormitarz czyli wspólna sypialnia,—infirmer y a czyli miejsce zamieszkania dla chorych,—p ar 1 at o r y urn czyli stan-cya gościnna, biblioteka, skarbiec i groby, te ostatnie urządzane zwykle pod chórem

Ks K. M

Hr.

M. H.

Klatka piersiowa (poprawnej „pierśna“) ludzka, po łac. Thorax (z gr. .o G<ópa£=zbroja napierśna, później też i pierś sama), po niemiecku Brustkorb, z czego przełożona jest nazwa polska. — K. p. jest zrębem kostnym części górnej tułowia, czyli piersi, więc też tu o kościach samych tylko mówić można; wyglądem swym przypomina nieco beczkę, u góry węż-

zakonnym.—Erekcya K-u nie może się odbyć bez pozwolenia miejscowego biskupa dyecezal-nego (De relig. dom. c. 4; Sob. Tryd. sess. 25 cap. 3, i dekrety papieskie: Klemensa VIII Quoniam ad institutum 23 lipca 1603, Grzegorza XV Cum alias i Urbana VIII Bom. Pont.

21 stycznia 1625). Z tych konstytucyj apostolskich widzimy: 1) że do erekcyi K-u jakiego-bądź zakonu, nawet żebrzącego, potrzebne jest upoważnienie miejscowego biskupa i zachowanie przepisów kanonicznych; jeżeli bez tego K. jest fundowany, przełożeni zakonni pozbawieni są za karę prawa głosu czynnego i biernego, podlegają ekskomunice i niezdolności posiadania urzędów klasztornych; 2) biskup winien się pytać o zdanie zakonników, już w tejże miejscowości zamieszkałych, i mieszkańców w promieniu czterech tysięcy kroków; 3) zanim biskup wyda pozwolenie, ma się przeko-wać, czy przynajmniej dwunastu zakonników może się w K-e wyżywić. Wreszcie, na mocy konstytucyi Innocentego X Instaurandae z r. 1652 (Benedykt XIV: De synodo dioec. lib. 9 c. 1 n. 9), do założenia K-u potrzebne jest także pozwolenie papieskie, tak dla Włoch i wysp przyległych jak i dla innych krajów.—K-y wraz ze wszystkiem, co do nich należy, zostają pod opieką prawa kościelnego. Według dekretu Urbana VIII z d. 21 czerwca 1625 K-y, które nie mogą wyżywić i utrzymać całkowicie dwunastu zakonników, podlegają jurysdyk-cyi miejscowego biskupa, chociaż i tu przełożeni zakonni mogą wglądać w sprawy klasztorne. Dla Włoch i wysp przyległych Innocenty X konstytucyą TJt in parvis 10 lutego 1654 żąda do egzemcyi K-u z pod jurysdukcyi biskupiej przynajmniej sześciu zakonników, z których czterech ma być kapłanami. Pomimo wielkich korzyści, jakie K-y przynosiły dla życia religijnego i naukowego, w drugiej połowie wieku XVIII stały się przedmiotem nienawiści, a zniesienie Jezuitów (1773 r.) dało hasło do powszechnego ataku na K-y. Niebawem zniesiono K-y zakonów kontemplacyjnych w Austryi (1783), a potem wszystkie we Francy i (1789). Za przykładem Francyi kasowano K-y i w innych krajach, jak: w Portugalii 1834 r., Hiszpanii 1836 r., Szwajcar y i 1843 r., we Wło s z ech, wNi emc z e c h, chociaż też wkrótce poczęły się wznosić nowe siedziby zakonne.—Na mocy ukazu cesarskiego z dnia 27 paźdz. (8 listop.) 1864 r. zniesiono w Królestwie Polskiem 110 K-ów męskich i 4 K-y żeńskie; pozostawiono zaś następujące K-y męzkie: a) paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie; b) reformatów 7 K-ów: w Kaliszu,

Włocławku, Stopnicy, Pińczowie, Lutomiersku,

Pilicy i Jędrzejowie; ć) bernardynów 5 K-ów: w Kole, Kazimierzu, Warcie, Widawie i Wiel-ko-Woli; d) augustyanów w Wieluniu; e) dominikanów 4 K-y: w Lublinie, Klimontowie, Gidlach i Wysokiem Kole; /) franciszkanów w Kaliszu; g) kamedułów na Bielanach pod Warszawą; h) kapucynów 3 K-y: w Łomży, Nowem Mieście i Zakroczymiu,- i) karmelitów w Oborach: i li) maryanów w Maryampolu. Do pozostawionych żeńskich tymże ukazem należą K-y następujące: a) benedyktynek 2 K-y: w Łomży i Sandomierzu; b) bernardynek 3 K-y: w Wieluniu, Warcie i u św. Katarzyny; c) dominika-nek w Piotrkowie; d) franciszkanek w Chęcinach; e) norbertanek w Imbramowicacli; /) sa-kramentek w Warszawie i g) wizytek w Warszawie. Ponieważ nawet do tych K-ów, prócz paulińskiego na Jasnej Górze, nowicyuszów przyjmować nie wolno, większość ich od owego czasu istnieć już przestała.

Klasztorne sklepienie ob. Sklepienie.

Klaszyce (Kia si ce), wieś i dobra w gub. Witebskiej, pow. Drysieńskim, 50 w. od Drysy, nad rz. Niszczą; dziedzictwo rodziny Oubril; dawniej należało do Zabielskich - Szczyttów. Pod K-ami gen. rossyjski Wittgenstein odniósł w 1812 zwycięstwo nad wojskami franc, pod dowództwem marsz. Oudinot.

Klaszyckie starostwo niegrodowe leżało w woje w. Połockiem; utworzone ok. r. 1700 z ekonomii Połockiej przez wydzielenie dóbr Klaszyce i Niszczą z dóbr stołowych królewskich. Początkowo było własnością Słusz-ków, a od r. 1700 do 1772 posiadali je Szczyt-towie wraz z dołączonemi później dobrami: Lisna, Chocimicza i Hlina. Podług przywileju Augusta III z d. 8 września 1744 r., ostatnim właścicielem star. K-ego był Krzysztof Szczytt, syn Józefa, kasztelana mścisławskiego. Płacił kwarty złp. 6 283 gr. 29, a hyberny złp. 1 000. 1Ir Klatka. Tą nazwą mianujemy zwykle przestrzeń zamkniętą ścianami, złożonemi z prętów drewnianych lub żelaznych, które, stosownie do swego przeznaczenia, mogą być grubsze lub cieńsze, a znajdują się zawsze w pewnej od siebie odległości. K-i służą do pomieszczenia ptaków, także i zwierząt, zwłaszcza dzikich i gwałtownych. W dawniejszych czasach, jak to hi story a wykazuje, zamykano w K-ch takich i ludzi. I tak: Ludwik XI kazał porobić K-i, w których zamykał swoich przeciwników. Tamerlan, zwyciężywszy Bajazeta, sułtana tureckiego, kazał go wlec za sobą w klatce żelaznej. W klatkach za karę zamykano w dawnem W. ks. Moskiewskiem. Kara zamykania w klatce dotąd istnieje w Chinach, i w innych krajach azyatyckich.—K-ą schodową nazywamy część budynku służącą na pomieszczenie schodów.

Dr. J. Y.

Klatka piersiowa u zwierząt. Nazwa ta powstała w rozwoju historycznym nauk przyrodniczych pierwotnie w terminologii anatomicznej (anatom, człowieka). Mianem tem oznacza się zwykle jamę tułowia zwierząt, o ściance umocowanej skieletem kostnym, stanowiącą niby zamkniętą klatkę; granicę przednią klatki stanowi mostek (sternum) wraz z przo-domostkiem (episternum) i części przednie żeber, jakoteż części kości pasa barkowego kończyn; z boków odgraniczają K-ę p-ą żebra. Tylną granicę stanowią kręgi i tylne części że-j ber, dolną przepona (diaphragma; u tych form,

szą niż u spodu, składa się zaś z kręgów grzbietowych, żeber i mostka (ob. te wyr.). Posiada 4 ściany, nie odgraniczone ściśle jedna od drugiej, mianowicie: przodkową, tylną i dwie boczne, prawą i lewą. Ściana przodkowa jest najkrótsza i nie tak wypukła jak trzy pozostałe; składają się na nią: mostek (sternum) i chrząstki żeber mostkowych (costae verae s. sternales)\ położona jest w kierunku płaszczyzny zbiegającej skośnie z góry na dół tak, że koniec jej dolny jest o dwa razy więcej oddalony od kręgosłupa niż górny.— Ściana tylna, znacznie wypuklejsza i najdłuższa, składa się w środku z 12 kręgów grzbietowych, po bokach zaś z części żeber, do nich przylegających bezpośrednio.— Ściany boczne, najwypuklejsze, składające się z samych tylko żeber, przechodzą bez granic wyraźnych od ściany tylnej do przodkowej, a wskutek tegoż są też dłuższe z tyłu niż z przodu.—Przecięcie poprzeczne, poziome K-i p-ej ma wygląd ziarna fasoli, lub nerki, wklęsłością w tył zwróconej, a to z powodu, że trzony kręgów grzbietowych tworzą wypukłość podłużną, bardzo znacznie wystającą na powierzchni wewnętrznej ściany tylnej K-i p-ej. Jest to właściwość rodu ludzkiego, u kręgowców innych nigdy w tym stopniu nieistniejąca.—Przekrój prostopadły, idący przez środek ścian bocznych, ma postać czworoboczną, o bokach wypukłych nazewnątrz. — To wszystko, co otacza K. p. nazywa się jamą p i e r ś n ą (cavum s. cavitas thoracis s. pectoris), otwartą zupełnie u góry i u dołu, a mającą po bokach, między żebrami, szczeliny długie i wązkie, nazywaj ące się międzyżebrzami (spatia inter co st alla). — Otwór górny klatki tej (aper-tura superior thoracis) jest znacznie mniejszy od dolnego; okalają go: trzon kręgu grzbietowego pierwszego, pierwsza para żeber i rękojeść mostka. — Otwór dolny (Ap. inferior thoracis), kilkakrotnie większy od górnego, obejmuje: krąg grzbietowy 12-y, żebra dolne, chrząstki wszystkich żeber rzekomy ch (costae spuriae s. asternales) i wyrostek mieczowy mostka processus xiphoideus sterni).— Płaszczyzny obu otworów nie są bynajmniej poziome, lecz pochylają się wzajemnie ku sobie w kierunku od kręgosłupa ku mostkowi.—Mię-dzyżebrza nie mają szerokości jednakiej: najwęższe są w tyle, najszersze zaś w miejscu, gdzie żebra, zbliżywszy się do mostka, przechodzą w chrząstki, łączące je z nim; szczeliny między chrząstkami temi aż do mostka zwężają się znów stopniowo.—Jama objęta K-ą p-ą rzadko po obu stronach jest zupełnie jednaka; najczęściej strona jej prawa bywa nieco obszerniejszą, rzadziej daleko lewa. Podług pomiarów, dokonanych przez Corbina na 92 osobnikach dobrze zbudowanych, obie połowy K-i p-ej zupełnie równe były tylko 10 razy, 71 razy przeważała objętość prawej, 11 razy le

wej.—K. p. wypukła, szeroka, o objętości sporej jest oznaką niemylną budowy zdrowej kość-ca; przeciwnie zaś wązka, zwłaszcza po bokach ścieśniona, świadczy zawsze o słabości i chorowitości.—Pierś łódkowatą (pectus carinatum), t. j. taką, której ściana przednia wystaje wskutek zagięcia się chrząstek żeber, widuje się u ludzi, którzy w dzieciństwie chorowali na krzywicę (ob.). Suchotnicy miewają K-ę p-ą zazwyczaj długą, szczupłą, o ścianie przodkowej wązkiej i płaskiej (thoraxphthisicas). Wszelkie zboczenia i skrzywienia części grzbietowej kręgosłupa (garby) wywierają też zawze wpływ widoczny na K-ę p-ą. Pojemność K-i p-ej jest u mężczyzn zawsze bezwarunkowo większa niż u niewiast, nawet przy wzroście zupełnie równym. K. p. niewieścia różni się nadto od męskiej tern, że: 1) żebra jej wogóle są cieńsze i krótsze, za to wprawdzie chrząstki ich bywają dłuższe; jeno dwie pary żeber górnych (kości z chrząstką razem) są u niewiast zawsze stosunkowo dłuższe, a stąd też zawsze otwór górny K-i p-ej bywa u nich obszerniejszy niż u mężczyzn; 2) kierunek żeber niewieścich jest od tyłu ku przodowi spadzistszy.

3) żebra te w pobliżu kręgosłupa wypuklają się więcej ku tyłowi, następnie zaś zgięcie ich ku przodowi jest naglejsze, wskutek czego trzony kręgów grzbietowych wystają znaczniej ku wnętrzu niż u mężczyzn; 4) rękojeść mostka (manubrium sterni) u niewiast bywa szersza i dłuższa, ale mostek sam, jako całość, krótszy. Koniec jego dolny znajduje się u niewiast na wysokości kręgu grzbietowego 7-go, gdy u mężczyzn leży na równi z 10-ym lub 11-ym;    5)

klatka, jako całość, jest z przodu więcej spłaszczona, z tyłu zaś wypuklejsza niż u mężczyzn; 6) obwód K-i p-ej niewieściej jest stale mniejszy; 7) dwie pary żeber dolnych (Costae Cueillantes) są zawsze krótsze od męskich; na-koniec 8) żebro 8-e znacznie częściej niż u mężczyzn zrasta się za pomocą chrząstki z mostkiem.— O częściach miękkich, pokrywających K-ę p-ą, lub mieszczących się w jej wnętrzu, będzie mowa p. w. Pierś, rycina wyobrażająca ją dodana jest do wyr. Kościec. — Szczegóły dokładniejsze znaleźć łatwo w każdym podręczniku anatomii opisowej ciała ludzkiego.

S. M.

M. H

u których istnieje). Granica górna, ściśle przeprowadzoną być nie może; u człowieka niektórzy za tę granicę uznają linię między wyrostkiem ościstym 1-go kręgu piersiowego i rękojeścią mostka (manubrium). Zewnątrz jama piersiowa zajęta jest przez narządy oddychania (płuca), przewód pokarmowy, serce i inne (ob. Tułów). Ze stanowiska anatomii porównawczej zwierząt nie można mówić o ścisłości w oznaczeniu granic klatki piersiowej, jak również o części tułowia ściśle nazwą to oznaczanej. Nie u wszystkich bowiem kręgowców rozwinięte są żebra, mostek {sternum) i wogó-le części skieletu w zespoleniu z sobą stanowiące K-ę p-ą, i dlatego też termin naukowy K. p., przenoszony przez analogię z wyższych kręgowców na inne ustroje zwierzęce, nie jest anatomiczne ścisłym. U bezkręgowych trudno jest wskazać część ciała analogiczną z K-ą p-ą. U owadów i stawonogich wogóle odróżnia anatomia t. zw. tułów i gło wotuło wie; lecz opisem tych części ciała w artykule niniejszym zajmować się nie będziemy (o tych częściach ob. art. i Owady i Stawonogi). Za utwór analogiczny u lancetnika (Amphioxus lanceola-tus) można poniekąd, ale nigdy z naukową ścisłością, uznać pewnego rodzaju skielet worka skrzelowego, skielet, będący dla niego umocowaniem; te niby żebra lancetnika stanowią pręcikowate zgrubienia błony podstawowej {membrana basiliaris), wydzielonej przez ekto-dermę (t. zw. widełka i języki—ob. Lancet-nik). U ryb po raz pierwszy w grupie ryb kostołuskich (Ganoidei) zjawiają się żebra dolne, i tu możnaby upatrywać jakby zaczątek różnicowania się K-i p-ej; kręgi w tej grupie ryb są już znacznie rozwinięte, a występują już i u kręgoustych, istnieją też i u spodoustów; lecz tamte ryby nie mają jeszcze żeber, te zaś mają tylko t. zw. żebra górne, przeto o zaczątkowym nawet stanie K-i p-ej tu jeszcze mowy być nie może w ścisłej wiedzy zoologicznej. Wobec tego, że w budowie K-i P-ej pozostałych kręgowców biorą udział mniej-więcej części pasa barkowego kończyn, za granicę jej przednią u ryb możnaby poniekąd uznać występujący w rozwoju filogenetycznym już u tych najniższych z kręgowców skielet pasa przednich kończyn (oh. Arc hipter i gium i Kończyny). U płazów po raz pierwszy zjawia się mostek {sternum), a w połączeniu z nim znajduje się pas barkowy kończyn (kości krucze - ossa coracoidea, obojczyki — clavicula i łopatki — copulae). Wraz z mostkiem i przo-domostkiem (episternum) pas ów poniekąd stanowi przednią granicę K-i p-ej; ponieważ jednak mało rozwinięte żebra płazów nie wchodzą w połączenie z mostkiem, niema więc w tej klasie kręgowców właściwej K-i p-ej, a raczej jest ona niezupełnie zamkniętą. Już w klasie gadów mostek wchodzi w połączenie z żebrami, i po raz pierwszy może być mowa o właś-

ciwej K-ce piersiowej (np. u jaszczurek, krokodyli); u węży, niektórych jaszczurek, gdzie niema mostka, K-ę p-ą stanowią tylko żebra, czyli, że jest ona niezupełną. Silnie rozwiniętą K-ę piersiową posiadają krokodyle, gdyż mostek jest tu znacznie w tył rozwinięty (t. z w. sternum abdominale). U gadów też możnaby ściśle mniej więcej oznaczyć części i granice K-ip-ej; mianowicie stanowią je: z przodu mostek i przodomostek; dalej przednio-górną część ograniczają kości pasa barkowego; tylną—części żeber i kręgi piersiowe. K\ p. ptaków jest silnie rozwinięta i specyalnie przystosowana do życia w powietrzu. Okolicę przednią jej stanowi część pasa barkowego—kości krucze i mostek (silnie rozwinięty i opatrzony w t. z w. grzebień --crista sterni u wszystkich grzebieniowców — Carina-tae), do którego przymocowane są żebra; te zaś połączone są ze sobą w częściach bocznych, t. z w. processus uncinati, co nadaje pewną moc K-e piersiowej (ob. Ptaków skielet). U ssących stosunki oddzielnych części K-i p. są nieco odmienne. Wprawdzie w skład K-i p-ej wchodzą te same części skieletu, jakoto: kręgi piersiowe, żebra, mostek i po części kości pasa barkowego, lecz dzięki modyfikacyom tych poszczególnych części i postać K-i zmienia się odpowiednio; tak więc w pasie barkowym ssaków szybko biegających znikają obojczyki; istniejące u jednootworowców (Monotre-mata) kości krucze (Coracoidea) znikają u ssaków wyższych jako kości samoistne, pozostając w postaci wyrostków kruczych na łopatce; dalej, episternum redukuje się do nieznacznych wymiarów, stanowiąc t. zw. rękojeść. W klasie tej dochodzimy w końcu do organizmów o kształtach K-i piersiowej, zmienionej w szczegółach (ob. K. p. człowieka), lecz zasadniczo, pod względem anatomo-porównawczym, jednakowej w budowie, począwszy od gadów.

Klatki, tak zw. wydobywalne używane są W górnictwie (ob.) do wydobywania za pomocą nich rud z kopalni — a także do spuszczania i wyciągania ludzi pracujących w kopalni.

Klatowy, miasto w Czechach na Szumawie, przy stacyi dr. żel. z Pilzna do Horażdowic. Ludności, przeważnie czeskiej, około 15,000. Siedlisko zarządu obwodowego (cyrkuł) i sądu. Poczta, telegraf, telefony, wyższe gimnazyum rolnicze, szkoła rolnicza, muzeum, cztery szpitale, koszary dragonii, park miejski, zakład gazowy, fabryka bielizny, machin, zapałek, cyko-ryi, garbarnia i browar. Kościół farny, w stylu gotyckim, pod wezwaniem Narodź. N. M. P., fundowany w r. 1000; piękny obraz św. Józefa i chrzcielnica cynowa. Kościół jezuicki Niepok. Pocz. N. M. P., z obrazem Chrystusa nauczającego w świątyni (fund. w 1656). Kolegium jezuickie, od r. 1773 koszary. Obecna kaplica św. Józefa przy gimnazyum jest szczątkiem zniesionego w r. 1887 kościoła dominikańskiego św. Wawrzyńca, którego początek

Naucn.“.

Hr.

sięga r. 1158. Resztę zabudowań kościelnych zamieniono na składy. Dwa cmentarze: jeden z kościołem św. Jakóba, drugi z kaplicą Panny Maryi (od r. 1685) i z szpitalem; kaplica św. Roclia (od r. 1728) ze szpitalem dla 8 ubogich. Na tak zwanej „Hurce“ kościółek św. Marcina i szpital, a na „Kresfanskćm vrsku“ kaplica Męki Pańskiej, tudzież św. Wacława przy klasztorze żeńskim. Ratusz z roku 1552 —55. Przechowywano tutaj prawa miejskie z r. 1462 i kancyonał z miniaturami Jana Taborskiego z Klekockiej Hory. Starożytny zegar na wieży. Herb przedstawia dwie tarcze: na prawej mur miejski, na nim wieża z dachem srebrnym w czerwonem polu; lewa, niebieska, z szachownicą, a nad nią dwa miecze ostrzem w górę, między v któremi litery W. K. C., tj. „Woldi'ich Kniże Ceskć“ (Udalryk, książę czeski)“. K-y w XIII w. należały do So-biehrda ze Słowie, który pisał się w r. 1253 z K-y. Jeden z jego krewnych (Drslawiców) fundował kościół dominikański. Król Przemyśl przeniósł tutaj targi, ogrodził K-y murem i nadał miastu swobody. W 1288 założono szpital Krzyżowców z czerwoną gwiazdą. Nadawali też przywileje królowie Jan (1337) i Karol (1348). Miasto, niejednokrotnie zastawiane, w środku XVw. powróciło do korony. W r. 1419 mieszkańcy, przyłączywszy się do Taborytów, zburzyli szpital krzy-żowników. Napróźno królewscy kwapili się o zdobycie miasta. W czasie protestu stanów (1547) mieszkańcy K. za spółudział w objawie niezadowolenia skazani na utratatę majątków, zaledwie część onych w r. 1559 odzyskali. W r. 1620 cesarscy dobyli miasta i srodze obywateli konfiskatami trapili. Szwedzi nawiedzali K-y w latach 1642, 1645 i 1648. „Ott. Slovn.

J. F. G.

Klattau ob. Kl a t o w y.

Klaudy Karol Leopold, prawnik i polityk czeski (* 30 grudnia 1822 w Taborze — f 11 lutego 1894 r. w Pradze). Ukończywszy gimnazyum w Pradze, wstąpił tamże na wydział prawny (1839). W roku 1844 otrzymał stopień doktora praw. Zachęcony przez prof. Wessely’ego, po ogłoszeniu rozprawy pod tyt.: „Die Freisassen in Böhmen, als Inauguraldissertation“ (Praga 1844), został asystentem przy katedrze prawa cywilnego w uniwersytecie praskim. W r. 1848 K. brał udział w ruchu politycznym. Po zniesieniu sejmu Królestwa Czeskiego posłował w tymże roku jako przedstawiciel Kutnej Hory na sejm państwowy, który obradował najpierw w Wiedniu, a później w Kromieryżu. Wówczas już był jednym z najlepszych mówców prawicy czeskiej. Po rozwiązaniu sejmu został asesorem przy sądzie w Przybramie (1850). Z powodu swej przeszłości politycznej napróźno ubiegał się kilkakrotnie o wakujące stanowiska w adwokaturze. Gen. jazdy hr. Schlick zrobił go swym prywatnym doradcą prawnym; za jego pośrednictwem K.

został w r. 1857 adwokatem w Giczynie. W marcu r. 1861 wszedł do sejmu Król. Czeskiego z Kuryi gmin wiejskich i trzykrotnie potem jeszcze był obierany. Na sejmie okazał |Się jednym z najlepszych mówców i najgorliwszym obrońcą samorządu i narodowości czeskiej. — K. z zamiłowaniem studyował historyczne prawo czeskie i pragnął wspólnie d-rem Jul. Grégr’em wydawać materyały do tego prawa; zamiaru tego wszakże nie spełnił. K. był przez krótki czas posłem do rady państwa. W r. 1863 był jednym z 11-tu posłów czeskich, którzy oświadczyli radzie państwa, iż nadal nie mogą w niej uczestniczyć, nie chcą bowiem narażać praw swej ojczyzny na uszczerbek. W r. 1865 K. przeniósł swą kance-laryę adwokacką do Pragi; skłoniła go do tego zapewne i ta okoliczność, że hr. Schlick (f 1863) uczynił go wykonawcą swego zapisu oraz zarządcą majątku. W r. 1867 K. został obrany burmistrzem Pragi, lecz już po 2-cli latach godność tę złożył, nie chciał bowiem zgodzić się na kontrolę rządu przy układaniu list wyborczych. Zasłynął jako obrońca Jul. Grégr’a i J. S. Skrejsovskiego. Otrzymawszy order korony żelaznej Iii klasy, został zaliczony do stanu rycerskiego; w r. 1879 mianowany zastępcą marszałka sejmu Królestwa Czeskiego. Z powodu różnic w poglądach wcześnie zaniechał działalności politycznej i od r. 1883 usunął się z życia publicznego. Za to brał nader czynny udział w rozmaitych przedsiębiorstwach prywatnych zbiorowych jak: Banku liypotecznego Król. Czeskiego, Czeskiego Towarzystwa wzajemnych ubezpieczeń, Tow. ubezpieczeń „Praha“, drogi żel. prasko-duchcowskiej itp. W literaturze prawniczej imienia swego nie zapisał. Hr-

Klaudya ( Claude de France ), królowa francuska, córka Ludwika XII i Anny Bretoń-skiej (* 14 paźd. 1499 w Remorantin — f 20 lipca 1524 w zamku Blois). Zaręczona najpierw z Karolem Austryackim, została na żądanie Stanów generalnych narzeczoną jego kuzyna, Franciszka d’Angoulème, przyszłego Franciszka I, którego zaślubiła 18 maja 1514 roku, i razem z nim wstąpiła na tron po śmierci Ludwika XII iw stycz. 1515). Natura poskąpiła jej wdzięków, za to obdarzyła ją rzadkiemi przymiotami ducha. Według słów Brantôme’a K. była „bardzo dobrą i bardzo miłosierną i nad wyraz słodką dla wszystkich i nie zrobiła nieprzyjemności, ani nie wyrządziła krzywdy nikomu ze swego dworu, ani żadnemu z poddanych ... i bardzo żałowano jej po śmierci za jej nadzwyczajne cnoty i dobroć“.

Klaudya ob. Quinta Claudia.

Klaudyan, 1) pełnem nazwiskiem Claudius Claudianus, poeta rzymski, żyjący na przeło-nie IV i V wieku po Chr. Urodził się prawdopodobnie w Aleksandryi, przybył około r. 395 po Chr. do Rzymu i znalazł tutaj w S t i 1 i -chonie (ob.), znakomitym księciu Wandalów, szlachetnego protektora i przyjaciela, na które-

S. Drz.

go dworze w Medyolanie przebywał, jak się zdaje, lat kilka, aż do r. 400. Piastował on później wysokie godności, jak trybuna ludowego i no-taryusza, i żywota dokonał w Aleksandryi. Niewiadomo wszakże jak długo przeżył upadek mecenasa swego (w r. 408), który go jeszcze umyślnym pomnikiem w Rzymie uczcił. Mimo że w Aleksandryi urodzony, pisał K. przeważnie w języku łacińskim i wżył się tak głęboko w dzieła klasycznych pierwowzorów rzymskich, że językiem ich i rytmiką heksametru i dysty-chu elegicznego doskonale władał. Pomiędzy rzymskimi poetami późniejszego cesarstwa odznacza się KI. szczególnie bujną wyobraźnią, wykwintnym, pełnym siły i czystym językiem, chociaż nie zawsze ustrzedz się potrafił przesadnej retoryki w wyrażeniach i stylu bom-bastycznego, jako też zamiłowania w szumnych frazesach, a wreszcie i schlebiania panom możnym. Pod niejednym względem przypomina on poetę Stacyusza, przewyższa go wszakże rdzeunością treści, płodnością i wogóle wszechstronniejszym talentem. Dziedzicząc niejako mitologiczną uczoność wielkich aleksandryjskich poprzedników, razi jednakże równocześnie nierówną miarą w wiązaniu sztucznych, wyszukanych sposobów retorycznych, stosowanych do istotnie małej wagi przedmiotów. Także pod względem obfitego materyału historycznego mają dzieła K-a niepoślednie znaczenie, mimo że nieraz przyćmione są poetycznem obrazowaniem i osobistą stronniczością. Protektora swego życzliwego wielbi KI. w poematach: „De laudibus Stilicho-nis“, „De consulatu Stilichonis“ i „De bello Getico“; w ostatnim utworze opisuje walki jego z Gotami w r. 400—405, w 647 heksame-trach; cesarzowi Honoryuszowi hołd składa w kilku pieśniach, opiewających jego konsulat, a szczególnie zwycięstwo nad Alarykiem odniesione; nadto w osobnym poemacie „De bello Gildonico“ sławi zwycięzkie czyny wojenne, jakich dokonał Honoryusz w wyprawie przeciw Gildonowi, książątku maurytańskiemu. Natomiast w dwóch innych utworach—„In Rufinum et Eutropium“— chłoszcze poeta ze straszliwą nienawiścią i z istotnie wściekłą pogardą ówczesnych ministrów wschodnio-rzymskiego państwa, Rufinusa i następcę jego, rzezańca Eutro-piusza. Prócz innych jeszcze pieśni treści historycznej dochowały się nadto do naszych czasów ze spuścizny K-a: niedokończony poemat epiczny, w trzech albo w czterech księgach, noszący tytuł „Raptus Proserpinae“, a wyróżniający się żywein, przepysznem obrazowaniem; fragment poematu „Gigantomachia“, składający się ze 129 heksametrów, napisany w łacińskim i greckim języku; a wreszcie pozostało jeszcze po nim 15 listów wierszowanych i siedm sielanek, treści jużto przyrodniczej, jużto opisowej, w formie epicznej albo elegicznej. Przypisywane zwykle K-owi epigramata w greckim języku skreślone, napisał inny, młodszy poeta, toż samo

noszący nazwisko, może syn tego K-a, o którym właśnie mowa. Wydali dzieła K-a: Celsanus, „editio princeps“ Vicenza 1482, fol., poprawiona przez T. Ugoleta, Wenecya 1495; Pulmann, Antwerpia 1571; Scaliger J., Lejda 1603; Hein-rius, Lejda 1650, 1655; Gesner I. M., Lipsk 1759; Burmann, Amsterdam 1760; Koenig G.

L., Getynga 1808, tom L; Doulay, Paryż 1836; Jeep, najlepsze, krytyczne wydanie, w 2 tomach, Lipsk 1876 —1879. Na niemiecki język przełożył K-a Wedekind, Darmstadt 1868. Sielanki K-a wydali osobno .Linsen i Igman, Helsingfors 1854.—Poemat „De raptu Proserpinae“ przetłumaczył na język francuski Merian J. B., w dziele „L’enlèvement de Proserpine traduit, avec un discours“, Berlin 1767.—Por. Svedborg „De Claudiani quod de raptu Proserpinae inscri-bitur carminé epico quaestiones“, Upsala 1860; Vogt „De CI. Claudiani carminum quae Stilicho-nem praedicant fide historica“, Bonn 1863; Zeis „Claudianus und das römische Reich“ von 359 bis 408, 2 części, Landshut 1863 i 1865; Vogt „Die politischen Bestrebungen Stilichos“, Kolonia 1870; Rosa „Claudio Claudiano“, Ancona 1873; Hodgkin “Claudian the last of the Roman po-ets“, Newcastle 1875.—2) Claudianus Ecdidius Mamertus, żyjący w połowie V wieku po Chr. w dyecezyi Vienne w Francyi, zyskał niejaką sławę w chrześciańsko - rzymskiej literaturze przez kilka mniejszych poematów, szczególnie zaś przez utwór, prozą w trzech księgach skreślony, noszący tutuł „De statu animae“, w którym na wielu miejscach rozwija zasadnicze myśli Platona.

Klaudyusz ob. Kl au dy usze, Klaudyu-szowa ustawa (Claudia lex).

Klaudyusz (Tiberus Claudius Nero) ob. Tyberyusz, ces. rzymski.

Klaudyusz, ces. rzymski ob. Kl a ud y u-sz e.

Klaudyusz, biskup turyński (f ok. r. 839). Przyszedł na świat w Hiszpanii i tamże otrzymał w młodym wieku wykształcenie. Następnie słuchał wykładów teologii Feliksa Urege-litańskiego, słynnego propagatora herezyi Adop-cyanów. Ceniony powszechnie dla swej nauki, dostał się na dwór Ludwika Pobożnego, i z jego woli wykładał teologię i Pismo św. klerykom i młodszemu duchowieństwu. Wkrótce został biskupem Turyńskim. Na tern stanowisku okazał się heretykiem, obrazobórcą. Kazał wynosić obrazy z kościoła, odmawiał im wszelkiej czci, lekkomyślnie wyrażał się o relikwiach, a nawet karnemu krzyżowi wzbraniał oddawania czci należnej. Przeciwko niemu wystąpił dawny przyjaciel jego, Teodemir, opat z Psalmody, w Dyecezyi Nismes, i gruntownie zbił jego błędy, umieszczone w komentarzu nad listem I do Koryntyan. Błędy K-a przedstawił Teodemir zgromadzeniu biskupów i panów, wskutek czego K., broniąc się, napisał dziełko p. t.: Apoloyeticus atąue rescriptum adv. Theutmi-

Ks. w. 13.

lek. pols. “ str. 214.

T. I).

T.I).

rum, abbatem, de cultu imaginum et sanctorum. W tym traktacie czcicieli obrazów bałwochwalcami nazwał, potępił pielgrzymki do grobu św. Piotra i cześć oddawaną relikwiom. I na to pismo dał mu odpowiedź gruntownie opracowaną Teodemir. Pomimo to K. nie chciał się poddać sądowi biskupów i dzięki życzliwości cesarza pozostawał na stolicy biskupiej aż do śmierci.—W tłómaczeniu Pisma św. opierał się na Ojcach Kościoła, jak tego dowodzi drukiem ogłoszony jego komentarz nad listem do Gala-tów. (Paryż 1543). Niektórzy z historyków zarzucają K-i błędy aryańskie i nestoryańskie; inni, uwalniając go od tych zarzutów, uważają go za poprzednika Lutra.

Klaudyusz Waleryusz, po łac. Claudius Valerius, pochodzący z Sabaudyi (* blizko r. 1524—f w Lublinie d. 9 kwietnia r. 1576) był lekarzem przybocznym Krzysztofa Tarnowskiego, kasztelana wojnickiego. Nagrobek wystawił mu w Tarnowie, jako dobrodziejowi swemu, Szymon Biał aszkowicz, aptekarz nadworny księcia Konstantego Ostróg-skiego.—Por, S. Kośmińskiego „Słown.

Dr. J. 1’.

Klaudyusz de la Oourvée, lekarz Królowej Maryi Ludwika Gonzagi, ob. Courvée.

Klaudyusza uchwała senatu, z r. 52 po

Chr., osądza- wolną kobietę, która utrzymywała związki płciowe z cudzym niewolnikiem bez zezwolenia jego pana wbrew upomnieniu, jako niewolnicę pana niewolnika (Gai. I 91, 160). Wolna Rzymianka stawała się więc niewolnicą, a majątek jej przechodził na własność pana, do którego niewolnik należał. Dopiero Justynian zniósł tę ustawę (L. un. C., 7, 24).

Klaudyusza ustawa (lex Claudia) z r. 44 po Chr., dotyczy w prawie rzymskiem opieki nad kobietami (tutela mulierum) niezamężnemi. Kobiety, chociaż wieloletnie, zostawały pod nieustającą opieką i bez zezwolenia opiekuna nie mogły nic ważniejszego przedsiębrać. Wyjątek zachodził tylko co do Westalek. Czynność opiekuna ograniczała się głównie na udzielaniu aucto-ritatis (upoważnienia) przy pewmych aktach prawnych i procesualnych, w szczególności przy sporządzaniu testamentu, przy ustanawianiu posagu (dos), przy przelaniu własności, przy zwolnieniu dłużnika od zobowiązania (acceptilatio). Z drugiej strony—opiekun kobiecy nie ma prawa zarządu majątkiem, upada więc odpowiedzialność opiekuna. Opieka ta mogła być, tak jak nad małoletnimi, testamentowa, prawna i pretorska. Gaius odróżnia prócz tego, za przykładem Labeo-na, dwa rodzaje opieki kobiecej: a) tutela légitima agnatorum vel paironorum, b) tutela alterius generis. Pierwszą ustanowiono ze względu na przyszłych dziedziców. Była ona nader uciążliwa, gdyż agnaci, czychając na majątek, którzy odziedziczać mieli prawo po kobietach, ścieśniali ich wolną wolę w rozrządzaniu swojem mieniem. Tutela alterius generis była tylko

Wielka Encykl. Poursz. Ilustr. Zesz. 283a. T. XXXVI.

pozorna (dicis gratiaf opiekun był tylko doradcą prawnym. Zczasem ustanawiano dla ulżenia kobietom w miejsce tutela légitima w różny sposób innych opiekunów, do których Gaius zalicza tutor'ów zw. dativus, optivus, fduciarius, cessicius. Ustawa Papia Poppaea zniosła opiekę nad kobietami, mającemi 3 lub 4 dzieci (t. z w. jus li-berorum). Wreszcie lex C Z a u d i « uchyliła całkiem opiekę agnatów (postea lata est lex Claudia, quae quod ad feminas attinet [agnatorum\ tutelas sustulit. Gaius, I 157; Ulpian, XI 8).

Klaudyusze, po łacinie Claudii, jeden z najznakomitszych i najsławniejszych rodów rzymskich, pierwotnie w ziemi Sabińskiej osiadły, który pod koniec VI wieku przed Chr. pod wodzą Atty Klauzusa do Rzymu przybywszy, pomiędzy patrycyuszów policzony, zawsze się odznaczał niezłomną stałością, nadzwyczajną energią, wszakże i uporem twardym i nieugiętym. Podzielił się on z biegiem wieków na poszczególne rodziny, zwane Apii, Caeci, Caninae, Caudici, Centhones, Crassi, Crassini, Nerones, Pulchri, liegillenses, Ruf, Sabini. W późniejszych dopiero czasach rzpltej rzymskiej przeszła jedna odnoga tego patrycyuszowskiego rodu do plebejuszów. Niezależnie znowu od tego był z dawniejszych już wieków ród plebe-juszowski, równe noszący miano, rozpadający się znowu na 22 linie poboczne. Z rodzin tych byli Marcellusowie (Marcelli) najznakomitszymi, a wywodzili pochodzenie swe od Konsula Marka Klaudyusza Marcellusa, piastującego godność konsula w r. 331 przed Chr., wygaśli zaś ze śmiercią Marka Kladyusza Marcellusa, wnuka cesarza Augusta. Najsławniejszymi członkami wielkiego rodu patrycyuszowskicli K-ów są, następujący: 1. Atta (Attus) Clausus, w Rzymie zwany Appius Claudius Sabi-nus (Regillensis). Poróżniwszy się z Sabińczy-kami, ziomkami swymi, przybył razem z licznymi klientami do Rzymu w r. 504 przed Chr., gdzie osobną dzielnicę, tak zwaną Klaudyszow-ską (tribus Claudia), tworzyli. W Rzymie doszedł ów protoplasta sławnego rodu do wielkiego znaczenia, jednakże zniesławił się okrutną surowością względem dłużników. Dla tegoż brzydkiego rysu charakteru, który okazał przy sposobności wywędrowania ludu na górę Świętą, a ponownie w r. 492 podczas głodu, który był stolicę nawiedził, i później jeszcze podczas rozruchów wywołanych przez Kory olana (ob.) popadł w niełaskę u ludu, a oskarżony o okrucieństwa uprzedził wyrok dobrowolną śmiercią. — 2. Syn jego, Appius Cl. Sabinus, pierwszy dał radę, gdy przeciwko wyborowi jego na konsula w r. 483 przed Chr. jeden trybun ludowy z protestem wystąpił, aby celem przełamania wpływu jednego niewygodnego reprezentanta ludu można było głosy drugich trybunów sobie zjednać. Jako konsul w r. 471 występował znowu przeciwko zaprowadzeniu zgromadzeń ludowych (comitia tribu-

81

który wbrew prawu dłużej piastował, raz był konsulem w r. 307, drugi 296, a natenczas toczył wojnę z Sam-

władzcę

ta), a dla zbytniej surowości, kiedy żołnierzy krnąbrnych i tchórzliwych zdziesiątkować rozkazał, opuściło go wojsko na wyprawie przeciwko Wolskoin; gdy zaś trybunowie ludu Dui-lius i Sicinius przed sąd go powołali o obrazę trybunatu, nietykalnej reprezentacyi ludu rzymskiego, zachorował i umarł jeszcze przed wydaniem wyroku, albo też, jak inne źródła głoszą, sam sobie śmierć zadał w r. 470. —3. Ga-jus Cl. Sabinus, brat poprzedzającego, równie był surowym względem plebejuszów, jak cały ród jego, tak, że podczas rozruchów Her-doniusza w r. 460 z obcą pomocą uśmierzyć je wolał, aniżeli zgodzić się na jakiekolwiek u-stępstwo dla ludu. Tą samą pogardą wzglę-gem niego pałał, kiedy sprawa się toczyła o pomnożenie liczby trybunów ludowych; dalej —podczas walki z decemwirami w r. 457 i 449, a wreszcie w trakcie układów o wybór plebejuszów na konsulów.—4. Bratanek poprzedzającego, Appius Cl. Sabinus, zaproponował sam wybór decemwirów i został pomiędzy członków decemwiratu wybrany. Podczas nowych wyborów w r. 451, kiedy sarn siebie na tę godność wybrał, zmienił naraz swą polityczną taktykę względem ludu, ciemiężył go wszelkiemi sposobami i samowolnie przywłaszczył sobie nawet dowództwo naczelne nad wojskiem w wyprawie przeciw jednemu z latyńskich szczepów podjętej. Jednakże niecne zamordowanie dzielnego obywatela rzymskiego, jakiego sprawcami byli dece m wirów ie (ob.), klęska poniesiona na owej wojennej wyprawie, a wreszcie gwałt, zadany pięknej Werginii, córce Werginiusza i narzeczonej Icyliusza, przyśpieszyły upadek znienawidzonego przez wszystkich decemwiratu. Appius dobrowolną śmiercią życie zakończył, albo też, według innych źródeł, przez lud skazanym został na śmierć. —5. Appius Cl. Cras-sus (Crassinus) był w r. 403 przed Chr., jako trybun wojskowy, zaciętym przeciwnikiem trybunów ludowych, a w r. 396 sam uczynił wniosek, aby łupy w mieście Veji zdobyte jako żołd pomiędzy wojsko podzielono. Mimo zaciekłego oporu jego przeszedł w r. 367 kandydat z rodu plebejuszowskiego w wyborach konsularnych. K., piastując wysoką godność dyktatora, pobił w r. 362 szczep Herników. Umarł w r. 349, w krotce po objęciu godności konsula. —6. Appius Cl. Caecus, cenzor w roku 312 przed Chr. Na urzędzie tym założył w Rzymie wodociągi, przez co stolica zyskała zdrową wodę do picia; jego też dziełem jest sławny trakt Appijski, via Appia, który od bramy Kapeń-sjkiej 20 mil ku południu się ciągnął, a później do Kapuy, wreszcie aż do miasta Brundi-zyum sięgał. Liczbę senatorów K. uzupełnił przez wybory synów wyzwoleńców, lecz nie przez plebejuszów, z pewnością powodując się tym słusznym względem, że nie pochodzenie samo z zasłużonego rodu, lecz dzielność obywatelska Więcej znaczenia mieć miała w najwyższej ra-

dzie państwa. Przyjął on także do dzielnic miejskich, obdarzonych rozmaitemi prawami, wszystkich nizko urodzonych obywateli. Wierny tak swej głównej zasadzie złamania wpływów ludu, zamierzał także odebrać mu uprawnienie do wyborów, jako konsulów, i energicznie opierał się wnioskowi trybunów Kwintusa i Gne-jusa Ogulniusa, sławionemu o przypuszczenie plebejuszów do godności kapłanów. W r. 310 musiał na wniosek trybunów złożyć urząd cenzora,

Pierwszy raz w r.’

nitami i pobił ich razem ze sprzymierzonymi Etruskami, również jak w roku następnym jako pretor. W późnym wieku zaniewidział, skąd przydomek jego Caecus (=niewidomy) pochodzi; jednakże mimo tego kalectwa wystąpił z młodzieńczą energią w mowie, przez Cycerona bardzo wielbionej, kiedy Pyrrhus, król Epi-rotów, wysłał posła Kineasa do Rzymu, aby nakłonił senat do zawarcia pokoju; wytrawną radą swą sprawił też, że posła z niczein odprawiono. Według zdania autorów starożytnych położył ten K. podwaliny nauki prawa i gramatyki; wprowadził bowiem do piśmiennego alfabetu łacińskiego różnice pomiędzy literami głosek jR i S i zniósł zarazem głoskę Z. Niektóre źródła wspominają także, że Appius pisał utwory poetyckie. — Por. Ob. Rozprawy Sa-ala z r. 1842 i Sieberta z r. 1863.—7. Młodszy brat poprzedzającego, Appius Cl. Caudex, toczył jako konsul w roku 264, w początkach pierwszej wojny punickiej, walki z Kartagińczy-kami na wyspie Sycylii: pobił ich przed bramami miasta Messany, a później takie i przymierzonego z nimi króla Hierona pod Syraku-zami; za czyny te dzielne zaszczycił go senat przyznaniem wjazdu tryumfalnego do stolicy.—

8. Publias Cl. Pulcher, syn wymienionego sub

6-to, zarozumiały, zbyt porywczy, rozkazał jako konsul w r. 249 przed Chr., gdy auguro-wie przed zamierzonym atakiem na flotę kar-tagińską, leżącą na kotwicy pod miastem Dre-panum, złowrogą wróżbę przepowiedzieli, święte kury augurów do morza wrzucić. Pobity na głowę —stracił bowiem 90 okrętów, 8 000 w zabitych i 20 000 jeńców—musiał z powrotem do Rzymu dyktatora obrać, a z zemsty i dla szyderstwa mianował nim wyzwoleńca swego, K-a Glicyę. Od niepomyślnego wyroku za ośmieszenie obrządków religijnych uchroniło go jedynie cudowne zjawisko na niebie; wszakże na mocy innej skargi, wytoczonej mu o obrazę majestatu ludu, skazano go na grzywny. Wkrótce potem umarł.—9. Appius Cl. Pulcher, syn poprzedzającego, walczył jako trybun wojskowy w bitwie pod Kannami, w roku 215 starał się z polecenia senatu Hieronima syrakuzańskiego, pozyskać dla sprawy rzymskiej, a pod rozkazami Marcellusa oblegał miasto Syrakuzy. Umarł w r. 211, ciężko ranny

zawarł

16. Brat poprzedzającego, Publius

w bitwie pod Kapuą.-- 10. Brat poprzedzającego, Appius CL Pulcher, służył w latach 198 i 197 pod wodzą konsula Flamininusa jako trybun wojskowy w Grecyi, w r. 190 walczył przeciwko Antyocliowi i Etolczykom, w r. 188 został pretorem, w r. 185 dostąpił godności konsula, pobił Liguryjczyków, a później posłował kilkakrotnie do Macedończyków i Etolczyków.— 11. Go,jus CL Nero, walczył najprzód pod rozkazami Marcellusa w r. 215 i 214 przed Chr. (pod Nolą i na wyspie Sycylii z Kartagińczy-kami), jako pretor zdobył w r. 211 po długim oblężeniu Kapuę. Stoczywszy liczne boje w następnych latach z nieprzyjacielem w Hiszpanii i Italii, świetniejszą jeszcze sławę zyskał jako konsul w r. 207 w walce z Hazdrubalem, godnym Hannibala bratem, którego dzielność już w Hiszpanii był poznał. Skoro się bowiem dowiedział, że Hazdrubal celem niesienia bratu pomocy przekroczył Atyy i w Umbryi stanął obozem naprzeciw konsulowi Liwiuszowi Sali-natorowi, wyruszył, zwodząc podstępem Hannibala, na czele 6 000 żołnierzy najbitniejszych w marszu forsownym z południowej Italii do Umbryi i pobił Hazdrubala doszczętnie w krwawej bitwie nad rzeką Metaurus, w pobliżu Sena Gallica, a głowę jego kazał później wrzucić do obozu Hannibala, by mu obwieściła śmierć brata i klęskę walną. Zwycięzcy konsulowie odprawili wspaniały wjazd tryumfalny do Rzymu i piastowali razem godność cenzorów w roku 204 — 12. Gajus CL Pulcher, brat wymienionych sub 9 i 10, był w r. 179 konsulem, ponieważ zaś, wyruszając na wyprawę przeciw Istryjczykom, zapomniał złożyć prawem przepisanych ślubów na Kapitolu, musiał nagle do Rzymu powrócić. Potem u-dał się znowu do swej prowincyi, a pobiwszy Istryjczyków i zdobywszy kilkanaście miast w ich ziemi, podjął wyprawę przeciwko Li-guryjczykom, których pobił nad rzeką Sculten-ną. W r. 176 odniósł ponowne nad nimi zwycięstwo i odbił nieprzyjacielowi rzymską kolonię Mutinę. W r. 171 walczył przeciwko Per-seuszowi macedońskiemu, a w r. 169 piastował wysoką godność cenzora, razem z Tyberyuszem Semproniuszem Grakchem, który go później obronił, gdy wytoczono mu proces o zbyt surową procedurę, z jaką w charakterze cenzora występował przeciwko rozmaitym bezprawiom i nadużyciom , a szczególnie przeciw żołnierzom bez urlopu w Rzymie bawiącym i zdzierstwu ogromnemu dzierżawców ceł rządowych. Po długich sporach połączyli obaj cenzorowie w r. 169 większą część wyzwoleńców rzymskich w osobną dzielnicę. Umarł K. w r. 167, piastując godność augura.—13. Appius CL Pulcher, pobił w r. 143 przed Chr. jako konsul na głowę Salassów, bitny szczep celtycki, w Alpach osiadły, poniósłszy poprzednio od nich klęskę, a z powrotem odprawił samowolnie uroczysty wjazd tryumfalny do Rzymu, bez pozwo

lenia senatu. Od ciężkiej kary za taką bezprzykładną samowolę uchroniła go siostra jego, Klaudya, piastująca godność Westalki. W sprawach politycznych był przeciwnikiem Scypiona Afrykańskiego młodszego. W r. 136 został cenzorem, umarł w r. 133, krótko po śmierci zięcia swego, Tyberyusza Semproniusza Grakcha. Cyceron czci pamięć jego jako doskonałego mówcy.—14. Gajus Cl. Pulcher, wróg polityczny zuchwałego trybuna ludu Saturninawr. 100 przed Chr., jako edyl kurulny wyprawił w r. 99 wspaniałe igrzyska, podczas których publiczność rzymska po raz pierwszy słonie na arenie oglądała; w roku następnym był namiestnikiem wyspy Sycylii; wymowę jego uznaje bezstronnie sam Cyceron (Brut. 45, 116). — 15. Appius CL Pulcher, dziewierz Lukullusa, pod którego wodzą w r. 70 przed Chr. przeciw Mitrydatesowi walczył. Nienasycony w chciwości, zrabował w r. 61 w Grecyi wiele obrazów i posągów, aby z niemi podczas igrzysk w Rzymie jaknajświetniej wystąpić, a jako namiestnik prowincyi Cylicyi od r. 53 — 51 dał się mieszkańcom tamtejszym niesłychaną srogością we znaki. Powróciwszy do stolicy, żądał napróżno od senatu przyznania mu tryumfu za zwycięzkie walki, które toczył był z cylicyjskimi góralami. Będąc politycznym przeciwnikiem Cycerona, opierał się długo powrotowi jego z wygnania, w końcu jednakże z nim się pojednał. Kiedy w r. 54 piastował godność konsula, w porozumieniu z kolegą swym, Domicyuszein Ahenobarbem, niecny układ, według którego kandydatami konsularnymi na rok przyszły ci jedynie być mogli, którzyby im sowitą opłatę złożyli. W r. 50 K. został wybrany cenzorem, a na urzędzie tym, w respublice rzymskiej najwyższym, wbrew dotychczasowemu rozwiązłemu trybowi życia i niezliczonym bezprawiom, okazał jako wierny typ swego rodu szlacheckiego nadzwyczajną surowość, wykluczył bowiem z senatu licznych niezgodnych członków, zwłaszcza wielu wyzwoleńców; nie pominął przy-tem ani wielkiego historyka Sallustyusza, dla obyczajów jego rozwiązłych; pozbawił wreszcie wiele osobistości, winnych podłych czynów, godności rycerskiej. Ściągnąwszy na siebie nie-przyjaźń Cezara, uciekł przed nim w r. 49 z Rzymu, a kiedy przyjął potem z rąk Pompe-jusza namiestnictwo prowincyi Grecyi, umarł na wyspie Eubei, wkrótce po klęsce Pompejusza pod Pharsalos w r. 48. Jako augur napisał dzieło pod tytułem „De augurali disciplina“; źródła starożytne sławią także głośno gruntowną jego znajomość dziejów rzymskich i wielki dar wymowy. Do naszych czasów dochował się posąg jego na koniu, który mu wdzięczni mieszkańcy miasta Herculanum przed te atrem wystawili.

Clodius (tak bowiem, a nie Claudius, mianują się w ostatnich czasach rzplitej rzymskiej niektórzy członkowie tego rodu) Pulcher, walczył również przeciw Mitrydatesowi pod wodzą dziewierza swego Lukullusa, wszakże nie znalazłszy u niego wielkiego uznania, pobudził z zemsty wojsko do rokoszu. Powróciwszy do Rzymu, pozwolił się w r. 65 przekupić Katyli-nie, zaplątanemu w brudny proces o zdzierstwo, chociaż, prawdopodobnie, w znanem sprzysięże-niu jego nie brał czynnego udziału. Podczas uroczystości, jakie matrony rzymskie święciły pod koniec r. 62 na cześć Bona Dea, party chęcią namiętną ku Pompei, żonie Cezara, wkradł się do domu jego przebrany za kobietę, a obwiniony o tak ciężką zbrodnię, zdołał ujść kary jedynie przez przekupienie sędziów. Zgotował sobie jednakże przez czyn tak występny zawziętą nienawiść Cycerona, mimo gniew trybuna ludowego groził wielkiem niebezpieczeństwem. Przyłączywszy się do stronnictwa Cezara K. w r. 59, został istotnie w tymże roku trybunem ludowym na r. 58 wybrany, kiedy go,jego, potomka starożytnego rodu patrycyuszowskiego, plebejusz pewien do rodu swego adoptował. Na urzędzie tym schlebiał wszelkiemi sposobami ludowi, rycerstwu i senatowi, a nawet konsulów ówczesnych umiał sobie zjednać, obiecując im na rok następny namiestnictwo najintratniej szych prowincyj. Opierając się zaś na tak silnych podstawach, wymierzył najostrzejsze pociski swe na godną osobistość Cycerona (ob.) i zmusił go istotnie do udania się na wygnanie. Posiadłości Cycerona sam na czele tłuszczy rozpasanej spustoszył, dom jego tanim kosztem dla siebie nabył. Nie przebierając w środkach, nie gardził bowiem ani trucizną ani sztyletem, trząsł naon-czas całym Rzymem, a nawet Pompejusz przed nim w domu ze strachu kryć się musiał. Chociaż czas trybunatu już upłynął, Klodyusz dopuszczał się w r. 57, mając całymotłoch stolicy za sobą, otwarcie i bezkarnie wszelkich gwałtów i nie-godziwości: i tak, gdy Cyceron do ojczyzny powrócił i dom swój zburzony nanowo na koszt państwa stawiać począł, przemocą mu w tem przeszkadzał i podpalał budynek, mimo że kilku trybunów, a pomiędzy nimi zwłaszcza Milo, w obronie patryoty i dygnitarza wysokiego z wielką energią występowało. W następnych latach żył Klodyusz spokojnie w Rzymie, zajęty procesami popleczników swych, aż w r. 52, kiedy Milo wbrew jego wyraźnej woli o godność konsula się ubiegał, na trakcie Appijskim pod miastem Bovillae w bójce przez orszak tegoż Milona zasiekanym został.— 17. Najmłodsza siostra poprzedzającego, Clodia, małżonka Kwintusa Me-tellusa Celera, o którego śmierć nagłą ją posądzano. Ku Cyceronowi, który ręką jej wzgardził, pałała gorącą nienawiścią, lecz zemścił się też na niej wielki mówca okrutnie w mowie, jaką miał w obronie Marka Celiusza. Utalentowana ta i piękna, lecz rozwiązła kobieta jest zapewne tą samą osobą, na której cześć pod mianem Lesbii poeta Catullus piękne rytmy składał. W Rzymie współczesnym znano ją pod wzgardliwem mianem ulicznicy Quadrant aria (od ąuandrans=x f1%. Tiber ins Cl. Nero, przez Cycerona za zięcia wybrany, kiedy tymczasem córka jego Tullia podczas nieobecności ojca zaręczyła się już z Dolabellą. Pod rozkazami Cezara dowodził flotą w wojnie aleksandryjskiej; później dostąpił godności najwyższego kapłana (pontifex maximus); po zamordowaniu Cezara wszakże żądał jeszcze wynagrodzenia morderców. W wojnie peruzyjskiej stał po stronie Antoniusza, a po jej ukończeniu przeszedł do obozu Pompejusza młodszego; powrócił wreszcie, kiedy tryumwirowie pomiędzy sobą się ułożyli, do Rzymu, a tutaj odstąpił Oktawianowi, na życzenie jego, żonę swą, Liwię Druzyllę, która mu już dwóch synów była powiła: Tyberyusza Nerona i Druzusa Nerona, i wkrótce potem umarł.—19. Tiberius Claudius Nero, syn poprzedzającego , cesarz rzymski (ob. Tybe-r y us z). —20. Klaudyusz, z pełnem nazwiskiem Tiberius Cl. Drusus Nero Germanicus, najstarszy syn starszego Druzusa Nerona i młodszy brat Ger-manika, cesarz rzymski i następca Kaliguli w r. 41 po Chr. Urodził się 1 sierpnia r. 10 przed Chr. w Lugdunum, w Gallii, a już za lat młodszych znosił dla słabych zdolności i lichego zdrowia wiele krzywd i upokorzeń od stryja, Tyberyusza, a później od Kaliguli. Po zamordowaniu tego cezara schował się ze strachu, lecz żołnierze gwardyi przybocznej, odkrywszy jego kryjówkę, obwołali go, liczącego już 50 lat wieku, cesarzem, a senat, który naonczas nosił się z myślą przywrócenia konstytucyi republikańskiej, z ciężkiem sercem, pod grozą włóczni pretoryańskich, zgodzić się na to musiał. Mimo ogólnej amnestyi, jaką K. zaraz po wstąpieniu na tron ogłosił, skazał na śmierć morderców swego poprzednika. W początkach panowania swego występował sprawiedliwie, godnie i bez drażliwej zarozumiałości; przywołał napo wrót do ojczyzny politycznycli wygnańców, wrócił im skonfiskowane dobra, zniósł prawa o obrazę majestatu cesarskiego, względnym był dla życzeń senatu, budował nowe, wspaniałe wodociągi, założył port nowy naprzeciw Ostyi, uboższych obywateli wspierał hojnie datkami. Słabego jednakże i chwiejnego charakteru będąc, wyuzdanej rozpuście oddany, pozwolił kobietom i faworytom urzędy państwa sprawować, a z natury bardzo podejrzliwy, setki obywateli niewinnych na śmieć skazywał. Mimo tchórz-liwości wielkiej zapragnął wsławić się czynami woj ennemi, wyruszył więc w r. 43 na wyprawę do Brytanii, lecz wrócił stąd niebawem bez wawrzynów zwycięzkich. Z pierwszą żoną swą Plaucyą (Plautia), która mu syna Druzusa, we wczesnym wieku zmarłego, i córkę, Klaudyę, powiła, jako też z drugą żoną Elią Petyną (.Aelia Paetina), z którą miał córkę Antonię, rozwiódł się, aby pojąć za żonę osławioną Mes-salinę (ob.), a ta powiła mu córkę Oktawię

i syna Brytannika {Britanniens). Po zamordowaniu bezecnej Messaliny ożenił się K. z bra-tanką swą Agryppiną (Agrippina); ta zaś wpływami swemi na niedołężnym mężu w ambitnych celach tyle dokazała, że ten syna jej z pierwszego łoża, Gajusa Claudiusa Nerona, adoptował, a przez to Brytanika od tronu usunął. Napróżno, chcąc krok ten nierozważny cofnąć, pragnął rozwieść się z Agryppiną, aż cesarzowa sama uprzedziła go, zadając mu truciznę w potrawie z grzybów dnia 12 października roku 54, poczem pretoryanie Nerona cesarzem obwołali, a senat wybór ten natychmiast potwierdził. W zarozumiałości swej niezmiernej zapragnął Klaudyusz i na literac-kiem polu się odznaczyć i napisał w greckim języku dwa dzieła o dziejach Tyrreńskich i Kartagińskich, po łacinie zaś historyę rzymską od śmierci Cezara i autobiografię,

ich dzielny cesarz, lecz już w r. 270 padł w Sir-mium ofiarą morowego powietrza, licząc lat 56, zbyt wcześnie dla wielce skołatanego państwa, którem przez dwa lata energicznie władał. Następcą jego został Lucius Domitius Au rei i a-nus. — 22. Quintus Claudius Quadrigarius, historyk rzymski, spółczesny Lucyusza Korneliusza Syzenny (Sisenna), którego Liwiusz dziesięć razy w dziele swem wspomina, napisał kronikę rzymską, poczynając od pożaru Rzymu, wznieconego przez Gallów, aż do czasów Sulli, to jest jemu spółczesnych, najmniej w 23 księgach. Język, w jakim K. cenione owo dzieło skreślił, był staroświecki, styl oschły, pocięty, lubujący się w zdaniach krótkich, niepowiązanych, bez misternych peryodów, wszakże przypadł wielce do smaku późniejszych literatów Frontona i Gelliusza; drugi z nich szczególnie dochował nam najwięcej fragmentów z tego dzieła. Fragmenta te zebrali i wydawali: Krause „Vitae et fragmenta histor. vet. Rom.“ (Berlin 1833, str. 249 — 266); Rotli w wydaniu Sallustyu-sza, przez Gerlacha sporządzonem (Lipsk 1852, str. 339 — 351); Peter w programacie gimnaz., Frankfurt nad Odrą 1864 i w „Hist. Rom. rei.“, tom I (Lipsk 1870, str. 205 —236). —P o r. Gie-sebrecht L. „Ueber Qu. Claudius Quadrigarius“

S. 1)17..

KlatlS Jan, jezuita, (* r. 1675 na Białej

wdział suknię tegoż zgromadzenia w 27-m r. ż. Jako kapłan zasłynął z wymowy. Wykładał też w kolegiach jezuickich retorykę i poetykę, w końcu zaś życia oddał się wyłącznie kaznodziejstwu. Nadto poświęcał się w chwilach wolnych architekturze i malar-twu. ob. Ł o p a c i ri s k i Ign. Stanisław.

Klaus Jan, sztycharz niemiecki (* 19 maja 1847 w Wiedniu— f 20 sierpnia 1895 w Urfahr wpobliżu Linzu). Syn zdolnego malarza i litografa wiedeńskiego, Józefa K-a, Jan K. kształcił się w akademii malarstwa swego miasta rodzinnego, pod kierunkiem profesorów: Mayera, Wurzingera i Geigera. Po skończeniu akademii 1864 r. poświęcił się specyalnie sztycharstwu, którego uczył się w Szkole miedziorytniczej, istniejącej przy akademii wiedeńskiej, kierowanej wówczas przez Jacobyego. Najpierwsze prace jego miedziorytnicze, jak oto: Wesele Figara — podług Engertha, Tors Hery—z rzeźby znajdującej się w zbiorach akademii wiedeńskiej, Pochód Argonautów Rahla i inne, zjednały mu nagrodę Gundela (1866) i medal złoty z zapisu Fiigera (1867), a za wykonaną na zamówienie władzy Bitwę pod Kolinem podług obrazu Zygmunta L’Allemanda,—wszedł na listę stypendystów rządowych. Do wybitniejszych prac jego z owej epoki należą:': Św. Jan, sztychowany podług obrazu Murilla w Belwederze, oraz szereg pięknych portretów rytowanych igłą: Dittesa, Waagena, Bauernfel-

Wszystkie te utwory przyjmowali spółcześni z lekceważeniem, a nawet otwarcie z nich szydzili. Ceniono natomiast rozprawę jego, w której bronił Cycerona przeciwko zaczepkom Azy-niusza Gallusa. Laurów szukał K. i w dziedzinie gramatyki łacińskiej, wprowadził więc do alfabetu ojczystego trzy nowe litery zamiast półzgłoskiego v, bs i ps, i zamiast brzmienia, pośredriiczącego pomiędzy samogłoską i a sa- (Prenzlau 1831). mogłoską u. Lecz wraz ze śmiercią ukoronowanego gramatyka innowacye te poszły w za- Rusi —f 1737 r. w Słucku). Ukończywszy nau-pomnienie. Fragmenta mowy jego „De civita- ki w kolegium jezuickiem w • Połocku, przy-te Gallis danda“, mian ej w senacie w r. 48 po Chr., odkryto w r. 1524 na dwóch śpiżowych tablicach w Lyonie. Ponieważ Tacyt (Ann.

Ks. W. Ii.

11,24) daje krótki wyciąg z tej mowy, drukowano ją także w wydaniach tego historyka; prócz tego wydali ją: Zell (Fryburg 1833), Boissieu „Inscriptions antiques de Lyon“ (Lyon 1846),

Comarmont „Description des tables de Claude“,

(Lyon 1847);Montfalcon „Monographie de la table de Claude“, (Paryż 1853).—W osobnym utworze, zatytułowanym „Apocolocyntosis“, wyszydził filozof Seneka ubóstwienie cesarskiej osoby K-a.—Porów. Lehmann „Claudius und Nero und ihre Zeit“, tom I, Gotha 1858; rozprawy Zieglera z r. 1879 i 1882; Schiller „Geschichte der römischen Kaiserzeit“, tom I (Lipsk 1883). — 21.

r.

Marcus Aureliüs Flavius CI. Gothicus, rodem z Illiryi, dzielny wojownik pod wodzą cesarzów Decyusza i Weleryana, jako i cesarza Galliena w walce przeciwko Aureolusowi. Po śmierci Galliena w r. 268 po Chr. obwołany przez legiony c esarzem, przepędził Al emanów przez Alpy i sprawował w Rzymie nad państwem ol-brzymiem surowe, lecz sprawiedliwie rządy od 268 — 270. W gorliwych zabiegach o zaprowadzenie i ustalenie ładu i spokoju wewnątrz cesarstwa przeszkodził mu niespodziewany napad Gotów, którzy przez Dunaj wtargnęli, i o-koliczne ziemie, tłumami nieprzeliczonemi zalewając, straszliwie mieczem i ogniem je pustoszyli. W trzech bitwach pod N a i s s u s (Nisz) pobił

artysty.

Klausen, miasteczko w Tyrolu w obwodzie Bozen, 525 metr. n. p. m., na prawym brzegu rzeki Eisack, przy linii Kufstein-Ale południowej drogi żelaznej. Sąd obwodowy; klasztor kapucynów, posiadający bogaty skarbiec i ładne obrazy. Mieszkańców ok. 800. W okolicach kopalnie miedzi, ołowiu i cynku. Na północ od K. znajduje się, na wierzchołku wysokiej stromej skały, klasztor kapucynów Sähen (rzymska Sabiona), niegdyś warownia i do r. 992 rezydencya biskupa w Brixen. Na połu-dnio-zachód od K. leży miejscowość lecznicza Dreikirchen (1120 metrów) z alkaliczno-solankowemi źródłami. Najpiękniejsze szczyty są: na północo-zachód K a s s i a n s p i t z e (2 583 m.), na wschód Raschötzer Alpe (2 303 metry).

Iir-i.

z w.

der Sonate“ (1899).

Klauzula oznacza warunek zamieszczony w dokumencie prawnym.—W szczególności mówi się o K-i w zobowiązaniu, w akcie, w testamencie. Specyalne znaczenie posiada K. egzekucyjna w aktach. Nadaje ona aktom znaczenie nakazu, który upoważnia do wykonywania aktów urzędowych bez osobnego wyroku. Klauzula taka istniała u nas przed reformą sądową, a opatrzone nią były wszystkie akty notaryal-ne, obejmujące zobowiązania pieniężne. Obecnie według obowiązującej ustawy notaryalnej K. egzekucyjna zniesioną została (ob. nota-

H. K

da, Arnetha i innych. Powołany w r. 1874 do Sztokholmu, K. wykonał tam 8 kopij z obrazów Rubensa, Rembrandta, Schulza, Haasena i Linde-greena; zaofiarowanej jednak profesury sztychar-stwaw tamtejszej akademii nie przyjął, tęskniąc do własnej swojej pracowni i zbiorów sztuki, które w Wiedniu pozostawił. Tu najchętniej przebywał, oddany całą duszą pracy swojej, w której nie ustawał pomimo ciężkich przeciwności życia i choroby, która w r. 1889 podcięła silny organizm. W okresie od 1879 do 1889 r. K. stworzył najwięcej dzieł, dzieł bardzo cennych; w odtwarzanych z obrazów sztychach starał się zawsze zachować ton i malowniczośó pierwowzoru, nie lekceważąc przytem precyzyi rysunku, w którym był nadzwyczaj biegłym. Sztychy jego przypominają pod względem tonu i malowniczości prace znakomitych mistrzów hollenderskich. Z szeregu bardzo wielu wybitnych sztychów K-a uwydatnić należy: Połów ryb na jeziorze Chiemsee—podług Wopfnera; Siostry — podług Defreggera; Słuch, Uczucie, Julia — podług Makarta; 36 sztychów podług Pausingera; portret arcyksięcia Rudolfa do dzieła „Orientreise“; kopie z mistrzów hollenderskich, wykonane w Berlinie do wydawnictwa Grotego (1886); Kwatera główna arcyks. Abrechta pod Custozzą—podług Z. L’Allemanda (1888), i wreszcie, może najpiękniejszy ze sztychów jego: Głowa Chrystusa, podług obrazu przypisywanego Tycyanowi, ze zbioru prywatnego w Wiedniu, sztych bardzo rzadki, bo odbity w nader

małej liczbie egzemplarzy, tylko dla przyjaciół

s. s.

Klausenburg, ob. Koloszwar.

Klaustalit, minerał, selenek ołowiu: PbS: regularny, łupliwy równolegle do sześcianu, w skupieniach drobno-ziarnistych. Twardość 2.5 — 3, ciężar właściwy 8.2 — 8.8. Ołowiano-szary; w proszku szary. Teoretyczny skład procentowy: 72.38 ołowiu i 27.62 selenu, lecz zawiera czasami bardzo pokaźne ilości srebra, bo aż do 11.67°/o dochodzące. Prażony w kolbce trzaska, poczein pozostaje bez zmiany. Na węglu dymi i wyziewa zapach selenu. Płomień barwi na niebiesko, na węglu i w rurce daje nalot selenu szary, żółty, czerwony. Stopiony z sodą w płomieniu redukcyjnym daje ziarenko wolnego ołowiu. W kwasie azotowym rozkład-ny; roztwór stąd otrzymany po zagrzaniu wydziela selen. Na Harzu w kilku miejscowościach, około Freiberga, Mendoza w Ameryce południowej.

Klausthal, miasto górnicze w regencyi Hil-desheimskiej, ob. Clausthal.

Klaustralny, w mowie staropolskiej wyraz ten, mało zresztą używany, znaczył tyle, co „klasztorny“ i urobił się też z łacińskiego clau-stralis (od claustrum). W Vol. legam rzadko się go spotyka. W pojęciu pierwotniejszem, dla „klasztoru“ zasadniczem, mianowicie: zamknięcia, zasuwy—używano wyrazu K. w sądownictwie na oznaczenie skuteczności danego aktu prawnego i sądowego, przecinającej wszelkie przeciwne mu dążenia i działania. W późniejszych czasach pod panowaniem kodeksu Napoleona, a wpływem prawa rzymskiego oddawano to pojęcie wyrazami „peremptoryjny, pre-kluzyjny“, swoistym zaś —stanowczy.

Klauwell Otto (* 7 kwietnia r. 1851 w Lagensaltza), kompozytor i pisarz muzyczny. W r. 1872 wstąpił do konserwatoryum i równocześnie do uniwersytetu w Lipsku na wydział matematyczny. W r. 1874 otrzymał stopień doktora filozofii i patent z ukończenia konserwatoryum lipskiego, w którem się kształcił w teoryi pod kierunkiem Reineckego i Richtera. W r. 1875 K. objął klasę teoryi i historyi muzyki w konserwatoryum koloń-skiem. Napisał: dwie opery, kilka uwertur, wiele pieśni i utworów fortepianowych, a z dzieł teoretyczno - historycznych: „Die historische Entwickelung des musikalischen Kanons“ (1874), „Musikalische Gesichtspunkte“ (1881) , „Der Vortrag in der Musik“ (1883), „Der Fingersatz des Klavierspiels“ (1885), „Die Formen der Instrumentalmusik“ (1894), oraz „Geschichte

A. Pol.

ryat).

Klauzura (łać. clausura), czyli „zamknięcie“. Tą nazwą oznacza prawo kościelne miejsce otoczone murem albo innem ogrodzeniem klasztor-nem. Ponieważ jak zakonnicy tak i zakonnice odosobniały się od świata, aby się mogły bez przeszkody oddawać służbie bożej, słuszną więc

wo

ca

było rzeczą, to jednych i drugich odosobnienie przez prawo zabezpieczyć.

I. Klauzura żeńska. Ponieważ pra-klazury może być przekroczone , gdy zakonnica wychodzi z klasztoru, albo też gdy osoba postronna wchodzi do niego, zwracamy uwagę naprzód na wyjście zakonnic, o czem mówi cap. un. de statu monachorum et canon, reg. in 6-o i Sob. Tryd. sess. 25 de Reg. Mocą tego prawa Kościół nakazuje: l-o aby biskup zobowiązał zakonnice do zachowania klauzury, gdzie ona już istnieje, i do przywrócenia jej tam, gdzie jej nie zachowują; 2-o aby pod tym względem korzystał ze zwykłej swej władzy w klasztorach sobie podległych, a z apostolskiej w klasztorach wyjętych z pod jego jurys-dykcyi; 3-o aby przeciwko nieposłusznym używał cenzur i innych kar bez prawa apelacyi;

4-o aby żadna zakonnica po uczynionej profe-syi nie wychodziła z klasztoru, nawet na czas krótki, bez pozwolenia biskupa. Przyczynę do wyjścia bada i pozwolenie na wyjście daje biskup na piśmie, nawet w klasztorach wyjętych z pod jego władzy, tak, że pozwolenie samego przełożonego zakonnego tutaj nie wystarcza (Konst. św. Piusa V Circa pastoralis i Becori 1 lutego 1580). W tej drugiej konstytucyi trzy są wskazane przyczyny, pozwalające na opuszczenie klasztoru: wielki pożar, trąd i epidemia. Według deklaracyi św. Kongreg. B-pów i Zak. w r. 1720 przez epidemię należy rozumieć chorobę zakaźną zakonnicy klauzurowej: może ona klasztor opuścić, aby innych nie zaraziła. Gdyby zakonnica wyszła z klasztoru bez ? przyczyny, tenże papież stanowi ekskomunikę,jr sobie zastrzeżoną, na wychodzącą, na przełożonych, dozwalających wyjścia, towarzyszących jej i przyjmujących ją do domu swego; nadto, zakonnice wychodzące i zwierzchnik dający pozwolenie ipso facto są swoich urzędów pozbawieni i na przyszłość nawet do nich niezdolni. Pius IX w konst. Apostolicae Sedis ponawia ekskomunikę na zakonnicę wychodzącą z klasztoru, w przypadkach nieprzewidzianych w konst. św. Piusa V Becori. Kanoniści jednak twierdzą, że w wypadkach nagłych zakonnice mogą klasztor opuścić bez pozwolenia, i wtedy powyższe kary nie spadają na nie, ponieważ ab omni lege extrema nécessitas exi-mit. Co do w c h o d z e n i a osób postronnych do klasztoru istnieją następujące przepisy. Prawo wyżej powołane (c. un. de statu monach, et can. reg.), zabrania bezwzględnie wejścia do klasztoru personis inhonestis, innym zaś pozwala, gdy zachodzi słuszna przyczyna i jest pozwolenie przełożonego. Sobór Trydencki (sess. 25 c. 5 1 de Reg.) zabrania wejścia do klasztoru żeńskiego osobom wszelkiego stanu, płci i wieku, pod karą ekskomuniki. Przepisy te ponowiły kolisty tucye: Grzegorza XIII Ubi gratiae 13 czerw-1575 i Pawła V Monialium 10 lipca 1602, zastrzegając Papieżowi uwalnianie od klątwy.

Wreszcie konst. Piusa IX Apostolicae Sedis (n. 6) rzuca klątwę na wszystkich, gwałcących klauzurę klasztoru żeńskiego, jak również na tych, którzy tam ich przyjmują lub wprowadzają. Według encykliki Benedykta XIV Per bi-nos, z dnia 24 stycznia 1747, zakonnice mogą przyjmować dziewczęta na naukę do klasztoru tylko za pozwoleniem Stolicy Apostolskiej. Grzegorz XIII konst. Dubiis 23 grudnia 1581 postanowił, aby przełożeni, tak świeccy (biskupi i kardynałowie) jak zakonni, wchodzili do klasztoru tylko w wypadkach koniecznych, i to zawsze w towarzystwie kilku osób starszych. Mocą konstytucyi Aleksadra VII Felici, 10 listopada 1664, przełożeni zakonni mogą wchodzić do klasztorów: l-o tylko raz do roku z powodu wizyty klasztoru żeńskiego, która powinna się odbyć w jednym dniu od wschodu do zachodu słońca; 2-o jeżeli wypadnie więcej razy w roku do klasztoru wchodzić, winni to czynić, łącznie z biskupem i osobą, przez niego wyznaczoną; 3-o spowiednicy zwyczajni i nadzwyczajni mogą wchodzić do klasztoru tylko w celu administrowania Sakramentów chorym lub odmawiania modlitw przy konających, i to zawsze w towarzystwie osoby starszej i nienagannego życia. Za pozwoleniem samej opatki mogą wchodzić z konieczności lekarze, chirurdzy, rzemieślnicy i robotnicy.—Dwa są rodzaje klauzur: papieska i biskupia. Klauzura p a-pieska obowiązuje w tych klasztorach żeńskich, w których zakonnice wykonywają śluby uroczyste; stąd też ich klauzura poddana jest pod opiekę Stolicy Apostolskiej (św. Pius V konst. Circa pastoralis officii i Kongreg. B-pów i Zak. 6 grudnia 1839); są jednak domy zakonne z klauzurą papieską, chociaż zakonnice w nich czynią tylko śluby proste; pochodzi to zawsze z przywileju, danego przez Stolicę Apostolską. Klauzura zaś biskupia istnieje w o-góle w klasztorach, których zakonnice mają tylko śluby proste. Ta jednak zachodzi różnica między klauzurą papieską a biskupią, że od pierwszej dyspensuje tylko papież, druga zaś zależy od miejscowego biskupa. Co do klauzury papieskiej biskup może dyspensować tylko w wypadkach przewidzianych przez prawo kościelne; w innych trzeba się koniecznie zwrócić do Stolicy Apostolskiej, tak co do wychodzenia zakonnic jak i co do wchodzenia osób postronnych.—II. Klauzura męska. Według konstytucyi Klemensa VIII Nullus klauzura męska zależy na tern, że żaden zakonnik nie może wyjść z klasztoru bez pozwolenia i błogosławieństwa przełożonego. Wykraczający przeciwko temu zakazowi podlegają ciężkiej karze według uznania przełożonego. Sądzą jednak kanoniści, że domniemane pozwolenie przełożonego starczy za samo pozwolenie, i że wyjście z klasztoru bez pozwolenia nie stanowi grzechu ciężkiego, jeżeli przy tern nie dopuszczono się ani pogardy prawa ani zgorszenia ; oczywiś-

cie, nie ma tu mowy o tych zakonnikach, któ- I codziennego w oświetleniu humorystycznem, u-rzy samowolnie uciekają z klasztoru. Klauzura mieszczane były w kilku czasopismach czeskich, męska co do wchodzenia zależy znowu na tern, później wychodziły w osobnych zbiorach. Oprócz że kobietom nie wolno wchodzić do klasztorów nowelek K. pisuje wiersze liryczne, ale bez męskich, wszystkie bowiem dawniejsze przywile- większej wartości poetycznej; jeden ichv zbio-je zniesione zostały bullą św. Piusa V Regularium rek ukazał się w r. 1881 p. tyt. „Sipky“ personarum i deklaracyą tegoż papieża Decet (Kolce).

Romanum Pontiftcem, jak również konstytucyą Grzegorza XIII TJbi gratia. Na mocy tych rozporządzeń kościelnych kobiety wchodzące do klasztorów, czyto z powołaniem się na przywilej czy bez takiego tytułu, oraz zakonnicy, wprowadzający je, wpadają pod klątwę ipso facto; nadto zakonnicy tracą posiadane urzędy, stają się na przyszłość niezdolnymi do ich położone na małej przybrzeżnej wysepce, połą-sprawowania i ulegają    suspensie a divi- czyć z wybrzeżem groblą. K. są miejscem uro-

nis. O tej suspensie nie wspomina konst. dzenia filozofa Anaksagorasa. (ob.) Apostolicae Sedis, zachowuje jednak ekskomu-

Ks. K. M.

A. Pol.

a. roi.

a. roi.

11. Pol.

nikę (n. 7).

Klawiatura, (łac. cl aviatur a v. cla-viarium, niem. Tastatur, angiel. Key-board)=:zbiór klawiszów (ob. wyr. Klawisz) w fortepianie, organie, i wszystkich w ogóle instrumentach klawiszowych.

Klawicylinder, instrument muzyczny, wynaleziony przez Chladniego w r. 1799, w kształcie fortepianu, z klawiaturą i pedałem, służącym do wprawiania w ruch cylindra, który, ocierając się o sztabki szklane przyciskane przez klawisze, wydobywał dźwięki do danego klawisza należące. K. od dawna wyszedł zużycia.

Klawicymbał, ob. Fortepian.

Klawikord, ob. Fortepian.

Klawikord barwny czyli fortepian barw, franc, clavecin oculaire, niem. Farben clavier, Augenclavier lub A u -g e n o r g e 1, (ob.) Harmonia bar w.

Klawilira, instrument muzyczny, wynaleziony przez Battmana w Londynie około r. 1820, w rodzaju arfy z klawiaturą; jako niepraktyczny, rychło wyszedł z użycia.

Klawisz (łac. Clavis, niem. Taste), przyrząd służący do wydobywania dźwięków z fortepianu, organu i wogóle z instrumentów klawiszowych, który za naciśnięciem palcem lub nogą 'pedał w organach), wydobywa, za pomocą mechanizmu odpowiedniego, dźwięk z instrumentu. Ile jest K-ów, tyle dźwięków instrument wydać może, każdy bowiem K. służy do wydobycia jednego tylko dźwięku. Klawisze wyrabia się z drzewa i pokrywa się przednią ich część zwykle płatkami z kości słoniowej i hebanu (białe i czarne klawisze).

Klazar Otokar, piszący pod pseudonimem Otokara Morskiego (* 1857), mniej utalentowany nowelista i poeta czeski; po ukończeniu szkoły handlowej w Pradze został kupcem na prowin-cyi, próbując jednocześnie sił swoich w literaturze. Prace jego, drobne nowelki, a właściwie humoreski, malujące różne objawy z życia

n.

Klazomeny, greckie Klazo menai, łac. Clasomenae, jedno z dwunastu miast Związku Jońskiego na wybrzeżu zachodniem Azyi Mniejszej, na południowym brzegu zatoki Smyr-neńskiej, w pobliżu dzisiejszej Wurli, na nieco południowym zachodzie od Smyrny.—Aleksander Wielki miał jakoby miasto właściwe,

Klątwa czyli ekskomunika (cxcommu-nicatio) jest karą kościelną, która ochrzczonego wyklucza ze społeczności wiernych i pozbawia wszelkich duchowych i wszystkim wspólnych dóbr Kościoła. Wierni tworzą jedną widzialną społeczność, ponieważ są połączeni między sobą nietylko węzłami zewnętrznemi, ale i we-wnętrznemi w duchu i prawdzie (Jan IV, 24) i korzystają z tych samych, a wszystkim wspólnych, dóbr Kościoła. Na tej wspólności dóbr kościelnych polegają artykuły wiary o jedności Kościoła i Świętych obcowaniu. Powierzchowne i bardzo niedokładne pojęcie miałby o Kościele ten, ktoby sądził, że wierni są połączeni z sobą tylko zewnętrznem wyznawaniem tych samych zasad religijnych i zewnętrznem uczęszczaniem na nabożeństwa: takie zespolenie osób znajdujemy i w sektach kacerskich. Wierni Kościoła Chrystusowego połączeni są, nie elementami mdłemi i niedostatecznemi (Gal. IV, 9), nie zewnętrznemi tylko ceremoniami, które miały tylko cień przyszłych dóbr, a nie sam obraz rzeczy (Żyd. X, 1), jak to było w synagodze starego zakonu. Wszyscy wierni nowego prawa tworzą jedno duchowe ciało, którego sami są członkami a Chrystus głową. Jak w organizmie ludzkim głowa jest siedliskiem myśli i wszystkiemi kieruje członkami, tak Chrystus ustawicznie działa w Kościele, będąc głową jego, i prowadzi, i kierunek nadaje członkom swoim. „Kto mieszka we mnie—mówi Zbawiciel—(Jan XV, 5), a ja w nim, ten siła owocu przynosi, bo beze mnie nic czynić nie możecie“. Jak w ustroju ludzkim dobro i pomyślność jednego członka jest wspólnem wszystkich innych członków dobrem i pomyślnością, tak w Kościele modlitwy, dobre uczynki, zasługi i cnoty jednych wspierają drugich, dobra jednych są dobrami wszystkich a dobra wszystkich są dobrami każdego zosobna. „Bóg społu umiarkował ciało..., aby nie było rozerwanie w ciele, ale iżby jedne członki o drugich też staranie miały... Choć bywa uczczon jeden członek, wespół się radują wszystkie członki; lecz wy jesteście ciałem Chrystusowem i człon-

Klątwa.

649

Celem klątwy,

ze-

kami z członku“ (1 Kor. XII, 24- 27). Na tej wspólności dóbr polega szczęśliwość i błogosławieństwo tych, co przez Chrzest św. stali się członkami mistycznego ciała Chrystusowego i od niego nie są oddzieleni: sprawiedliwy ma sposobność, że może się stać sprawiedliwym, a grzesznik znajduje drogę i środki do nawrócenia się i odzyskania utraconej łaski. Kara zaś i zguba tych, co w klątwę popadli, polega na tern, że od tego ciała odcięci i pozbawieni cząstki w dobrach jego duchownych, nie mogą czerpać ze wspólnej skarbnicy: „jeśliby kto we mnie nie trwał, precz wyrzucon będzie jako latorośl i uschnie i zbiorą ją i do ognia wrzucą i gore“ (Jan XV, 6). jak każdej innej cenzury, jest przedewszyst-kiem poprawienie i upamiętanie grzesznika, złamanie jego uporu i zbawienie duszy. Obok tego głównego celu klątwa ma jeszcze inne na względzie: chodzi tu o zachowanie powagi i godności Kościoła, któreby wiele ucierpiały, gdyby grzesznikom, zuchwale przekraczającym przykazania kościelne, wolno było bezkarnie nadal pozostać jego członkami, jak również o dobro i pożytek reszty członków, których strzedz od zarazy Kościół ma prawo i obowiązek. — Według Pontyfikatu Rzymskiego klątwa jest trojaka: większa, m n i e j s z a i anathe m a. Większa pozbawia prawa do korzystania ze wszystkich dóbr duchownych, któremi Kościół rozporządza; mniejsza, kfóra już dziś nie istnieje, pozbawiała korzyści tylko z niektórych dóbr kościelnych; wreszcie anathema jest klątwą większą, uroczyście rzuconą za występki większe. Od czasu dekretu Marcina V Ad vitanda scandala (1414 r.) dwie są tylko klasy wyklętych, których tak w rzeczach kościelnych jak świeckich wierni są obowiązani unikać, a którzy dlatego mają nazwę vitandi, czyli non tolerati. Do pierwszej klasy należą ci wszyscy, którzy przez kompetentnego sędziego specyalnie i wyraźnie zostali wyklęci i na których wyrok powyższy został publicznie ogłoszonym, bez względu na to, czy chodzi o klątwę a jure albo ab honiine, czy laiae senteniiae albo ferendae senientiae (wyrok już wydany i wyrok który ma być dopiero wydanym). Do drugiej klasy wyklętych, których unikać trzeba, należy ten, co notorycznie czynnie znieważył osobę duchowną; notorycznem może być zaś w dwojakiem znaczeniu: noiorietate juris, albo notorie-tate facti. Występek pierwszego rodzaju zachodzi wtedy, jeżeli wyrokiem sędziego, albo przyznaniem się winowajcy przed sądem, albo dostatecznem stwierdzeniem świadków wobec sądu na jaw wyszedł; drugiego zaś—jeżeli wiadomość o dokonanym fakcie jest publiczną tajemnicą i niczem się nie da ani ukryć, ani zaprzeczyć. Skoro wyklęty jest vitandus, zatem wierni powinni go unikać tak długo, dopóki nie otrzymają pewnej wiadomości z ust osoby wia-rogodnej o jego rozgrzeszeniu; rozkaz bowiem

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 28c?a. T. XXXVI.

unikania zniesiony nie jest, choć sama klątwa mniejsza za obcowanie z nim przez konstytucyę Piusa IX Apostolicae Sedis zniesioną została, oprócz niektórych wypadków, w których i dzisiaj nawet, po tej konstytucyi, wpaść można w kary kościelne (ekskomunika większa, suspensa, interdykt). Wszyscy inni wyklęci od czasu dekretu Marcina V są tylko cierpiani (itoleratl)\ wierni mogą z nimi obcować w rzeczach świeckich i duchownych; zakazanem atoli jest obcowanie nawet z cierpianymi, ilekroć zagraża niebezpieczeństwo zgorszenia i przewrotności {perversio), który,- to zakaz opiera się, nie na prawie kościelnem, lecz na przyrodzonem i Bożem.—Klątwa, jak powiedzieliśmy, wyłącza ochrzczonego ze społeczności wiernych, a tein samem pozbawia go wszystkich dóbr, które wszystkim wiernym są wspólne. Mówimy tu nie o dobrach, które od Boga bezpośrednio pochodzą, —o łasce i cnotach, czy-to boskich czy obyczajowych, bo od nich Kościół nikogo nie wyłącza i wyłączyć nie może, lecz o tych dobrach, które w społeczności Kościoła się mieszczą i które Pan Jezus Kościo-wi powierzył. Dobra te dzielą się na dwie klasy: jedne są czysto duchowne; do nich należą:

l-o sufragia Kościoła (prośby i duchowne korzyści, pochodzące z dobrych uczynków, które-mi u P. Boga wyjednywamy sobie i innym pomoc we wszystkich potrzebach ciała i duszy, a zwłaszcza odpuszczenie grzechów); 2-o sakramentu święte; 3-o funkcye i obrzędy kościelne, 4-o pogrzeb kościelny, 5-o jurysdykeya kościelna. Pierwsze z tych dóbr łączą członków Kościoła węzły wewnętrznemi, pozostałe wnętrznemi. Inne dobra Kościoła są świeckiej natury, jakkolwiek przez wzgląd na cel swój otrzymują charakter dóbr duchownych; takiemi są: l-o bénéficia, 2-o udział w sądownictwie (communicatio forensis), 3-o udział czyli wspólność w stosunkach prywatnych (communicatio civilis). Klątwa pozbawia wszystkich dóbr wymienionych w tym celu, aby w wyklętym obudzić świadomość winy i zniewolić go do poprawy i powrotu na łono Kościoła. Skutki, dotąd wyliczone, następują zawsze ipso facto, gdy ktoś wpadnie w klątwę, i stąd zowią się skutkami bezpośredniemu Skutki te dotykają wszystkich ochrzczonych bez żadnego wyjątku. Oprócz tych są jeszcze inne skutki, które wtedy wynikają, gdy wyklęty dopuścił się jeszcze innego wykroczenia i gdy przez dłuższy czas trwał w uporze, nie myśląc o pokucie i poprawie. Zowią się one skutkami bezpośredniemi, a do nich należą: l-o irr cg ul ar U as czyli niezdolność pojęcia lub wykonywania jakiego święcenia kapłańskiego; 2-o podejrzenie o kacerstwo; 3-o pozbawienie otrzymanego beneficyum; 4-o przyznanie się do winy (confessio delicti). Oprócz tego na pozostających w klątwie były jeszcze wymierzane inne kary w różnych krajach. W Polsce, na mocy uchwał synodów prowin-

82

cyonalnych, kto przez rok uporczywie zostawał W nocy pracował na życie, w dzień słuchał w klątwie, temu władza świecka konfiskowała wykładów. Ze względu na jego nadzwyczajną dobra ruchome i nieruchome; jeżeli zaś uczynić tego zaniedbała, wyklęty miał być znaglonym przez cenzury kościelne. Statut Władysława Jagiełły w r. 1483, potwierdzony przez Kazimierza Jagieł, r. 1458, rozporządził, aby każdy ktokolwiek za zebranie dziesięcin albo innych dóbr kościelnych, albo za jakiebądź wykroczenia w klątwę wpadnie i w niej przez rok trwać będzie, nie troszcząc się o powrót na łono Kościoła, tracił używanie wszystkich dóbr ruchomych i nieruchomych; miał mu je konfiskować starosta i tak długo zatrzymywać, dopóki wyklęty krzywd wyrządzonych nie naprawi.

siłę i wytrzymałość nazywano go już w Starożytności drugim Herkulesem. W myśleniu natomiast był dosyć ciężki, ale czego raz się nauczył, tego już nigdy nie zapominał. Zenon nazywał go tablicą twardą, na której pisze się z trudem, ale zato trwale. Dziewiętnaście lat był K. uczniem Zenona, aż objął wreszcie po nim kierunek szkoły. Pisał wierszem i prozą, wsławił się zaś głównie hymnem wspaniałym na cześć Zeusa napisanym. Był on także zwolennikiem dobrowolnej śmierci; miał też lat 81, kiedy dobrowolnie życie zakończył, nie przyjmując pokarmu. Tytuły jego dzieł logicznych i moralnych podaje nam Diogenes z Laerty. Nas doszły tylko szczątki, między niemi zaś najważniejszy ów hymn na cześć Zeusa, zachowany dzięki Stobaeusowi. Od Zenona odstępował Kleanthes w niektórych punktach, i tak dzielił filozofię, nie na trzy części (logika, fizyka, etyka), lecz na sześć (I)ialektyka, Retoryka, Etyka, Polityka, Fizyka, Teologia). Jemu zawdzięczamy także owo przyrównanie duszy do wosku, na której świat-zewnętrzny jak pieczęć na wosku znaki wyciska, w fizyce odróżniał materyę od siły. W teologii pierwszy stosował dowody na istnienie Boga, a mianowicie tak zwany dowód fizyko-teleologiczny i ontologiczny (wnioskowanie z pojęcia istoty najdoskonalszej o jej istnieniu). W nauce o powstawaniu i niszczeniu światów godził się z innymi Stoikami. Duszę uważał za istotę cielesną, która w całem rosprzestrzenia się ciele. W etyce domagał się życia zgodnego z naturą, gdyż na tern polega prawdziwy rozum. Zobacz o nim Chr. Fr. Mohnike „Kleanthes der Stoiker; Poetische Überreste (1814).

Klearchos, dowódca floty spartańskiej podczas Wojny Poloponezkiej, polecony Bizantyj-czykom na wodza (w r. 403 prz. Chr.), narzucił się im na tyrana, a wypędzony przez Spar-tan następnie zaciągał dla Cyrusa, satrapy Małej Azyi, hufce najemnego żołdactwa na wojnę przeciwko bratu, królowi Artakserkse-sowi Mneinonowi. Na czele tego wojska walczył zwycięzko w nieszczęsnej bitwie pod Kunaksą (401), lecz gdy w odwrocie przybył do rzeki Zabatos (Lykos) poległ wraz z wielu-ma oficerami i żołnierzami skutkiem zdrady

Starostowie opieszali w wykonywaniu tego statutu mieli być karani klątwą przez biskupów (.Decretales Summorum Pontificum- proR. Po-loniae lib. V tit. XXXIX c. 14). Z klątwą, na panujących wymierzaną, Papieże w Wiekach Średnich częstokroć łączyli utratę państwa i berła oraz zwolnienie poddanych od przysięgi wierności. Następstwa te nie leżały w istocie klątwy, lecz stanowiły tylko obostrzenie kary, i dlatego wyraźnie do klątwy dodawane być musiały, ażeby im skutek towarzyszył (Suarez

l)e censuris disp. XV sect. 6 n. 3). — Prawo wyklinania posiada papież w całym Kościele; biskupi zaś tylko w swoich dyecezyach. Uwolnienie od klątwy daje ten, kto ją wyrzekł: biskup w dyecezyi, a Papież również w całym Kościele. Klątwa była zawsze uważana za najcięższą karę, bo z wymierzeniem jej kończy się dalsze postępowanie przeciwko winowajcy.

Wskutek tego Kościół według władzy, którą mu „Pan dał na zbudowanie a nie na łepsowanie“

M. S.

Pyr.

Klearchos Z Soloi, uczeń Arystotelesa, o którym to tylko wiemy, że w wielu rzeczach miał odstępować od nauki swojego mi-

m. s.

Klearchos z Heraklei, jeden ze słuchaczów Platona, później zamordowany jako tyran w ro-

M. S.

Ks. K. M.

Kleanthes, rodem z Assos z okolic Troi, żył w środkowej #części trzeciego wieku przed Chr. Przybył do Aten jako atleta i za cztery drachmy kupił sobie u Zenona, założyciela szkoły Stoików, prawo słuchania jego wykładów.

dzinnem mieście.

(II Kor. XIII, 10), karę tę jedynie za ciężkie wymierzał występki, gdy do tego był znaglony niepoprawnością grzesznika. Sobór Trydencki (sess. 25 c. 3 de lief.) upomina biskupów, ażeby z umiarkowaniem używali duchownego miecza klątwy, aby sędziowie duchowni w procesach cywilnych i kryminalnych wogóle wstrzymywali się od nakładania cenzur kościelnych, a jeżeli konieczna ku temu okaże się potrzeba, iżby początkowo łagodniejsze stosowali kary, i tylko w nieodwróconej konieczności, jeśli łagodność skutku nie odniesie, chwytali się klątwy jako środka ostatecznego. Przepisy te są dla biskupa wskazówką, jak zwykle postępować winien. Gdyby jednak w pojedyńczym wypad- Tissafernes a. ku doszedł do przekonania, że łagodne kary skutku nie odniosą a ważność sprawy i okoliczności koniecznie bezzwłocznego użycia klątwy wymagają, upoważniony jest, z pominięciem kar strza. mniejszych, uciec się do tej kary najcięższej.

Kleber Jan Chrzciciel, generał francuski, jeden z najwybitniejszych wodzów rewolu-cyi (* 'd. 9 marca 1753, w Strasburgu — f zamordowany 14 czeiwca 1800 w Kairze). Syn

murarza, wcześnie osierocony, wychowany przez skrzydła, pobił księcia wirtemberskiego (1796) proboszcza wiejskiego, w 16-tym roku życia pod Altenkirchen i zdobył Frankfurt. Intrygi przybył do Paryża, aby się uczyć budowuictwa.    dyrektoryatu skłoniły go wówczas do wzięcia

Nie mając środków materyalnych wrócił po dwóch latach do Alzacyi. Przez dwóch przyjaciół niemieckich, którym wyświadczył zobowiązującą przysługę w starciu osobistem, nakłoniony—wstąpił do szkoły wojskowej w Monachium, a zdolnościami zwróciwszy uwagę generała austryackiego Kaunitza, został podporucznikiem w jego pułku (1779). Nie mając jednak widoków krescytywy wojskowej jako nieszlach-cic, wziął r. 1783 dymisyę i powrócił do Alzacyi, gdzie objął posadę inspektora budynków publicznych w Belforcie. Tu oddawał się dawnemu swemu zawodowi, architekturze. W r.

1792 wszedł jako prosty grenadyer między o-chotników górno-reńskich, a odznaczywszy się w obronie Moguncyi pod rozkazami Custi-ne’a — awansował. Po kapitulacyi twierdzy pojmany i odprowadzony do Paryża, następnie u-

N,

11®

mm

Bi

mi

ęm

mm

•Ą

T. S.

^JS .

RB

-JkW' jSgif

tli

HHT

'* -s. o

mm

mu

//

Z*-****

(Fig 109). Kleber Jan Chrzciciel, generał francuski, Według obrazu Jana Gùerin.

niewinniony i mianowany generałem brygady, udał się do Wandei. Odniósłszy zwycięstwo pod S a v e n ay, wkroczył do Nantes (1793), ale ludzkość i niewykonywanie krwawych wyroków konwentu sprowadziły nań niełaskę Jakobinów. Odwołany, pociągnął roku następnego jako generał dywizyi z armią północną pod Jour-danem, walczył pod Fleurus, zdobył twierdzę Maastricht, poczern poruczono mu oblężenie Moguncyi. Kiedy jednak Jourdan (1795) pod Düsseldorfern przekroczył Ren i postępował ku Menowi, K. objął dowództwo lewego dymisyi i powrotu do Strasburga. Zamieszkawszy następnie pod Paryżem, zajął się pisaniem pamiętników. W r. 1798 wyruszył jako generał dywizyi na wyprawę egipską. Raniony pod Aleksandryą, towarzyszył Bonapartemu do Sy-ryi, walczył na czele awangardy pod Jaffą, wygrał świetną bitwę pod górą Tabor, odznaczył się pod Abukir, a przy odwrocie (1799) objął naczelne dowództwo. Nie widząc innego wyjścia, zawarł (1800) z Sidney-Smithem układ w El-Arysz, w którym zobowiązał się Egipt z armią francuską opuścić. Oburzony stawianiem trudności ze strony admirała Keitha, zaczął na nowo wojnę i odniósł wielkie zwycięstwo pod Heliopolis. W Kairze wybuchło jednak powstanie, a zajęty jego stłumieniem K. zginął d. 14 czerwca z ręki fanatycznego turka. Śmierć K-a była wielkiem nieszczęściem dla Francyi i dla jej armii: pozbawiła ojczyznę jednego z najwybitniejszych obrońców i sprowadziła utratę Egiptu. — Mąż o postaci wspaniałej,—głosie, który słodyczą umiał jednać, a siłą podbijać żołnierzy,—u towarzyszów zdobył miano „Marsa w uniformie“. Napoleon widział w nim talent olbrzymi, ale jakby w uśpieniu, budzący się dopiero w potrzebie, a wtedy już z potęgą niezwykłą. Pochowany w Strasburgu, uczczony bronzowym pomnikiem dłuta Grassa (1840).—Według „Nouvelle Biographie générale“, t. XXVII i źródłowego artykułu Stefana Charavay w „ Grande Encyclopédie“, Lam. t. XXI str. 559— 561 — O nim: Ernouf—„Le général K.“ (Paryż 1867); gen. Pajol „K. sa vie, sa correspondance“ (tamże 1877); Jakób Charavay „Les Généraux morts pour la patrie“; — nadto tom IV Historyi Rewolucyi Thiersa, dzieła Chuqueta, Savary’-ego, Las Cases’a i in.

K. odznaczał się w latach 1793—8 wielką życzliwością dla pierwszej emigracyi polskiej we Francyi i dla sprawy przez nią bronionej, Jemu, pierwszemu z Francuzów, przedstawił Dąbrowski pomysł legionów i z jego listami re-komendacyjneni pojechał w paźdz. 1796 r. do Paryża. Por. „Hist. de légions Polon.“ (Paryż 1829); Dąbrowskiego „Pamiętnik“ (Poznań 1864, Żup.), Angéberg „Recueil“ (Paryż 1862). s-

Klebs Edwin (* w Królewcu d. 6 lutego r. 1834), lekarz zasłużony jako patolog i znawca anatomii patalogicznej oraz bakteryologii. W r. 1852 zapisał się do wydziału lekarskiego w mieście rodzinnem, następnie przykładał się do nauk w Whrzburgu i Jenie, nakoniec w Berlinie, gdzie w r. 1857 dyplom doktorski osiągnął. W r. 1859 został asystentem w pracowni fizyo-logicznej w Królewcu; w r. 1861, by wydoskonalić się w anatomii patologicznej, został asystentem Vir cli owa (ob.) w Berlinie i w ciągu lat kilku pracami, ogłaszanemi w pismach

(t. III, str. 488).

I)-r J. P.

N.

zawodowych, zdobył sobie rozgłos zasłużony. W r. 1866 uniwersytet berliński powołał K-a na profesora zwyczajnego anatomii patalogicznej. Podczas wojny francusko-niemieckiej w roku 1870 — 1 pełnił służbę lekarską w szpitalu wojskowym w Karlsruhe, gdzie poczynił mnóstwo spostrzeżeń anatomo-patologicznych, dotyczących ran postrzałowych. Gdy generał francuski Bourbaki z wojskiem swem zmuszony był schronić się do Szwajcaryi, rząd berneński mianował go naczelnikiem szpitala rządowego w Bernie dla chorych żołnierzy francuskich. W r. 1872 K. opuścił Bern, by objąć katedrę anatomii patologicznej po Reckling hause nie w Wiirz-burgu, ale zajmował ją bardzo krótko, gdyż już w roku następnym przeniósł się do Pragi. Stamtąd w roku 1882 wrócił do Szwajcaryi i od roku tego do 1892 nauczał w Zurychu. Uwolniwszy się od zajęć profesorskich, mieszkał następnie do r. 1895 ’w Karlsruhe, zajmując się pracą naukową. W roku tym powołano go do Ameryki, gdzie objął w Asheville (Karolina północna) zarząd szpitala i pracowni bakteryo-logicznej.—K. zasłużył się jako badacz poważny, opierający prace swe na poszukiwaniach sumiennych, anatomo-patologicznych, i na doświadczeniach patologicznych. Należał do pierwszych krzewicieli nauki o wpływie drobnoustrojów na powstawanie chorób i przyczynił się niemało do rozwoju i postępu bakteryologii, oraz do rozpowszechnienia leczenia za pomocą szczepień.—Dzieła jego najważniejsze są: „Handbuch der pathologischen Anatomie“ (Berlin 1868 —1880; 4 tomy); „Beiträge zur pathologischen Anatomie der Schusswunden“ (Lipsk

1872); „Beiträge zur Geschwulstlehre“ (Lipsk 1877, 1 zeszyt z tabl.); „Studien über die Verbreitung des Cretinismus in Oesterreich, zowie über die Ursache der Kropfbildung“ (Praga 1877); „Ueber die Umgastaltung medicinischer Anschauungen in den letzten drei Jahrzehnten“ (Lipsk 1878); „Ueber Cellularpathologie u. In-fectionskrankheiten“ (Praga 18781; „Zur Bekämpfung der Rinderpest“ (Wiedeń 1881); „Ueber die Aufgaben und die Bedeutung der experimentellen Pathologie“ (Jena 1887 — 1889; 2 tomy); „Behandlung der Tuberkulose mit Tuber-kulocidin“ (Hamburg 1892); „Die kausale Behandlung der Diphtherie“ (Wiedeń 1893) i „Die kausale Behandlung der Tuberculose“ (Hamburg 1894).—Por. „Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte“

D-r J. p.

Kleberg Ber nard Gotfryd (* w Rydze d. 4 marca r. 1840 — f w Odesie d. 27 października r. 1879), lekarz zajmujący się głównie chirurgią. Do nauk przykładał się od r. 1858 do 1865 w Dorpacie (dziś Jurjew), gdzie też dyplom doktorski uzyskał, poczem wyjechał do Wiednia dla uzupełnienia swych wiadomości, j Po powrocie stamtąd czas krótki pracował ! w szpitalu miejskim w Tyflisie. Zimą r. 1866 j został ordynatorem w szpitalu miejskim w Ode- >

sie, ale już w r. 1866 porzucił stanowisko to, by wrócić do Tyflisu, gdzie go mianowano ordynatorem starszym szpitalnym. Po dwu latach jednak zatęsknił znów do Odesy i odtąd już stale tam przebywał, zostawszy naprzód chirurgiem szpitala miejskiego, od roku zaś 1875 lekarzem naczelnym. W r. 1876 wyjechał do Serbii na czele szpitala wojskowego Krzyża Czerwonego, ale niebawem powrócił, zrażony stosunkami tam panującemi. Podczas wojny rosśyjsko-tureckiej w latach 1877 — 8 został lekarzem naczelnym wszystkich szpitali wojskowych, urządzonych w Odesie przez Krzyż Czerwony, i dobrze się zasłużył jako lekarz zdolny i gorliwy. Wkrótce po wojnie umarł, cierpiąc już od r. 1872 na nowotwór złośliwy na piersiach, który pomimo operacyj kilkakrotnych wciąż się ponawiał. —Ogłosił szereg prac, przeważnie chirurgicznych, w „Archiv für klinische Chirurgie“, w „DeutscheZeitschrift f. Chir.“, w„St. Petersburger med. Zeitschr.“ i w „Trudach“ szpitala miejskiego w Odesie. — Por. „Deutsche Zeitschr. f. Chir.'’“ (r. 1881, t. XV str. 379) i „ A.11 g. Deutsche Biographie“ (t. XVI str. 66).

Klecanda Jan, pisarz czeski (* .1855), po ukończeniu politechniki praskiej służył przez krótki zresztą czas w wojsku, poczem w r. 1882 został nauczycielem w Pradze i jednocześnie pracował na polu literackiem, pisując do różnych czasopism czeskich, w których umieszczał powieści, nowelle lub rozmaite artykuły dziennikarskie. Do ważniejszych jego utworów należą: obszerna powieść p. t. „Blu-dicky“ (Ogniki 1882), obrazki z życia wojskowego „Na bojiśti“ (2-ie wyd. w r. 1885), wreszcie zbiór drobnych nowel „Vsedni pribëhy“. f (1884). Wszystkie te utwory odznaczają się| żywem opowiadaniem, często szczerym i naturalnym humorem i zacną tendencyą autora/ który maluje w nich różne żywotne kwestyé swego społeczeństwa. Prócz tego K. napisał dzieje Polski pt. „Polsko v minulosti a pri-tomnosti“ (1895—96). W licznych artykułach dziennikarskich, w których poruszał rozmaite sprawy chwili bieżącej.

Klecanka, ob. Polistes.

Klecha był to sługa kościelny na wsi w dawnych wiekach pełnił, obowiązki, które dziś sprawuje organista lub zakrystyan, ale był’wyższym w hierarchii parafialnej od kantora, który -to urząd istniał wszędzie, przed zaprowadzeniem w XVII w. organów w kościołach. Czasem znów kantorowie zyskiwali przewagę nad K-ą, jak świadczy przysłowie: „czcij, klecho, kantora“. Oprócz czynności związanych z obrządkami|i|po-rządkiem zewnętrznym kościoła, K. posługiwał jeszcze plebanowi, prowadził szkołę wiejską i trudnił się leczeniem. Nazywano go po łacinie: Abecedarius, Magister trivialis, a po polsku: „mistrz ubogi, żak.“ Pleban odzywał się do niego: frater, a parafianie: „księże klecho“,^albo nawet: „księże mistrzu“. Utrzymywał śię z do-

Pyr.

chodów W naturze, a głównie z kolendy, po części też dostawał wsparcie ze dworu, gdzie sprawował funkcye sekretarza. K-e często należeli niejako do duchowieństwa, gdyż posiadali niższe święcenia (ordines minores). Niekiedy i znowu bywali żoiiaci, a kleszyna wespół z księ- ' żą gospodynią stanowiła wyższą klasę pomiędzy kobietami wiejskiemi. K. był przedmiotem ko- ! micznego dyalogu w r. 1596 pod tytułem: „Wy- 1 prawą Albertusa na wojnę“ i drugiego: „Alber- \ tus z wojny“, oraz wielu innych dyalogów i sa- j tyr, których wiele ukazało się w druku, gdy I nakazano, aby duchowni i plebani ze swoich j łanów dostawiali żołnierza, ci zaś uzbrajali; i wysyłali K-ów, którzy umieli ■ tylko obdzierać \ po wsiach, ale w obozie byli bezużytecznym ! ciężarem. W starych dyalogach polskich' K. by-1 ' wał prawie zawsze główną postacią komiczną, j tak« jak we współcześniej włoskiej komedyi Pul-j cinellö. Do takich dyalogów należą: Wita Korczewskiego: „Rozmowy polskie łacińskim językiem przeplatane“ (Kraków 1553);—dalej: „Szkolna mizerya“ (1633); „Komedya sołtysa, z K-ą“ (Kraków, w drukarni Waleryana Piąt-j kowskiego, 1646 in 4-o). Obszerne szczegóły! o K-ch znajdują się w dziele K. Wł. Wójcie-! kiego: „Stare Gawędy i Obrazy“ (Warszawa 1840,: tom III i IV“).

Klechda. Pod nazwą klechd słyną opowieści j ludowć. Posiadają one zwykle treść bardzo! fantastyczną, gdyż opowiadają o zaklętych kró- : lewnach, czarodziejach, jędzach itd. Pierwsi; badacze, którzy rozpoczęli zapisywanie opowieści j ludń, widzieli w nich jedynie płód wyobraźni! gminnej, zasługujący na uwagę tylko z tego: powodu-. Zbiory takich opowiadań przeznaczano zwykle dla dzieci. Z biegiem czasu mnożyły! się wydawnictwa tego rodzaju we wszystkich krajach, a wraz z tern ukazują się próby oświetlenia naukowego treści K-d. Rozpatrywano; je zwykle jako szczątki mitów, rozbite i wy-: koszlawione, i naturalnie, tłómaczono odpowied-. nio do doktryn panujących każdorazowo w mitologii. Niekiedy próbowano oświetlić je jako niejasne wspomnienia zdarzeń dziejowych. Usiłowano ńp, dowieść, że drobnoludki, mieszkający po skałach i posiadający stosy złota i srebra na swoje rozkazy, są puścizną tego okresu, kiedy Europę zamieszkiwała rasa karłów, roz-i bita i zniszczona przez najazd ludów roślej--szych: Kruszyskały, Waligóry, i Wyrwidęby są upostaciowaniem owej rasy zwycięzkiej. W miarę jednak postępów, dokonywanych przez mitologię z jednej strony, nauki etnograficzne i z drugiej, okazywało się, iż tłómaczenia powyższe grzeszą zwłaszcza schematyzmem swoim! i prostotą. Wyszło na jaw, iż ów- fantastyczny; świat K-d, pełen zaklętych królewien i boha-j terskich królewiczów, czynów i wypadków nadzwyczajnych, świat, w którym za oręż służą ki-! je-samobije, są drzewa śpiewające a na nich rosną złote jabłka, w którym na szklanej górze!

leży uśpione dziewczę, smoki i siły nieczyste zaś bronią do niej dostępu,—że świat ten jest bardzo pogmatwany. Niepodobna tam znaleźć ańi jednolitego planu, ani też jedną latarnią, tj, teoryą, oświetlić wszystkich kryjówek i kątów. Co więcej, . okazało się w miarę zestawiania porównawczego K-d, iż ani jedna nie jest zwartą całością. . Przeciwnie, każdy wątek wyobraźni ludowej, istniejący w postaci skończonej K-y, jest sklecony niekiedy z paru różnych wątków, to znowu rozpołowiony lub urozmaicony obcemi zwrotami. Należało przypuścić, iż każda epoka rozwoju kulturalnego, zgodnie ze swojemi widnokręgami, przeinaczała dawne podanie, dodawała nowe upiększenia, zmieniała charakter osób działających, obcinała lub rozszerzała pewne ustępy. Wobec tego, rzeczą jest nierozsądną, szukać rodowodów pojedyńczej bajki oraz znaczenia w niej zawartego, bo początki jej prawdopodobnie giną w pomroce wieków, fabuła zaś była niejednokrotnie przekształcana. Natomiast wysunęły się naprzód inne zadania: każda K. składa się z wielu drobnych szczegółów, które powtarzają się w innych bajkach w tej samej lub pokrewnej formie. Dość wymienić wilka, na którym jedzie bohater i który temu bohaterowi udziela rad i pomocy; żabę, którą poślubia królewicz i która na noc zdejmuje swoją skórę; fujarkę, śpiewającą o zabiciu siostry przez siostrę. Otóż, czy zestawienie takich szczegółów pokrewnych nie wydałoby dodatnich rezultatów? Studya nad zwyczajami ludów pierwotnych i zwłaszcza zbiory bajek, istniejących w okresie dzikim i barbarzyńskim, wykazały, iż taka analiza jest nietylko możliwą, ale nadto pożyteczną i wydajną. Opowieść o tern, jak królewicz zaślubia żabę, powtarza się w licznych odmianach u ludów pierwotnych, co więcej, służy za podstawę rodowodów tak zwanych rodów totemistycznych (ob. Tote m i z m). Okazało się, iż wiele wątków klechdowych, to fakty codzienne życia pierwotnego, przekształcone niemal do niepoznania; to jeszcze częściej wierzenia i przesądy ówczesne, jeszcze mniej zrozumiałe, a więc jeszcze bardziej przekształcone. Studya tego rodzaju rzuciły zgoła nowe światło na rodowód K-d. Wyszło na jaw, iż zwyczaje dawne życia codziennego, poglądy ówczesne na przyrodę weszły jako zasadnicza część składowa do treści bardzo wielu K-d. Lud, otrzymując z pokolenia do pokolenia puściznę, która stawała się dla niego coraz bardziej niezrozumiałą, przeinaczał ją i wykoszlawiał. Kobieta, należąca do pewnego totemu i porwana, stawała się królewną, pokutującą w przyodziewku zwierzęcym. Wilk, dający radę królewiczowi, to prosty manitu (ob.) Ind y an. Wyobraźnia ludu gorliwie pracowała, ażeby . wytłó-maczyć to, co dla niej było obce; dokonywała tego, wzmacniając w opowieści żywioł nadprzyrodzony, a raczej fantastyczny. Zresztą już na niższych szcżeblach kultury, jakie obecnie istnieją na globie, rozpoczęła się ta praca wyobraźni. Zbiory bajek kafryjskich lub czerwonoskórych wykazują obecność tego pierwiastku. Opowieść bierze wątki życia codziennego, przeplata je poglądami ówczesnemi na siły przyrody, na tem podłożu snuje upiększenia fantastyczne, już przeniewierzające się rzeczywistości, ale jeszcze zrozumiałe co do swego ducha. Zresztą każda epoka rozwoju do istniejącego zasobu bajek dorzucała swoje przyczynki, przyodziane również w szatę fantastyczności. Prace Hart-landa i in. wykazały, iż taka analiza bajek może wydać wyniki bardzo wdzięczne. Jednocześnie nastręczyło się inne pytanie. Niektóre bajki są rozpowszechnione niemal na całym globie, a prawdopodobnie większość nawet powtarza się w wielu bardzo odległych nawzajem okolicach. Czy należy przypisać to temu, iż K-da, powstawszy w jednem miejscu, wędrowała z ust do ust coraz dalej; czy może trzeba podobieństwo to objaśnić tem samem ukształtowaniem warunków życia i poglądów w epoce prastarej ? Trudno rozstrzygnąć to pytanie w sposób obejmujący wszystkie wypadki. Każdy pojedynczy wypadek raczej domaga się odmiennej odpowiedzi. Jednak w zasadzie trzeba przypuszczać, iż istniało mnóstwo niezależnych ognisk powstawania samego wątku, a raczej szczegółu (np. o zaślubieniu królewny-żaby). Ale swrnją drogą oddziaływanie istniało; K. przechodziła z miejsca na miejsce, dokładniej: wskutek oddziaływania pokrewne opowiadania ulegały ujednostajnieniu. Boas w swoich poszukiwaniach nad Indyanami Ameryki północnej z północnego wybrzeża Oc. Spokojnego bardzo dowcipnie, za pomocą metody statystycznej, wykazał, jak pewna opowieść rozszerza się z danego plemienia i jakim ulega przekształceniom, przy-czem oparł studya swoje na bardzo wdzięcznym materyale: K-cli licznych a niewielkich plemion czerwonoskórych, żyjących w sąsiedztwie i należących często do różnych rodzin lingwistycznych. — Bibliografia. Zasadniczą książką, rozpatrującą znaczenie K-d wogóle, jest dzieło

E. S. Hartlanda „The science of Fairy Tales, an Inquiry into fairy Mythology“ Londyn 1891, (w końcu dzieła bardzo obfita bibliografia zbiorów K-d w różnych językach); nadto F. Lieb-recht „Zur Volkskunde. Alte und Neue Aufsätze“ (Heilbronn 1879). Z pośród opracowań różnych wątków warto wskazać: E. S. Hartland „The Legend of Perseus, a study of Tradition in Story, Custom and Belief“ (Londyn 1894 — 6); w trzech tomach, z których w każdym autor rozbiera pokrewne szczegóły, wetkane w opowieść gminną (tom I: „The supernatural Birth“, tom II: „The Life-tokens“; tom III: „Andromeda, Medusa“). J. Kohler „Der Ursprung der Melusinen-Sage“ (Lipsk 1895). W języku polskim istnieje St. Ciszewskiego „Bajka o Mi-dasowych uszach, studyum z literatury ludowej“ (Kraków 1899). Poniekąd I. Fiske „Myths and inyth-makers, old Taies and Superstitions, interpreted by comparative Mythology“ (Londyn 1873, przestarzała). Pod względem metodologicznym artykuł Gomme’a co do klasyfikacyi treści K-d w czasopiśmie londyńskim „Folklore“ II 1891 (streszczenie w „Wiśle“ V, 692 — 695). Warto także zwrócić uwagę na próby zgromadzenia i uporządkowania odmian tego samego wątku: R. Cox „Cinderella“ (Londyn 1892); poniekąd wielotomowe dzieło F. I. Chil-d’a „The English and Scottish Popular Ballads“ (Boston 1892 — 1896). U nas J. Karłowicz czynił to samo poniekąd w związku z systematyką Childa, a mianowicie: „Podanie o Madeju“, „Wisła“ II, III, V; „Brzoza gryżyńska“, ib. II, III, V; „Król Lear u nas“, ib. VIII, IX; (ob. także J. Karłowicz „Najnowsze badania podań i ich zbiory“, „Ateneum“ 1883, II). Przy stu-dyach porównawczych nad K-ami należy zwrócić uwagę na zbiory podobnych opowieści ludów pierwotnych: K. L. Parker „Australian Legendary Tales“ (Londyn 1896), oraz „Morę Australian Legendary Tales“ (1898); K. M. Cosh Clark „Maori taies and Legends“ (Londyn 1896); W. H. Brett „Legends and Myths of the Ab-original Indians of British Guiana“ (Londyn);

G.    B. Grinnell „Blackfoot Lodge Tales“ (N. York 1892); tenże: „Pawnee Hero Stories and Folklore“ (N. York); Ch. F. Lummis „The Man who married the Moon, and other Pueblo Folklores“ (N. York 1896); Fr. H. Cushing „Zuni Folk Tales“ (1902); E. Petitot „Traditions indiennes du Canada Nord-Ouest“ (Paryż 1886);

J.    Teit „Traditions of the Thompson River Indians of British Columbia“ (Boston 1898);

S. Theal M’Call „Kaffir Folk-Tales“ (Londyn);

H.    Chantelain „Folk Tales of Angola“ (New-York 1994); H. A. Junod „Les chants et les contes des Baronga“ (Lozanna); W. H. I. Bleek „Reynard the Fox in South Africa“ (Londyn

1864); R. E. Dennett „Notes on the Folklore of the Fiort“ (Londyn 1898; bardzo ważne ze względu na rozproszone uwagi); H. Callaway „Nursery Tales of the Zulus“ (Natal 1866 — 68); C. G. Büttner „Märchen der Owa-herero“ (Berlin 1888); E. Jacottet „Contes populaires des Bassoutos“ (Paryż 1895). Zresztą niepodobna podać dokładnej bibliografii zbiorów tego rodzaju, gdyż K. przechodzi niespostrzeżenie w mit, i w takim razie należałoby przytoczyć wszystkie zbiory mitów.

Kłeck, miasteczko w gub. Mińskiej, pow. Słuckim (w dawnem wojew. Nowogrodzkiem), nad rz. Łanią, przy trakcie poczt, z Nieświeża do Pińska, 2¹/«. mili od Nieświeża, około 9 mil od Słucka, położone na bardzo urodzajnej płaszczyźnie. K. sięga dawnych czasów: spotykamy go na najstarszych mapach. Już w w. XI i XII

K.    był warowną stolicą plemienia słowiańskiego Drehowiczan. W XV w. K. stanowi własność Jagiellonów. Kazimierz Jagiellończyk oddaje go w dożywotnie posiadanie Michałowi,

Hr.

Koso.

Z Kiecka Marcin (* w wieku XVI — w ćwierci pierwszej wieku XVII) lekarz, który później, wstąpiwszy do stanu duchownego, był proboszczem w Miejskiej Górce w dzisiej-szem W. Ks. Poznańskiem, niedaleko Rawicza. W naukach lekarskich wykształcił się w Padwie.—Napisał: „Obrona przeciwko morowemu powietrzu doświadczona, na którą jako bogaty tak i ubogi snadno się zdobędzie, bo niekażdy na lekarstwa ma pieniądze. Na cześć a na chwałę Panu Bogu w Tróycy iedynemu, naświętszey Pannie Mariey a na pomoc pospolitemu człowiekowi napisana“. (Poznań 1605, w 4-e; k. nl. 10; toż pod n. „Preserwatiwa przeciwko morowemu powietrzu i t. d.“ tamże 1624, w 4-e, k. 10); „Proce na ministry y na wszystkie heretyki z piącią Dawidowych kamieni w Tobole, z których tak stary iak y młody człowiek, Kalwina, Lutra, Trydeitę, Picar-da, Aryana prętko pożyie. Do tego przydany iest niezgody y inszych heretyckich dziełów appendix, który z podziwieniem y chętliwie każdy czytać będzie“ (Kraków 1607, u Jak. Sibeneychera w 4-e, str. 114) i „Zwierciadło saskie albo maydeburskie, w którym każdy ogląda ministry pruskie, litewskie, mazowieckie, ruskie, szląskie y też polskie. Tu też każdy minister uizrzy co za makuły albo plamy na twarzy maią, których doyrzeć nie mogą. Więc uroda ich ztąd poszła, kształt, godność y ciała ozdoba. Genealogia ich dyabel-

synowi Zygmunta Kiejstutowicza; po śmierci Michała K. wraca do korony. Zygmunt Stary nadaje K. jako dożywocie Bonie; Zygmunt August darowuje K. Mikołajowi Czarnemu Radziwiłłowi, wojewodzie wileńskiemu (bratu Barbary Gasztoldowej). W r. 1586 Mikołaj Krzysztof Radziwiłł („Sierotka“), wraz ze Stanisławem II Radziwiłłem postanowili utworzyć 3 or-dynacye: ołycką, nieświeską i kiecką, z tym zamiarem, aby z czasem mogły zlać się w jedną. Po zatwierdzeniu tego postanowienia przez króla Stefana, pierwszym ordynatem Kleckim został Albert II Radziwiłł, marszałek W. ks. litewskiego. Ordynacya ołycka zlała się z czasem z nieświeską, a kiecka przetrwała do r. 1874, gdy Leon Radziwiłł, bezdzietny ordynat kiecki, na mocy zezwolenia cesarza Aleksandra II, ustąpił swych praw, pod warunkiem dożywotniej pensyi, Antoniemu Radziwiłłowi, ordynatowi nieświeskiemu, z linii „pruskiej“. Ordynacya kiecka składała się z 73 folwarków i miasteczek i leśnictw, których obszar wynosił przeszło 6 610 włók (w powiatach inozyrskim i słuckim). Ordynaci kleccy posiadali okazałą rezydencyę w pobliskiej wsi Ra-dziwilimontach. W K-u znajduje się fara, wzniesiona z muru w r. 1450 przez Andrzeja Mont-wiłowskiego, a dokończona przez Bonę. Kościół murowany z klasztorem Dominikanów fundacyi Stanisława Kazimierza Radziwiłła z r. 1683, zamieniono w drugiej połowie zeszłego wieku na cerkiew parafialną. Jest tutaj także synagoga murowana, zbudowana w wieku XVIII przez Radziwiłłów.—K. nawiedzany był w w. XVI przez Tatarów, za Aleksego i Piotra I przez Rosyan, w r. 1706 przez Szwedów.—ob. Ordynacye w Polsce, Radziwiłło-w ie.

Biłwa pod Kłeckiem, d. 6 sierpnia 1506 r. stoczona między siła zbrojną litewską (pod wodzą Michała Glińskiego) a Tatarami krymskimi (pod synami cara Mengli-Gireja Batu-Gire-jem i Burnuszem), zakończona zupełną klęską tatarską. Za Aleksandra Jagiellończyka powtarzały się niemal nieustannie na Polskę i Litwę najazdy Tatarów krymskich, pobudzanych do tego przez nieprzyjaciela Aleksandra, Iwana III, w ks. moskiewskiego. Postać rzeczy nie zmieniła się i po śmierci Iwana (1505 r.), za jego następcy, Wasyla III, w ostatnim przynajmniej roku panowania królewskiego. Po niewielkim bowiem najeździe łupieskim na wiosnę r. 1506, później (w lipcu) przedsięwzięta została nowa wyprawa nie mniej niż 12000 Tatarów pod wodzą dwóch już wspomnianych carewiczów. Przeszedłszy Prypeć, rozłożyli się oni taborem pod Kłeckiem, gdzie rozchodziły się trakty na Nowogródek, Lidę, Wilno i Mińsk, i stąd czynili napady na okolicę. Król, złożony ciężką chorobą, powierzył obronę kraju Michałowi Glińskiemu i hetmanowi Stan. Kiszce, który jednak zachorował wkrót-

ce i oddał główne dowództwo w ręce Glińskiego. Siły litewskie, nieprzenoszące 10 000 ludzi, ciągnęły na Nowogródek, Ostaszyn, Połon-kę, przez bagnistą rzekę Iskolt (?), staczając potyczki z drobnemi podjazdami nieprzyjaciela, i wreszcie stanęły na noc (5 sierpnia) pod Kłeckiem w Nalipie. Rano 6 sierp, otoczywszy zewsząd Tatarów, uderzył na nich Gliński i pobił ich zupełuie. Tylko niewielka garść najeźdźców zdołała ujść razem z synami Mengli-Gire-ja. Przez kilka dni trwała gonitwa za niedobitkami po okolicy. Cały obóz z olbrzymiemi łupami, nagromadzonemi przez Tatarów, dostał się zwycięzcom. Czy brał udział w bitwie pod K-m Sędziwój Czarnkowski na czele oddziału polskiego rycerstwa (które nawet, według cenzora Miechowity, miało losy walki rozstrzygnąć); jest rzeczą wątpliwą, latopisy bowiem lit.-ruskie nic o tem nie wiedzą. Wieść o zwycięstwie przyszła do Wilna, gdy król Aleksander leżał już w agonii; nie mogąc już mówić, wzniósł tylko oczy, podobno, dziękując Niebu za to jedyne większe powodzenie oręża litewskiego za jego panowania. —Pod względem politycznym bitwa pod K. miała to znaczenie, iż uczyniła na razie Mengli-Gireja skłonnym do porozumienia się, które też niebawem między nim a Zygmuntem nastąpiło.—Pułaski „Mengli-Girej“ (w «Przewodn. nauk. i lit.» r. 1879); Caro „Geschichte Polens (i w tłom. pols.)

t. V₂.

Dr J. P,

pols.“ (str. 215).

Kleckie starostwo niegrodowe, z miastem Kiecko, położonem w dawnem województwie gnieźnieńskiem, a obecnie w W. Księstwie Po-znańskiem, w regencyi Bydgoskiej, powiecie gnieźnieńskim, wśród jezior; posiadało, szkołę dość znaczną, zapewne kolonię akademii krakowskiej, gdyż arcybiskup gnieźnieński, Wincenty Kot, zmusił w r. 1447 rektora tejże szkoły, Macieja z Radziejowa, husytę, do przysięgi, że będzie przyjmował komunię pod jedną postacią. W w. XVIII należało do Antoniego Mirosławskiego, podkomorzego inowrocławskiego i opłacało kwartę w ilości złp. 810 gr. 15.

Hr.

ska, y demonstratio w tym zwierciedle powie. Gwoli ministrowi iednemu złemu a niebaczne-

mu przez trzy dni urobione“ (Poznań 1610, u Jana Wo lr ab a, w 4-e k. ni. 48). — Por.

L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do bist, sztuki lek. w Polsce“ (T. I. str. 317; jest tam podana dość dokładnie treść pierwszej z tu wymienionych książeczek, oraz ocena jej nie pochlebna) i St. Kośmińskiego „Słown. lek. Pols.“ (str. 214).—

Kiecki Waleryan (* we Włocławku d. 2 września r. 1901 —f w Warszawie d. 17 maja 1880), lekarz. Do nauk- lekarskich przykładał się w uniwersytecie królewskim warszawskim od r. 1821 i w r. 1824 został licencyatem medycyny, poczem w roku następnym był zamianowany lekarzem batalionowym w pułku 5-ym piechoty wojska polskiego; następnie został ordynatorem szpitala wojskowego, ujazdowskiego, a wkrótce potem na Pradze objął szpital, urządzony dla chorych na oczy i na gnilca (scorbu-his); na czele szpitala tego stał do r. 1830. Osiągnąwszy w styczniu r. 1831, po obronieniu rozprawy „O amputacyach członków tak górnych jako i dolnych“, dyplom doktorski z chirurgii, był mianowany lekarzem sztabowym i przeznaczony na lekarza naczelnego w nowo-założonym szpitalu wojskowym w domu Krzemińskiego w Warsżawie; następnie zawiadywał szpitalem nowo założonym z polecenia władzy wojskowej w Nowem Mieście nad Pilicą. Po upadku Warszawy we wrześniu r. 1831 został ordynatorem w szpitalu wojskowym, istniejącym w koszarach aleksandryjskich w War^ szawie. W r. 1832, opuściwszy służbę wojskową, otrzymał posadę lekarza obwodu, a później powiatu radomskiego, i pełnił obowiązki te do r. 1841, w którym został lekarzem więziennym w Radomiu. W r. 1848 opuścił służbę rządową i oddał się wykonawstwu lekarskiemu. Na kilka lat przed śmiercią zamieszkał w Warszawie.--Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce“ (T. IV, str. 81) i St. Kośmińskiego „Słownik lek.

Dr J. F.

Pyr.

Kiecko (Kłecko), miasto w w. ks. Poznań-skiem, w pow. gnieźnieńskim, 16 kim. od Gniezna, w dawnem wojew. gnieźnieńskiem, położo-

ne między jeziorami, na wzgórzu i otoczone łą* kami. Klimat niezdrowy, z.powodu mgieł, wzno' szących się z bagnistych brzegów; woda dopicia niesmaczna, bo przesiąkła saletrą. Okolice K-a mają glebę bardzo urodzajną. Mieszkańców przeszło 2000; trudnią się przeważnie rolnictwem. K. posiada kościół paraf, katol., kościół protestancki i synagogę.—Henryk z K-a, wójt miasta „Kleczko“, otrzymał od Bolesława Pobożnego, ks. Kaliskiego, na mocy przywileju z r. 1255, miasto K. dla siebie i dla potomków swych płci męskiej na prawie niemieckiem. Podczas najazdu Krzyżaków (1331) K. zgorzało doszczętnie, a mieszkańcy zostali wyrżnięci. W w. XV K. uległo znowu pożarowi, poczem Kazimierz ‘Jag. przywilejem z r, 1450 ponowił prawo niemieckie i obdarzył mieszkańców ulgami. D. 7 mają 1656 r. Stefan Czarniecki, kasztelan kijowski, wraz z Jerzym Lubomirskim, marszałkiem w. K., stoczyli pod K-ęm niepomyślną bitwę ze Szwedami pod wodzą Du-glasą.—Na cmentarzysku, znajdującem się pod K-em, wykopano urny ze srebrnemi kolczykami, łańcuszkami, broszami, monetami z czasóy^ Sassanidów.—W K-u urodził się znakomity historyk literatury polskiej W ł a d y s ł a w N e h -ring.—Monografię K-a napisał ks. Dydyński (Gniezno 1858).— „Słownik geograficzny“. Hr Klecza, nazwa dwu wsi w.Galicyi (K. dolna i średnia K. górna), w pow. Wadowickim, nad potokiem Kleczówką (dopływ Skawy), przy gościńcu wiedeńskiem, w pobliżu Wadowic; 1) K. dolna i średnia. W części płn,. tej wpi znajduje się wzgórze (370 m. nad poz. m.), ,o-kryte lasem. Liczbą mieszk. wynosi około 1 000 ludzi. Kościół drewniany pod wez. św. Wawrzyńca istniał już w r. 1304, ponieważ dokument z tego roku, zachowany w urzędowej oblacie (1630), w aktach plebanii, podaje, iż oddawna już istniejący kościół uposażyła gruntem Anna, żona Piotra de Czyrzyc (ze Szczerzyca), a do-tacyę jej zatwierdził Jan ks, oświęcimski. W inwentarzu, spisanym przed r. 1863, czytamy, że dzisiejszy kościół jodłowy wzniesiony został w r, 1432 przez Kazimierza ks. oświęcimskiego. Wnętrze kościoła okrywały malowidła klejowe z XVI w., dziś zastąpione innemi. Z szafiastego ołtarza szkoły staroniemieckiej dochowały się obrazy św. Mikołaja i św. Stanisława. Wielki ołtarz ozdobiony rzeźbami z XVII w. Metryki sięgają r. 1623. W pierwszej połowie w. XVII właścicielem K-y był Jan Rotter-mund, podstarości i sędzia oświęcimski (1628), później Frydrychowscy (w roku 1640 Gabryel Frydrychowski); „w r, 1834 Joanna Duninowa, w r. 1872 Gustaw Gasch i Emil Dolcisz, a po nich Franc. Neumajer. 2) K. górna ma mieszk. około 400. Gospodarstwo prawie wyłącznie skierowane ku produkowaniu nasion traw i roślin pastewnych, które słyną ze swej dobroci. Wzniesienie wsi ponad poz. m. wynosi 274 m.—„Słown. Geogr.“.

Hr.

S. PI

P. Chm

Hr.

Kleczew, osada (przedtem miasteczko) w gub. Kaliskiej, w pow. Słupeckim, przy trakcie pocztowym do Konina, o 3 mile od tegoż i od Słupcy, położone na obszernej płaszczyźnie, od wsch. i płd. przed laty otoczone lasami. Tuż pod K-em znajduje się niewielkie jezioro Stępa (około 12 morgów powierzchni). Najbliższą rzekę spławną stanowi Warta, płynąca w odległości 3 mil.—Niewiadomo, kiedy i przez kogo K. został założony; w archiwum miejscowem jest ślad, że przywilej erekcyjny spłonął wraz z ratuszem w r. 1648. K. posiada kościół parafialny murowany pod wez. św. Andrzeja, podług tradycyi jeszcze z XI w.; prawdopodobnem jest przypuszczenie, że pochodzi dopiero z XV w., jak wskazuje styl gotycki i powierzchnie z nagiej cegły. Pożar w r. 1796 zniszczył szpital miejski; w r. 1808 K. znowu uległ ogniowi; w r. 1862 spłonęły 22 domy. Według spisu statystycznego w r. 1820 K. posiadał fabryki sukna, szalów, pasów, dywanów i broni, także 2 cechy: szewski i młynarski; obecnie liczy około 2 000 mieszk.— „Słown. Geogr.“

Kleczewski Stanisław, gwardyan reformatów w Krzemieńcu (* 1789 r.); pozostawił prace w zakresie teologii, filozofii, historyi i językoznawstwa. Pisma jego, wykazując rozległy i żywy umysł autora, jednocześnie, szczególniej w dziedzinie historyi i języka polskiego, świadczą o niedokładnej znajomości poruszanych przedmiotów wiedzy. Wydał we Lwowie: „Sarma-tia Europaea mox post diluvium universale in-hatibata, seu fragmentum tractatus de diluvio universali, in quo ostenditur adventus in Euro-pam posterorum Noe... gentis Scytho-Sarmato-Slavicae“ (1769); „O początku, dawności, odmianach i wydoskonaleniu języka polskiego zdania“ (1767); „Socius viatorum Deus per brévia colloquia itinerantibus adjunctus“ (1755); „In-stitutiones politico-religiosae“ (1755); „Kalendarz seraficzny,... żywoty reformatów prowincyi polskiej...“ (1760); polskie tłómaczenie rekolek-cyi: „Soliloquium octiduanum tempore annui re-cessus...“ (1760); w Ołomuńcu: „Lechus histo-riae polonae restitutus“ (1774); a w Kłodzku „Prima elementa philosophiae rationalis“ (1772) i wyżej wymienione „Soliloquium...“ (1778). Ob. u Jo cli era 5 257, 5 702, 5 774, 8 028, 8 272.—Por. „Encyklop. Kościelna“.

Kleczewski Arkadyusz (* ok. 1840 — f w listopadzie 1890), publicysta i satyryk. Odkupiwszy od A. Niewiarowskiego czasopismo humorystyczne „Kuryer Świąteczny“, wydawał je w Warszawie od r. 1864 do 1868. Przeniósł się następnie do Krakowa i tu założył istniejący do dziś dwutygodnik satyryczny p. t. „Dya-beł“, wydawany przezeń na zmianę tygodniową z „Harapem“.

Kleczewskie (Kleszczewskie) starostwo nie-grodowe w wojew. Kaliskiem, pow. Pyzdrskim.

Wielka Eue. Powsz. Ilustr. Zesz. 283a. T. XXXV

Podług lustracyi z r. 1662] star. K. powstało z dawnego star. Średzkiego (przez odłączenie od niego miasta Kleczewska i wsi Trzebiesławek z przyległościami i które za drugej wojny szwedzkiej znajdowały się w stanie takiego zniszczenia, iż lustratorowie znaleźli w nich zaledwie 2-ch ratajów osiadłych. W r. 1771 star. K. było już podzielone: Kleczew—posiadał Adam Malczewski i płacił kwarty złp. 275, a Trzebiesławki — Józef Zabłocki (kwarty złp. 217 gr. 14, hyberny złp. 138 gr. 21.)—W r. 1793 star. K. dostało się pod rządy pruskie.

Kłeczków, Kłeczków o, wieś, niegdyś m-ko w gub. Płockiej, pow. Ostrołęckim, pomiędzy Łomżą a Ostrowiem, 19 w. od Ostrołęki. Starożytny kościół parafialny pod wez. św. Maryi Magdaleny i św. Wawrzyńca, wzniesiony w r. 1429 przez ówczesnego dziedzica K-a, jak głosi napis pod krucyfiksem kościoła. Kościół K-i należy do najpiękniejszych w Królestwie i zachował prawie zupełnie pierwotny swój wygląd. Do naszych czasów dotrwała część ogrodzenia cmentarnego, które, mając w narożnikach murowane blanki i wieżyczki, przedstawiało małą forteczkę, mogącą służyć do obrony, acz nie nazbyt długiej; ogrodzenie to ma wysokości około 5-ciu łokci, nie licząc w to blank, wznoszących się prawie na 2 łokcie. Część blank od strony zach. i jedna wieżyczka w narożniku wsch.-płd. są dotąd w dobrym stanie. W ścianie szczytowej kościoła jest rzeźba mocno uszkodzona; szczegóły, które się dochowały, pięknością przypominają dzieło Wita Stwosza. Podług Święcickiego („Opis Mazowsza“, „kwartał. Kłos.“ II str. 110), kościół w K-wie został wzniesiony w w. XVI ze składek. K. był już wtedy miastem. Jest on gniazdem rodu Kleczkowskich (wspominany w dokumentach z r. 1422. (Gloger „Ziem. Łomż.“). Opis kościoła w K-wie podało „Echo“ z 16 maja 1879 r. — „Słownik geograficzny“. Hr-Kleczkowski W o j c i e c h, herbu Cholewa, wódz Lisowczyków (ob.), uczeń i przyjaciel Lisowskiego. Kiedy cesarz niemiecki Ferdynand II w walce z Czechami i z Fryderykiem V w r. 1619 poprosił o pomoc wojskową Zygmunta III, ten w początkach lutego 1620 r. posłał mu oddział składający się z 4 000 jeźdźców pod dowództwem K-go, który odznaczył się był już w wielu wyprawach. Jak szybkim marszem się posuwał, wnosić można z tego, iż w przeciągu 8-miu dni stanął ze swym hufcem pod Wiedniem. Wojska cesarskie, których czoło tworzył oddział K-go, wyruszyły na Czechów. Pod górą Schleinitz przyszło 'do poważnego starcia (w marcu 1620 r.). K. złożył tutaj dowody nadzwyczajnego męstwa; na czele swych Lisowczyków zniósł jazdę czeską, aż wreszcie padł, ugodzony kulą.—P o-r ó w n. Maurycego Dzieduszyckiego „Krótki rys dziejów i spraw Lisowczyków (Lwów. 1843). Hr-

■''-wmm

Kleczkowski Kazimierz, docent politechniki lwowskiej (* 1856 w Warszawie — f 1898). Kształcił się w Petersburskiej Akademii sztuk piękn., którą ukończył z odznaczeniem. Prócz wielu artykułów, drukowanych w pismach specyalnych, jak: „Myśl o stylu doryckim“ (1881); „Klejnoty“ (1888); „Barok“ (1888); „Szlakiem narodów“ (1889); „Obrazy i ramki“ (1889); „Styl w rzeźbiarstwie i malarstwie“, „Romantyzm“ (1892) i in., napisał dwie rozprawy większe: „Analiza kształtów architektury“ (Warszawa 1885, cz. II 1890) i „Piękno u ogniska domowego“ (tamże 1888). współpracownik niniejszej „Encyklopedyi“ o-pracował monografię Architektura T. IV 660 — 720.

zydenta; Lublin 1714); „Sprawiedliwość do kon-tynuacyi... kazaniem w kość. S. J. powitana“ (w Lublinie, na temsamem otwarciu, do deputatów; Lublin 1714); „Punkt honoru najpierw-szy, święta koronna sprawiedliwość...“ na solennej wotywie... w Lublinie“ (na otw. Tryb. koron., do marszałka Jaroszowksiego; Lublin

1718).

Ks W. B.

in.

A. Boi.

Kleczyński Jan (* około 1750 r. w Wiel-kopolsce), skrzypek i kompozytor. Szczegół} jego życia nie są znane. To tylko wiadomo, że po r. 1795 przeniósł się na stałe do Wiednia. Jako Napisał: koncert na skrzypce, 6 triów smyczkowych, waryacye na dwoje skrzypiec, warya-cye na temat „Mein lieber Augustin“ i trzy duety na dwoje skrzypiec.

Kleczkowski Maurycy (* na Litwie w r, 1829) lekarz. Po ukończeniu szkół w Wilnie wstąpił w r. 1847 do wydziału lekarskiego w Kazaniu, po dwu latach był tamże uwięziony i jako politycznie podejrzany, skazany do służby wojskowej na prostego szeregowca w pułku stojącym w Orenburgu. Ułaskawiony w r. 1857, otrzymał pozwolenie udania się dla ukończenia nauk do Charkowa. Złożywszy w r. 1860 egzamin, mianowany był niebawem asystentem kliniki chirurgicznej charkowskiej. W r. 1862 osiadł w Wilnie jako lekarz, ale już w roku następnym był zmuszony opuścić to miasto i wyjechać za granicę; udał się wtedy do Paryża, gdzie, zapisawszy się do wydziału lekarskiego, w r. 1867 po obronieniu rozprawy „Sur les arthrites aiguës consécutives aux inflammations des os“ dyplom doktora medycyny otrzymał i osiadł następnie jako lekarz w Epuisser (Côte-d’or), gdzie długie lata zajmował się wykonawstwem.

Kleczyński Jan (* 8 czerwca r. 1837 w Ja-niewiczach, w gub. Wołyńskiej — f 15 września r. 1895 w Warszawie), pianista, kompozytor i krytyk muzyczny. W latach młodzieńczych przeniósł się na stały pobyt do Warszawy; tu ukończył gimnazyum realne, poczem pośwdęcił się wyłącznie muzyce. W dwudziestym drugim roku życia wstąpił do konserwatoryum paryskiego, w którem kształcił się głównie w grze na fortepianie,    w    klasie    Marmontela,    a w teo-

ryi u Bazin’a    i Caraffy.    Wróciwszy    do kraju

rodzinnego w    r.    1866,    występował    lat parę

z koncertami    w    różnych miastach Królestwa

9 prowadzi klasę

i Cesarstwa, poczem w r. 1869 osiedlił się w Warszawie. Odtąd jego imię łączy się ze wszystkiemi objawami życia muzykalnego w Warszawie. W r. 1871 bierze czynny udział w założeniu Towarzystwa Muzycznego, a w 1884 w założeniu, przy temże Towarzystwie, sekcyi naukowej. Od r. 1887

szawie

Pyr.

średnią fortepianu w Instytucie muzycznym Kleczkowski Antoni (* r. 1857 w War- warszawskim. W r. 1879 został redaktorem f 1899 r. w Krakowie). Ukończył i wydawcą „Echa muzycznego“, którem przez uniwersytet Jagielloński. Pisywał artykuły do trzy lata kierował wybornie, lecz dla braku po-pism galicyjskich i warszawskich, a oprócz te- parcia musiał je zawiesić w r. 1882 (wznowio-go ogłosił drukiem: „Księga pamiątkowa na d. ne w rok później przez A. Rajchmana istnieje 4 lipca 1890 r.“; „Lirnik Mazowiecki“; „Życie dotychczas). Krytyki i sprawozdania umiesz-Blizińskiego“ i in.—Poświęcał się w Krakowie czał w różnych czasopismach warszawskich,

zawodowi dramatycznemu.

Kleczyński Józef, jezuita. Wykształcenie otrzymał w szkołach swego zgromadzenia. Następnie jako słynny kaznodzieja, przebywał w różnych domach Towarz. Jezusowego: w Lublinie, Toruniu i Łucku, gdzie zmarł w r. 1728. Słynniejsze z jego kazań są nawskroś przejęte duchem wieku, makaroniczne. Z nich drukiem ogłoszone: „Prawda... Trybunału koronnego hasło...

głównie w „Bluszczu“, „Tygodniku ilustrowanym“ i „Kuryerze Codziennym“, rozprawy zaś i studya z dziedziny muzyki w „Echu“. Z prac jego muzyczno-literackich wyszły osobno: „O wykonywaniu dzieł Chopina“ (trzy odczyty, Warszawa 1879); to samo dzieło wyszło w przekładzie francuskim: „F. Chopin de l’interprétation de ses oeuvres etc.“ (Paryż 1880); „Chopin w celniejszych swoich utworach“ (trzy odczyty, War-kazaniem na wotywie u Pary Piotr- szawa 1886); „Słownik wyrazów używanych kowskiej... konsekrowana“ (ofiarowane députa- w muzyce“ (Warszawa 1893). Prócz tego prze-

tom tryb.; Toruń 1712); i rozumna sprawiedliwość... kazaniem u Fary Piotrkowskiej powitane“... (na tem samem otwarciu, Toruń 1712; ofiar. Działyńskiemu, szałkowi tryb.); „Sprawiedliwość do kontynua-ćyi... kazaniem w kościele S. J. powitana“ (W Lublinie, na otwarcie Tryb. koron., do pre-

„Sprawiedliwy rozum łożył na język polski: „Katechizm muzyki“

Lobego (Warsz. 1887), oraz operetki: „Mikado“; „Konik polny“, „Symplicyusz“, kilka dramatów, mar- krotochwil itp. Jako kompozytor K. uprawiał głównie pieśni i drobne formy fortepianowe, odznaczające się melodyą i popularnością opracowania technicznego. W r. 1888 zebrał w Zaze Lwowa został współredaktorem „Przeglądu polskiego“ i kierownikiem biura statystycznego w Krakowie; na tym urzędzie wydawał „Rocznik statystyki m. Krakowa“. Był także przez długi szereg lat wice-prezesem „Towarzystwa oświaty ludowej“, członkiem międzynarodowego Instytutu statystycznego i korespondentem c. k. wiedeńskiej centralnej komisyi statystycznej. W ostatnich latach przerzucił się do studyów historycznych i badał zaludnienie i stosunki fi-Kleczyński Bohdan, malarz polski (* 1852) nansowe dawnego Państwa Polskiego. Temu uczęszczał początkowo na uniwersytet w Hei- zawdzięczamy kilka cennych jego prac. Zmarł delbergu; w malarstwie kształcił się we 21 września 1900 r. w Zakopanem. Odznaczał Włoszech i Monachium; malował obrazy ro- się ogromną pracowitością i sumiennością jako

kopanem i wydał 74 pieśni ludowe, p. t. „Me-lodye zakopiańskie i podhalskie“ (Kraków 1888; odbitce z „Pam. Tow. Tatrzań.“ t. XII).

Kleczyński, malarz polski pejsażysta; żył w pierwszej połowie w. XIX, zmarł w Wiedniu. G. K. Nagler wyraża się o nim pochlebnie, przyznając mu dobrą obserwacyę natury, znajomość perspektywy i wyrobienie techniczne. Rastawiecki przypuszcza iż K. musiał pochodzić z Galicyi.

a. roi.

K. 11.

dzajowe.

Kleczyński Józef (* 1841-f 1900), d-r praw i profesor uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, brat młodszy Jana, muzyka. Urod/ił się w Ihnakowie w pow. Jampolskim w gub. Podolskiej wr.1841. Szkoły odbywał w Warszawie, gdzie też po ukończeniu szkół średnich wstąpił w r. 1862 do szkoły głównej, zapisując się na wydział prawa i administracyi. Wypadki jednak burzliwe lat 1863

K. B.

ny udział, były przyczyną przerwania jego studyów naukowych i opuszczenia kraju. —

Pobyt na obczyźnie trwał lat sześć: naprzód udał się K. do Francyi i w Paryżu jako urzędnik kolejowy na linii Paryż—Lyon, kontynuował z wielką pilnością przerwane studya w szkole prawa. Potem przeniósł się do Heidelberga, słuchając najznakomitszych tu prawników-pro-fesorów i na tym też uniwersytecie otrzymał w r. 1867 stopień doktora praw, zatwierdzony kilkanaście lat później przez uniwersytet we Lwowie. W r. 1869 przybył do Krakowa i rozpoczął zaraz swoją rozległą i wszechstronną działalność pisarską, którą zwrócił na siebie uwagę. Redakcya „Czasu“ powołała go też zaraz do swojego grona. W kilka lat później,

1875 r. przeniósł K. się do Lwowa, dokąd wzywał go wydział krajowy, do biura statystycznego.

To dało mu sposobność do ożywienia i pogłębienia pracy naukowej; odtąd „Wiadomości statystyczne“, „Ekonomista“, „Przewodnik naukowy i literacki“, „Ateneum“, „Niwa“, „Przegląd polski“ pełne są licznych rozpraw większych K. i szkiców z dziedziny statystyki prze-dewszystkiem. Nie było przedmiotu z życia politycznego czy społecznego, któryby nie wywołał jakiejś pracy: K. pisał o wszystkiem, o stanie ekonomicznym kraju, o propinacyach, o oświacie ludowej itd. Pod tym względem był nieu-trudzonym aż do śmierci. W r. 1880 habilitował się jako docent we Lwowie, a w następnym roku powołano go na profesora nadzwyczajnego statystyki i prawa administracyjnego do Krakowa.

Profesorem zwyczajnym został w r. 1887; w dniu 9 maja 1893 r. Akademia Umiejętności powo- j szenia studenckie“, łała go na swego członka, a w 1898 uniwersy-

profesor i uczony. Z ogromnej liczby jego prac wymienić należy: I. Statystyczne i historyczne: 1) „Die Berechnung der Bevölkerung ausser den Zählungsjahren“; 2) „Organizacya statystyki w Austryi“; 3) „Miejskie biura statystyczne“; 4) „Spisy ludności w Rzplitej Polskiej“; 5) „Pogłówne generalne w Polsce“; 6) „Ludność dyecezyi krakowskiej w r. 1787“;

7) „Poszukiwania spisów ludności Rzplitej Pol-1864, w których brał czyn- skiej w zbiorach Moskwy“: 8) „Liczba głów żydowskich w Koronie“. (Od J\ę 4 w „Rozprawach Akademii Umiejętności w Krakowie“). W „Wiadomościach statystycznych“ są liczne jego prace ekonomicznej treści np. o wyrobie piwa lub wódki, o podatkach bezpośrednich itd. II. Agrarno-polityczne: 1)„Stosunki włościańskie w Galicyi“; 2) „Włościanin galicyjski za rządów absolutnych; konstytucyjnych“; 3) „Stan obecny i zadania na przyszłość“; 4) „Ob-dłużeuie nieruchomej własności“; 5) „Ceny ziemi włościańskiej“; (w „Niwie“, „Przeglądzie polskim“, „Wiadomościach statystycznych“). W „Przeglądzie“ nadto liczne recenzye dzieł i prac agrarnych. III. Społeczno-polityczne: 1) „Statystyka gospodarstwa gminnego“; 2) „Życie gminne w Galicyi“; 3) „Wybory do sejmu w r. 1876“; 4) „Podatki bezpośrednie“; 5) „Stosunki gminne w Galicyi“; 6) „Wybory do rady państwa“; 7) „W sprawie naprawy zarządu w Galicyi“; 8) „Studya nad samorządem“; 9) „W sprawie reformy gminnej“; 10) „O gminach i obszarach w Galicyi“; („Przewodnik naukowy i literacki“, „Ateneum“, „Niwa“, „Przegląd polski“, „Przegląd sądowy“); „Wystawa krakowska“, „Bank ziemski“, „III zjazd prawników“, „Reforma prac urzędniczych“, „Towarzystwo wzajemnych ubezpieczeń“—wszystko to wywoływało liczne artykuły, drukowane przeważnie w „Przeglądzie polskim“. Przed śmiercią już blizką przygotowywał się z wielką sumiennością do pracy i udziału w sejmie galicyjskim, w którym miał wziąć udział jako rektor uniwersytetu Jagiellońskiego. Prócz tego osobno ogłosił | „W sprawie finansów krajowych“ i „Stowarzy-W wydawnictwie „Oester-reichisches Staatswörterbuch“ pomieścił: „Protêt obrał go na swego rektora. W tymże sa- pinationsrecht“, „Landesvertretung“ i „Landes-mym czasie, kiedy wrócił do Krakowa (1883), Wahlordnungen“. Pracował też wspólnie z Fran-

Ciszkiem Kluczyckim (ob). Pośmiertny artykuł K-go wydrukował „Przegląd prawa i admi-nistracyi“ p. t. „Wolna wola wobec statystyki“. Bliższe szczegóły por. „Rocznik statystyki m. Krakowa“ 1902 i „Księga pamiątkowa uniw. Jagiellońskiego na uroczystość otwarcia „Collegii Novi“. Niewymienione tu a ogłoszone drukiem pisma K-go wskazują: „Bibi.“ Estr. i „Przewo-

M. G-y.

s. Vł.

Dr j. p.

stematykę swoją na podstawach sztucznych, jak np. na obecności, braku lub ilości kończyn. Zadania zoologów sprowadzał do opisywania znalezionych gatunków, uważając je za jednostki niezmienne, odrazu utworzone przez Stwórcę. Traktując bardzo wrogo prace Lin-neusza, wydał przeciwko niemu rozprawę: „Summa dubiorum circa classes quadrupedum et am-phibiorum in C. Linnei systemate naturae“ (Gdańsk 1743). Zbiory K-a i jego rysunki, w ilości 1 740 egzemplarzy, przewiezione zostaje K-ć.

dnik“ Wisłockiego.

Klee Henryk, profesor dogmatyki i egze-gezy w Bonn (* 1800 w Münstermaifeld pod Koblencyą—f 1840 w Monachium). Nietylko uczoność, ale i polemika, którą prowadził z Hermesem (ob.) zjednały mu rozgłos. Z pośród wielu pism drukiem ogłoszonych najcenniejszą jest jego Dogmatyka (Moguncya, 3 wydania: 1835, 1839, 1841).—„Encyklop. Kościelna“.

Kleftowie, ob. Armatole. Main o ci.

Kleik, wyraz ten posiada dwa znaczenia, pokrewne, a jednakże różne między sobą: l.= łac. ptisana (z gr. fj 7raaavY]=jęczmień otłuki-wany, krupa jęczmienna, pęcak), odwar z kaszy jęczmiennej, orkiszowej lub owsianej, rozgotowanej w wodzie albo rosole, przecedzony przez sitko, dawany chorym za pożywienie na ciepło, lub czasem na zimno, rozcieńczony wodą, za napój.—2.=łac. mucilago (od mucus = śluz), lek klejki, a raczej zwykle tylko dodatek do leków innych, stosowany bądź wewnętrznie, bądź zewnętrznie, składający się z wody zimnej lub gorącej, następnie ostudzonej, do której domieszano jakiej istoty klej ki ej, silnie pęczniejącej i rozpływającej się, ale nie rozpuszczającej się w niej, jak n. p. śluz nasion pigwy, guma arabska lub tragantowa, bulwy storczykowe (;tubera salep) i t. p.; tego rodzaju K-i używane bywają zwłaszcza do sporządzania z ciałami tłustemi, nie rozpuszczaj ącemi się w wodzie, t. zw. zawiesin, czyli m 1 e-c z a n e k (emulsio).

Klein przy łacińskich nazwach zwierząt oznacza nazwisko zoologa niemieckiego: Klein Jakób Teodor (ob.).

Klein Jakób Teodor, zoolog niemiecki, rówieśnik i przeciwnik Linneusza (* 1685—f 1759); oddawał się z początku studyom prawnym, potem odbył podróż po Niemczech, Anglii, Hollandyi i Tyrolu; w roku 1712 zamieszkał w Gdańsku i stąd udał się w podróż po Szwaj -caryi; w r. 1713 wybrany został na sekretarza Gdańska, oddając się jednocześnie studyom przyrodniczym. W r. 1718 założył w Gdańsku ogród botaniczny, tworząc bardzo pilnie Muzeum przyrodnicze i biorąc następnie udział w zawiązaniu gdańskiego Towarzystwa przyrodniczego jako jego sekretarz a potem prezes. Oprócz prac botanicznych wydał szereg rozpraw z różnych działów zoologii, podał swoją systematykę państwa zwierzęcego. Nie uznając pokrewieństwa wzajemnego różnych grup zwierzęcych, odrzucał z zasad systematycznych cechy anatomiczno-porównawcze i budował sy-ły do Bayreuth.

Klein Ernest Ferdynand, prawnik i prawoznawca pruski (* 1743 w Wrocławiu— f 1810 w Berlinie). Z początku adwokat, później assesor sądu miejskiego we Wrocławiu, radzca izby sądowej (Kammergericht) w Berlinie, od r. 1791 profesor prawa w Halli, od r. 1800 członek wyższego sądu tajnego (Geheimgericht) w Berlinie. Jest on autorem projektu nowej kodyfikacyi praw dawniejszych oraz nowych norm prawnych, które wraz z nią miały poprawić, uzupełnić i uporządkować ułożony przez Coccejego (ob. C o c c e j i Samuel) „Cod. Fridericianus Pomer.“ i ,,Corpusjuris Frideric.“ a wystąpiły w rzędzie licznych prac przygotowawczych do nowego kodeksu, rzeczywiście wydanego dla Prus za panowania Fryd. Wilhelma II w d. 1 czerwca 1794 r. pod nazwą „Allgemeines Landrecht“. Projekt ów wyszedł w Berlinie w latach 1784—9 p. t. „Entwurf eines allgem. Gesetzbuches für d. preuss. Staaten“ Wiele rozporządzeń prawodawstwa pruskiego kryminalnego ma w tym zbiorze swe źródło. Wykład egzegetyczny prawa cywilnego, zamkniętego w nowym „Landrechcie“, przeprowadził K. w dziele na swój czas cenionem „System d. preuss. Civilrechts“ (Halla 1801; wyd. 2-e, Rön-' nego, 1830, 2 t.; wyd. 3-e 1835). Na polu kryminalistyki wystąpił z dziełem „Grundsätze d. gemeinem deutschen u. preuss. peinlichen Rechts“ (Halla 1796) i wspólnie z Kleinschrodem wydawał od r. 1798 „Das Archiv d. Kriminalrechts“. Doniosłe znaczenie dla historyi prawa i sądownictwa niemieckiego, zwłaszcza pruskiego, mają „Annalen d. Gesetzgebung u. Rechtsgelehrsamkeit in d. preuss. Staaten“, wydane w Berlinie w latach 1788 —1809 w 26 tomach.

W duchu czasu zapuścił się też K. w dziedzinę prawa natury: „Grundsätze d. natürl. Rechtswissenschaft“ (Halla 1797). Pozostawił po sobie nadto jeszcze „Abhandlungen ueber Gegenstände d. Gesetzgebung u. Rechtsgelhrsamkeit“ (Lipsk 1779 — 80, 3 t.).

Klein Józef Leopold, poeta dramatyczny i historyk dramatu (* 1804 w Miskolcz na Węgrzech—f d. 2 sierpnia 1876 w Berlinie), z pochodzenia żyd. Po skończeniu gimnazyum w Peszcie studyował medycynę w Wiedniu i Berlinie, ale w niej nie wytrwał; porzucił też i judaizm i przyjął katolicyzm. Po podróży do Włoch i Grecyi osiadł w Berlinie i oddał się

na głosy męzkie, kilka sonat fortepianowych,

„Arya-

A. Pol.

skiego.

S. K.

literaturze twórczej w zakresie dramatu, oraz krytyce literackiej i teatralnej. W latach 1841 — 67 wydawał tragedye i komedye w stylu szekspirowskim, niepozbawione silnej charakterystyki i pomysłowości psychologicznej, wszakże w całości nieporządne i ciężkie. Zbiór tych utworów zajmuje siedem tomów (Lipsk 1871—2). K. nie liczył się z wymaganiami scenicznemi, i dlatego mało który z jego dramatów dostał się na scenę; niektóre przykrawał Buchholz, a nawet Reinecke do „Zenobii“ napisał muzykę. Bohaterem jednej z komedyi jest Voltaire. O wiele powszechniej i wyżej cenią sami Niemcy K-a jako historyka dramatu. Jego wielka w 13-u grubych tomach 8-o „Geschichte des Dramas“ (Lipsk 1865 — 76; wskaźnik Ebnera t-że 1886), jakkolwiek niedokończona, jednakże, ogarniając cały obszar twórczości ludzkiej do czasów nowożytnych, wyświadcza ważną przysługę historykowi literatury dramatycznej powszechnej. Czytelnik zdumiewa się nad ogrom-nem oczytaniem autora; mniej go zadawala sam wykład, nie wszędzie jasny. Dzieło, z długiego i rzetelnego poznania powstałe, nie ma dość przetrawionej formy, dość cierpliwego i lo-• gicznie-artystycznego opracowania, aby mogło być w stosunku do nakładu wiedzy i niewątpliwego daru słowa poszukiwanem i użytecznem; mimo to wszakże i dziś jeszcze w dziedzinie dramatu obyć się bez niego nie można. O K-e pisał Gottschall („Unsere Zeit“ 1872).    s-

Klein Jan Adam, malarz i rytownik niemiecki (* w 1792 w Norymberdze—f w 1875 w Monachium). Mając lat 13, zaczął się uczyć, sztycharstwa u Gabi era w Norymberdze; udał się potem do Wiednia i tu, nie zaniedbując rytownictwa, kształcił się również w malarstwie. Zabawiwszy parę lat we Włoszech, wrócił do miasta rodzinnego i w końcu osiadł na stałe w Monachium. Pinakoteka monachijska Nowa posiada jego Nad Tybrem w okolicy Rzymu; Berlińska galerja narodowa: Węgierskich furmanów, Wołoskie fury z ciężarem, oraz Pogromcę zwierząt przed oberżą bawarską. Artyzm K-a ujawnia się głównie w sztuce rytowniczej; prace jego z tego zakresu ukazały się w wydaniu zbiorowem, dokonanem przez Zeh’a w Norymberdze. Miasto i Muzeum Germańskie w Norymberdze posiadają przeszło 400 jego plansz. *    K Bi

Klein Bernard (* 6 marca 1793 w Kolonii—f 9 września r. 1832 w Berlinie), kompozytor muzyczny. Kształcił się w teoryi muzycznej u Cherubiniego w Paryżu (1812). Wróciwszy do Kolonii, objął posadę dyrektora muzyki przy katedrze; w r. 1818 przeniósł się do Berlina na stanowisko nauczyciela kompo-zycyi przy instytucie muzyki kościelnej i uniwersytecie. K. utworzył oratorya: „Jefte“, „Dawid“ i „Hiob“, mszę, „Pater noster“ na osiem głosów, „Magnificat“ na sześć głosów, osiem zeszytów psalmów, hymnów, i motetów

waryacyj, dwie opery: „Dido“ (1823) i dna“ (1825) i t. d.

Klein Chistian Soplius, polityk duński (* 17 sierpnia 1824 r.). W uniwersytecie study ował prawo. Na widownię polityczną wszedł w r. 1838 jako członek Folkething’u, gdzie wkrótce, dzięki swoim zdolnościom, zajął wybitne stanowisko wśród posłów. W r. 1872 został powołany do ministeryum Holstein-Hol-steinborga; na ministra sprawiedliwości. Na tym urzędzie upamiętnił się jako prześladowca ruchu socyalistycznego w Kopenhadze. Zatrzymał swoją tekę i w następnym ministeryum Fonnesbeka, opuścił dopiero stanowisko w ministeryum 1875, z przyjściem wstecznego^gabi-netu E strup a (ob. E. Jakob). Od tego czasu jest K. członkiem najwyższego trybunału duń-

Br i

Klein Herman Józef, astronom i meteorolog ( * 1844 w Kolonii); zajmował się najpierw księgarstwem, następnie oddał pod Heisem matematykę i astronomię, założył w Kolonii obserwatoryum prywatne i zajmował się głównie badaniem topografii księżyca. Podczas tych obserwacyj dostrzegł na północo-zacho-dniej stronie góry Hyginus utwór wulkaniczny, niezaznaczony na dawniejszych kartach księżyca, uznał go więc za utwór nowy, dający dowód, że na powierzchni księżyca obecnie jeszcze zachodzić mogą zmiany; spostrzeżenie to K-a stało się przedmiotem sporu, dotąd ostatecznie nierozstrzygniętego. W r. 1880 objął zarząd obserwatoryum meteorologicznego Gazety Ko-lońskiej — Jest bardzo czynny jaku popularyzator, a z licznych dzieł jego przytoczymy: „Handbuch der allgemeinen Himmelbeschreibung“ (2 t., Brunś. 1869 — 72), „Kosmologische Briefe“ (Gradée 1873, 3-e wyd. Lipsk 1891), „Anleitung zur Durchmusterung des Himmels“ (Lipsk 1880, 2-e wyd. 1882), „Die Plrde und ihr organisches Leben“ (wraz z Thomé’m ( 2 t. Stuttg. 1879 — 81 ), „Allgemeine Witterungskunde“ (Lipsk 1884), „Astronomische Abende“ (Berl. 1884, 3-e wyd. 1890), „Führer am Sternenhimmel“ (Berl. 1892), „Populäre astronomische Encyklopädie“ (Berl. 1871. 2-e wyd. 1893). Nadto ogłosił atlas nieba, złożony z 18 kart (1886), oraz wydaje pisma „Gaea“ (od 1864) i „Sirius“ ^od 1882). Od r. 1872 wydawał też rocznik „Revue der Naturwissenschaften“, a od r. 1890 na jego miejsce „Jahrbuch der Astronomie und Geophysik“ (Lipsk).

Klein Jerzy Michał, urodził się w Alitz-heim w Bawaryi, był dłuższy czas rektorem i profesorem w gimnazyach w Regensburgu i Würzburgu, w końcu został tamże profesorem filozofii i umarł 1820 r. W najpierwszem swem dziele wystąpił jako wierny zwolennik filozofii tożsamości (Identitätsphilosophie) Schellinga; tytuł tego dzieła opiewa: „Beiträge zum Studium der Philosophie als Wissenschaft des All“ (1805).

M. S.

■À

Później (w r. 1810) wydał „Verstandeslehre“ Jest to logika, którą opracował potem jeszcze raz (1818) jako „Ansehauungs- und Denklehre“. Podjął K-n także usiłowania, aby „filozofię tożsamości“ uzupełnić, a to w kierunku etycznym: wydał więc „Versuch die Ethik als Wissenschaft zu begründen“. Wreszcie napisał „Philosophische Religions- u. Sittenlehre“ (1818). W dziele tern broni „filozofii tożsamości“ Scliel-linga przeciw zarzutowi panteizmu, podkopującego religię i moralność, przechyla się wreszcie do rozumowej wiary Kanta, opartej na bezpo-średniem wewnętrznem przeświadczeniu o istnieniu Boga, o wolności i nieśmiertelności.

Klein F;'eli k’s, Chrystyan, spółczesny matematyk niemiecki, * 25 kwietnia 1849 w Dusseldorfie) studyował w Bonn, Getyndze i Berlinie. Był [docentem prywatnym w Getyndze (1871), profesorem uniwersytetu w Erlangen (1872), szkoły wyższej technicznej w Monachium (1875), uniwersytetu lipskiego (1880 —1886); od roku 1886 jest profesorem w Getyndze. Badania oryginalne w wielu działach matematyki czystej i stosowanej i płodna działalność pedagogiczno - naukowa stawiają K-a w rzędzie najznakomitszych pracowników w nauce, którzy

fl

J Mp

8i

ss

§8

Fig. 110. Klein Feliks Chrystyan.

wywierają wpływ szeroki na rozwój nauki i metod naukowych. W ostatnich latach podjął czynnie ważne zadanie reformy wykładów matematyki, polegającej między innemi na na-leżytem uwzględnieniu rozwoju i potrzeb nauk technicznych. Jest jednym z redaktorów waż-

nego dziennika naukowego „ Mathematische Annalen“. Prace K-a w teoryi funkcyj dotyczą wyjaśnienia, rozwinięcia i zastosowania pomysłów i teoryj Ri eman na (ob.); wzbogacają one teoryę funkcyj algebraicznych, eliptycznych, hypereliptycznych, eliptycznych modułowych, automorficznych. W Geometryi K. podał ważną in-terpretacyę geometryj nieeuklidesowych, przez związanie ich teoryi z pomysłem C a y 1 e y’a (ob.), znalazł wiele ważnych twierdzeń z teoryi krzywych i powierzchni; rozpatrzył ze stanowiska porównawczego charakter najnowszych badań geometrycznych; rozwinął teoryę kompleksów. W Algebrze, wychodząc z badań najnowszych Hermite’a, Kroneckera i innych, uwzględniając zasady teoryi grup, rozwinął nowy pogląd na teoryę rozwiązywania równań stopnia 5-go i sformułował problemat o rozwią-zalności równań algebraicznych, polegający na sprowadzeniu tychże do równań zwanych nor-malnemi. W Mechanice ogłosił prace z teoryi ruchu ciała stałego około punktu i teoryi krąż- . ka. Jego wykłady w uniwersytecie getyn-geńskim, ogłoszone w szeregu kursów litogra-fowanych, obejmują najrozmaitsze działy nauki, mianowicie Geometryę wyższą, powierzchnie Riemanna, teoryę funkcyj hypergeometrycz-nycli, teoryę równań różniczkowych, teoryę liczb, zastosowania Rachunku wyższego do Geometryi; odznaczają się one bogactwem treści, krytycznym poglądem na zasady i rezultaty nauki, oraz szczegółowemi wskazówkami, odnoszą-cemi sięjdo^literatury wykładanych przedmiotów. Prace naukowe K-a, prócz osobno wydanych, które wymieniamy niżej, ogłoszone są w licznych czasopismach i w pismach towarzystw naukowych, przeważnie zaś w dzienniku „ Mathematische Annalen“; możemy tu przytoczyć tylko niektóre z nich: „Ueber die sogenannte Nichteuklidische Geometrie“ (,,Math. Annal. IV, VI, VII“) ;    ,,Ueber eine neue

Art Riemann’scher Flächen“ (tamże X), „Ueber die Transform, der elliptischen Functionen und die Auflösung der Gleichungen 5-en Grades“ (tamże XIV), „Ueber die Auflösung gewisser Gleichungen vom 7 und 8 Grade“ (tamże XV); „Ueber eindeutige Functionen mit linearen Transformationen in sich“ ( tamże XIX, XX), „Ueber elliptische Sigmafunctionen“ (tamże XXVII, XXXII), „Vergleichende Betrachtungen über neuere geometrische Forschungen (Progr. Erlangen 1872, „Math. Ann.“ XLIII, przekład polski w t. VI „Prac matematyczno-fizycznych), „Das Bruns’sche Eikonal (Zeitschr. für Math.

1901). Z prac osobno drukiem wydanych przytaczamy „Riemann’s Theorie der algebr. Functionen“ (Lipsk 1882), „Vorlesungen über das Ikosaeder und die Auflösung der Gleichungen

5-en Grades“ (Lipsk 1884), „Vorlesungen über die Theorie der elliptischen Modulfunctionen (razem z Frickem; dwa tomy, Lipsk 1890 — 92); „The Evanston Colloquium, Lectures of Mathe-

matics“, New-York 1894 (przekł. polski p. t. „Odczyty o matematyce“, Warszawa 1899), „Vorlesungen über ausgewählte Fragen der Elementargeometrie“ (Lipsk 1895), „Vorlesungen über die Theorie der automorphen Functionen (razem z K. Frickem, dwa tomy, Lipsk 1897,1901), „Theoriedes Kreisels“ (razem z A. Sommerfeldern, trzy zeszyty, Lipsk 1897, 1898 , 1903). Wydal nadto tom IV obecnie wychodzącej Encyklop. nauk matematycznych.

S. D.

Klein Franciszek, prawnik austryacki (* 24 kwietnia 1854 r. w Wiedniu). Pierwotnie adwokat, od r. 1885 docent na wydziale prawnym tamże, w r. 1891 powołany do mi-nisteryum sprawiedliwości, do wydziału prawodawczego, którego naczelnikiem (Sektionschef) został w r. 1896, a radcą tajnym r. 1897. Położył wielkie zasługi na polu kodyfikacyi, w szczególności na polu reformy procedury (przewodu) cywilnej austryackiej. Przygotował projekt prawa o czekach. Z chwilą zaś gdy został powołany do ministeryum, zajął się reformą procesu, której poświęcił w r. 1891 ważną pracę procesualistyczną p. t. „Pro futuro“ (Betrachtungen über Probleme der Civil-prozessreform in Oesterreich). Już w r. 1893 złożone zostały izbie deputowanych, głównie dzięki jego energii i wyjątkowemu talentowi prawodawczemu, projekty ustaw procesualuyeh (jurysdykcyjnej, procesualnej i egzekucyjnej) wraz z komentarzami; K„ który jest autorem tych projektów, bronił ich przed forum parlamentu. Kiedy następnie projekty te, zbadane w komisyach parlamentu [tutaj między innemi przy znacznym udziale prawników polskich Abrahamowicza i Madeyskiego (ob.) ], przyjęte zostały, K. wypracował instruk-cye dla wprowadzenia ich w życie, co było połączone z wyjątkowemi trudnościami, jakie nastręczało zupełne przekształcenie sądownictwa austryackiego. Z powodu projektów złożonych parlamentowi K. napisał rozprawę: „Ueber die neuen Oesterreich. Ziviiprocess-entwürfe “ w («Zeitschrift für deutschen Zivilprozess » 1894, t. XIX), oraz „Mündlichkeitstypen“ (Wiedeń 1894). W r. 1899 wygłosił K. w uniwersytecie wiedeńskim, gdzie od r. 1895 jest profesorem, honoris causa, procesu cywilnego i prawa rzymskiego, szereg wykładów, które cieszyły się znakomitem powodzeniem u niezmiernie licznej rzeszy słuchaczy (nietylko studenci, ale adwokaci i w szczególności sędziowie), a następnie wydane w druku zdobyły również wielkie uznanie czytelników i krytyków («Vorlesungen über die Praxis des Civilprozesses» 1900, str. VI i 297). Główna uwaga zwrócona była, oczywiście, na nową ordy-nacyę procesową. Rozporządzając znacznym ma-teryałem procesualistycznym, dostarczonym przez praktykę sądową austryacką od czasu zaprowadzenia nowych ustaw, K. miał możność sprawdzenia, gdzie praktyka sądowa napotyka trudności, a gdzie znowu błądzi; błędy chciał wytknąć, napiętnować i popełnianiu dalszych zapobiedz. Przytem cały materyał ułożony został według pewnych głównych zasadniczych czynników procesu współczesnego, skutkiem czego książka nie nuży i nie rozpływa się w szczegółach: przeciwnie,jjnietylko dla austryac-kiego, ale i dla każdego wogóle procesuali-sty znaczenie posiada pierwszorzędne (materyał ułożony został według tytułów następujących: bezpośredniość, prowadzenie procesu; czynności przygotowawcze; ustność; dowody; orzeczenie; apelacya i t. d.).—Pod koniec r. 1901 K„ uproszony przez zarząd fundacyi Gehego w Dreźnie, wygłosił tam odczyt p. t. „Zeit- und Geistesströmungen im Processe“ (Drezno 1902, str. 36), który zawiera jego wyznanie wiary w zakresie teoryi procesu cywilnego. Proces jest mechanizmem, jest formą ochrony prawnej. Nie wywiera on bezpośredniego wpływu ani na nasze dobra, ani na rozdział władzy. Jego celem jest jedynie chronić prawo od pogwałcenia. Historya Ludzkości stwierdza, iż ludzie tworzyli narzędzia w tym celu, aby naturalne siły wzmocnić. Tymczasem proces jako narzędzie urzeczywistnienia prawa materyalnego zmniejsza siłę ochronną, a właściwie ją osłabia, skoro pomoc własna bez sądu i procesu byłaby i prostszą i szybszą i krótszą. Zarzut ten, skierowany przeciwko procesowi cywilnemu, ma w sobie dużo prawdy. Najlepszym dowodem to, że najnowszy kodeks cywilny — niemiecki otworzył większe pole dla samopomocy (§§ 229 i 230) aniżeli czyniły to ustawodawstwa dawniejsze. Poza temi granicami, w których pomoc własna może odgrywać pewną rolę, proces cywilny jest jedyną formą urzeczywistnienia prawa. Tylko prawo, które wytrzymuje próbę procesu, może być wbrew woli zobowiązanego urzeczy-wistnionein. Proces nie daje i dać nie może nic ponad to, co jest objęte roszczeniem pra-wnem, ale może roszczenie w całości lub w części uchylić, jeżeli przeciwnik procesowy skutecznie występuje w procesie. Tak więc prawo procesowe nie jest martwą częścią systemu prawnego, owszem, ma znaczenie doniosłe. Błąd w procesie może najbardziej i najlepiej uzasadnione prawo zniweczyć. Proces znajduje się w ścisłym związku z całem życiem narodu. Różne ukształtowanie procesu świadczy o stopniu kultury narodowej. Rozpoznając kwestyę badania prawdy w procesie, w historycznym jej rozwoju, z łatwością możemy wykazać, że zależy ono od rozwoju umysłowego, zarówno jak od stosunków politycznych, społecznych i ekonomicznych. Stosunki ekonomiczne między innemi i w drugiej połowie zeszłego stulecia wywarły doniosły wpływ na stosunki prawne. Stanowisko stron w procesie zmieniło się. Ryzyko przegranej jest większe. Gdy zaś nie każda strona ma możność

ustanowienia dla siebie obrońcy prawnego, znała surowej i zasłużonej krytyki ze strony przeto stanowisko sędziego powinno doznać Benjacoba w zbiorniku „Pirche Cafon“, zeszyt

Dr s. p.

pewnego rozszerzenia. Sędzia powinien stro- II (Wilno 1844). nom pomagać, wskazywać luki w deklaracyach, żądać wyjaśnień kwestyj wątpliwych, występować raczej czynnie niż biernie. Tak samo jak w procesie cywilnym nowoczesnym sędzia korzysta z rozszerzonej kompetencyi, tak samo i proces powinien działalność tę rozszerzyć w kierunku takich pojęć jak „dobra wiara“

(Treu’ und Glauben), „zwyczaje“ i „dobre obyczaje“ i t. d. Tylko taka rozszerzona „inge-rencya“ sędziego zdolna będzie zbadać prawdę materyalną, umożliwi wydanie wyroku sprawiedliwego i uskuteczni indywidualizacyę każdego procesu. Prawo cywilne i proces cywilny powinny podać sobie rękę: oba są instytu-cyami użyteczności publicznej; zarówno jednostka jak i ogół powinny korzystać z nich w sposób jak najbardziej ułatwiony (szybkość, taniość procesu). Nowy proces austryacki okazał się znacznie szybszym od niemieckiego. W sądach kolegialnych w Niemczech przed upływem trzech miesięcy załatwionych zostało 25,9$ spraw, w Austryi — 54,11 % ■ Przytem dobroć judykatury nie ucierpiała na szybkości: w r.

1900-ym 65$ orzeczeń sądów powiatowych,

70°/₀ orzeczeń sądów kolegialnych potwierdzono w drodze odwołań. Ingerencya sędziego, silniejszy udział stron w procesie—pociągnęły za sobą ograniczenie adwokatury, co wywołało powszechne niezadowolenie ławy obrończej w Austryi (por. „Gazeta Sądowa“ z r. 1901)

Z innych prac K. należy wymienić: „Die schuldhafte Parteihandlung“ (1885), „Sachbesitz und Ersitzung“ (1891), „Sind die im Entwürfe des B. G. B. vorgesehenen Arten des Pfandrechts an Grundstücken ausschliesslich der Grundschuld

s. r.

bilitacyą galicyjską Leopold Schulz-Strasznicki, doktor filozofii i praw, cesarsko-królewski radca gubernii. — Ms. o famil. pruskich; Niesiecki; Fig ^1 Kleinfeld Hefner „Der blühende Adel    (herb),

von Galizien“.

Kleinfeller J e r z y, prawnik niemiecki, kryminalista i procesualista współczesny (* d. 25 grudnia 1857 w Augsburgu), doktoryzował się w Monachium 23 lut. 1882, habilitował tamże 21 lutego 1885 i wykładał na wydziale prawnym do wiosny 1894 r., poczem, jako następca von Kriesa (ob.), powołany do Kie-lu, został tam profesorem zwyczajnym w lutym 1895 r. Ogłosił: „Der Gerichtsstand der Widerklage“ (1882); „Die Funktionen des Vorsitzenden und sein Verhaeltniss zum Gericht“

cza

beizubehalten?“ (1892, w pracach „ Juristentagu“ niemieckiego).

Kleina, nazwa polska bawełny strzelniczej, rozpuszczonej w eterze (Collodium) ob. Kolo-d i u m.

Kleina, nazwa polska Kollodyum (ob.).

Kleiner S y mc ha Arjeh Ha Ile w i, kaznodzieja żydowski (* w Hrubieszowie r. 1778 —f tamże r. 1843). Był uczniem Abrahama Sterna (ob.), u którego nabył gruntownej znajomości języka i piśmiennictwa hebrajskiego. Wydał następujące dzieła: 1) „Komentarz do księgi Joba (wyd. 1-sze b. m. dr. (Lwów?) 1814; następnie Lwów 1833, Warszawa 1838$ odznaczający się pewną oryginalnością; 2) „Di-bre Paryon“ (t. j. Słowa Purymu, Żółkiew 1834), poemacik, zawierający opowieść księgi Estery i 3) „Me male“ (t. j. Woda pełna), słownik etymologiczny źródłosłowów hebrajskich. Z ostatniego tego dzieła, w którym autor chce dowieść, że pierwiastki hebrajskie składają się, nie z trzech liter, jak powszechnie przyjęto, lecz z dwóch, wyszła tylko część pierwsza, obejmująca pierwiastki ab (Warszawa 1839), i do-

Kleinfeld, herb polski. Na tarczy dwudzielnej, w obu polach, pasy naprzemian w szachownice, srebrne i czarne. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, rogi jelenie. Używała go. pruska rodzina Kleinfeldów, obecnie, zdaje się, wygasła. W czasach nowszych, dnia 16-go kwietnia 1818 roku, otrzymał herb ten wraz z no-

(1885); „Die Bayrische Litteratur über den Vollzug der Freiheitsstrafe“ (1885); „Deutsche Par-ticulargesetzgebung über Civilprocess und Réception d. fremden Rechte“ («Festgabe f. Plauch», Mon. 1887); „Commenter zum Reichsgesetz vom 5 IV 1888 betreffend die unter Auschluss der Oeffentlichkeit stattfindenden Gerichtsverhandlungen d. Comm. z. Konkursordnung“ (pierwsze wydanie z Petersenem, 4-e samodzielnie 1901); „Die geschichtliche Entwickelung d. Tatsacheneides in Deutschland“ (1891); „Gesammtbe-richt über die Litteratur des Civilprozesses für die Jahre 1888 — 1900“ (w. «Zeitschrift für Ci-vilprozess » tom 15—29); różne drobniejsze artykuły i sprawozdania w licznych czasopismach prawnych niemieckich, oraz artykuły z zakresu prawa karnego i procesu rzymskiego w 2-m wydaniu Pauly’ego „Realencyclopaedie d. klassischen Alterthums“.    s; p.

Kleinmichel Piotr Andrej e wic z, hr., wyższy urzędnik i generał rosyjski (* 1783 w Estonii — f d. 15 lutego 1869 w Petersburgu). Wychowanie otrzymał w 2-im petersb. korpusie kadetów. Wyniesienie swe zawdzię-głównie Arakczejewowi (ob.), przy którym służył jako adjutant. Brał czynny udział w wojnach 1812 — 14 r., poczem wrócił do kraju w stopniu pułkownika. W roku 1819 został szefem sztabu osad wojskowych (wojennyja

Hr.

Br-i

Br-i

1877); „Die Eltern und Geschwister Napoleons I“ (Berlin 1878, wyd. 2-e 1886);„Karl Friedrich von Baden“ (Heidelberg 1878); „die Säkularisation von 1803“

Br-i.

Dr J. P.

po siel enij a), w r. 1826 gen.-adjutantem. Od r. 1833—39 K. kierował robotami przy odbudowywaniu Pałacu Zimowego, uszkodzonego przez pożar. W r. 1839 K. otrzymał tytuł hrabiowski, w r. 1842 został gen. piechoty, następnie przez krótki czas był ministrem wojny, w końcu głównym dyrektorem dróg i gmachów publicznych. Po wstąpieniu na tron Aleksandra II, (r. 1855) usunięty z zajmowanego stanowiska, został członkiem rady państwa, ale w pracach jej nie brał żadnego udziału.

Kleinpaul Rudolf, literat niemiecki (* 9 marca 1845 r. na Górnych Łużycach w Grossgrabe niedaleko Kamieńca). Studyował w Lipsku i Berlinie filozofię, filologię i nauki przyrodnicze, spędził następnie długie lata zagranicą; w r. 1878 zamieszkał w Lipsku. Wydał wiele opisów podróży i parę rozpraw naukowych. Do bardziej znanych jego książek należą: „Die Da-habîye, Reiseskizzen aus Ägypten“ (Sztutgard 1879), „Roma Capitale“ (Lipsk 1880), „Mediterranen, Lebens-und Landschaftsbilder von den Küsten des Mittelmeers“ (t-że 1881), „Kreuziget ihn. Welsche Reiseabenteuer nach den Papieren eines Verstorbenen“ (t-że 1882), „Rom in Wort und Bild“ (t-że 1883), „Neapel und seine Umgebung“ (t-że 1884), „Florenz in Wort und Bild“ (t-że 1887), „Die Peterskirche in Wort und Bild“ (t-że 1891), „Das Mittelalter“, na podstawie dzieł Pawła Lacroix (t-że 1893 —5), „Menschen- und Völkernamen“ (t-że 1885) „Sprache ohne Worte“ (t-że 1888), „Die Rätsel der Sprache“ (t-że 1890), „Das Stromgebiet der Sprache“ (t-że 1892); trzy ostatnie rozprawy wydał później pod wspólnym tytułem: „Das Leben der Sprache und ihre Weltstellung“ (Lipsk 1893). W r. 1892 ukazała^ię jego rozprawa „Menschenopfer und Ritualmorde“.

Klein-Popo, przekształcone z Little-Popo przez Niemców, inaczej Anekko, główny punkt niemieckiej kolonii Togo na wybrzeżu Daho-ineju; miejsce zamieszkania cesarskiego komisarza niemieckiego, urząd celny.—K.-P. położone jest przy sztucznie wytworzonym uściu laguny Togo do morza. Jest ono główną przystanią wywozową dla tej części pomorzą afrykańskiego; ma razem z sąsiedniemi Degbenu, Adżydo i Badży 10 000 mieszkańców. W pobliżu znajduje się Gross Popo lub Grand-Popo, przystań francuska.

Kleinschmidt Artur, historyk niemiecki (* d. 8 kwietnia 1848 w Wiesbadenie), studyował w Heidelbergu historyę (1868 — 72). W r. 1875 habilitował się jako docent przy tamtejszym uniwersytecie, w r. 1887 został mianowany profesorem nadzwyczajnym. Napisał: „Jakób III, Markgraf zu Baden und Hochberg, der erste regierende Konvertit in Deutschland“ (Frankfurt 1875); „Die drei Stände Frankreich vor der Revolution“ (Wien 1876); „Russlands Geschichte und Politik, dargestellt in der Geschichte des russischen hohen Adels“ (Kassel

Wielka Encykl. Powsz. llustr. Zesz. 283a. T. XXXVI.

(Berlin 1878); „Augsburg, Nürnberg und ihre Handelsfürsten im XV und XVI Jahrhundert“ (Kassel 1881“); „Charakterbilder aus der französischen Revolution“ (Wiedeń 1889); „Katharina II als Zivilisa-torin (Hamburg 1891); „Geschichte des Königreichs Westfalen“ (Gotha 1893).

Kleinwächter Ludwik (* d. 15 listopada r 1839 w Pradze), lekarz zasłużony w położnictwie. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Pradze, osiągnąwszy zaś w r. 1863 dyplom doktorski, został ordynatorem młodszym w tamtejszym szpitalu powszechnym. Od r. 1868 do 1871 był asystentem kliniki położniczej, poczem bezpośrednio został docentem prywatnym, w r. zaś 1875 profesorem nadzwyczajnym; w r. 1878 otrzymał katedrę zwyczajną położnictwa i chorób niewieścich wraz z kliniką w Innsbrucku, ale już w r. 1881 stanowisko tamtejsze opuścił i przeniósł się do Czerniowiec na Bukowinę. — Drukiem ogłosił: „Die Lehre von den Zwillingen“ (Praga 1871); „Grundniss der Geburtshilfe“ Wiedeń 1877; wyd. 2-e, tamże 1881 ; przekład włoski Innsbruck 1881); „Wichtige gynäkologische Heilfactoren“ (Wiedeń 1898), „Uterusverlagerungen“ (tamże, tegoż r.) i „Die künstliche Unterbrechung der Schwangerschaft“ (tamże 1901, wyd. 3-e. Oprócz wyżej wymienionych napisał mnóstwo prac monograficznych, umieszczonych w „Prager Vierteljahrschrift“, „Archiv für Gynäkologie“, „Deutsches Archiv der Geschichte der Med.“, i wiele życiorysów w „ Biograph. Lexicon der hervorragenden Aerzte “.

Kleinwächter Fryderyk (* w r. 1838 w Pradze), bardzo popularny ekonomista niemiecki. Uniwersytet ukończył w Pradze, a w r. 1871 powołany został na nauczyciela ekonomii do szkoły rolniczej w Lieb ward. Potem otrzymał wezwanie na profesora ekonomii i statystyki w politechnice w Rydze. W r. 1875 nowy uniwersytet w Czerniowcach mianował go profesorem. Ogłosił cały szereg prac bardzo pożytecznych, mających wziętość naukową. Stanowisko jego jest pośrednie między teoryą wolno-handlową a krytyczną w ekonomii; prace te mają jednak szczególnie znaczenie dydaktyczne. Główna jego zasługa polega na tern, że należał do pierwszych badaczy syndykatów przemysłowych i że postawił co do nich wcale trafną dyagnozę, która, choć sięga r. 1883, do tej chwili pod wielu względami się potwierdza. Badanie to zawarł w książce p. n. „Die Kartelle, ein Beitrag zur Frage der Organisation der Volkswirtschaft“ (Innsbruck 1883). Jest dobrym znawcą prawa produkcyi. W „Handbuch der politischen Oekonomie“ Schönberga, poświęcił temu zagadnieniu rozdział p. n. „Die Volkswirtschaftliche Production in Allgemeinen“ (wyd. 1-e

St A. TC

ża

lu-i.

we Frank-

1882, 2-e 1885, 3-e 1889). W opracowaniu polskiem (w streszczeniu) ukazała się ta rozprawa, p. n. „Produkcya ekonomiczna w ogólności, w «Ekonomii politycznej», ułożonej według źródeł niemieckich przez Józefa Piaseckiego (wydanie «Prawdy», Warszawa 1884). Wydał „Grundrissder Volkswirthschaftslehre“ jako opracowane przez siebie pośmiertne dzieło Mangold-ta (1871). Krytyką socyalizmu zajmował się w pracach: „Die Grundlagen u. Ziele des sogenannten wissenschaftlichen Sozialismus“ (Innsbruck 1885) i „Die Staatsromane. Ein Beitrag zur Lehre vom Kommunismus u. Sozialismus“ (Wiedeń 1891). Badał także sprawy podatkowe, dobroczynność w Austryi i t. p.

Kleist Ewald Krystyn, von, poeta niemiecki (* 5 marca 1715 r. w Zeblin na Pomorzu—f 24 sierpnia 1759 r. we Frankfurcie nad Odrą). Ukończył wydział prawny na uniwersytecie królewieckim, nie oddawał się jednak wcale temu zawodowi, lecz zaraz po ukończeniu nauki uniwersyteckiej wstąpił do służby wojennej, naprzód w r. 1736 do armii duńskiej, następnie w r. 1740 do pruskiej. Przebywając ze swym pułkiem w Potsdamie, zaznajomił się tam z rozgłośnym naówczas w Niemczech poetą Gleimem, który pierwszy zachęcił go do twórczości poetyckiej. Wiedziony wrodzonym swym talentem, oddał jej się G. z zapałem, chociaż miał z tego powodu wiele do znoszenia od ciemnych i grubiańskich swych kolegów, poczytujących zawód poety za hańbę dla oficera pruskiego. W r. 1751 wysłany w celach wojskowych do Szwaj caryi, poznał tam Bodmera, Breitingera i Wielanda. Wkrótce potem w czasie wojny siedmioletniej w stopniu majora mianowany został dyrektorem szpitala wojskowego w Lipsku, gdzie zbliżył się i zaprzyjaźnił Z Lessingiem, oraz z otaczającem go gronem młodych poetów. Następnie wziął udział w walkach 1758 i 1759 r. odznaczył się w nich niezwykłą walecznością a w nieszczęśliwej dla Prusaków bitwie pod Kunersdorf otrzymał ranę śmiertelną, z której po kilku dniach umarł. K. należy do liczby tych talentów poetyckich swej epoki, które około połowy XVIII wieku pojawiły się w Niemczech jako zwiastuny nowego rozkwitu literatury, po długim okresie jej stoju i przemagającego w niej'naśladownictwa pseudoklasyeznych wzorów francuskich. Wśród tych przedstawicieli epoki przygotowawczej K. siłą i uczonością swego talentu zajmuje jedno z najwydatniejszych miejsc. Jak wielu współczesnych mu bojowników nowej poezyi, trzymał się on wzorów angielskich, w przeciwieństwie do przemagającej jeszcze naówczas francusczy-zny, ale w rozwinięciu swej twórczości okazał wiele samodzielnego natchnienia, szczególnie w żywem odtworzeniu wrażeń przyrody i uczuć patryotycznych. Pierwsze znalazły odbicie głównie w poemacie liryczno - opisowym, p. t. „Der Frühling“ (pierwsze wyd. w Berlinie 1749),

drugie — szczególnie o opowiadaniu: „Cissides und Paches“ i w odzie do armii praskiej. Poemat o wiośnie wielkim w swoim czasie cieszył się rozgłosem i do dziś dnia wybitne w literaturze niemieckiej zajmuje stanowisko. Zbiorowe wydania poezyi K-a pojawiły się naprzód za jego życia: „Gedichte“ (Berlin 1756) i „Neue Gedichte“ (tamże 1758), po śmierci poety wielokrotnie powtarzane „SämmtlicheWerke“ (Berlin 1760, 1803,    1853).    W'G-

Kleist Fryderyk Henryk hr. von Nolle n d o r f, generał puski (* dnia 9 kwietnia 1762 r. w Berlinie — f 27 lutego 1823 tamże). W r. 1774 był paziem księcia Henryka Pruskiego, w r. i778 rozpoczął karyerę wojskową jako oficer pułku piechoty BUlowa. W r. 1790 przeszedł K. do sztabu generalnego na stanowisko lejtenanta-kwatermistrza. Od roku 1803 król pruski, mianowawszy go swoim głównym adjutantem, powierzał mu ważne zlecenia: tak np. po bitwie pod Jeną do Napoleona z odpowiedzią na propozycyę generała Bertranda względem zawarcia pokoju. Przy nowej orga-nizacyi armii w r. 1808 K. otrzymał dowództwo brygady dolnoszląskiej; w r. 1809 mianowano go komendantem Berlina. Podczas wojny 1812 prowadził brygadę korpusu Yorka, brał też udział w walkach roku następnego, jako generał-lejtenant; odznaczył się 28 kwietnia pod Hallą i 20 maja pod Budziszynem. Dnia 4 czerwca tegoż roku jako pełnomocnik pruski umówił się o zawieszenie broni w Poischwitz (oh.); po jego upływie otrzymał komendę nad korpusem II, który w Czechach połączył się był z wojskiem austryackiem. Gdy wracał po bitwie pod Dmznem, niespodziewanie doniesiono mu, że Yandamme postanowił śmiałym ruchem wojsk obejść jego korpus i zająć mu tyły; zawrócił wtedy w dolinę Kulmu i tam odniósł walne zwycięstwo nad Francuzami, za co też otrzymał tytuł hrabiego von Nollendorf. W bitwie pod Lipskiem nowomianowany hrabia dowodził lewem skrzydłem armii czeskiej. Po bitwie o-trzymał polecenie blokowania Erfurtu, który zajął wskutek konwencyi; zdawszy zajęcie twierdzy na generała Dobschiitz, sam uczestniczył w wyprawie do Francyi, gdzie patrzył na porażkę armii szląskiej d. 14 lutego 1814 r. pod Vau-champs; przyczynił się następnie do zwycięstwa po Laon. Po bitwie pod Paryżem został wysłany przez monarchów związkowych do Ludwika XVIII, przebywającego w Anglii. Król pruski mianował go generałem piechoty i dał mu dobra Stötterlingenburg w księstwie Halber-stadzkiem. Po wybuchu wojny 1815 r. powierzono mu komendę nad północnym korpusem armii, lecz choroba zmusiła go do porzucenia tego stanowiska. Otrzymał później w zarząd pro-wincyę saską. W r. 1821 opuścił służbę czynną, z tytułem generała-feldmarszałka.

Kleist Henryk, poeta-dramaturg niemiecki (* 10 października 1777 r.

brandta (Nördlingen 1863).

Kleista butelka, pierwotna nazwa butelki lejdejskiej, od Ewalda Kleista, dziekana w Kaminie na Pomorzu (f 1748). Ob. B u-

S. K.

furcie nad Odrą—f 21 listopada 1811 r. w Pots-damie). Pochodził ze starego rodu szlacheckiego, do którego należał także wsławiony przed nim poeta Ewald K. Był synem oficera pruskiego; rodziców wcześnie bardzo utracił; kształcił się w szkole kadetów w Berlinie. Po ukończeniu jej w r. 1792 wstąpił do armii pruskiej i odbył kampanię przeciwko Francyi w r. 1795. Zamiłowany w nauce, porzucił niebawem służbę wojskową, wstąpił do uniwersytetu frankfurckiego i tam, oprócz matematyki, studyował gorliwie filozofię Kanta. Szukał w niej wszakże, i wo-góle w nauce, tego, czego ona dać nie mogła: wyjaśnienia ostatecznych zagadnień bytu, a skoro upragnionego celu swych poszukiwań nie osiągnął, zniechęcił się do wielkich badań naukowych i wpadł wstań tego rozpacznego zwątpienia o wszystkie m, które później wielokrotnie w jego życiu występowało i stanowiło głęboko tragiczny rys jego oblicza duchowego. Obdarzony wielkim talentem twórczym, marzył K. o dziełach nadzwyczajnych, wiekopomnych; w zamiarze stworzenia jednego z takich dzieł począł pisać dramat p. t. „Robert Guiscard“, ale zawiedziony w swych nadziejach, nie znajdując zadowolenia w opracowanym częściowo utworze, spalił rękopis. Powodowany właściwym sobie niepokojem duchowym zmieniał K. często miejsce pobytu i odbywał częste podróże. W r. 1801 przebywał dłuższy czas w Paryżu, marząc o dokonaniu wielkich rzeczy, któ-reby go sławą okryły. Następnie przeniósł się do Szwajcaryi i tam zamierzał wieść żywot prostego chłopa w ustronnym zakątku górskim. Zamiar ten nie został urzeczywistniony, ale pobyt w Szwajcaryi doniosłe miał znaczenie w życiu poety. Zaprzyjaźnił się tam K. z kilku młodymi poetami niemieckimi i pobudzony przez nich, po części współzawodnicząc z nimi, napisał i ogłosił drukiem dramat p. t. „Die Familie Schroffenstein“ (Zurych 1803). Nie znalazł on wcale powodzenia u czytającej publiczności, co stało się powodem nowych cierpień, zwątpień i rozpaczy K-a, które znalazły odbicie w licznych listach do ukochanej siostry, Ulryki. Zmieniając zawsze miejsca zamieszkania, przebywał K. kolejno w Weimarze, w Dreźnie, w Królewcu, w Berlinie; w r. 1806, po zajęciu Berlina przez Francuzów, uwięziony przez nich, kilka miesięcy trzymany był w niewoli we Francyi. Powróciwszy do kraju, ciągle trapiony niepokojem, zwątpieniem o swym talencie, doznając przytem licznych niepowodzeń zewnętrznych, męczył się wciąż i rozpaczał, aż wreszcie samobójstwem życie zakończył. K. zaliczany bywa do szkoły romantycznej, choć wybitną swoją indywidualnością różni się dziś znacznie od ogółu składających ją poetów niemieckich i wszystkich ich talentem przewyższa. Przez współczesnych mało znany i ceniony, przyćmiewany przez naczelnych mistrzów romantyzmu, jak Tieck i Sclileglowie — obecnie w historyi

literatury niemieckiej zajmuje bardzo wybitne stanowisko i poczytywany jest za jednego z największych jej dramaturgów. Oprócz wymienionego powyżej pierwszego dramatu pozostawił jeszcze dramaty: „Penthesilea“ (Tubinga 1808); „Käthchen von Heilbrenn“ (Berlin 1810); „Die Hermannsschlacht“ i „Der Prinz von Homburg“ — dwa ostatnie wydane po śmierci poety przez Tiecka w Berlinie 1821; oraz komedye: „Amphitryon“ (Drezno 1807); „Der zerbrochene Krug“ (Berlin 1811); wreszcie krótkie opowieści i nowele, wydane w Berlinie 1810 i 1811 r. p. t. „Erzählungen“. We wszystkich tych utworach okazał K. ogromne bogactwo fantazyi, ujawniającej się niekiedy z romantyczną wybujałością, ale połączonej z silnem poczuciem życia rzeczywistego, prawdy psychologicznej, plastyki wyrazowej, zwięzłego, skupionego w sobie, stylu. Różni się też K. od innych romantyków niemieckich przenikającym jego utwory patryo-tycznym i narodowym duchem. Zbiorowo wydane jego dzieła: ogłoszone przez Tiecka „Hin-terlassene Schriften“ (Berlin 1821) i również przez Tiecka wydane „Gesammelte Schriften“ (tamże 1826); późniejsze wydania w latach

1859 i 1872. Studyum o H-e K-u przez Wil-

w. G.

telka lej dej ska.

Kleisthenes, po grecku KXetadévrjç, po łacinie Clisthènes. 1. Czwarty i ostatni tyran krainy sycyońskiej, ze sławnego rodu Orthagorasa, panował 526 — 565 przed Chr. Należąc do ciemiężonego plemienia jońskich Aigialejczyków, stanowiącego pierwotną ludność krainy przed okupacyą dorycką, zmienił zaraz, przyszedłszy do władzy, nazwę jego na Archelajczyków (= książęta, przywódzcy ludu), zniósł przywileje trzech doryckich, przednią rolę w kraju odgrywających, szczepów, jak oto: Hyllejczyków, Pamfylów i Dymanów, i nadał im nowe nazwy Hyatów, Oneatów i Choirejatów. Chociaż nazwy te wywodzą się od wyrazów greckich, oznaczających: maciora, osioł, prosię, niesłusznym byłby domysł, jakoby K. nadąć chciał szczepom owym takie uszczypliwe przezwiska wyłącznie celem ich ośmieszenia i wyszydzenia: nakazał on przez to głównie inne zajęcie poddanym swym doryckim i zmusił ich prawdopodobnie, wbrew dotychczasowemu sposobowi życia pańskiemu, przedewszystkiem do zajmowania się twardą pracą na roli i hodowaniem bydła i nierogacizny. Reakcyę silną, jaka prze-przeciw owym reformom powstała, zgniótł twardą pięścią, a odtąd więcej jeszcze uciskał rozpanoszone plemię doryckie, a gdy raz przez tę politykę wszedł także w zatargi z sąsiedniem Argos, i tutaj szczęśliwie toczył boje. Konsekwentnie popierał także w kraju swym obcy Doryjczykom kult Dionyzosa, przytłumił zaś cześć Adrastosa, przypominającego czasy niewoli, ponieważ Adrastos, rezydując przed wiekami w Argos, panował także nad Sycyonem; nakazał wreszcie w ziemi swej występować rapsodom pieśni homerowycłi, ponieważ Homer wielbi szczególnie Argos i konstytucyę arystokratyczną. Przez Amfiktyonów w r. 590, w wojnie tak zwanej kryssejskiej, na jednego z pomiędzy wodzów wojsk sprzymierzonych, Ateń-czyków, Tessalczyków i Sycyończyków, wybrany, przeciw mieszkańcom miasta Kryssy, którzy poważyli się cła wysokie wymuszać od pobożnych pątników, do Delfów śpieszących, wojnę wiódł szczęśliwie, zburzył bowiem Kryssę i port jej Kirrę, a mieszkańców ich przekazał, na mocy uchwały Amfiktyonów, Apollinowi, jako niewolników, z łupów zaś wielkich, jakie z sobą zabrał, wybudował w Sycyonie piękny ratusz i wspaniały portyk. Na pamiątkę zwycięztwa owego odprawiano odtąd, nie co ośm lat, lecz co cztery lata, z większą jeszcze aniżeli dawniej okazałością, igrzyska pytyjskie. Zawsze okazywał się K. wielkim miłośnikiem świetnego przepychu, tak w stolicy swej jak i na własnym dworze. Dowiódł zaś tego mianowicie przy hojnem przyjęciu niezliczonych zalotników o rękę córki swej Agaristy, którą wreszcie Megakies, pochodzący ze znakomitego rodu Alk-meonidów (około r. 572) uzyskał. Wkrótce potem umarł, nie pozostawiwszy po sobie męzkie-go potomka, a takim naturalnym sposobem dobiegło panowanie tyranów sycyońskich swego końca.—Por. Herod. V, 67; VI, 125 — 130. —

2. Wnuk poprzedzającego, syn Megaklesa i Agaristy, dziadek wielkiego Peryklesa, Ateńczyk. Kiedy tyran Pizystrat po raz drugi Atenami zawładnął i starodawny znakomity ród A1 k m e o-nidów (ob.) z wielu innymi arystokratami Attykę w r. 538 przed Chr. opuścił, stanął K., mąż bystry i energiczny, najstarsza głowa wielkiej rodziny, na czele tych wygnańców. Na mocy wyroczni Pytyi, wdzięcznej Alkmeoni-dom za wspaniałe odbudowanie spalonej świątyni w Delfach, wypędzili wreszcie Spartańczy-cy, pod wodzą króla Kleomenesa I (ob.), Hippiasa, syna Pizystrata, w r. 510 z Attyki,' i Alkmeonidzi wrócili do ojczyzny. W zażartej walce wewnętrznej, jaka teraz w Atenach wybuchła pomiędzy stronnictwem demokratycznem i arystokratyezńem, któremu przewodził Izago-ras, odegrał główną rolę K., stawaj ąc na czele ludu, aby konstytucyę ateńską, przez Solona zaprowadzoną, w kierunku demokratycznym rozwinąć i udoskonalić. W porozumieniu z wyrocznią delfijską i za jej wyraźnem zezwoleniem zniósł więc zakaz w r. 509, aby złamać potęgę arystokratów, którym Solon jeszcze zbyt wiele wpływu był pozostawił i ściślej ich z gminem powiązał, cztery starodawne fyle (ob. p h y 1 e) i podzielił całą ludność ziemi attyckiej na 10 nowych fyl, obejmujących wspólnie lud i szlachtę i nadał im nazwy według attyckich herosów i to: Erechtheis, Aigeis, Pandionis, Leontis, Akamantis, Oineis, Kekropis, Hippotho-ontis, Aiantis, Antiochis; każdą zaś fylę podzie-podzielił na 10 demów (£fj[roę), t. j. okręgów miejskich, których liczba z biegiem czasu podwyższyła się aż do 174. Ażeby znowu członków szlachty i gmin jaknajwięcej z sobą mogły się pomieszać, leżały odtąd okręgi jednej fyli nie razem z sobą połączone, lecz po całym kraju rozrzucone, mając i czcząc zarazem jedno wspólne ognisko główne, na rynku w Atenach, gdzie stały posągi ich herosów. Stosownie do tego powiększył K. także liczbę naukraryi (ob.) do 50, a głównym ich obowiązkiem było teraz dostawianie po jednym okręcie do floty ateńskiej. Pomnożył także znacznie liczbę obywatelstwa attyckiego, przyjmując do grona jego Metoików (ob.) i wyzwoleńców. Ci bowiem, mieszkając w Atenach, chodzić mogli regularnie we własnym interesie na zebrania ludowe, czego od chłopa attyckiego, na wsi mieszkającego, żądać nie było można, gdyż ten tylko w ważnych sprawach, a szczególnie kiedy był wolnym od pilnej pracy, w stolicy się pojawiał. Przewadze zatem szlachty, rej dotychczas wiodącej na zgromadzeniach ludowych, zapobiegł K. w ten sposób radykalnie. Zaprowadził także Ostracyzm (ob.) w ziemi attyckiej. Tylko dalszą konsekwencyą demokratycznych reform jego był także nowy sposób wybierania urzędników pomiędzy kandydatami, i to przez losowanie ziarnkami bobu (o i à izb xoajroo ap^ovtsa), zamiast dotychczasowego trybu głosowania przez podnoszenie rąk (/siporovia). W ręku bogów samych zawisło teraz, według pobożnego wierzenia Greków, rozstrzyganie wyborów, wywołujących do owego czasu nienawiść i niezgodę pomiędzy całem obywatelstwem. Z pomocą Spartańczyka Kleomenesa powiodło się wprawdzie w r. 598 Izagorasowi K-a z Attyki znowu wypędzić, a ten istotnie, aby sił kraju przez krwawą wojnę domową nie marnować postanowił z areny politycznej ustąpić. Jednakże bezwzględna reakcya, z jaką Kleomenes reformy nowe zupełnie, jakby w mieście na nieprzyjacielu zdobytem, znosił i unieważniał, oburzył do żywego radę państwa i obywateli. Wygnane stronnictwo demokratyczne wróciło do kraju, a K. mógł teraz tern snadniej dzieła swego umiłowanego, reformy konstytu-cyi attyckiej, dokończyć. Nowy, znakomity ustrój państwa attyckiego obudził obawę o własną egzystencyę i bezpieczeństwo w państwach sąsiednich, jak w Spareie, w Tebach i na wyspie Eubei, a przeciw tym niespodzianym silnym wrogom idei demokratycznej szukał K., jak źródła poważne głoszą, powodowany nadto osobistą ambicyą, przymierza z perskim satrapą w Sardes. Hańbiący sojusz tak oburzył wszystkich obywateli attyckich, iż przyczynił się do upadku K-a. Przez sąd bowiem ludu został z kraju w r. 505 wywołany, i na wygnaniu też

Por. obszerniej -

S. Drz.

podległe K.

Kleist-Ketzow Hugo, polityk niemiecki (* d. 25 listopada 1814 w Kiekow koło Belgar-du na Pomorzu

1883 został rzeczywistym radcą tajnym i eks-

Br-i.

Sic. 16, 74.

Kleitomachos, pierwotnie nazywał się As-drubal, pochodził z Kartaginy. Miał lat 28, gdy przybył do Aten, aby słuchać nauki Karne a des a (ob.). Około r. 129 przed Chr. objął po Karneadesie przewodnictwo w nowszej Akademii i stał na czele tej szkoły, aż do r. 110 przed Chr. Jako starca znał go jeszcze Cicero.

wkrótce żywota dokonał, sze historye greckie; z dawniejszych czasów zasługują na uwagę rozprawa Vömela „lieber des Atheners Clisthenes Staatsveränderung“ (Frankfurt nad Menem 1838).

Kleiostogamia (bot.), zjawisko u .niektórych roślin zapylania słupków bez otwierania zewnętrznej okrywy kwiatowej, a więc pyłkiem, wykształconym w tym samym kwiecie. Zjawisko to jest stosunkowo dosyć rzadkie, gdyż u większości roślin zapylanie i zapładnianie odbywa się za pomocą pyłku z innego kwiatu tej samej rośliny, lub rośliny tego samego gatunku (krzyżowe zapylanie). Pomimo odmiennego zachowania się przy zapłodnieniu, otrzymane drogą K. nasiona mają jednakże zdolność kiełkowania. K. spostrzeżono u niektórych -roślin wodnych (n. p. Mirzik wodny, Batrachium lieterophyllum Gray syn. lianuncu-lus aquatilis), a także u niektórych roślin lądowych, obdarzonych też innemi kwiatami z krzyżowem zapyleniem. Z pomiędzy tych ostatnich wymieniamy dla przykładu: fijołek ( I 'io la), s z c z a w i k ( Oxalis), jasnotę (La-miimi). Gatunki te na wiosnę wydają zwykłe kwiaty budowy normalnej, a w końcu lata lub na jesieni drobniejsze, niepozorne, zamknięte,

z. z.

f 20 maja 1892 r. tamże). Po ukończeniu studyów prawnych w Getyndze i Herlinie wstąpił na służbę państwową, jako auskultant sądowy, w r. 1844 został landra-tem obwodu Belgardu; w 1848 zajął wybitne stanowisko śród ściśle konserwatywnej partyi junkrów i był jednym z założycieli „Kreuzzeitung“. W r. 1849 — 52 posłował do sejmów pruskich, należał i do parlamentu erfurckiego (1850). Po zwycięstwie reakcyi został naczelnym prezydentem prowincyi Nadreńskiej i tu walczył gwałtownemi środkami policyjnemi z liberalizmem, zajmując wrogie stanowisko względem dworu księcia pruskiego w Koblencyi. Po nastaniu jego rządów, jako regenta, w r. 1858 o-trzymał natychmiast dymisyę. Wtedy zamieszkiwał w swoich dobrach, nie biorąc prawie żadnego udziału w życiu publicznem nowej ery, chociaż jako przedstawiciel rodziny v. Kleist wszedł do izby panów. Dopiero po zmianie polityki wewnętrznej Bismarcka w r. 1866 powrócił K. do życia politycznego, jako głowa partyi storokonserwatywnej. Zwalczał on w r. 1871 dowcipnie i trafnie w izbie panów politykę kościelną rządu, i na generalnym synodzie przewodził t. zw. ortodoksom pruskim. Po reorga-nizacyi stronnictwa w r. 1876 stanął na czele krańcowej prawicy w parlamencie Rzeszy, sprowadził porozumienie się z centrum co do polityki kościelnej i był jednym z twórców projektu prawa Zedlitza o szkołach ludowych. W roku celencyą.

KleitarcłlOS, po grecku KAs^ap/oę, po łacinie Clitarchus. 1. Syn Deiktona, sławnego historyka z Kolofonu, uczeń Stilpona z Megary, towarzyszył Aleksandrowi W. na wyprawie przeciwko Persom, jednakże w dziełach swych historycznych, w których niezaprzeczony talent i rozległe wiadomości okazał, nie odznaczał się szczególnem zamiłowaniem prawdy, szpecił bajkami i cudackiemi opowieściami ścisłe fakta historyczne (probatur Clitarchi ingenium, infamatur fides; Quint 10, 1, 74). Napisał po r. 304 przed Chr. w stylu wymuszonym, nadętym, niesmacznym dzieło, noszące tytuł „ Ilepi. ’AXefrxvöpoo ioToptat“, z którego liczne fragmenta aż do księgi XII-ej posiadamy. Na dziele tern polegają późniejsze prace historyczne o Aleksandrze W., skreślone przez Dyo-dora Sycylijczyka, Kurcyusza i Justyna, a po części i Plutarcha.— Por. Plut. Alex. 46; Strab. 11, 505; Diod. Sic. 2, 7. —Szczątki dzieła K-a zebrali: Geier w „Alexandri historiarum scrip-tores; 1844, Müller w „Scriptorum de rebus Alexandri Magni fragm.“, w wydaniu Arryana, sporządzonem przez Duebnera, Paryż 1877.— Por. St. Croix: „Examen critique des anciens historiens d’Alexandre le Grand“ (wyd. II, Paryż 1804); Fraenkel: „Die Quellen der Alexander - Historiker“ (Wrocław 1883). — 2. Uczony grecki, rodem z. wyspy Eginy, napisał obszerny słownik geograficzny, który do naszych czasów jednakże się nie dochował.—

3. Przyjaciel Filipa II, króla macedońskiego, ustanowiony przez niego jako tyran w mieście Eretryi, na wyspie Eubei. Wypędzili go ztąd Ateńczycy pod wodzą Focyona i oswobodzili zarazem całą wyspę z pod władzy samodzierż-czej. — Por. Demosth. de cor. 71; 79; 81; Diod.

S. Drz.

M. S.

Kleitor, ob. K1 i t o r    •

Kleitos, po grecku KXstroç, po łacinie Cli-tus. 1. Syn Mantiosa, wnuk Melamposa, którego, według opowieści mitycznej, dla nadzwyczajnej urody bogini Eos pokochała i do niebios z sobą poniosła. — Por. Homer, Od. 15, 249. — 2 K. z przydomkiem Czarny (ó piXaç), syn Dropidasa, wódz Aleksandra W., był od czasu, kiedy z największem poświęceniem uratował królowi życie w bitwie nad Granikiem w r. 334 przed Chr., najmilszym jego ulubieńcem. Z odznaczeniem niemałem dowodził hufcem rycerstwa królewskiego. Po śmierci Filo-tasa uzyskał zaszczytną komendę nad jednym

. Klej. •

670

liquides“; nosi ona także tytuł: „Application à la propagation des crues de rivières“. Jest to praca nader wielkiej wartości, tycząca się ruchu wód w rzekach. Wyjątki z niej znajdują się w „Hydraulice“ M. Flamaufa.

Klej, jest to materya otrzymywana przez długotrwałe gotowanie substancyi w klej zmiennych, tj. Klejodajnych (ob.). W technice rozróżniamy dwa rodzaje K-u: z materyi zwierząt ssących, a mianowicie otrzymywany z chrząstek tj. chondryny, ze skóry, albo z kości, zwany glutyną. K. z chrząstek posiada małą zdolność klejenia. Właściwie znamy tylko klej ze skóry i z kości.

/. Klej ze skóry, ścięgien itp. Skórne sub-stancye w K. zmienne, służące za materyał surowy do wyrobu K-u, są to odpadki z garbarni, stare rękawiczki, skórki królicze i zajęcze przez kapeluszników pozbawione włosia; dalej skórki kocie, psie, nogi wołowe, obrzynki pergaminowe, surony (skórki, w których przychodzą opakowane niektóre materyały apteczne i farby z Ameryki, np. indygo), ścięgna i żyły, trzewia, obrzynki, skórzane od szewców, siodlarzy, rymarzy itp. Zwykle oblicza się, że 100 części odpadków skórnych wydaje 25 cz. kleju. Wyrób kleju z surowych odpadków skórnych dzieli się na cztery czynności: 1) nawapnianie, 2) gotowanie, 3) przygotowywanie galarety, 4) suszenie.—1. Nawapnianie. W tym celu skóry traktuje się słabem mlekiem wapiennem w umyślnych, do tego celu urządzonych, dołach lub skrzyniach przez 15 do 20 dni, przyczem mleko wapienne często się odnawia. Wskutek tego rozpuszcza się krew i włóknik, a ciała tłuszczowe zmydlają. Następnie oddala się wapno przez pogrążanie tych odpadków w wodzie bieżącej lub w studniach, a potem suszy na wol-nem powietrzu. Niekiedy odpadki skórne natychmiast po maceracyi wapiennej wystawia się na działanie chlorku wapnia, aby je wybielić. Tym sposobem otrzymuje się klej surowy; stanowi on często przedmiot osobnej fabrykacyi i w ten sposób przygotowany przychodzi do fabryk kleju, gdzie przed gotowaniem podlega jeszcze powtórnej maceracyi ze słabem mlekiem wapiennem. — 2. Gotowanie. Według starej metody odpadki skórzane gotuje się z dostateczną ilością wody tak długo, dopóki się nie rozpuszczą, co odbywa się w otwartych kotłach na wolnym ogniu. Przez długie gotowanie klej się psuje. Dlatego gotują K. surowy częściowo z małą ilością wody, a po 1 */₂ do 2 godzin dostatecznie skoncentrowany roztwór odpuszcza się, dodaje wody czystej i gotuje dalej, i czynność tę powtarza się dopóty, dopóki wywar po ostudzeniu nie da galarety. W ten sposób otrzymane cząstkowe odwary, albo wszystkie razem miesza się w jednym kotle dekantacyjnym, albo też oddzielnie prze-

M. H.

pułkiem konnicy (hipparchia), kiedy drugim dowodził Hefestyon. Później nadał mu Aleksander namiestnictwo prowincyi Baktryi. Gdy razu pewnego w r. 328 podczas hojnej biesiady w Marakandzie (dzisiaj Samarkand a) zbyt otwarcie i ostro wystąpił przeciw stosowaniu ceremonii oryentalnych na dworze królewskim i porównywał wielkie zasługi króla Filipa z czynami przez syna dokonanemi, przeszył go Aleksander oburzony, w stanie wprawdzie nietrzeźwym, dzidą, którą wyrwał z ręki żołnierzowi, stojącemu w pobliżu. Niebawem król, na widok trupa wiernego przyjaciela swego, przyszedł do przytomności, a zdjęty gorzkim żalem nad szalonym swym postępkiem sam sobie chciał życie odebrać i przez trzy dni w namiocie zamknięty wszelkiego posiłku wzbraniał się przyjąć. Po długich namowach zdołali wreszcie wodzowie odwieść króla od zamiaru zadania sobie dobrowolnej śmierci. Siostra K-a,

Lanike, była mamką Aleksandra.—Por. Arr. 1,

15, 8; 4, 8 i nast.; Curt. 8, 1, 2; 4, 5; Justin.

12, 6. — 3. K., noszący przydomek Biały (o Xeo-%óę), brał również udział w wyprawie przeciw Persom pod wodzą Aleksandra W., jako do-wódzca falangi piechoty macedońskiej, a przywiódłszy z miasta Opis nad granicą assyryj-ską część weteranów szczęśliwie do Macedonii, sprawował tutaj rządy państwa; w r. 324 przed Chr., w wojnie tak zwanej Lamijskiej, walczył jako admirał macedoński z odznaczeniem przeciw Ateńczykom i pobił ich pod wyspą Amor-gos. Chlubne to zwycięztwo tak bardzo jednak zawróciło mu głowę, że odtąd kazał się mienić bożkiem Poseidonem i nosił też trójząb jako godło wielkiego tryumfu, na morzu odniesionego. W r. 321 został namiestnikiem w krainie lidyjskiej, skąd go po dwóch latach Antygonos wypędził. Za rządów Polisperchonta pobił następnie w r. 318 połączone floty Kassandra i Antygonosa pod Bizancyum, lecz zaraz następnego dnia skutkiem własnej nieostrożności pobity, zginął podczas ucieczki przed pościgiem nieprzyjacielskim. — Por. Diod. Sic, 18, 15, 39;

S. Drz.

39; 52; 72; Plut, de fort. Alex. 2, 5.

Kleitz Karol, inżenier francuski (* 1.808 — t 1886), generalny inspektor dróg i mostów, jeden ze znakomitszych inżenierów nowszych czasów. Ogłosił drukiem bardzo wiele rozpraw z dziedziny techniki w „Annales des ponts et chaussées“—a pomiędzy innemi „Murs de soutènement“ (1814);— „Des attributions de l’autorité judiciare en matière de délimitation des cours d’eau“ (1874); „Stabilité des poutres continues“ (1877); „Note sur la théorie de l’écoulement par déversoir“ (1885) i t. d. W r. 1873 oddzielnie ogłosił „Étude sur les forces moléculaires“, a następnie „Mémoires sur le Rhône “ z wiadomościami o wylewach Rodanu.

Najważniejszą jego pracą, drukowaną w „Annales des ponts et chaussées" w roku 1877“, jest rabia, i wtedy otrzymywać można rozmaite „Théorie du mouvement nonpermanent des gatunki K-u. K. z pierwszego gotowania jest

najlepszy. Najracyonalniejsze gotowanie K-u    w tak zwanych parnicacli próżnianych—a po-

wprowadzono za pomocą pary wodnej pod    tem wylewa w formy. W zwykłem postępo-

wyższem ciśnieniem. Para, przechodząc przez    waniu najpierw odtłuszcza się kości przez wy-

odpadki skórzane, szybko rozmiękcza je, a utwo-    gotowanie, poczem wytrawia je kwasem sol-

rzony K., w najwyższym stopniu stężony,    nym, aż do zupełnego rozmiękczenia, następnie

zbiera się na dnie kotła i tym sposobem unika    wyjmuje się je z kwasu (pozostały tu fosforan

się dalszego szkodliwego działania wyższej tem-    wapna służy za nawóz), zanurza w wodę bie-

peratury. K., ten znany jest w handlu pod    żącą, a potem w wapienną, i powtórnie prze-

nazwą parowego. Roztwór kleju galaretowaty    mywa wodą czystą, a wtedy to kości stają się

w celu dekantacyi wlewa się do wązkiego głę-    materyałem do wygotowania K-u. Otrzymaną

bokiego kotła, ogrzewanego w górnej części,    w ten sposób substancyę kostną nakłada się

gdy dno i dolna część ścian pozostają nieo-    w kadź i doprowadza do niej parę wodną,

grzanemi. Dla lepszego sklarowania się roztworu    wskutek czego otrzymuje się stężony roztwór

dodają proszku ałunu (0.75 — 1.5 na 1000 części cieczy). Dodawanie ałunu chroni K. podczas suszenia od gnicia, lecz za to posiada on mniejszą lepkość, lepiej więc dodawać odwaru kory dębowej, chmielu, albo drożdży. 3. Formowanie galarety. Po sklarowaniu roztworu K-u w kadziach przystępuje się do wylewania go w formy, w których krzepnie w wielkie kawały. Te kawały następnie kraje się w tafle i suszy. Formy te są to koryta drewniane albo metalowe; przed użyciem powleka się je wewnątrz olejem lub łojem, aby krzepnąca galareta nie przylegała do ścian. Po utworzeniu się dostatecznie stałej galarety, przewraca się formę na wilgotną płytę. Galaretę taką kraje się najpierw w poziomym kierunku na duże tablice, które dzieli się następnie za pomocą cienkiego 'drutu na pojedyncze tabliczki. 4. Suszenie odbywa się na siatkach ze sznurka, naciągniętych na ramy i wystawionych na działanie słońca i powietrza, w suchem miejscu. Suszenie takie jest nadzwyczaj trudne i niedogodne; dlatego daleko lepiej suszyć K. w specyalnie urządzonych suszarniach, najpierw przy temperaturze od 15° do 20°, a potem przy wyższej. Wysuszonym tablicom K-u zwykle nadaje się połysk w ten sposób, że się je zanurza w wodzie, pociera zwilgoeoną szczotką i następnie powtórnie suszy. Jeżeli galaretę klejową w tablicach będziemy traktowali solami łatwo roz-puszczalnemi, jak siarczan lub podsiarczan sody, solą gorzką itp., to sole te odciągną K-owi wodę, gdyż się w niej rozpuszczają, a galareta taka posiada 70 do 75°/₀ K-u wolnego od wody. Klej taki nie 'podlega gniciu, topi się przy temperaturze 95 do 100° C. łatwo wysycha, a na sile spoistości nic nie traci. W handlu spotyka się także K. pod postacią galarety nie-wysuszonej, zwany beczkowym. Jest bowiem rzeczą dowiedzioną, że przy suszeniu na powietrzu K. znacznie traci na swej sile.

II. Klej z kości wyrabiają często fabryki mąki kostnej i stanowi on niejako poboczną gałąź przy tej fabrykacyi. Otrzymuje się go z kości, a właściwie z masy kostnej, wynoszącej blizko ¹f3 wagi kości. W tym celu kości poddaje się parowaniu, aby je można łatwiej mleć, przyczem otrzymuje się roztwór K-u, który wyparowuje się w otwartych kotłach, albo lepiej w próżni,

K-u, który wylany w formy, krzepnie na galaretę—poczem postępuje się dalej jak przy wyrobie K-u ze skóry. Niewielkie ilości fosforanu wapna, pozostałe w masie kostnej, nadają otrzymanemu K-owi nieco mleczny wygląd, który niekiedy jeszcze umyślnie wzmacniają przez dodawanie bieli barytowej, cynkowej lub ołowianej, kredy lub gliny. K. ten znany jest w handlu jako klej patentowany. Także K. otrzymany ze skóry zaprawia się niekiedy ciałami białemi barwiącemi (klej ruski). Czasem K. ze skóry mieszają z K-em z kości. Przy nader starannej fabrykacyi otrzymuje się z kości K. zupełnie bezbarwny, cienki, do szkła podobny, przezroczysty; czasem bywa on zabarwiony i spotyka się go w kształcie tabliczek—jest to żelatyna — nie używa się jej do klejenia, gdyż gatunki K-u ciemne są daleko lepsze. Tabliczki takie otrzymuje się przez wylanie roztworu na płyty kamienne, a po zastygnieniu przez wysuszenie na siatkach.

III. Wiadomości ogólne o kleju „zwierzęcym“. Żelatyna i do niej podobne gatunki K-u bezbarwnego, które otrzymuje się ze skór młodych zwierząt i ze świeżych chrząstek cielęcych, służą w zastępstwie karuku do przyrządzania jadalnych gelée, kremów itp.—dalej do appretowania delikatnych tkanin, do przyrządzania plastrów angielskich, do sztucznych kwiatów, papieru szklanego, przejrzystych opłatków, do robienia glazury na wyrobach z papieru, i na papierze zbytkownym, do pigułek, do kapsli żelatynowych, do lekarstw, nieprzyjemnie cuchnących i niesmacznych, następnie służą jako środek do klarowania płynów itp. Tabliczki żelatynowe, przygotowane na szkle lustrzanym, znajdują się w handlu jako papier szklany, używany do przerysowywania. Tabliczki niebiesko zabarwione służą jako osłona od światła. Klej płynny nie posiada wielkich własności klejących, ma jednak tę zaletę, że każdej chwili można go używać, i że nie podlega gniciu. Otrzymuje się go przez rozpuszczanie 1 cz. kleju bezbarwnego ze skóry w 1 cz. wody i częściowe dodawanie 0.2 cz. kwasu azotnego o 36°

B. Gdy przestaną się już wydzielać tlenki azotu, studzi się otrzymany płyn. Albo też rozpuszcza się 4 cz. K-u przezroczystego w 4 cz. mocnego octu, 1 cz. alkoholu z dod. trochy ałunu, i poddaje to wszystko kąpieli wodnej. Dosko- rżeń żelazny opatrzony w dolnym końcu hakiem nały K. płynny otrzymuje się przez 10 do 12 godzin ogrzewania roztworu 3 cz. K-u w 8 cz. wody z 0.5 cz. kwasu solnego i 0.75 siarczanu cynku przy temperaturze 80° do 85° C. K. służy jako środek wiążący do klejenia i kle-jowania papieru, do spajania drzewa, do gładzenia tkanin, do apretury sukna, do fabry-kacyi kapeluszy filcowych, słomkowych, na wyrób walców drukarskich, do naśladowania szyld-kretu, masy perłowej, kości słoniowej, bursztynu, malachitu, sztucznego drzewa, dalej, jako powłoka do wyrobu kitów; prócz tego używany bywa jako środek klarujący. K-u pomieszanego z gliceryną używa się do emaliowania wnętrza beczek, służących do przechowywania spirytusu, benzyny, nafty i olejów naftowych.

w celu zawieszenia talerza wagowego. Drzewo przymocowuje się klamrami do stołu, tak, że fuga wystaje na 1 cent. ponad brzeg stołu. Potem na talerzyk wagowy kładzie się ciężary, rozpoczynając od 25 kgr., i powiększa się je co minutę o 5 kgr., aż nastąpi złamanie. Klej dobry powinien wytrzymać przynajmniej 70 kgr. obciążenia. Od dobrego K-u wymagamy, aby był w całej swej masie jednakowo jasno-bru-natny lub brunatny, żeby nie posiadał żadnych plam, aby powierzchnia jego miała połysk właściwy i, jeżeli nie dodawano do niego sub-stancyi mineralnych (np. bieli barytowej, cynkowej), aby był klarowny, przezroczysty, kruchy i twardy; aby na powietrzu nie przyciągał wilgoci, przy niewielkiem zgięciu łamał się, dając błyszczący rozłam; nakoniec włożony do zimnej wody, nawet po 48 godzinach nie powinien rozpuszczać się, lecz tylko pęcznieć. Drzaz-gowaty rozłam zdradza niezupełną zamianę substancyi włóknistej. Moc i ciężkość K-u starają się niekiedy zwiększyć przez dodawanie proszków ziemistych. Ten wypadek ma miejsce przy K-u rosyjskim, którego biały kolor pochodzi od dodatku bieli cynkowej, bieli ołowianej, siarczanu ołowiu lub kredy, wynoszącego 4 do 8°'₀; dodają także bieli barytowej i żółtego chromianu ołowiu. Przy fabrykacyi K-u wywiązują się cuchnące pary, które zanieczyszczają powietrze. Nie należy więc używać odpadków zwierzęcych, w zgniliznę przechodzących, świeże zaś odpadki trzeba nawapniać, a K. przechowywać w przestrzeniach suchych i przewietrzanych. Wody odchodzącej z fabrykacyi nie należy wpuszczać do ziemi tuż koło fabryki, odprowadzać zaś ją można kanałami otwartemi, ale tylko w takim razie, jeśli przez odstanie pozbawimy ją szlamu, a następnie zmieszamy z mlekiem wapiennem. Najwłaściwszy sposób uczynienia wody takiej nieszkodliwą, polega na naraszaniu nią pewnego terrenu. Do gotowania K-u należy używać kotła z nadstawką, przez którą odprowadza się parę pod ruszt kotła. Pary takiej nigdy nie należy wypuszczać wprost na powietrze. Pozostałości od gotowania K-u potrzeba natychmiast oddalać z fabryki w naczyniach zamkniętych albo wpuszczać je do dołów murowanych na cement, zamykanych, mieszać z wapnem lub chlorkiem, a następnie od czasu do czasu usuwać. Por. Schlegel „Leimfabri-cation“ (Weimar 1879); Dawidowski „Leim- und Gelatinefabrication (Wiedeń 1893}

Klej rybi czyli Karuk (Ichtyocolla, colla pisciüm) otrzymuje się ze ścian pęcherza powietrznego ryb chrząstkowatych, a mianowicie z gatunków: jesiotra, sterleta, siewrugi i wyza. W celu otrzymaniu go kraje się pęcherze tych ryb, przemywa słabem mlekiem wapiennem, oczyszcza dokładnie, rozciąga w kształcie list-

K. użytkowy, do klejenia, otrzymuje się przez rozmiękczenie kleju w wodzie zimnej i następnie stopienie w kąpieli wodnej. Tygle, używane w stolarstwie do topienia kleju na wolnym ogniu są nieodpowiednie, gdyż klej, ogrzany do 120°, rozkłada się i traci swe własności klejenia. Jeżeli równe części K-u i gliceryny rozpuścimy w wodzie, to otrzymamy, przy dostatecznej koncentracyi, po oziębieniu, masę elastyczną, miękką i niepodlegającą gniciu.

Masy takiej używa się do walców drukarskich, stempli i form elastycznych. Chcąc uchronić zwyczajny roztwór K-u od gnicia, któremu on zresztą bardzo prędko podlega, należy wpuścić weń kroplę kwasu karbolowego, kreozotu, lub kwasu salicylowego. K. zmieszany z chromianem potażu staje się nierozpuszczalnym w wodzie pod wpływem światła. Za Surro-gaty klejowe uważa się zwykle mieszaniny kleju i sfermentowanej mąki—dalej K. białkowy; jest to gluten płynny poddany fermentacyi, który wlewa się w formy i suszy podobnie jak K. zwyczajny; używa się go do kitowania porcelany, szkła itd., do klejenia skóry, papieru itp. Następnie K. sernikowy, otrzymywany przez rozpuszczenie sernika w roztworze boraksu; chińska żelatyna agar-agar; K. rybi (karuk), K. roślinny (K. woskowy żywiczny; jest to mydło woskowe albo żywiczne, używane do klejenia papieru. — Badanie kleju. K. zawiera 5 do 6°/₀ wody, która to ilość może być łatwo oznaczona przez wysuszenie w kąpieli powietrznej. W celu zbadania K. bierze się go 3 części (najmniej 250 gr.) i 6 części wody, gotuje w kąpieli wodnej tak długo, aż pozostanie z pierwotnej mieszaniny 5/9 cz. na wagę.

Bierze się miękkie drewno długości 42 centym, o przekroju 4X4 centym, i przerzyna wpośrod-ku, a płaszczyzny przecięcia skleja się roztworem K-u i pozostawia tak przez 72 godziny w suchej przestrzeni o temperaturze 17 do 20°

C. Tak sklejone drewno łamie się w sposób następujący: W jednej połowie drewna, w odległości 18 centym, od fugi, wyrabia się otwór    ków, przybija do desek, i suszy na słońcu,

w środku szerokości, w który wsadza się swo-    Niekiedy listki takie kraje się za pomocą ma-

go.

kolię.

z w.

znalazła

w lipcu —oniks,

„ sierpniu—karniol,

„ wrześniu —chryzolit,

„ paźdz.—akwamaryn,

„ listopadzie—topaz,

„ grudniu—rubin.

Dopiero w roku 1609 Boetius de Boot znów nawrócił naukę o klejnotach na tory przyrodnicze, ogłaszając sumienne i naukowe dzieło „Gemmarum historia“ (Hannower), w którem o-pisuje: zachowanie się w ogniu, skład chemiczny, moc, twardość, barwę każdego z drogich kamieni, i podaje ścisłe sposoby ich poznawania i odróżniania. Ścisła definicya, kamienia d r o g i e g o, jest niemożliwa. Uznawanie danego minerału za kamień drogi zależy od tra-dycyi i zwyczaju w danym narodzie, od mody i pojęć estetycznych i t. p. Wiele kamieni, w Starożytności wysoko cenionych, dziś uważamy za ciała poślednie i pospolite. Następnie dzielimy zwykle minerały w mowie będące na

szyny na nitki—poczem bieli się je-przez siarkowanie, albo przez dłuższe zakopanie w śniegu, i zwija w pierścienie albo w kształcie liry. Dobry K. r. jest rogowo twardy, przeświecający, żółtawo biały, niebieskawo lśniący, cięgliwy, włóknisty, bez smaku i zapachu, rozpuszcza się zupełnie w wodzie gorącej, i w słabym spirytusie. Roztwór K. tężeje na gala-, retę przezroczystą, bezbarwną, która na 1 część KI. r. może zawierać 30 cz. wody. KI. przy spaleniu daje tylko 0,5°/₀ popiołu. Najwięcej KI. r. dostarcza Rosya (roczny wywóz 100 000 kgr.); najlepszy jest astrachański (solijanski). KI. r. otrzymują także z suma, morskiego szczupaka, z Polynemus plebejus (wschodnio - indyjski), z Silurus Pimiladus (brazylijski). Na KI. r. przerabiają także pęcherz, skórę, żołądek, i trzewia jesiotra (niemiecki). K-u r-go używa się do klarowania wina, piwa i likierów, także do klejenia, do przygotowania kitu szklanego i porcelanowego, do appretury jedwabiu, do wyrabiania sztucznych pereł, aby esen-cyę perłową przymocować w wewnętrznych wydrążeniach pereł, do przyrządzania plastru angielskiego, i papieru żelatynowego, dalej używa się go przy wyrobie galaret kucharskich itp. Jeżeli delikatną kratkę drucianą zanurzymy w roztwór K-u r-go, to w każdem oczku pozostaje cienki naskórek, a po wysuszeniu otrzymuje się tarczę w kształcie szkła, której, po pociągnięciu z obydwóch stron lakierem żywicznym, używać można w latarniach zamiast rogu. Jeżeli to samo uczynimy z gazą, to otrzymamy gazę błyszczącą. W technice obecnie KI. r. zastępują klejem z kości. Surogat K-u r-go wydobywają z kości wieloryba. Drugim suro-gatem jest Ichtyocolle française, otrzymywana z włóknika krwi i garbnika. Ma być ona dobra do klarowania wina i piwa. Chiński K. r. jest to agar-agar (ob.).

Klej ognisty — wyraz używany przez Rzą-

czyńskiego na oznaczenie oleju skalne-

z. w.

Klej złotniczy. Mineralog polski Rzączyń-

ski nazywał tak boraks, a także chryzo-

z. w.

Klej —w dawnej terminologii polskiej wyraz ten używany był na oznaczenie asfaltu. Tak używał go np. Rzączyliski.

Klej kopyta (weter.), ob. Kopyto.

Klejnot (szlachecki), ' cUnodium, oznacza w heraldyce (ob.) górną, t. j. nadhełmową (względnie ponad koroną zamieszczoną) część herbu (Por. w art. Heraldyka fig. 20, 21 z kolei). Rozpowszechniony u nas zwyczaj nazywania całego herbu klejnotem jest ze stanowiska heraldycznego, t. j. jedynie w danym wypadku słusznego, zupełnie błędny. Najprawdopodobniej powstał on dlatego, że z szeregu obcych terminów heraldycznych „Klejnot“ (cle-nodium, Kleinode, oznaczający także rzecz drogocenną, najbardziej i najwcześniej się spo-

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 28 jb. T. XXXV

lonizował. Nadto wysoka wartość herbu dla szlachcica polskiego — wyższa niż dla jakiegokolwiek innego (ob. szlachta), w tym wyrazie, ze względu na jego znaczenie wielorakie, odpowiednie odzwierciedlenie.    J- k k.

Klejnoty albo drogie kamienie są to niektóre minerały, od najdawniejszych czasów cenione przez ludzi dla ich blasku, przezroczystości i twardości, barwy i rzadkości. Już na dwa tysiącolecia przed erą chrześciańską Egip-cyanie i Hindowie odróżniali takie minerały, znali ich własności niektóre i wysoko je sobie cenili. Znajomość klejnotów i zwyczaj ich używania jako ozdoby przyszedł ze Wschodu; tam również miała swój początek nauka o tych kamieniach. Pisarze Starożytności klasycznej, jak Herodot, Platon, Arystoteles, Teofrastes, również poświęcali im liczne wzmianki w swych dziełach. Pliniusz zebrał wszystkie wiadomości spółczesne o klejnotach, ale czynił to niezbyt krytycznie: stąd w pismach jego o tym przedmiocie wiele jest wiadomości bałamutnych. O ile Starożytność w nauce o kamieniach drogich stała przeważnie na gruncie realnym, zrzadka tylko przypisując im własności nadzwyczajne, a głównie zajmując się ich własnościami przy-rodzonemi, o tyle Wieki Średnie upatrywały w nich mocy szczególne, wpływ na los i szczęście człowieka, a szczególnie działalności lecznicze, tak, że rozwinęła się nawet w owe czasy zupełna farmakopeja, przepisująca na każde cierpienie używanie klejnotu odpowiedniego. Niektóre przesądy z czasów owych przetrwały aż do dnia dzisiejszego, jak np. wiara, że noszenie przy sobie nefrytu chroni od chorób nerkowych, albo, że hematyt pomocny jest w krwotokach. Również pozostałością z czasów Średniowiecza jest przyniesiony ze Wschodu spis, w jakie miesiące noszone klejnoty szczęście przynoszą:

w styczniu—hyacynt,

„ lutym—ametyst,

„ marcu—jaspis,

„ kwietniu—szafir,

„ maju — agat,

„ czerwcu—szmaragd,

—    obsydyan

—    turmalin bezbarwny

—    kwarc zadymiony

—    clirysoberyl

—    almandyn (granat)

—    spinel

—    ametyst (kwarc)

—    fluoryt

—    korund fijołk. barwy

Alençon

Aleksandryt

Almandyn

Almandynspinel

Ametyst

„ fałszywy „ szafir „ oryentalny Andaluzyt Apiryt Akwamaryn

Asterya Atłasowy spät

kamienie drogie czyli klejnoty i na kamienie zdobnicze; lecz tu również śóisłej granicy przeprowadzić nie można, uznawanie bowiem minerału za klejnot lub kamień zdobniczy zależy nieraz wprost od sympatyj osobistych. Kilka zaledwie minerałów, jak dyament, korund barwny (rubin i szafir), beryl (szmaragd), od cza-sów^bardzo dawnych powszechnie uznane są za pierwszorzędne klejnoty, dzięki swej barwie, blaskowi, grze światła, twardości, trwałości i rzadkości przedewszystkiem. Dzielą też niektórzy minerały w mowie będące na klejnoty pierwszorzędne, półkiejnoty i kamienie zdobnicze; pomiędzy klejnotami pierwszorzędnemi również zachowują pewne gradacye. Oto spis i podział najpowszechniejszych klejnotów:

A. Klejnoty pierwszorzędne.

1 kategorya: dyament, korund, szmaragd, spinel.

euklaz, chryzoberyl, cyrkon, fenakit, topaz, opal szlachetny, granat, turmalin.

turkus, chryzolit, kordyeryt, - cyanit, andaluzyt, staurolit, hid-denit, aksynit, wezuwian, dyo-psyd.

B. Półklejnoty.

Kwarc, chalcedon, agat, labrador, lazuryt, ro-donit.

C. Kamienie zdobnicze.

Bursztyn, fluoryt, nefryt, agalmatolit, malachit, obsydyan, serpentyn.

Nomenklatura kamieni drogich, o ile posługiwać się będziemy nazwami naukowemi, ści--słemi terminami mineralogiczneini, jest bardzo prosta. Lecz w sztuce jubilerskiej i w handlu od czasów dawnych panują nazwy zupełnie w wielu razach odrębne, często bałamutne, często fałszywe; terminologia-to zawiła, gdyż obfituje w synonimy, a z drugiej strony—jedną nazwą oznacza nieraz ciała bardzo się różniące. Oto słowniczek nazw jubilerskich najpowszechniejszych, wraz ze wskazaniem ścisłych nazw mineralogicznych:

Agat islandzki Achroit

—    andaluzyt

—    turmalin

—    beryl (akwamaryn) chryzolit — beryl żółty oryentalny — korund zielony

—    korund

kalcyt

Awanturyn

Aksynit Balas - rubin Bursztyn Chryzolit

cejloński

fałszywy

opalizujący

oryentalny

saski

z Kapu

Cytryn

Dyament

„ Arkanzas „ Czeski „ Marmaroski „ Reński

Dyamentowy spät Flèche d’amour

Gagat Gagatek Gemmy z Wezuwiusza — Girazol    —

„ oryentalny Goutte d’eau

Hyacynt

„ cejloński „ oryentalny Indygolit Indygoszafir Irys Jargon Karfunkel Kocie oko

Lapis Lazuli

Lawa

Leukosafir

Lukszafir

Lumachella

Marekanit

Maturdyament

Morgon

Oniks

Opal oryentalny „ cejloński Pingos d’agoa Rauchtopaz Rubicel

Rubin oryentalny „ czeski „ brazylijski „ fałszywy „ syberyjski

kwarc

skaleń

aksynit

spinel

bursztyn

oliwin

turmalin żółty

mołdawit

cymofan

korund żółty

topaz

prenit

kwarc żółty dyament

kwarc

korund bezbarwny kwarc z wrostkami ru-tyiu.

antracyt

wezuwian

adular (skaleń)

korund

topaz

pirop

almandyn

cyrkon

hessonit

korund różowy

turmalin błękitny

korund błękitny

kwarc

cyrkon

granat

kwarc z równoległemi wrostkami amiantu. lazuryt obsydyan korund kordyeryt kalcyt obsydyan cyrkon kwarc chalcedon opal adular topaz

kwarc zadymiony

spinel

korund

kwarc różowy

topaz

fluoryt

turmalin różowy

Granat czeski „    cejloński

„    szlachetny

„    kolliński

„    oryentalny

„    syryjski

—    spinel

—    korund

—    turmalin

—    korund

—    korund

—    cyanit

—    chalcedon

—    turmalin

—    beryl zielony

—    turmalin

—    fluoryt

—    korund zielony

—    topaz

—    kwarc

—    fluoryt

—    korund

turkus

brazylijski

fałszywy

oryentalny

surogat wyrabiany z kości

— krokidolit

.    .    2.41

1.92 — 1:99

1.77

. . 1.76 . . 1.75

1.71

1.66 — 1.69 1.62 — 1.64

1.61

1.53 — 1.57 .    .    1.57

Rubin-balas Szafir oryentalny „ brazylijski „ żółty » biały Sapparé Sardoniks Syberyt Szmaragd

Topaz

„ brazylijski „ szlachetny » indyjski syberyjski „ czeski „ fałsz, indyjski „ fałszywy „ oryentalny „ szafir Turkus prawdziwy „ oryentalny „ ze starych kamieni zachodni

„ z nowych kamieni

Tygrysie oko

Szczególniej uderza w tej terminologii szafowanie wyrazem „oryentalny“, przeważnie stosowanym do minerałów bynajmniej z krain wschodnich niepochodzących.—Piękne okazy minerałów, do drogich kamieni zaliczanych, K-ami cenionemi stają się dopiero po oszlifowaniu. Szlifowanie, umiejętność bardzo stara i bardzo trudna, a ciągle udoskonalana, opiera się na zasadzie fizycznej: aby nadać taką postać wielościenną minerałowi, w której promienie światła najczęściej podlegałyby wewnętrznemu odbiciu i zarazem dyspersyi, co właśnie wywołuje tęczową grę barw. Szlifowanie takie stosuje się tylko do kamieni przezroczy-tych. Kamienie opalizujące, przeświecające, półprzezroczyste zwykle obrabiane są tylko na płaskie płytki lub gładkowypukłe soczewki. Przezroczystym kamieniom zwykle nadaje się kształt brylantu, różyczki lub tafelsztyny (ob. Dyament). Piękny połysk i gra barw zależą od wielkości spółczynnika załamania światła i od dyspersyi. Spółczynnik załamania światła dyamentu hiacyntu .    .

granatu . rubinu i szafiru

Jak widzimy, kamienie drogie są to ciała o dużym spółczynniku załamania. Twardość ich również jest znaczna; twardość większej części celniejszych kamieni drogich jest między 10 a 7 numerem skali twardości Mohsa. Barwa kamieni drogich, jak wogóle każdego minerału, jest niezmiernie rozmaita. Dyament, korund, topaz, kwarc np. są, same w sobie, zupełnie bezbarwne; takiemi są mianowicie w stanie zupełnej czystości. Jednakże bardzo często, nic nie'tracąc na przezroczystości, nieskończenie drobnemi nie-znanemi domieszkami przyrodzonemi zabarwiane bywają na piękne, żywe a tak cenione kolory. Wysoka cena niektórych klejnotów, a zarazem chęć błyszczenia, wielu ludziom właściwa, i niesumiennośó przekupniów od najdawniejszych jCzasów powołały do życia i m i t a c y ę drogich kamieni. Imitacya ta może być kilku rodzajów: 1) podawanie kamienia tańszego za droższy a do niego podobny, 2) kamienie fałszywe robione z odpowiedniego rodzaju szkła, 3) sztuczne otrzymanie na drodze syntezy chemicznej minerału, będącego ciałem temsamem i tych samych własności, co i minerał przyrodzony,

4) t. zw. dublowanie, a) Pierwszy rodzaj imita-ćyi polega na dobraniu kamienia podobnej barwy, ciężaru właściwego, połysku itp. Tak np. pięknie oszlifowane, nieskazitelnie przezroczyste, kwarce sprzedawane bywają za dyamenty, również jak sztucznie odbarwione przez ogrzewanie cyrkony i korundy. Wiele spineli idzie za korundy - rubiny, granaty—za spinele, turmali-ny błękitne—za szafiry, topazy — za rubiny itp. b) Drugi rodzaj —szlifowania szkieł zabarwionych. Do tego celu służy przeważnie t. zw. „Strass“, szkło zrobione według recepty następującej: 45 części kwarcu, 22.5 sody, 7.5 boraksu, 11.25 minii, 3.75 saletry. Szkło takie, starannie stopione i jak należy przygotowane, daje „szlify“ o nadzwyczajnej grze kolorów i do złudzenia naśladujące dyamenty, rozumie się, o ile nie będziemy próbowali jego twardości. Szkło to, wyrobione z domieszką purpury-[Kassyusza, lub tlenków metalicznych, daje ciała barwne, doskonale imitujące na oko rubiny, szmaragdy itp. c) Co się tyczy trzeciej kategoryi—sztucznego otrzymywania kamieni drogich, — to chociaż wiele z nich otrzymali w swych doświadczeniach chemicy i mineralogowie, jednakże kryształki tych ciał są zwykle mikroskopowodrobne, a więc do celów biżuteryjnych niezdatne. Z jednym tylko minerałem udało się otrzymywanie dużych kryształów, mianowicie z korundem-rubinem. Frćmy otrzymywał je w takich kryształkach, że nadawały się już do szlifowania, tl) Czwarta kategorya imitacyi — dublowanie, polega na podkładaniu, a nawet sklejaniu, klejnotu szlachetnego z minerałem odpowiedniej barwy pośledniejszym, lub szkłem. We wszystkich tych przypadkach oko nawet bardzo wprawne często zawodzi. Uciekać się należy do metod ścisłych: te dopiero usuwają wątpliwość lub wykrywają podejście. Najprostszem i zarazem bardzo waż-

z. w.

Za

nem w takich razach jest zmierzenie ciężaru właściwego, a potem zbadanie kamienia pod mikroskopem i w świetle spolaryzowanem. Najtrudniej daje się wykryć podejście w dubletach, szczególniej jeżeli były wykonane dokładnie i przez człowieka dobrze znającego własności fizyczne kamienia, jaki chciał naśladować. Najbardziej rozpowszechnione, jako rzeczywiście piękne i zdobiące przedmioty a tanie, są imi-tacye szklane. Obecnie ani sprzedający, ani nawet noszący je na sobie nie zwykli ukrywać ich rzeczywistego pochodzenia, i jeżeli padamy ofiarą podejścia, to najczęściej wtedy, gdy chcemy kupić drogi a wytworny kamień naturalny.— Nauka o kamieniach drogich, korzystając z postępów fizyki, mineralogii i krystalografii, posiada cały szereg metod oznaczania istoty rzeczywistej szlifowanych już kamieni, unikając najlżejszego ich uszkodzenia. Co się tyczy ogólnych wiadomości o kamieniach drogich i szczegółów o każdym, to istnieje ogromna w tym względzie obfitość dzieł. Szczególniej literatura niemiecka obfituje w dzieła wyczerpujące i nadzwyczaj wytwornie ilustrowane, a pierwsze miejsce pomiędzy niemi trzyma wielkie dzieło prof. M. Bauera p. t. „Edelsteinkunde“.

Klejnoty i insygnia koronne Polskie. Kronika czeska Kosmasa („Fontes rerum bohemi-carum“) podaje pod r. 1089 pierwszą wiadomość o skarbach książąt polskich z powodu napadu w tymże roku Brzetysława czeskiego na Kraków. Kronika Galla („Mon. Pol. histo-rica“) opowiada o „bajecznie“ wielkich skarbach Bolesława Chrobrego i Śmiałego, pierwszego z tych monarchów powstał skarbiec koronny z insygniami i strojem koronacyjnym, z daru cesarza niemieckiego Ottona III, w roku 1 000 przy odwiedzinach w Gnieźnie. Odrazu wtedy w tym skarbcu znalazły się korona i włócznia, które w owym czasie były insygniami królewskiemu A miały być wykonane według wzoru insygniów cesarskich; na pewno zaś wiemy, że włócznia cesarska była kopią włóczni św. Maurycego. Przekonać się o tern zresztą można z porównania ich między sobą; pierwszą przechowują dotychczas w Wiedniu, drugą zaś w Krakowie. — Wiemy dalej, że te insygnia były używane przy koronacyi Bolesława Śmiałego, a później, gdy nikt po nim prawie przez pół-trzecia wieku nie był koronowany na króla polskiego, aż przy koronacyi Przemysława (1295); do tej chwili najprawdopodobniej znajdowały się w skarbcu kościoła katedralnego na Wawelu. Autor żywota św. Stanisława („Mon. Pol. histor.“ IV) pod r. 1261 pisze i o berle, razem z koroną i włócznią przechowywa-nem, a pomiędzy owemi darami Ottona nie wy-mienionem. Miał też w skarbcu znajdować się i. miecz zwany „Szczerbcem“, jakoby Bolesława Śmiałego, jeśli już nie Chrobrego. Przemysław kazał insygnia królewskie z Krakowa do Gniezna przewieść i niemi się koronował. Po korona-cyi Przemysława wszystkie te insygnia przepadły bez śladu. Kiedy Władysław Łokietek chciał się koronować, a okazało się, że insygniów niema,—trzeba było sprawić nowe, i te służyły następnie przez pięć wieków do koro-nacyi królów polskich. Po miecza Łokietko-wego przywiązała się tradycya o powyższym Szczerbcu Bolesławów. Miecz Łokietkowy, zwany „Szczerbcem“, był bardzo pięknym mieczem krzyżackim, a dostał się temu królowi po wuju Bolesławie, synu Konrada, księcia mazowieckiego. Gdy na przełomie XVIII i XIX w. insygnia koronne niewiadomo gdzie przepadły, miecz, o którym mowa, przeszedł nieznaną drogą do rąk antykwaryusza, ą następnie do Bazylewskiego, który go wystawił w Paryżu na wystawie powszechnej r. 1878, od niego zaś nabył go Ermitaż Petersburski i tu się on obecnie znajduje. Miecz ten jest mały i lekki, władać nim można swobodnie; zato wykończenie jego odznacza się wielką starannością i . artyzmem w stylu romańskim XIII w. Przedewszystkiem oryginalny kształt posiada rękojeść, która mieczom chrześciańskim zwykle nadaje formę krzyża, przez to, że jelce do niej przylegają. Ta forma okazała się niedogodną w wojnach Krzyżowców z Saracenami, których sejmitary były doskonale przystosowane do wykonywania szybkich i zwinnych ruchów. Dla ułatwienia tedy walki z Saracenami zakony rycerskie przyjęły dla siebie taką formę miecza, która powstała z łukowatego zgięcia jelców ku dołowi; takim właśnie jest miecz koronacyjny polski. „Rękojeść“ —mówi F. Kopera w „Encyklopedyi Staropolskiej“—ze wszystkich stron obłożona jest złocistemi blaszkami, na których ryte są figury, ozdoby i. napisy, po wyryciu zapełnione czarną masą, zwaną niellą, tak, że występują jako czarny rysunek na ziocistem tle. Składa się ta rękojeść z właściwej rękojeści, zakończonej guzem, oraz z blaszek, wybiegających na żelazo. Wszystkie części po obu stronach i po bokach są ozdobione figuralnemi przedstawieniami, roślinnemi ornamentacyami i napisami. Na gałce płaskiej, kończącej rękojeść, widzimy litery greckie A i &, opatrzone krzyżami i rozdzielone literą T. Litery A i Ii oznaczają Chrystusa i odnoszą się do zdania Apokalipsy św. Jana: Ego sum Alpha et Omega, principium et finis. Co znaczy T, określić trudno". Według F. Kopery, w górnej części rudziny występują od rękojeści dwie blaszki, obie pokryte napisami, które, jak się domyśla ten badacz, dorobione zostały w XIX w. we Francyi, gdzie miecz był oddany do naprawy. Z epoki, kiedy miecz znajdował się jeszcze w skarbcu krakowskim, istnieje kopja opisu jego z XVIII w., która częściowo podaje osnowę pierwotnego napisu, a mianowicie: Iste est gladius principis et haeredis Eolestai ducis Poloniae et Maso-viae, Lanciciae. Na odwrotnej stronie miała być wyrażona myśl: „Bóg pomoże tym mieczem zwyciężać wrogów“. Napisy te były już zniszczone w końcu XVIII w.; te zaś, któremi je zastąpiono, są płodem niesumiennej spekulacyi handlar -skiej antykwaryuszów. Dalsze szczegóły ob. „Szczerbiec“.—Z dawnej pochwy Ł o k i e t-kowej pozostał tylko orzełek srebrny na tle pogłębionem i wypełnionem masą czerwoną,— również znajdujący się w Ermitażu. Pisał również o tym mieczu Felix Kopera i podał jego podobiznę. — Korona Łokietka, która mogła być wykonana w kraju, przepadła dopiero w końcu XVIII w., lecz za Stanisława Augusta zrobiono jej rysunek, przechowany do dzisiaj. Z tego rysunku i z opisów skarbca koronnego, począwszy od XV w., widać, że owo znakomite dzieło sztuki składało się z dziewięciu płyt szczerozłotych, które razem tworzyły obręcz, lecz dawały się dowolnie wyjmowąć było 117 większych, 280 mniejszych i 90 pereł.—Niektóre kamienie były szlifowane, a zatem zostały już później wstawione na miejsce dawnych. -Taki sam motyw lilij, jak korona Kokietko wa, zachowuje i korona znaleziona w grobie Kazimierza Wielkiego i wraz z jego szczątkami napowrót do grobu złożona. —Oprócz korony i miecza gromadziły się w skarbcu krakowskim osobliwości i pamiątki historyczne, których spis, pochodzący z r. 1475, mamy podany w inwentarzu z r. 1669. Były jeszcze dwie korony homagialne, używane przez królów, poczynając od Jadwigi i Jagiełły, przy odbieraniu hołdów. Była taca srebrna pozłacana „grecka“, na której noszono koronę; były berła, jabłka, miecz Szczerbiec w skrzynce, miecze z pod Grunwaldu, krzyże koronacyjne, przeważnie „greckie“, ewangieliarz do przysięgi

U'j r

mm

Ja!

'-ca-

(XKE

Wï $

•*

""Bär“»

- ;■ - \

TP

4Êf

m'.

wmämr -

mÊmÊm

mm^ÆÊÊ

i.:

S"

w.

Fig. 112 Korona Władysława Łokietka, którą koronowali się Królowie Polscy.

• i wstawiać w miarę potrzeby. Dla Stanisława Augusta trzeba było zwęzić koronę do 8-u płyt, dla innych zaś królów musiano dodawać jeszcze jednę, dziesiątą płytę, nieco mniejszą. Każda płyta rozszerzała się nieco ku górze i przechodziła w lilię, a wszystkie lilie stykają się z sobą i mają równą miarę, boczne zaś wycięcia liści przedstawiały ażurowy ornament, a ponad niemi, wsparte na dwóch obłękach jabłko, symbol świata, unosiło krzyż. Liczne kamienie zdobiły koronę, u spodu poukładane były poziomo, u góry zaś pionowo. Szczyty li-lij i wnęki trójliści obsadzone były różyczkami z czarnych pereł. Całe mnóstwo wielkich i mniejszych, owalnych, prostokątnych i podłużnych kamieni było nader umiejętnie skom-binowane i sprawiało na złotem tle artystyczny efekt. Wszystkich razem rubinów, szmaragdów i szafirów, jak wykazują inwentarze,

króla, części stroju koronacyjnego.—Bardzo wiele artystycznych K-ów zgromadził Zygmunt Stary, a jeszcze więcej Zygm u n t August; — ale te skarby należały do prywatnej własności królów. Po śmierci Zygmunta Augusta przeszły w spadku na jego siostrę, Annę Jagiellonkę, a od niej do męża, króla Stefana Batorego, który je prawie w całości przekazał Rzeczypospolitej. Posiadamy liczne inwentarze tych K-ów, wykazujące niezmierną ich ilość i bogactwo. Było tam pięć złotych koron i jedna srebrna pozłacana, jabłka, berła, szaty koronacyjne, trony, krzyże, alzbantów cennych 36, łańcuchów 49, medalionów 16, noszeń 14, noszeniczek 6, zapon 14, zawieszeń 51, zawieszeniczko 1, krzyżyków i godeł do zawieszenia 4, spinelle wielkości niezwykłej; ma-nel 15, pierścieni mnóstwo, wachlarze, dyamen-ty, szafiry, rubiny, szmaragdy, korale, perły,

M H.

w ej. (ob.).

Klejowy cukier, ob. Glikokol. Klęk

wiele mieczów, szabli, bogatych pochew, pasów, rzędów, strzemion, czapraków, ostróg, szyszaków, szturmaków, andziarów, sztyletów, puginałów, puklerzy, mebli, naczyń, szkatułek, kredensów, talerzy, łyżeczek i t. d., nadto kobierców, złotogłowów, srebrnogłowów, opon, obić, haftów; jeden ze słynnych arazzi, przedstawiający Potop, należał także do zbiorów Zygmunta Augusta, a potem do skarbca. — Od czasów Zygmunta III K. zaczęły znikać, a najwięcej ich ubyło za Jana Kazimierza, który wiele pozostawił we Francyi, w St. Germain des Prés, gdzie przepadły w burzach rewolucyjnych; król ten wiele z nich ofiarował swojej kochance, Annie Gonzaga, a najwięcej zostawił w Gdańsku u osób prywatnych. Starano się napróżno je odzyskać, a w r. 1673 otaksowano na 101670 dukatów i zastawiono za dług Rzplitej. Część ich miał w zastawie Jan Sobieski, podówczas hetman. Na początku XVIII w. już żadnych właściwych K-ów koronnych nie było, gdyż już przedtem resztę zastawiono elektorowi brandenburgskiemu. Postanowiono tylko w r. 1720 wykupić Potop. Jakoż, po-wrócony do Warszawy, po trzecim rozbiorze kraju przewieziony został do Gatczyny, gdzie się dotychczas znajduje. W r. 1792 Tadeusz Czacki, przyrewizyi skarbca znalazł tylko pięć koron, berła, jabłka, szczerbiec, cztery łańcuchy, nieco zbroi, chorągwi i drobiazgów. W r. 1794 podczas zajęcia Krakowa przez Prusaków spisano zawartość ówczesną skarbca. Po zajęciu dawnej stolicy przez Austryaków w r. 1796 rewizya stwierdziła najzupełniejszą w nim pustkę, gdzie zaś skarby się podziały, —o tern pozytywnych danych niema; są tylko domysły. — Na podstawie art. Felixa Kopery i Zygmunta Glogiera w „ Enc. Staropolskiej “. Tamże i przy art. „Szczerbiec“ niniejszej Encyklo-pedyi bibliografia. Klejnoty i insygnia koronne znalezione w grobowcu Kazimierza Wielkiego na Wawelu ob. art. Ar ch eo logia (arch. polska), t. IV tablice kolorowane pomiędzy str. 628—629. Włócznia św. Maurycego t-że na tablicy z napisem „Archeologia polska“. ?yr-Klejodajne ciała, czyli ciała w klej zmienne, znajdują się w organizmie zwierzęcym, jako uorganizowane, pomieszane z różnemi ciałami organicznemi. Należą tu: tkanka łączna, skóra, naskórek, naczynia limfatyczne i krwionośne, substancya kostna, chrząstki, pęcherz rybi, łuski rybie, ścięgna itp. Substancye te w organizmie zwierząt kręgowych stanowią znaczną część ich ciała — a u zwierząt bezkręgowych zastępuje je chilina, celuloza albo spon-gina. K-e c-a zawierają w sobie węgiel, wodór, tlen, azot i siarkę, jak ciała proteinowe, od których zapewne pochodzą. W wodzie zimnej nie rozpuszczają się, a przez gotowanie z wodą doznają zmiany tego rodzaju, że rozpuszczają się, a. odparowane dostarczają galeretowatej masy, która, wysuszona, w stanie zupełnej czy-

t _ - - -    •• - t    ..... ¹    < A • •    < A    *• ..

stości jest bezbarwna, bez zapachu i smaku, zanurzona w wodzie zimnej pęcznieje, a w wodzie gorącej rozpuszcza się bez zmiany. Przez gotowanie w kwasie siarczanym przechodzą w leucynę (ob.) i glikol (ob.); płaszczyznę polaryzacyi skręcają na lewo. Prawdopodobnie każdemu rodzaju K-cli ciał odpowiada właściwy gatunek kleju, dotąd wszakże odróżniono tylko chondrynę (ob.) i glutynę (ob. klej). Stąd KI. c. rozróżniają się na kollageny, wydające glutynę, i chondrogeny, wytwarzające chondrynę. .Dla pożywienia mają one ważne znaczenie; mięso naszych zwierząt domowych zawiera ich średnio lJ₃₃, mięso cielęce nawet ¹/₂₀; są one trudniej strawne niż białko, bo podlegają częściowo przemianie, dlatego powinny być uważane jako środek pożywny. W technice K-e c-a używa się do przyrządzania kleju (oh.); na związku nierozpuszczalnym, jaki wydają z garbnikiem (ob.), polega garbarstwo (ob.) — odpadki zaś przerabia się na węglan anomii i używa ich na nawóz.

Klejofan, jeden z licznych odmian synonimu minerału sfaberytu, czyli blendy cynko-

z. w.

zatoka na dalmackiem wybrzeżu morza Adryatyckiego, pomiędzy ujściami rzek Narenty i Stagno, długości 7 km., szerokości 1 km.; leży na terytoryum wsi tegoż nazwiska w Hercegowinie; posiada dogodną przystań (oddaloną o 2 km. od gościńca, prowadzącego z Raguzy do Mostaru); — lecz od r. 1878 nie ma już dawniejszego swojego znaczenia. 1>yr

Klekotnica (bot.), ob. Cr o toi aria.

Klelia, po łacinie Cloelia, bohaterska dziewica rzymska, pochodząca z patrycyuszowskiego rodu Kleliuszów (Cloelii). Dostawszy się do obozu Porseny, króla Etrusków, wraz z innemi dziewicami rzymskiemi, jako zakładniczka, wybawiła się z upokarzającej niewoli, śmiało, na czele towarzyszek przez nurty Tybru przepływając, wróciła szczęśliwie do Rzymu. Wszakże senat, wierny danemu słowu,nakazał jąnapowrót do obozu etruskiego odstawić. Wtedy Porsena, zdjęty podziwem dla odwagi jej nieustraszonej, obdarzył ją wolnością, nadto pięknym rumakiem z kosztownym rzędem, dozwolił jej wreszcie pewną liczbę z pomiędzy zakładników z sobą do Rzymu zabrać. K. wybrała co najmłodszych, jako najwięcej na krzywdy wszelkie i poniewieranie wystawionych. Na cześć jej postawili Rzymianie, przy Via sacra, posąg, przedstawiający K-ę na koniu siedzącą, który, według świadectwa Plutarcha, do późnych jeszcze czasów się dochował. Taka cześć nadzwyczajna, istocie żeńskiej oddana, podpadła już badaniom w wiekach starożytnych, którzy tłómaczą ją w sposób rozmaity. Według nowszych badań uważać należy całą opowieść o K. za mityczną, do niej pohop dał niezawodnie posąg, wyobrażający na koniu boginię

S. Drz.

S. Pł.

bu Brochwicz (ob.), używana przez stary za-chodnio-pruski ród Kleemannów v. Klemanów, w powiecie Człuchowskim zdawna osiadły. —

Ms. o famil. pruskich; Niesiecki; Siebmacher III, 2, 249.

Klemczyński Julian (f około 1868 w Paryżu), pianista i kompozytor. Po roku 1831 K. emigrował do Francyi, gdzie osiadł w Maux, a następnie w Paryżu. Napisał około siedemdziesięciu utworów fortepianowych, głównie układów (fantazyj), z różnych oper francuskich i włoskich. Szczegóły jego życia nie są znane.

Klemens, imię czternastu Papieży i trzech antypapieży. B i b 1 i o g r a fi a do wszystkich: Kl. II:

Höfler, Die deutsch Päpste I 235, Mignę Patrol.

1., t. 142. Kl. III: Watterich, t. II, Mignę, t. 204.

Kl. IV: Raynald, an. 1263, 1265—68; Potthast,

Regesta IL Kl. V: Murat. XIII, 417; Raynald dryjskiemu (ob. Aleksand. kod.). Braki znaj-an. 1305 et seq.; Doelinger, Lehrb II, Mansi XXV 127; Baluze. Ciem. V, Bzowski an. 1311 et seq. Kl. VI: Baluze I II; Raynald an. 1342 et seq.; Bzowski an. 1348; Leibniz, Cod. jur. gent.; Christophe „Hist, de la pap.“. IL Kl.

VII: Raynald, an. 1524 et seq., Le Plat IL Kl.

VIII: Wadging „Vita Ciem. VIII“, Romae 1723.

Kl: IX: Palatii Jean. Gęsta Pont. IV; Bower,

Hist, der roem. Paepste X. Kl. X: Palatii Gest.

Pont. IV; Amelot de la Houssaye „Hist, du Conclave de Cl. X“, Paris 1676; Arisio, Mem. sulla vita di C., Roma 1813; Ranke III. Kl. XII:

Wenerę, noszącą przydomek equestris, albo Cluüia-, legenda bowiem popularna, nie rozumiejąc istotnego znaczenia takiej właśnie bogini, której kult z biegiem wieków zanikał, widziała w posągu tym pomnik, wystawiony na pamiątkę postaci historycznej, i natakiem tle wysnuła piękną, a charakterowi rzymskiego narodu wielce schlebiającą, opowieść o bohaterskiej K-i. — Niektóre źródła przypisują zresztą czyn ów odważny, nie K-i, lecz Waleryi, córce Publikoli (Liv. 2, 13; Plut. Poplic. 19).

Kleman, herb polski. Na tarczy, w polu błękitnem—jeleń srebrny w biegu; przed nim w górze sześciopromienna gwiazda złota. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, ogon pawi. Labry błękitne, podbite srebrem. Odmiana lier-

'IM

iśtM

'VE=

Fig. 113. Kleman (herb)

i».

A. l’ol.

Febroni Angelis, „Comm. de vita Cl. XII“, Ro-mae 1761. Kl. XIII: Ravignan, Cl. XIII et Cl. XIV; Bower - Rambach X; Ranke III. Kl. III antyp.: Jaffé, Regesta p. 443 i dzieło o Grzeg. VU. Kl. VII antyp.: Baluze „Vit. pap. Aven. I“; Christophe „La pap. pend, le XIV s.“ III; Hefele, Conc. § 712. Kl. VIII antypap.: Mansi XXVIII, 1117; Raynald, an. 1429; Doellinger „Lehrb“ II.

Klemens I, papież, zwany K-em rzymskim. Ojciec Kościoła św., zasiadał na stolicy Piotrowej prawdopodobnie od 92 do 100 roku. Liber Pontifcalis powiada, że pochodził z Rzymu, a stała tradycya Kościoła czyni go trzecim następcą św. Piotra (I św. Lin, II ś. Klet), Niezmiernie ważnem zdarzeniem, stwierdzaj ą-cem od początków Kościoła powagę pierwszeństwa Stoi. Ap., było to, iż w chwili religijnych rozterek, pomimo że przy życiu był jeszcze i Jan Apostoł, kościół koryncki zwrócił się do K-a, z prośbą o przywrócenie porządku. —Szczegóły śmierci K-a nie są historycznie znane. Według podania, zapisanego u Metafrasta pod d. 23 listopada, K., z rozkazu Trajana wygnany z Chersonezu, cudownie nawrócił tam wielką liczbę pogan, za co z woli tegoż Trajana, z kotwicą przywiązaną do szyi, wrzucony został do morza. Modły wiernych miały sprawić, że morze się cofnęło i ukazały się zwłoki K-a, złożone w marmurowej kaplicy. Cud ten co rok miał się powtarzać. W r. 867 relikwie św. K-a przywiózł do Rzymu apostoł słowian, św. Cyryl, i złożono je w bazylice, która podobno pierwotnie była domem św. K-a. Euzebiusz (Hist. Eccl. III 34), nic nie mówi o rodzaju śmierci K-a, a w Rzymie do 600 r., jak widać z odpowiedzi Grzegorza W. danej Eulogiuszowi, patryarsze aleksandryjskiemu, nie miano, prócz Eu-zebiuszowych, żadnych wiadomości o K-e . Z pism, św. K-a niewątpliwie autentycznym jest jego list do Koryntyan. Popiera on w nim powagę władzy duchownej, nawołuje Koryntyan do zgody i jedności, gromi pychę i lekkomyślność. List ten, przyjmowany z wielkiem namaszczeniem, odczytywano i w późniejszych czasach na zebraniach wiernych w Koryncie i w innych kościołach (Euseb. Hist. Eccl. III 38, 16; IV 23). Około IV wieku poszedł on w zapomnienie i odnaleziony został tylko dzięki kodeksowi aleksan-dujące się w liście z kod. aleks. dopełniono dzięki szczęśliwemu odnalezieniu przez metropolitę greckiego, Filoteusza Bryenniosa (Konstantynopol 1875), rękopisu z XI w., w którym znajdują się 2 listy św. K-a. Racyonaliści podawali o wątpliwość nie tyle autentyczność, ile osobę autora listu. Przypisywali go już-to konsulowi Flawiuszowi K-wi, już to nieznanemu autorowi. Dowodzenia swe popierali przeważnie świadectwami apokryfów. Drugi list św. K-a, rodzaj homilii, treści parenetycznej , chociaż K-wi przypisywany, nie jest autentycznym.

wygładzać, a św. K. jakoby spisywał. Zbiór pism autentycznych i nieautentycznych św. K-a znajduje się w Patrol, gr. t. I i II Mignę. Z uwzględnieniem wydania Bryenniosa wyszły listy św. K-a w wydaniu Gebhardta i Harna-cka w Lipsku 1876 r. wyd. 2-e. Po polsku wydał je Borowski w „Pismach mężów apostolskich“. Kościół obchodzi uroczystość św. K-a

F. Pł.

obrany został Daniazy II.

KÏemens III, papież (1187 — 1191), obrany w Pizie po śmierci Grzegorza VIII. Nazywał się Paweł S c o 1 a r i i, był rodem z Rzymu. Jeszcze przed wyborem jego na Stoi. Ap. przyszła smutna wiadomość o zdobyciu Jerozolimy przez Saladyna. Zostawszy papieżem, wszystkie swe siły poświęcił organizowaniu wyprawy krzyżowej. Wydał gorącą odezwę do świata chrześciańskiego, nawoływał do pokuty, życia umartwionego, modłów i składania ofiar na wyprawę krzyżową (ob. S a 1 a d y n o w a dziesięcina). Idącym na wyprawę obiecywał odpust. Legaci rozjechali się do wszyst-

Już Euzebiusz powiada, że nigdy przez dawniejszych pisarzy nie był cytowany. Św. Hieronim mówi, że nie był wcale uznawany, a Focyusz uważa go za podrobiony. Znalazł go, j. w., w kodeksie aleks. Bryennios. Dwa listy do panien (epi-stolae ad Virgines), odnalezione w przekładzie syryjskim i ogłoszone w roku 1751 przez Wetsteina, za treść mają pochwałę dziewictwa. Trudno stwierdzić ich oryginalność, bo pomimo że o takiej treści ich znajdują się wzmianki u św. Epifaniusza i św. Hieronima, wyraźnie nawet u św Hieronima nie są wymienione. Pod nazwą Clementinae znane są pisma podrobione i za dzieła św. K-a podawane. Składają się one: 1) z Becognitionum librilO., rodzaj romansu religijnego pełnego błędów ebionickich i naza-rejskich. Te Becognitiones znane były także pod nazwami: Itinerarium albo Gęsta, lub Historia démentis, Actus Petri, THsputatio Petri cumßimone Mago. 2) Drugą częścią są: Homïliae dementinae XX. Homilie te miał św. Piotr

23 listopada

Klemens II, papież (1046 — 1047). Na synodzie w Sutri Grzegorz VI zrzekł się papiestwa, a na Głowę Kościoła obrano towarzyszącego cesarzowi Henrykowi III biskupa z Bam-bergu, Suidgera. Był to drugi papież narodowości niemieckiej. W dniu swej intronizacyi (25 grudnia) koronował Henryka III na cesarza rzymskiego. Jak mówią Annales Bomani przyznał cesarzowi prawo inwestytury i razem z Henrykiem udał się do Rzymu. Tu w styczniu odprawił synod, na którym potępił świę-tokupstwo i zagroził świętokupcom karami ko-ścielnemi. Za cesarzem pociągnął do Włoch południowych i w Pesaro, w klasztorze św. Tomasza, umarł. Ciało papieża przewieziono do Bamberga, którego to biskupstwa K. pomimo wyniesienia na stolicę Piotrową nie zrzekł się, i tam

w kościele katedralnym pochowano. Po nim

s. Pł

kich państw. Do Polski wysłany był Jan Malabranca, który w imieniu papieża zasiadał na synodzie krakowskim (1189). Za jego pośrednictwem Kazimierz Sprawiedliwy przesłał K-wi znakomite dary, a duchowieństwo polskie zobowiązało się do dziesięciny za swych dochodów. Najwięcej trudności miał K. ze swymi poddanymi, zakłócającymi wciąż spokój, podobnie jak za Grzegorza VIII. Po śmierci Wilhelma II, króla Sycylii, K., bojąc się zbytniej przewagi Hohenstauffów, za króla uznał Tankreda de Lecce. Henryk VI wystąpił ze swemi prawami do tej korony i prawdopodobnie rozpocząłby się był nowy zatarg pomiędzy cesarzem i Stol.Ap., gdyby K. nie umarł. Po nim obrany został Celestyn III.

Klemens IV, papież (1265 — 1268), Gwido Gros sus lub Gwido Fule od i, francuz, rodem z St. Gilles w Langwedocyi. Najpierw żołnierz, później sławny jurysta, wreszcie po śmierci żony został duchownym. Z biskupstwa w Puy przeniesiony na stolicę arcybiskupią w Narbonnie, mianowany przez Urbana IV kardynałem. Przez tegoż papieża wysłany jako legat do Anglii dla pogodzenia króla z baronami. Gdy ugoda nie doszła do skutku, wyklął Szymona de Montfort, przewódcę oporu, a na Londyn i pięć miast portowych, które nie chciały się zgodzić na wylądowanie legata, rzucił interdykt. Tymczasem umarł Urban IV, i Gwido obrany został papieżem.—Dla uwolnienia Włoch od jarzma niemieckiego postanowił on koronę Obojga Sycylii oddać Karolowi Andegaweńskiemu, bratu swego przyjacie-la, św. Ludwika, króla francuskiego. Popierając Karola, ogłosił krucyatę przeciwko Manfredowi i otworzył skarbiec papieski dla celów wojennych. Wojsko Andegaweńczyka pustoszyło po drodze dobra kościelne, ale to nie zniechęciło K-a. W bitwie pod Benewentem Manfred utracił życie. Karol umocnił się na tronie, lecz rządy jego były panowaniem ucisku i gwałtu. Ostrzegał K. Karola, ale bez skutku: stąd ciężkie zmartwienie papieża. Wyprawy krzyżowe mocno leżały K-wi na sercu. Ofiary zbierano wszędzie. K. polecił dziesięcinę saladynową pobierać z góry za trzy lata; dało to powód niezadowoleniom, szczególniej we Francyi. Zachęcając do krucyaty, pisał do Teobalda z Nawarry, Jakóba Aragońskiego, Michała Pałeologa. Głosił także krucyatę przeciwko Litwinom, Łotyszom, Estom i Tatarom. Kazał posyłać misyonarzy do Tartaryi, In-dyi, Nubii, Etiopii. Arcybiskupowi Taragony z Hiszpanii polecił czuwać nad żydami i wzbraniać prozelityzmu, oraz zbadać Talmud i inne żydowskie pisma, a w razie gdyby niezgodne były z Pismem św., popalić. Nie żałując grosza kościelnego na cele państwowe i publiczne, sam dla siebie był niesłychanie oszczędnym, prowadził życie surowe, w duchu umartwienia. Brzydził się nepotyzmem. Córkom swoim nie

Opowieść Villaniego

obiecywał żadnego posagu, zresztą jedna z nich wstąpiła do klasztoru. Krewnym i powinowatym nie pozwalał przyjeżdżać na dwór papieski. Umarł w Viterbo, nie odwiedziwszy jako papież ani razu Rzymu. Pochowany w kościele Dominikanów. Po nim obrano Grzegorza X. pł-Klemens V, papież (1305 — 1314), obrany został w Perugii po nagłej śmierci Benedykta XI. Bulla Benedykta Flagitiosum scelus groźną była dla prześladowców Bonifacego VIII a Filipowi Pięknemu potrzebny był powolny dlań papież. Wybór padł na Bertranda de Goth, gaskończyka, arcybiskupa Bordeaux. Bertrand pochodził z rodziny szlacheckiej, nauki pobierał w Tuluzie, prawo stu-dyował w Orleanie i Bononii. Bonifacy VIII mianował go arcybiskupem Bordeaux. W zatargu Filipa z Bonifacym VIII K. trzymał stronę papieża. Wbrew zakazowi królewskiemu udał się na sobór, odprawiany przez papieża w Rzymie, czem pozyskał sobie zaufanie kardynałów. Conclave po śmierci Benedykta trwało długo, wreszcie kardynałowie, zmuszeni odcięciem od świata i brakiem żywności, której zniecierpliwieni mieszkańcy Perugii dopuszczać nie chcieli, w dziesiątym miesiącu conclave wybrali Bertranda. Villani (Muratori „Ser. rer. ital.“

t. XIII) opowiada, że Filip zawczasu porozumiał się z Bertrandem i pod 6-ciu warunkami przyrzekł mu tyarę. Warunki te były: że Bertrand, zostawszy papieżem, rozgrzeszy króla za udział w zamachu na Bonifacego, że odwoła wszystkie ekskomuniki, że odda na lat 5 dziesięciny kościelne we Francyi, że zatrze nawet ślad po Bonifacym, że powróci godność kardynalską Colonnom. Szósty warunek miał być wyrażony później (zniesienie Templaryuszów). Bertrand jakoby wyraził zgodę,, i wtedy Filip przez stronnika swego, kardynała Prato przeprowadził elekcyę. obala już-to korespondeneya Filipa z K-sem, już to zupełne alibi, tak Filipa, jak i Bertranda w miejscowościach, które Villani wskazuje jako miejsca spotkania się króla z arcybiskupem. Arcybiskup podczas wizyty dyecezyalnej dowiedział się o swoim wyborze. W Bordeaux przyjął delegacyę kardynałów i nazajutrz, 24 lipca, uroczyście w katedrze ogłosił, że wybór przyjmuje i nosić będzie imię Klemensa. Pomimo, iż kardynałowie prosili, aby córy chlej do opuszczonego Rzymu przybywał, K. rozkazał oznaki papieskie przywieść do Lyonu i tam w listopadzie koronacyę odprawił. Podczas pochodu koronacyjnego, gdy w insygniach papieskich jechał na koniu, prowadzonym przez Filipa, a później przez brata jego, Karola de Valois, runęła ściana, koło której pochód ciągnął, i papież spadł z konia. Tyara zleciała mu z głowy, kilkanaście osób, w tej liczbie książę Bretanii i brat papieża, Gaillard de Goth, kardynał, zostało zabitych, a Karol de Valois raniony. Na drugi dzień w bójce znów zginął dru-

Wielka Eue. Fowsz. Ilustr. Zesz. 283b. T. XXXVI.

gi brat papieża, i tak wśród smutnych wypadków zaczęło się smutne dla Kościoła panowanie K-sa.—Po kilkakrotnej zmianie rezydencyi osiadł K. w r. 1309 w Awinionie. Odrazu w szeregu zarządzeń wykazał zupełną uległość swą dla Filipa. Wszystkie warunki, o których mówi Villani, prócz niemożliwego do spełnienia—zatarcia pamięci Bonifacego VIII, dopełnione zostały. Na żądanie króla rozpoczął K. w 1310 r. proces przeciwko pamięci Bonifacego. Komisye, złożone z Francuzów, w Rzymie i Awinionie przesłuchy wały świadków. Wszystkie zarzuty (oh. Bonifacy VIII) powtórzone zostały. Gdy Filip, ułagodzony powolnością papieża w sprawie Templaryuszów, odwcłał swoich oskarżycieli, K. wydał (r. 1311) dekla-racyę, w której orzekł, że król oskarżał Bonifacego w dobrej wierze i że także w dobrej wierze wszyscy jego pomocnicy działali, a cały zatarg z Bonifacym VIII był skutkiem gorliwości religijnej króla i jego pomocników. Wszystkie piśmienne, nieprzychylne dla króla wyroki, deklaracye, gdziekolwiek się znajdują, mają być zniszczone. —W tymsamym roku wyszła bulla zastrzegająca, aby nikt nie ważył się powątpiewać o gorliwości i dobrych zamiarach Filipa. Lecz na soborze wienneńskim jeszcze raz podniesiono sprawę Bonifacego. Trzej kardynałowie: Ryszard ze Sieny, Gentilis z Montefiore i Jan de Mur-ro zbijali oszczerstwa,' a katalońscy rycerze ofiarowali się bić za niewinność Bonifacego. Posłuszny królowi, chciał K. na soborze wienneńskim (1311—12) przeprowadzić potępienie Templaryuszów (ob.). Gdy brakło dowodów, wybrał drogę pośrednią i na tajnym konsystorzu zniósł zakon, nie wyrokiem sądowym, lecz per modimi provisionis sen ordina-łionis apostolicae, a postanowienie to ogłoszono urzędownie na drugiem posiedzeniu soboru (3 kwietnia r. 1312). Gdy opuszczone państwo Kościelne i Rzym przestały dostarczać funduszów na utrzymanie Stoi. Apostoł., K. musiał szukać materyalnej pomocy we Francyi, co spowodowało narzekania i skargi do króla. Mimo to nie myślał K. o przeniesieniu się do Rzymu, rozpoczynając długi okres tak zwanej niewoli babilońskiej lub awiniońskiej papieży. Próbował papież urządzić wyprawę krzyżową do Ziemi Świętej. Skutkiem jego nalegań Karol de Valois podjął starania i nakreślony został plan wyprawy. Za podstawę działań wojennych postanowiono obrać Konstantynopol. Zawiązano układy z Wenecyą o przewóz wojsk (r. 1306), lecz Genueńczycy zawiadomili o tern cesarza greckiego, który, słusznie obawiając się o swój tron, udaremnił wyprawę. Po ukończeniu procesu Templaryuszów Filip obiecywał ruszyć na krucyatę. K. oddał za to Filipowi dziesięciny dochodów kościelnych na lat 6. Jedynym czynem K-sa nie po myśli Filipa było to, iż oparł się staraniom króla, aby na tro-

86

S. l'ł.

nie cesarskim osadzić Karola de Valois, i przyczynił się do wyboru Henryka VII. Kiedy nadeszły listy od Jana de Monte Corvino z Mongolii, wysłał mu K. do pomocy 7 franciszkanów, którym udzielił sakry biskupiej i rozległej władzy. W stosunku do Polski, gdy Bo-rzysław arcybiskup wraz z Janisławem, arclii-dyakonem gnieźnieńskim przybyli ze skargą na Krzyżaków (1307), K. wyznaczył osobną ko-misyę (1309),; w której zasiadł Jan, arcybiskup bremeński. W 10 punktach zawarte były oskarżenia, lecz komisya, wskutek zabiegów krzyżackich, żadnej pracy nie przedstawiła. W 1314 r. K., czując się słabym, postanowił przenieść się do ulubionego Bordeaux, ale w podróży w Roquemaure nad Rodanem zmarł. Rodzina (Bertrand de Lomagne) i domownicy zaraz po śmierci papieża rzucili się do rabunku, a był on tak doszczętny, że zwłoki prawie nagie leżały. Nadomiar złego, ponieważ nie było nikogo, ktoby pilnował, od świecy przy zwłokach zapaliły się sprzęty i ciało uległo wpołowie zwęgleniu. Szczątki przewieziono do Carpentras, ztamtąd do Uzès, gdzie je pochowano. W r. 1577 Hugonoci wydobyli ciało z grobowca i spalili. Villani oskarża K-sa o chciwość, świętokupstwo, nekromancyę i miłosne stosunki z hrabiną de Périgord, lecz o tein inne źródła milczą. Dante oskarża go o chciwość i zdradę względem Henryka VII. Po śmierci K-sa kardynałowie zebrali się w Carpentras na conclave, lecz wkrótce nadbiegli na na czele zbrojnych synowcy K-sa, rzekomo po ciało swego stryja, a prawdopodobnie, aby przeprowadzić wybór według swego życzenia. Wśród dworzan powstała bójka. — Gaskończycy pobili Włochów i z nienawistnemi okrzykami otoczyli miejsce odbywania się conclave. Przerażeni kardynałowie przez wyłom w murze pouciekali. Dopiero w trzy lata później wybrano w Lyonie Jana XXII. Żywoty K-sa, przez kilku mu spółczesnycli kreślone, znajdują się w Baluze’a „Vitae Papar. avenion.“ t. I. Kon-stytucye K-sa mieszczą się w Clementinae.

Klemens VI , papież (1342 — 1352). Po śmierci Benedykta XII na conclave w Awi-nionie obrany został Piotr Roger, syn Piotra Rogera, pana na Rosières. Piotr, w młodości oddany do klasztoru benedyktynów, prędko, dzięki już-to sobie, już poparciu kardynała de Mortemart przebiegał stopnie godności duchownych. Był opatem w Fćcamp, później biskupem w Arras, arcybiskupem w Sens, Rouen, wreszcie przez Benedykta XII mianowany został kardynałem. Miał sławę uczonego teologa i wielkiego mówcy. Po ko-ronacyi przybyło poselstwo od Rzymian, z udziałem Petrarki, proszących papieża o przyjęcie tytułu senatora Rzymu, przywrócenie rezydencyi w Wiecznem Mieście i skrócenie czasu oddzielającego jeden jubileusz od drugiego z lat 100 na 50. K-ns łaskawie przyjął poselstwo, skrócił termin jubileuszowy, naznaczył dwóch delegatów do rządzenia Rzymem, lecz, przybyć sam nie chciał. Owszem, zdawało się, że chce utrwalić pobyt papieży zdała od Rzymu, bo kupił Awinion za 80 000 florenów złotych od królowej Joanny i przedsięwziął liczne a kosztowne budowy. K-s umocnił zależność Stoi. Ap. od Francyi przez mianowanie kardynałów Francuzów i przez swe sympatye dla Filipa VI, którego radcą i kanclerzem był, zanim na tron papieski się dostał. Zatarg, rozpoczęty już przez swoich poprzedników, z cesarzem Ludwikiem bawarczykiem (ob.) energicznie zakończył; w r. 1343 polecił mu złożyć godność cesarską i poczynił kroki w celu obioru następcy, i dlatego wysłał legatów do Niemiec. W 1346 r. wyklął Ludwika i poparł wybór Karola Luksemburczyka, swego dawnego ucznia (ob. Karol IV cesarz). Rozsądził sprawę oskarżonej o mężobójstwo królowej Joanny (ob. Joanna I król. Neap.). — Próbował pośredniczyć pomiędzy Anglią i Francyą, bo prócz pokojowych celów miał na wględzie zorganizowanie krucyaty do Ziemi Świętej; lecz pośrednicwo to nie odniosło skutku (ob. F i-lip VI, król. franc.). Brał udział w sprawach Polski. Chcąc odciągnąć Kazimierza W. od sojuszu z Ludwikiem, skłaniał królów Jana i Karola Luksemburczyków do zawarcia pokoju z Kazimierzem. Jak zapewnia Raynald, na przedstawienia króla polskiego, że Kiejstut chce przyjąć chrzest, K. obiecał mu tytuł królewski. W liście do arcybiskupa Jarosława nakazuje głosić krucyatę przeciwko Litwie i nie zwraca żadnej uwagi na skargi, zanoszone przez duchowieństwo na Kazimierza W., a gdy król wysłał Alberta, kanclerza dobrzyńskiego i proboszcza bocheńskiego, do Awinionu, chętnie przez niego rozgrzeszenie przesyła. Energicznie popierał rozwiązanie sprawy krzyżackiej i pomimo zabiegów Jana czeskiego, aby biskupstwo wrocławskie wyjąć z pod jurysdykcyi metropolii gnieźnieńskiej i poddać pod arcy-biskupstwo pragskie, choć ustanowił w Pradze arcybiskupstwo (1343), jednakże praw arcybiskupa gnieźnieńskiego nie pogwałcił. Przeciwko przyznaniu przez K-sa Janowi na dwa lata dziesięciu z dochodów biskupstwa wrocławskiego Kazimierz W. zaprotestował. Za rządów K-sa wybuchła w Europie morowa zaraza. Papież okazał wielką pieczołowitość i łożył wielkie sumy na ograniczenie klęski. Rzucono podejrzenie na żydów, że oni-to szerzyli mór, i rozpoczęło się krwawe prześladowanie. K-s dwukrotnie wydawał rozporządzenia w obronie żydów (lipiec i wrzesień r. 1348). Pod koniec życia myślał o zwołaniu soboru dla przywrócenia jedności Kościoła, i w tym celu zawiązał korespondencyę z cesarzem Janem K an tak u ze nem (ob.). Umarł na przewlekłą chorobę, pochowany został w klasztorze w Chaise-Dieu. Ciało jego

s. p.

ny został Paweł III.

S. Pł.

spalili Hugonoci 1562 r. Villaui oskarża K-sa, jak wszystkich zresztą papieży aviniońskich, o życie niemoralne. Żywoty K-sa, przez spół-czesnych pisane, umieszczone są w „Vitae Papar. aven.“ Baluze t. I. Po K-sie obrany został Innocenty VI.

Klemens VII, papież (1523 —1534); Juliusz de’Medici, syn Juliana i sekretnej żony jego, Antoniny del Cittadino, wybrany został na papieża po Adryanie VI. Leon X wyniósł go był do godności kardynalskiej i mianował wice-kanclerzem. Po objęciu rządów pod imieniem K-a, nowy papież zajął się ruchem religijnym w Niemczech. Na sejm do Norymbergi posłał Wawrzyńca Com-pegii (ob.), lecz utrudnił sprawę zatarg z Karolem V. Obawiając się przewagi Karola we Włoszech, zawarł K. przymierze z Franciszkiem I (ob.). Złupienie Rzymu, więzienie pa-pi eża przez 7-em miesięcy w zamku św. Anioła, złożenie okupu w sumie 400 000 skudów w złocie i wreszcie ucieczka do Orvieto—były następstwem przymierza. Koronacya cesarza w Bononii (1530) zapoczątkowała zgodę. K. chciał zapobiedz szerzeniu się protestantyzmu i wojnom religijnym przez zwrócenie uwagi na niebezpieczeństwo grożące od Islamu. Cesarzowi i Węgrom dawał znaczne zasiłki na wojnę z Turkami; Ludwikowi Jagiellończykowi, haniebnie oszukanemu przez Europę, posłał oddział piechoty (bitwa pod Mohaczem). W stosunkach z Polską, zawarł ugodę z Zygmuntem I o rozdawnictwo urzędów kościelnych (Ostrowski „Dzieje i Prawa Kościoła polskiego“, t. III 38 ), zastrzegł rezydencyę biskupów w swych dyecezyach. Według Bielskiego przysłał K. Zygmuntowi w podarunku miecz i czapkę kosztowną (1525). Zygmunt I, widząc szerzenie się protestantyzmu, nawoływał K-a do zebrania soboru powszechnego. Takie same przedstawienia czynił Karol V i papież poczynił starania w tym kierunku, chciał zwołać sobór do Mantui, Bononii, lub Placencyi, lecz książęta protestanccy udaremnili zamiar. Wielkim ciosem dla Kościoła za panowania K-a było oderwanie się Anglii, a to skutkiem niezgodze-nia się papieża na rozwód Henryka VIII (ob.) z Katarzyną aragońską. Umarł K. dnia 23 września 1534 r., pochowany w kościele sopra Minerwa w Rzymie. Jak wszyscy Medy-ceusze, popierał naukę i sztuki. Po K-e obra-

S. Pł.

Klemens VIII, papież (1592—1605); panował po Innocentym IX. Z rodu Aldobrandini Hipolit, urodził się 1536 r. w Fano, nauki pobierał w Ferrarze i Bolonii., Był andytorem roty, kardynałem-kapłanem, legatem w Polsce. Na trzech conclaviach Hiszpania zakładała przeciwko niemu ekskluzywę. Zaraz po wyborze przyjął święcenia biskupie i w kilka dni odbył koronacyę. Na stolicy papieskiej rozwinął energiczną działalność: rano uczęstniczył w naradach, po południu dawał audyencye. Ogłosił

wiele postanowień, mających na celu podniesienie dyscypliny kościelnej, dbał o oświatę, budował i uposażał przytułki, domy sierot, ubogich; założył kolegium dla Szkotów, podobne dla młodzieży illiryjskiej (Clementinum). Wydał konstytucyę potępiającą' spowiedź i rozgrzeszanie na piśmie, lub przez trzecią osobę, utworzył kon-gregacyę dla rozpatrzenia sprawy Molinistów, poprawił wydanie Wulgaty, na Liban posłał misyonarzy jezuitów, do Anglii benedyktynów, na kardynałów wybierał ludzi najzacniejszych. Główniejsze sprawy politycznego znaczenia za K-a VIII: pogodzenie Henryka IV franc, ze Stolicą Ap. (1595), pośredniczenie w zawarciu pokoju pomiędzy Hiszpanią i Francyą (1598), pomiędzy Francyą i Sabaudyą, odzyskanie Ferrary. Wielki jubileusz ogłoszony przez niego (1600) ściągnął do Rzymu trzy miliony wiernych. Żydom w państwie Kościelnem K. pozwolił tylko mieszkać w Rzymie, Ankonie i Awinionie. Choć był bardzo łagodny, karał jednak surowo zbrodnie, i tak straceni zostali: ojcobójczyni, sławna z piękności i rozumu, Béatrice Cen ci; i matkobójca margrabia Onufry Santacro-ce.—Jedyną wadą K-a był nepotyzm. Synowców swoich mianował kardynałami, krewnych powynosił na pierwsze urzędy. P o 1 s kę poznał, kiedy jako legat był posłany dla starań o uwolnienie z niewoli Maksymiliana. Jako papież w ostrych listach wyrzucał, zresztą całkiem niesłusznie, Zygmuntowi III zawarcie pokoju z Tatarami (1595); napominał do prowadzenia wojny. Przysłał legata Ga et ano (ob. Caje-tanus) dla zawiązania ligi książąt chrześciań-skich. Myszkowskiemu nadał tytuł margrabiego. Wr. 1595 przyjmował w Rzymie poselstwo Pocieja i Terleckiego, którzy mu złożyli akt Unii Brzeskiej, uczynili wyznanie wiary i poprzysięgli w imieniu Rusi zachować jedność z Kościołem. K. ogłosił z tego powodu bullę, posłom nadał dostojeństwa prałatów domowych i asystentów tronu papieskiego. W bulli potwierdził wszystkie właściwości obrządku i nakazał metropolicie zwołać synod. Umarł K. d. 5 marca 1605 r., pochowany w bazylice Santa Maria Maggiore w Rzymie. Po nim obrany Leon XI.

Klemens IX, papież (1667 — 1669), Juliusz Rospigliosi; ur. się r. 1600 w Pistoi, uczył się w Rzymie i Pizie, gdzie otrzymał doktorat o-bojga praw. Po przejściu przez niższe urzędy, został nuncyuszem w Madrycie, po śmierci Innocentego X gubernatorem Rzymu, a za Aleksandra VII—kardynałem. Po śmierci Aleksandra obrany papieżem. Uczony i poeta, nieposzlakowanego życia, umiarkowany i prosty zjednał sobie ogólną miłość. Starał się podnieść dobrobyt swych poddanych. Mimo oszczędności nie żałował wielkich sum na wspomaganie Wene-cyi w wojnie z Tatarami. Brzydził się nepotyzmem, uporządkował w Portugalii sprawy kościelne; popierał misye zagraniczne, misyo-

s. rł.

S. Pł.

narzom zabronił zajmować się handlem. Zmartwienie z powodu upadku Krety i zwycięstwa Turków spowodowało śmierć K-a, d. 9 grud. 1669 roku. Po nim wstąpił na Stoi. Ap. Klemens X.

Klemens X, papież (1670—1676). Po-śmier-ci Klemensa IX obrano E m i 1 i u s z a A11 i e r i, urodź. 1590 r., dawnego audytora Lancel-loti’ego, nuncyusza w Polsce. Po powrocie z Polski K. był biskupem Camarino, potem gubernatorem Umbryi, nuncyuszem w Neapolu, znów jako nuncyusz pojechał do Polski, wreszcie przez K-sa mianowany został kardynałem, a w pół roku potem wybrano go na papieża. K. wahał się z powodu późnego wieku (80 lat) przyjąć wybór, uległ jednak namowom. W r. 1672 ogłosił jubileusz dla uproszenia pomocy Bożej dla Polski w walce z Turkami. Nakłaniając magnatów do zgody z królem, słał zasiłki pieniężne na wojnę.—W r. 1673 przyjmował dominikanów, przybyłych z listem od szacha perskiego, obiecującego wypowiedzieć wojnę Turcyi. Do Rzymu przybyło i poselstwo moskiewskie, aby traktować o wojnie z Turkami. Ponieważ był ostatnim z rodu, usyno-wił kardynała Paoluzzi-Albertoni i na synowca ■ jego, ożenionego z Katarzyną Altieri, przeniósł imię rodowe i herb. Paoluzzi był przyczyną wielu kłopotów K-sa, gdyż wywołał zatarg z dworami, nakładając opłaty celne na towary, przywożone nawet przez ambasadorów. Ustanowiona umyślna kongregacya załagodziła tę sprawę. Trzymający władzę w swych rękach, ambitny Paoluzzi, niechętnie usposobił wszystkich dla rządów K-sa, choć papież był niezmiernie dobry i wyrozumiały dla swoich poddanych. — Rzym zawdzięczał K-owi ozdobienie mostu ś. Anioła i drugiej fontanny na placu ś. Piotra. Kosztem papieża stanął też pałac Altieri.—Po śmierci K-sa (22 lipca 1676 r.) wstąpił na Stolicę Apostolską Innocenty XI. Pochowany K. w bazylice watykańskiej.

Klemens XI, papież (1700—1721), Jan Franciszek Alb a ni, ur. 22 lipca 1649, w Urbino, wszedł na drogę duchowną i otrzymywał urzędy kościelne; dopiero jako kardynał przyjął święcenie kapłańskie a po wyborze na papieża— biskupie. Na conclave po śmierci Innocentego XII Francya postawiła ekskluzy-wę kardynała Marescotti, który mógł mieć największą liczbę głosów, i wskutek tego, po kilku głosowaniach, gdy się głosy rozstrzeliły, jednomyślnie prawie obrano kardynała-kapła-na Albani.—W trudnych warunkach obejmował on rządy, gdyż polityczny układ Europy w draźli-wem położeniu stawiał Głowę .Kościoła. W wojnie o tron hiszpański Austrya i Francya zarówno żądały, aby papież oświadczył się za wyłącznym kandydatem każdej z nich, i najmniejsza uprzejmość ze strony papieża dla jednego pretendenta uważana była za wrogą działalność względem drugiego. Obawa wzrostu potęgi cesarskiej skłoniła K-sa do przechylenia na stronę Burbona; zaraz też Austryacy wkroczyli do Państwa Kościelnego. K. w Rys-wicku uznał warunkowo Karola III, brata cesarskiego, stąd znów wynikło rozgoryczenie dworu francuskiego (Ludwika XIV) i Filipa V, a nawet zerwanie stosunków, i wypędzenie nuncyusza z Madrytu. — Stosunki z Sabaudyą również były ciężkie. Wiktor Amadeusz, wbrew prawu kościelnemu, zagarniał w swe ręce -jurysdykcyę, gwałcił przywileje i nie powstrzymywały go w tern przedstawienia papieskie. Gdy zaś na mocy traktatu Utrechckie-go (13 kwietnia 1713), zawartego bez udziału nuncyusza papieskiego, otrzymał Sycylię, na wyspie wprowadził chaos w stosunkach kościelnych, zniósł niemal prawa biskupie. Papież, nie widząc skutku pokojowych rokowań, obłożył wyspę interdyktem, który wtenczas dopiero moc swą utracił, gdy Sycylia przeszła pod panowanie cesarza Karola VI. K. energicznie starał się o złamanie potęgi tureckiej.. Wene-cyanom posyłał pieniądze i okręty. Cesarzowi oddał dziesięcinę z dochodów kościelnych w całem jego państwie; królowi hiszpańskiemu śpieszył też z materyalną pomocą. Lecz i w tym kierunku działalność papieża była dla niego źródłem trosk. Filip V bowiem, król hiszpański, za radą Alberoniego (ob.), obrócił dochody kościelne, zamiast na walkę z Turkami, na walkę z cesarzem, i obiegł Cagliari. Cesarz, przypuszczając, że stało się to za wiedzą K-sa, przedsięwziął kroki odwetowe, a gdy znów papież, zapobiegając wiarołomnemu nadużyciu Filipa, odebrał mu dochody kościelne, ten zerwał stosunki ze Stoi. Ap. Również ze strony Portugalii nie uniknął K. kroków nieprzyjaznych, a to z powodu wydalenia kardynała Maillard de Tournon przez cesarza chińskiego do Macao. Kardynał, uwięziony przez Portugalczyków, tam umarł a przedstawienia papieża wywołały zatarg.—Z Portugalią jednak niezgoda nie trwała długo, gdyż już w kilkanaście lat później (1716 r.) K. podniósł arcybiskup-stwo lizbońskie do godności patryarchatu. W stosunku swoim do Polski popierał elekcyę na tron, po śmierci Jana III, elektora saskiego, Fryderyka Augusta, późniejszego Augusta II. Wskutek swej prostoduszności nie przypuszczał, aby „nawrócenie“ miało być działem cynicznego i ambitnego polityka, a powrót do wiary przodków wynikiem wyrachowania.—K. zaprotestował przeciwko uzurpowaniu sobie przez elektora brandenburskiego tytułu króla pruskiego (1701). W zakresie czysto kościelnym załatwił ostatecznie sprawę jansenizmu (bulle: Vineam Domini r. 1705, Unigenitus r. 1713), rozsądził spory Dominikanów i Jezuitów o zachowywanie zwyczajów chińskich wśród misyi tamtejszych, prowadził korespondencyę z szachem perskim o uregulowanie i zabezpieczenie praw katolików i or-

200 rozporządzeń i 183 konstytucyj tego papieża.—K. popierał sztukę i nauki. W Bolonii założył akademię malarstwa i architektury. Do Egiptu wysłał trzech uczonych: Assema-ni’ego, Massard’a i Scandar’a, których zabiegom winna biblioteka watykańska cenne rękopisy wschodnie. Dla poddanych swoich był wyrozumiały i dobry, nie dopuszczał ucisku, zakładał instytucye dla biednych; w czasie wielkich klęsk skutecznie zabiegał niedoli: to też po jego śmierci (19 marca 1721 r.) w skarbcu znaleziono tylko 60 skudów. Pochowany K. został pod posadzką chóru watykańskiego. — Życie jego opisali: Polidoro Piotr „De vita et rebus gestis Ciem. XI“ (Urbino 1727) ; Lafi-teau (Padwa 1752); Reboulet (Awinion 1752); Chr. Gottl. Bader „Leben und Thaten... démentis XI“ (Frankfurt 1720). Po K-e obrany

S Pł.

dykt XIV.

Klemens XIII, papież (1758 — 1769), Karol Rezzonico, wenecyanin, ur. wr. 1693. Nauki pobierał w Bolonii i Padwie ; otrzymawszy stopień doktora praw, wstąpił do akademii duchownej w Rzymie. Nauka i wysokie poczucie sprawiedliwości dopomagały mu do szybkiego przechodzenia szczebli godności duchownych. W 1737 r. został kardynałem, w kilka lat później biskupem Padwy. Wła-snem życiem dawał przykład duchowieństwu, i wkrótce otoczyła go sława świętości. Po śmierci Benedykta XIV został papieżem. We-necya, uszczęśliwiona wyborem jego, odstąpiła od niedawno uchwalonych, przeciwko kościołowi wymierzonych praw. Zaraz po wstąpieniu na tron K. wydał encyklikę do biskupów (A quo die), w której nawołuje do gorliwości w spełnianiu obowiązków pasterskich. Potępił Febronianizm (ob. Hontheim); z okazyispra-■ wy. Levalette’a ponowił zakaz zajmowania się przez duchowieństwo handlem; potępił Hi-storyę ludu Bożego Berruyer’a, Emila J. J. Rousseau, O Duchu Helwecyusza. Życie K-owi zatruła nienawiść dworów burbońskich

mian, pozostających w łączności z Kościołem, a prześladowanych w Tyflisie przez schizmaty-ków. JBullarium Romammi zawiera 112 buli,

Innocenty XIII.

Klemens XII, papież (1730—1740); zasiadł na Stoi. Ap. po śmierci Benedykta XIII. Ur.

1652 r. był synem Bartłomieja C o r s i n i, margrabiego Castigliano, na chrzcie św. otrzymał imię Wawrzyniec. Uczył się w Rzymie i Pizie, gdzie otrzymał doktorat obojga praw. Na dworze papieskim sprawował rozmaite urzędy, wreszcie został arcyb. tytularnym Nikomedyi, wielkim skarbnikiem, gubernatorem zamku św. Anioła i za Benedykta XIII kardynałem. Słynął jako książę lubiący przepych, mecenas sztuk i nauk, oraz przyjaciel- ludu. Liczył 78 lat życia, gdy został wybrany na papieża. Po objęciu rządów wytoczył proces kardynałowi Coscia, znienawidzonemu przez lud, i skazał go na więzienie. Ponieważ okazało się, że zniesienie loteryi przez Benedykta XIII przyczyniło się do rozpowszechnienia loteryi tajnych, rujnujących ludność, przywrócił więc grę, powierzając dozór nad nią kornisyi, a dochody przeznaczając na cele dobroczynne. Zajmował się bardzo sprawami misyjnemi. Misyonarzy wyprawił do Tybetu, zatwierdził kongregacyę dla religijnego wychowania Indyan i Chińczyków, założoną przez Mateusza Ripa w Neapolu; przyjął na łono Kościoła patryarchę aleksandryjskiego i 10 000 Koptów, przy kościele św. Maria in Dominica w Rzymie osadził zakonników grecko-melchickich z Libanu. Konstytu-cyą In eminenti potępił wolnomularstwo (1788). Na walkę z Turkami wypłacał cesarzowi wielkie sumy, tak z papieskiego, jak i z własnego skarbca. W państwie swoim popierał handel i zmniejszył podatki. Assemaniego wysłał w powtórną podróż do Egiptu dla badań i poszukiwań naukowych. — W stosunkach z państwami niezbyt był szczęśliwym. — Chciał przeprowadzić rewizyę umowy, nielegalnie zawartej przez swego poprzednika z królem Sardynii, lecz nowy król, Karol Emmanuel, nie zgodził się i począł wymierzać surowe kary na biskupów chcących słuchać głosu papieża. — Filip V, król hiszpański, zażądał od papieża godności kardynalskiej i arcybiskupstwa Toledo i Sewilli dla swego dziesięcioletniego syna. Odmowa uraziła króla: to też, gdy lud w Rzymie, oburzony na Hiszpanów za otwarty werbunek, znieważył posła hiszpańskiego, pomimo gotowości dania zadośćuczynienia przez papieża Filip V i Karol III neapolitański odwołali swoich posłów, kazali wyjechać nuncyuszom i poczęli kuć prawa przeciwko Kościołowi. Dopiero w rok później (1787 r.) zawarty konkordat z Hiszpanią uregulował bieg spraw kościelnych. W 1788 r. król Neapolu otrzymał uroczystą inwestyturę pod warunkiem składania co rok, na znak lenna, 1 000 dukatów i konia z rynsztunkiem. Pełen zamiłowania pokoju i sprawiedliwości nie pożądał K. tery-toryalnych nabytków. Rzeczypospolitej San Marino, przyłączonej przez Alberoniego, powrócił wszystkie jej prawa, Korsykę, chcącą przyłączenia do posiadłości Stoi. Ap., pogodził z Genuą.—Przez ostatnie 8 lat życia dotknięty był kalectwem ślepoty; przez ten czas’ w rządach dopomagał mu siostrzeniec, kardynał Neri, Maria Co r sini. Po śmierci (7 lutego 1741 r.) zwłoki zostały złożone w bazylice laterańskiej. Po K-sie XII rządy Kościoła objął Bene-

S. Pł.

do Jezuitów i ustawiczne domaganie się zniesienia tego zakonu. W brève, pisanem do nuncyusza w Lizbonie, napiętnował K. oszczerstwa rzucane na Towarzystwo Jezusowe (ob. Po mb al). Wystąpienie K-sa przeciwko Ferdynandowi, księciu Parmy, lennikowi Stoi. Ap., unieważnienie reform przeciw-kościelnych w tem księztwie, posłużyły Burbonom za pozór do

s. Pł.

S. Pł

na-

użycia siły przeciw papieżowi. Francya zajęła Awinion i Venaissin , neapolitańczycy Monte Corvo i Benewent. Usiłowania pojednawcze papieża nie odniosły skutku. W łonie kolegium kardynałów powstało rozdwojenie; część usposobiona pokojowo doradzała zupełną uległość względem mocarstw i zgodę na wykonanie żądań, z których głównem było zniesienie Jezuitów. Niespodzianie d. 2 lutego 1769 r. K. umarł. W półczwarta miesiąca po jego śmierci obrany Klemens XIV. K. przez nuncyusza swego Duri n i’e g o (ob.) protestował przeciwko uchwale sejmowej, potwierdzającej w 1768 r. haniebną ustawę, wypracowaną przez delegacyę pod kierunkiem Gabryela Podoskiego (ob.).

Klemens XIV, papież (1768 — 1774). Po śmierci Klemensa XIII conclave trwało przeszło 3 miesiące, bo kardynałowie przychylni dworom borbońskim gorąco zabiegali, aby wybory poszły po ich myśli. Wreszcie wybór padł na kardynała Wawrzyńca Ganganelli’ego z zakonu Franciszkanów. Jan Wincenty Antoni (takie bowiem nosił imiona przed profesyą zakonną) Ganganelli, ur. 31 paźdz. 1705 r. syn lekarza, nauki pobierał u Jezuitów i Pijarów, wyższe studya odbył w Pesaro, Recanati i Rzymie już jako franciszkanin; powołany do Rzymu, zwrócił tu na siebie uwagę Benedykta XIV. W 1759 r. został mianowany przez Klemensa XIII kardynałem na przedstawienie O. Ricci, jenerała jezuitów, i kardynała Spinelli, Klemens XIII rad słuchał jego poglądów i .wskazówek, lecz gdy przekonania ięh w sprawach politycznych zbyt się różnić poczęły, cofnął swe zaufanie. Kard. Ganganelli był człowiekiem światłym, gorącym klasykiem, uczonym teologiem, przekładając teologię pozytywną nad scholastyczną. Wylany i serdeczny, chętnie z ludźmi przebywał i znajomości zawierał. Obiór jego na papieża przeprowadzili: kardynał hiszpański De Solis i francuski Bernis, według pogłoski, wziąwszy od niego przyrzeczenie, że ustąpi dworom i zniesie jezuitów. Po wyborze na papieża przyjął święcenie biskupie i odbył koronacyę. Podczas uroczystego pochodu dla objęcia kościoła laterańskiego, zdarzył mu się wypadek, iż spadł z konia, szwanku jednak żadnego nie poniósł. Jako papież za wzór wziął sobie Benedykta XIV, którego nawet przeszedł w staraniu się o przyjaźń dworów i rządów. Ukończył zatarg z Parmą, zniósł czytanie bulli In Coena Domini, brata Pombala zamianował kardynałem; ale wszystkie te starania były próżne, nawet nie udało się mu odzyskać zajętych posiadłości papieskich. Dwory ponawiały raz wraz i z wciąż rosnącym naciskiem żądania, aby zniósł jezuitów, wreszcie K. uległ i w listach do Ludwika XV i Karol III hiszpańskiego przyobiecał zniesienie. Próbował wprawdzie półśrodków, przedstawiał plany reformy zakonu, lecz je odrzucono i nalegano ustawicznie o kasatę. Papież usu-

nął ze swego dworu Jezuitów, okazywał im swą niełaskę, zabronił im się usprawiedliwić, pozwalał na uciskanie ich; nakoniec przyjął plan, podany przez posła hiszpańskiego, i d. 21 Lipca 1773 r. podpisał breve Dominus ac Bedemptor, znoszące zakon jezuitów. Do zajęcia klasztorów wysłane zostało wojsko, choć jezuici poddali się woli papieża. Komisya do zniesienia, wśród haniebnych prześladowań, domagała się wydania domniemanych skarbów; generał zakonu Ricci, i zwierzchnicy zakonni osadzeni zostali w zamku św. Anioła. Lecz dwory niezadowolone były ze zbyt łagodnego brzmienia breve kasacyjnego i niemal pogardliwie je przyjęły. Dopiero po długich staraniach odzyskał papież zabrane jeszcze dawniej terytorya kościelne. Uległość K-sa pobudzała rządy do nowych nalegań, i papież z goryczą spostrzegł, że jego polityka ustępstw wydaje jak najgorsze owoce. Smutek, przechodzący w melancholię, ogarniał umysł jego, i wreszcie niepospolity ten człowiek umarł, wycieńczony troską i sposobem życia, które wiódł pod koniec, w obawie trucizny. Śmierć jego oszczerczo przypisywano zemście jezuitów. K. kilkokrotnie zabierał głos w sprawach Polski (Theiner II, 238,    250, 256

i nast.). — O. K-sie pisano wiele; wymienić tu należy: de St. Priest’a „Histoire de la chute de Jésuites“ (Paryż 1846); Theiner „Histoire du pontificat de C. XIV.“ (tłómaczony przez de Geslin’a, Paryż 1852), na podstawie tajnych dokumentów watykańskich; Cretinau-Joly „C. XIV et les Jesuites..» Trzy te dzieła mają zabarwienie tendencyjne, choć w zupełnie różnych kierunkach. W Guerra „Epitome Bullarii“ znajdują “się bulle i brévia, wydane przez K-sa XIV. Po K-sie wstąpił na stolicę Apostolską Pius VI.    s- pł-

Klemens III, antypapież (1080 —1100, podstawiony przez Henryka IV, cesarza, jako przeciwnik Grzegorza VII i jego następców, nazywał się Gwibert lub Wibert i pochodził z Parmy. Cesarzowa Agnieszka uczyniła go kanclerzem cesarskim na Lombardyę. Tak umiał się ułożyć, że ufał mu kardynał Hildebrand, popierający go na arcybiskupstwo Rawenny, a godność tę nadał mu też Aleksander II. Hilde-brand, zostawszy papieżem, powołał Gwiberta na swego doradcę. W Rzymie zaczął G. spiskować przeciwko papieżowi, wreszcie w Wor-macyi wystąpił jako antypapież. Grzegorz go wyklął i pozbawił biskupstwa (ob. Grzegorz VII). K. umarł w odszczepieństwie na tułaczce.

Klemens VII, antypapież (1378 — 1394). Robert z Genewy, biskup z Cambrai, obrany został przez kardynałów francuskich przeciwko Urbanowi VI. Uznały go Francya i Hiszpania. Po wyborze wyklął Urbana VI i na czele wojska udał się do Rzymu, lecz pobity schronił się do Neapolu. Tu przestraszony wrogim strojem ludu wsiadł na galerę i udał się do Awinionu. Gdy ludy poczęły myśleć, jak schiz-

' s. Pł.

S. Pł.

mę zakończyć, K., wiedząc, że Urban VI na sąd soboru się nie zgodzi, udawał, że chce się poddać jego wyrokom. Ale gdy Urban VI umarł, K. przeszkadzał wszystkim usiłowaniom ku zakończeniu rozdwojenia. Starania podjęte i roztrząsane przez uniwersytet paryski, jakby jedność Kościoła powrócić, tak go zmartwiły, iż nagle umarł. Dla poparcia, które mu okazywali król francuzki, dwór kastylski, aragoński i książę Nawarry, pozwalał im na gwałcenie przywilejów kościoła.

Klemens VIII, antypapież (1423 — 1429), Idzi Munoz, kanonik barceloński, godność papieską otrzymał od trzech tylko kardynałów, mianowanych przez Piotra de Luna. Popierał go król Aragonii. W końcu Munoz zrezygnował i zadowolił się biskupstwem wysp Balearskich.

Klemens Aleksandryjski, Titus Flavius Clemens (f ok. r. 217; miejsce i rok urodzenia niewiadome). Niektórzy podają Ateny lub też Aleksandryę za jego kolebkę. Przejęty żądzą wiedzy i obdarzony niezwykłym umysłem, doszedł do wielkiej nauki i znajomości gruntownej i głębokiej piśmiennictwa starożytnego, Zwiedził całą Italię, Grecyę i Wschód, by wszędzie chciwie czerpać wiedzę. W Aleksandryi uczęszczał na świetne wykłady sławnego Pantaenisa, twórcy szkoły aleksandryjskiej. Pod wpływem tych wykładów został chrześcianinem. Później Demetryusz, biskup Aleksandryi, zlecił K-i kierownictwo tej szkoły. Mąż uczony na katedrze zadziwiał blaskiem swej wymowy, niezmierną erudycyą, wiedzą filozoficzną i niezwykłą umiejętnością pedagogiczną. Pracował starannie nad rozwinięciem umysłu każdego słuchacza, do każdego stosując odrębny sposób przedstawienia prawdy odpowiednio do jego wiadomości i rozwinięcia umysłowego. Pomiędzy jego słuchaczami byli: O ry gen es, który sła-wTą swą zaćmił nawet swego mistrza, i Aleksander, biskup Flawiady w Kappadocyi, a później Jerozolimy, założyciel tamtejszej, słynnej niegdyś biblioteki. Gdy za Sewera wybuchło prześladowanie, ratował się K. ucieczką, stosując się do rady Zbawiciela i nie chcąc się narażać na niebezpieczeństwo utraty wiary; nie pochwalał bowiem tych, którzy sami oddawali się w ręce pogańskich sędziów i oprawców. Przytułek znalazł we Flawiadzie, u Aleksandra. Czy wrócił potem do Aleksandryi, niewiadomo. Pozostawił prace: 1) „Napomnienie do pogan“ (Cohortatio ad yentes,    llporpeîmxôç îrpbç ïWrpiÇ) w 12 roz

działach; 2) „Nauczyciel“ (Paedagogus, naida-Yto^óę) w 3 księgach; 3) „Miscellanea (zwykle Xtpó)jj.aTa), w 8 księgach; 4) „Który bogacz zbawiony będzie“ (Quis dives salvatur, Ttç 6 aco-Çôp.svoç 7cXoóotoę) w 42 rozdziałach; tu dowodzi, że nie bogactwa, ale ludzie, którzy ich nadużywają, są przyczyną swej własnej zguby. Pierwsze trzy utwory stanowią cykl jeden i pozostają w związku. K., pisząc w celu nawró-cenią pogan, w pierwszem dziele odwodzi ich od bałwochwalstwa i wykazuje im bezzasadność pogaństwa. W drugiem uczy katechumenów moralności; jako wzór stawia Jezusa Chrystusa. Kto się przejmie jego nauką i przykładem, starać się będzie odwzorować go we wszystkich myślach, słowach i czynach. Ponieważ mąż uczony miał na uwadze pogan, wychowanych w wielkich środowiskach zepsutej cywilizacyi, jest tu wiele rzeczy, rażących chrzęścianskiego czytelnika. W Stromatach wreszcie wyjaśnia K. prawdy wiary, mając przed oczyma przepisy „arkanów“, i dlatego staje się niejasnym. Zresztą niema tutaj porządku logicznego: rozwijał myśli tak, jak mu do głowy przychodziły. Za czasów K-a filozofia pogańska już się była przeżyła. Na całej linii zapanował w niej - eklektyzm. Zjawili się w owym czasie Gnosty-c y (ob.), którzy szczycili się, iż są w posiadaniu prawdy i chełpili się ze swej moralności. Dlatego też niektórzy chrześcianie, zwabieni ową mądrością, wpadali w ich sidła; inni znowu, uważając filozofię za jedyną przyczynę tych wszystkich błędów, stanowczo ją potępiali jako złą i zgubną. K. wyświecał zasady Gnosty-ków, potępiał bezprawia ich życia, stawiając przed oczyma ideał mądrości i moralności chrze-ściańskiej. Wziął również w obronę filozofię. Idąc za św. Justynem Apologetą, twierdził, że umysł ludzki jest iskrą umysłu Przedwiecznego i że, jak żydom dał Bóg proroków do poznawania prawdy, tak poganom dał filozofów. Filozofia jest środkiem zaostrzającym umysł i pomagającym w szukaniu prawdy. Chcąc jednak uchronić się od zboczeń, umysł ten ma mieć wiarę za fundament i sprawdzian poznania filozoficznego. Wiara jest dlań nicią Aryadny. W niektórych punktach K. minął się z nauką, katolicką o.grzechu pierworodnym. Przeceniał wolność woli i filozofię grecką, kiedy określał stosunek wiary do niej i jej wpływ na życie moralne. Przyczyną tych błędów była sama filozofia grecka, która, raz przeżywszy się, nie nadawała się już na naukę pomocniczą teologii. Tłómaczenie Pisma św. przez K-a jest nieraz zbyt mistyczne i naciągane. Było to w duchu epoki. Styl obrazowy, niekiedy ciemny, nieraz rozwlekły, grzeszy zbytkiem okazywanej erudycyi.

x. w. o.

Dzieło K-a zwane zwyczajnie, krótko Stpcop-arslę (Stromata) nosi tytuł: Twv xoaà rflv àhrjfi-f] cpiXo-oocpiav Yvwaux([)v 07ro[xvTjjj.xuxü)v OTpco|j.7.Tstç ï) (ośm ksiąg Kobierców rozpraw gnostycznych t. j. naukowych, o prawdziwej filozofii, t. j. o chrze-ściańskiej nauce). Kobiercami albo tkaninami rozpraw nazwał K. swe dzieło, stosując się pod tym formalnym względem do dawniejszych, inne przodmioty w podobny sposób traktujących pierwowzorów, o ile badania takie, na podobieństwo pstrych, wzorzysto tkanych kobierców, z jednej kwesty! na drugą przechodząc, najrozmaitsze, głównego wszakże przedmiotu za-

wsze w niejakiej mierze dotykające kwestye szony po raz pierwszy w Fabrycyusza Bibl. ujął również w taką pstrą, mieszaną, artystycz- Gr. VII str. 135 i nast., przedrukowany także nie wszakże ściśle z sobą wiążącą się, formę,    w „Opera Clementis“ str. 1045 i nast., ogło-

Że dzieło to na ośm ksiąg podzielonem było,    szonych przez Pottera, aby doznać zdumienia

wspominają wyraźnie Euzebiusz, św. Hie-    nad ogromem wiedzy i nadzwyczajnych zaso-

ronim i Focyusz; jednakże księga dzisiaj    bów pilności pobożnego, klasycznie wykształco-

jako ósma do naszych czasów przechowana nie    nego autora. Język w tern dziele, o który K.

pozostaje w żadnym bliższym związku z po-    według własnego wyznania (II str. 429 i 359)

przedzającą siódmą, w której zapowiedziany dbał niezbyt pilnie, jest często twardy i szor-jest dalszy ciąg dotychczasowych roztrząsali; stki, niezupełnie wolny od napuszonej, niesma-zawiera natomiast krótki zarys dialektyki, prze- cznej patetyczności, a niejedna piękna myśl prowadzony w myśl filozofii arystotelesowej,    traci na przejrzystej jasności skutkiem powzię-

który prawdopodobnie jest wprawdzie utworem    tego z góry głównego planu tendencyjnego dzie-

Pierwsze greckie wydanie dzieł

K-a, jednakże zupełnie odrębnym od teologicz- ła całego, nej treści poprzedzających części, tak, że K-a sporządził Pater Victorius (Ilorencya 1550), przypuszczać tylko można, iż stanowi albo uła- fol.); później wydali je z poprawnym tekstem: mek osobnego dzieła, albo też część dzieła głów- Sylburg Fr. (Heidelberg 1592 fol.), ponownie nego, która nie dochowała się jednakże nie- (Heidelberg 1616 fol. i Paryż 1629); w nowej skażoną w pierwszej postaci, tak, iżby wskazy- znakomitej recenzyi Potter W. (Oksford 1715 wała nam dostatecznie istotny związek z po- fol., w 2 tomach; przedrukowane z licz-zostałemi księgami. Dzieło owo, ściśle w głó- nenii poprawkami i dodatkami w Weuecyi 1757, wnej tendencyi wiążące się z innemi utwora- również w dwóch tomach fol.,) Tekst wydania mi K-a, jest z pomiędzy wszystkich bezsprze- angielskiego ogłosił Oberthür (Würzburg 1780) cznie najsławniejszem i najważniejszem, ponie- w 3 tomach, dalej Klotz (Lipsk 1831 — 1834) waż w niem właśnie zamierzał autor przedstawić w 4 tomach, Dindorf Wilh. (Oksford 1868 —1869 stosunek greckiej filozofii do wiary chrześciańskiej w 4 tomach). — Obszernych wiadomości o życiu i na tej drodze doprowadzić czytelnika do prawdzi- i pismach K-a dostarczają następujące dzieła: wego chrześciańskiego rozpoznania (vvwatç), Fabricius, Bibl. Gr. tom VII; str. 119 i nast., że także i owe systematy greckich filozofów po- wydania harlemskiego; Cave, Script. Ecoles, gańskich wprost ze źródła boskiego obja- Hist. Lit., tom. V, str. 102 — 133; Le Clerc, wienia w religii Hebrejczyków czerpały, al- Biblioth. Universelle, tom X, str. 178 — 245; bo też pośrednio na boskiem objawieniu po- Lardner, Credibility of the Gospel History, część polegają. Ażeby zaś dowieść tego blizkiego II, tom II, str. 462 — 546; Schroeckh, Kirchen-stosunku pogańskiej filozofii do chrześciaństwa, geschichte, tom III, str. 251—282; von Cölln powołuje się autor na każdym kroku na pisma w Erscha i Grubera Encyklopedyi, sekc. I, i systemata filozofów greckich, poetów, mito- tom XVIII, str. 4 i nast.; Brucker, Histor. phi-grafów i t. d., i z klasycznych owych źró- los., tom III, str. 414 i nast.; tom VI str. 541 deł dostarcza dowodów, przykładów i przeko- i nast.; Eylert, Clemens von Alexandrien als nywających analogii, jakich dla poparcia głó- Philosoph, und Dichter (Lipsk 1832); Moehler, wnego twierdzenia swego potrzebuje. Tern Patrologia, tom I, str. 430 — 486; Reinkens, się też tłóinaczy brak ładu systematycznego De Clemente, presbytero Alexandrino, homine, w całym utworze autora, który wszędzie szu- scriptore, philosopho, theologo (Wrocław 1850); ka, szpera i zbiera z mrówczą skrzętnością Freppel, Clément d'Alexandrie (Paryż 1866); obfite zasoby, aby nasamprzód zbić twier- Stoeckl, Lehrbuch der Geschichte der Philo-dzenia pogańskich mędrców, a potem ich samych sophie (Moguncya 1870) str. 266 — 271; Boehrin-z pogańskiego stanowiska ściągnąć, z błędu wy- ger, Die Kirche Christi und Ihre Zeugen, tom bawić i pouczyć. Pilność ta wzorowa, niezmordo- I, wyd. 2-e, (Sztutgart 1873); Merk, Clemens wana nadaje temu dziełu tak wielkie znaczę- Alexandr. in seiner Abhängigkeit von der grie-nie dla całego zakresu greckich wieków kia- chischen Philosophie (Lipsk 18 < 9); Zahn, Sup-sycznych, a pomijając tutaj znaczenie jego dla plementum Clementinum w „Forschungen zur nauk teologicznych, czyni je tak niesłychanie Geschichte des neutestamentlichen Kanons“, ważnem dla literatury powszechnej, ponieważ tom III (Erlangen 1884).

znajdujemy w niem niezliczone mnóstwo rząd- KleillOIlS (święty), biskup, z pochodzenia kich, cennych, najróżnorodniejszych wiadomości bulgar, należał do grona tych pięciu współ-z obrębu starożytnej filozofii, mianowicie zaś dzfałaczy św. Cyrylla i Metodego (Naum, Angie-religii wieków klasycznych, jako też napotyka- lar, Sawa i Gorazd), którzy wraz z nimi dokonali my wiele innych szczątków z dzieł greckiej li- przekładu Pisma S. na język słowiański, nau-teratury klasycznej, które z biegiem czasów czali na Morawach i w Pannonii i wprowa-dla nas bezpowrotnie zaginęły. Porównać tylko dzili tam liturgię słowiańską. K. pracował potrzeba spis nieskończenie długi, a przytem w tych krajach bez przerwy, aż do śmierci jeszcze niedokładny i niezupełny, dzieł kia- Metodego (885 r.); przyczyną zaś jego przenie-sycznych, które K. przeczytał i cytuje, ogło- sienią się do rodzinnej Bulgaryi z dwoma to-

Pyr.

Pyr.

warzyszami, Naumein i Angielarem, było gwałtowne prześladowanie księży słowiańskich, podżegane przez zaciętego wroga słowiańszczyzny, biskupa Wichinga. W Bulgaryi uzyskał protekcyę wielkorządcy, Borytykana, i za jego pośrednictwem dostał się na dwór cara Borysa, gdzie jego wykład nauki Chrystusowej zjednał mu powodzenie u samego władcy, który się ochrzcił, przybrawszy imię Michała. Car Michał popierał stale działalność Klemensa, wysyłając go do nowo utworzonego wielkorządztwa w południowo-zachodniej części kraju, dla szerzenia wiary. Przebywając kolejno w Diewoli, Ochrydzie i Glawinicach, K. zgromadził około siebie przeszło 3 000 uczniów, z pomiędzy których wyświęcał kapłanów i i dyakonów. W Ochrydzie założył kościół arcybiskupi i klasztor, a nareszcie od mądrego Cara Symeona otrzymał w Macedonii biskupstwo Welickie, dawne Tyberyapolskie, gdzie w r. 916 (27 Lipca) żywota dokonał. Jego kamienny pomnik z napisem słowiańskim i szczątki zwłok przechowuje dotychczas jeden z kościołów w Ochrydzie. — W podaniu została pamięć o nim jako o wymownym kazuodziei i niestrudzonym pracowniku. Znane są jego dzieła: 1) O znalezieniu zwłok S. Klemensa, podług naocznego świadka; 2) Żywoty i czyny natchnionych ojców,

3) Hymny na wszystkie święta kościelne w ciągu roku; 3) Część Triody (zwanej Pentikostarz),

5) Pochwała św. Klemensa, papieża, 6) Hymny na cześć świętych, 7) Pochwała śś. Konstantego (Cyrylla) i Metodego. Jest też o nim wieść, iż podróżował wraz z Cyryllem do Cha-zarów i wynalazł inne znaki pisma, wyraźniejsze od pisma św. Cyrylla. Możnaby przypuścić, że była to głagolica, ta sama, której wprowadzenie Dalmaci przypisują św. Hieronimowi, gdyż trzeci alfabet słowiański nie jest znany. Uczony czeski Paweł Józef Szafaiuk twierdzi, że K. był twórcą cyrylicy; głagolicy zaś św. Cyryli („Ueber den Ursprung und die Hei-math des Glagolitismus“ Praga 1858), a zdanie to popierają Fr. Miklosić (w Encyklopedyi Erscha i Grubera, w art. Glayolitiich) oraz Fr. Racky (w dziele: „Pismo slovensko“, Zagrzeb 1861 r.). Przeciwnego zdania jest M. Hattala „Czasop. Czesk. muzea“ r. 1858, str. 128. (w art. o mnichu Chrabrym); ob. Cyrylica i Głagolica.

Klemens Wacław, poeta czesko-łaciński, ob. Klemens Wacław Żebracki.

Klemens, episcopus vayabundus, ob. Adalbert i Klemens.

Klemensów, wieś w pow. zamojskim w gub., Lubelskiej, gminie Sułów, parafii Wielącza, na prawym brzegu Wieprza, na wzgórzu, przy trakcie z Zamościa do Szczebrzeszyna i Turobina, w odległości od Zamościa wiorst 17 i od Szczebrzeszyna wiorst 8. Ze Szczebrzeszynem łączy ją trakt bity, wysadzony wspaniałemi

Wielka Encykl. Povrsz. Ilustr. Zesz. 283b. T. XXXVI.

drzewami. Należy do dóbr Ordynacyi Zamojskiej. Posiada piękny pałac z obszernym ogrodem angielskim i owocowym, oranżeryą, wodociągami i t. d. Rezydencyę w K-e założyła około połowy XVIII w. Teresa z Miechowskich Zamoyska, wojewodzina lubelska, matka ówczesnego ordynata Klemensa. Stała się ta rezy-dencya rozgłośną w kraju, kiedy w r. 1832 osiadł tu po burzy wypadków ówczesnych Andrzej hr. Zamoyski, pracując jako wzorowy gospodarz postępowy na własnej, a w części na wydzierżawionej od brata, ordynata Konstantego, ziemi. Największe zaś znaczenie pozyskał K. przez słynne Zjazdy Klemensowskie. Pierwszy taki zjazd odbył się w d. 16 Lipca 1843 r.; zjechało się nań wielu dzierżawców ordynacyi, dużo wyższych urzędników i kilkudziesięciu obywateli. Zjazdy trwały zwykle przez dwa dni, w ciągu których gospodarz obwoził gości po polach, tłómaczył kolej płodozmianów, objaśniał wyniki czynionych doświadczeń, pokazywał wzorowo urządzone folwarki, obory, stajnie, konie i bydło rasowe. Przy tem robiono próby z rozmaitemi narzędziami rolniczemi, a po obiedzie zaczynały się rozprawy rolnicze i ekonomiczne, których głównym przedmiotem było urządzenie i oczynszowanie włościan, przytem roztrząsano sprawy z dziedziny obyczajowości, moralności i obowiązków społecznych. W r. 1844 przybył na zjazd do K-a margrabia Aleksander Wielopolski, późniejszy naczelnik rządu cywilnego Królestwa, i przez cały tydzień był gościem hr. Andrz. Zamoyskiego. Wpływ K-a na ogół rolnych gospodarzy krajowych był znaczny a wzmagał się jeszcze przez wspólną pracę nad wydawnictwem „Roczników gospodarstwa krajowego“ które od r. 1842 Andrzej Z. prowadził wspólnie z Adamem Goltzem, Tomaszem Potockim, Karolem Walewskim, Stanisławem Aleksandrowiczem, Władysławem Gruszeckim, Leonem Łubieńskim, gubernatorem Baszczyńskim i Kajetanem Garbińskim. Praca społeczna Andrzeja Zamoyskiego opierała się głównie na podniesieniu wytwórczości rolniczej i przemysłu, a zatem, nietylko ze stanowiska ekonomicznego, programowi jego, zapoczątkowanemu głównie na zjazdach klemensowskicli a opartemu na znajomości gospodarczych stosunków państw Europy zachodniej, należy przyznać niewątpliwą doniosłość.—Najważniejsze materyały do charakterystyki Andrzeja hr. Zamoyskiego i do poznania jego działalności na zjazdach Klemensowskicli zawarte są w „Rocznikach Gospodarstwa krajowego“ i w pracach biograficznych o zasłużonym człowieku; jedną z dawniejszych już wydał Stanisław Skrzyński „Andrzej hr. Zamoyski“ (wyd. 2-e Kraków 1884).

Klement, herb polski z indygienatu. Na tarczy, w polu błękitnem—ręka goła, w łokciu zgięta, trzymająca miecz do góry wlewo, ukośnie skrzyżowany, ze strzałą srebrną, żeleźcem

61

między ziarnami kwarcu.

Klemm Fryderyk Gustaw, historyk kultu-12 Listopada r. 1792 w Kamienicy

Pyr.

Pyr.

K. 15

wpoprzek wprawo zwrócony. Herb rodziny węgierskiej elementów v. Elementów, z której Michał otrzymał indygienat polski w r. 1768.-Vol. Legum VII, 799; Ostrowski.    D-

Klementyn Daniel , pastor kalwiński w Polsce w XVII w., ob. Clementinus Daniel.

Klementyny, zbiór uchwał synodu w Vienne, ob. Corpus jur i s canonici.

Klementyt, minerał, jeden z ortochlorytów, składu:

Si₂Mg₃H₄09 4 SiAl₂Mg₂H₄09 2 Si₂ Al₂ Mg₂ H₄0₁₁

przyczem glin zastąpiony nieco żelazem trój-atomowern, a magnez żelazem dwuatomowem i manganem. Sześcioboczne ciemno-oliwkowe blaszki. Ciężar właściwy 2.835. W płomieniu dmuchawki topliwy na ciemne szkło. W proszku poczęści rozkładny w kwasie solnym, w temperaturze podwyższonej wydziela krzemionkę kłaczkowatą. W Vielsalm w Belgii tworzy wraz z kwarcem żyłki w łupku, wypełniając

w postaci łuskowatych skupień przestrzenie po-

z. w.

ry, c

(Chemnitz)—f 1867 w Dreźnie). Studya uniwersyteckie odbywał w Lipsku od 1821, w r. 1831 mianowany drugim sekretarzem biblioteki królewskiej w Dreźnie. Oprócz tych obowiązków w sierpniu r. 1833 objął także dozór nad zbiorami porcelany i naczyń znajdujących się w tamtejszym pałacu japońskim. Szczegółowy opis tych zbiorów, dokonany przez K-a, wyszedł w 2-em wydaniu w Dreźnie 1842 r. W r. 1834 otrzymał K. urząd bibliotekarza, a w r. 1852—nadbibliotekarza. W r. 1863 usunął się w zacisze domowe. Jego zbiór okazów dotyczących do historyi kultury stał się podstawą lipskiego muzeum ludoznawczego.

Klemming Gustaw-Edward, uczony bibliograf szwedzki, urodzony w Sztokholmie 5 września 1823    r., syn erudyta, który wcześnie

wpoił w niego zamiłowanie do poszukiwań archeologicznych; po świetnem ukończeniu stu-dyów uniwersyteckich w Upsali wszedł w r.

1847    do biblioteki królewskiej w Sztokholmie i następnie został dyrektorem tej instytucyi.— Jego prace naukowe były wielce cenione zagranicą i pozyskały dla niego order legii honorowej. Z wielkiej liczby jego szacownych dzieł literackich i historycznych wymienić tu należy następne : tłómaczenie średniowiecznych romansów: Flora i Blankoflora (1844), Walenty i Urson (1846) i Książe Fryderyk Normandzki ( 1853); Średniowieczna Biblia szwedzka (Svenska Medeltidens Bibelar beten,

1848    — 1855, 2 tomy); Wyznania świętej Brygidy (Heliga Brigittas Uppenbarelser, 1857 — 1862, 4 tomy), które są jednym z najważniejszych pomników starożytnego języka szwedzkiego ; Rozmyślania B onawentury o życiu Chrystusa (1860); „Desiderata Bibliothecae re-giae Holmiensis“ (1863 —1867, 2 tomy); naukowy zbiór szwedzkiej literatury dramatycznej (Sveriges dramatiska litteratur, 1863), po którym uastąpiło wydanie mysteryów i komedyi staro-szwedzkicli; Rymowana kronika szwedzka Wieków Średnich (Svenska Medeltidens Rimkro-nikor; 1865 — 1868, 3 tomy); Wyciąg ze zbiorów antykwaryusza (Ur en antecknares sam-lingar, 1868—1869, 3 tomy); Najstarsza szwedzka literatura liturgiczna (Sveriges äldre litur gisk Litt. 1879, in fol.); Starożytna liturgia katolicka szwedzka (Latinska Saenger i Svenska Kyrkor, 1887 in-18) i inne.

Klemt Agat on, malarz czeski (* w roku 1830 w Pradze — f 1889 tamże), uczęszczał na wydział prawny uniwersytetu praskiego, w wolnych jedynie chwilach zajmując się malarstwem, które go zawsze pociągało. W tym czasie wykonał pierwszy swój obraz, w którym starał się naśladować Kaulbacha. Po odbyciu kilku lat praktyki prawniczej, porzucił zawód ten nadobre i wyłącznie poświęcił się sztuce. Był malarzem samoukiem; w kolorycie przejął się Makartem. Do wybitniejszych obrazów jego należą: Koniec Babilonu, wystawiany w wielu miejscach, Biblioteka klasztorna, Dwór Ferra-ryjski, wykonany pod kierunkiem Piloty’ego w Monachium, oraz kilka portretów. K. obok tego pisywał w różnych czasopismach w sprawach sztuki i ubocznie zajmował się rzeźbą.

Klencke Filip Fryderyk Herman (* w Hannowerze d. 16 stycznia r. 1813—f tamże d. 11 października r. 1881), lekarz i pisarz niemiecki. Początkowo kształcił się w szkole medyko-chirurgicznej w Hannowerze, następnie w uniwersytecie lipskim, po ukończeniu zaś nauk osiadł w mieście rodzinnem i zajął się wykonawstwem lekarskiem; później został lekarzem wojskowym pruskim i odtąd zamieszkiwał w Minden; w r. 1837, po opuszczeniu służby, przeniósł się do Lipska, skąd po dwóch latach przeprowadził się do Brunświku, nakoniec od r. 1855 mieszkał już do śmierci stale w Hannowerze, oddany zupełnie pracy literackiej i nauce, którą po swojemu uprawiał; nie posunął jej wprawdzie ani o pół kroku naprzód, ale umiał ją popularyzować bardzo zręcznie, będąc pisarzem zdolnym, piórem władającym wybornie i chętnie.—Wszystko, co drukiem ogłosił, zajmuje blizko 200 tomów, nie dziwota więc, że pisząc tyle, nie miał przeważnie czasu na opracowywanie głębsze spraw, przez siebie poruszanych: zatem też i krytyka naukowa z niedowierzaniem uzasadnionem zapatrywała się na prace jego, przyznając mu wszakże to, że był popularyzatorem wyśmienitym wiedzy lekarskiej i przyrodniczej, umiejącym pisać przystępnie i zrozumiale dla kół szerokich ogółu wykształceń-szego; do dzieł najlepszych jego w kierunku

str. 132).

A, Pol.

M. H.

tym należy „Hauslexikon der Gesundheit für Leib und Seele“ (Lipsk 1892, wyd. 8-e, 2 tomy). W przekładzie polskim posiadamy jego „O chorobach dzieci. Popularny wykład o racyonal-liem i wczesnem rozpoznawaniu chorobliwego usposobienia u dzieci i chorób właściwych dziecięcemu wiekowi, jako też o stosownem pielęgnowaniu tychże aż do przybycia lekarza. Książka dla wykształconych i rozsądnych rodziców. Z 3-go wydania niemieckiego dzieła... przetłómaczył Dr. Ludwik Wolberg“ (Warszawa 1882, w 8-e, k. nl. 4, str. 365). Z prac innych K-go, którym nie można odmówić naukowości nieco poważniejszej, należą: „Ueber die grosse Sterblichkeit in stehenden Heeren und deren Ursachen“ (Kwedlinburg 1839); „Neue anatomische und physiologische Untersuchungen über Primitivnervenfasern und das Wesen der Innervation“ (Gietynga 1841); „Physiologie der Entzündung und Regeneration in den organischen Geweben“ (Lipsk 1842); „Der Leber-tliran als Heilmittel“ (tamże 1842); „Untersuchungen und Erfahrungen im Gebiete der Anatomie, Physiologie, Mikrologie und wissenschaftlicher Medicin“ (tamże 1843;    2 tomy);

„Ueber die Contagiosität der Eingeweide-Würmer“ (Jena 1844); „Die Störungen der menschlichen Stimm- und Sprachorgane“ (Kassel 1844; wyd. 2-e 1851); „Ueber Ansteckung u. Verbreitung der Scrophelkrankheit bei Menschen durch den Genuss der Kuhmilch“ (Lipsk 1846); „Die Verderbniss der Zähne“ (tamże 1856; praca nagrodzona). W latach 1843—48 wydawał i redagował pismo „Allgemeine Zeitung für Militärärzte“; pod nazwiskami zaś przybranemi H. v. Maltitz i E. y. Kalen-burg ogłosił też szereg powieści obyczajowych, czas pewien chętnie w Niemczech czytywanych.—Por. „Allgem. Deutsche Biographie“ (T. XVI, str. 157) i M. Engelmann „Bibliothe-ca medico - chirurgica et anatomico-physiologi-ca“ (Lipsk 1848 — 1868, str. 300 i Supplem.

Dr. J. P.

Klengiel August Aleksander (* d. 27 stycznia 1783 w Dreźnie — f d. 22 listopada 1852 tamże). Kompozytor muzyczny, uczeń Cle-mentiego, z którym udawszy się w r. 1803 do Petersburga, bawił w tern mieście do r. 1811. Napisał: 24 kanony p. t. „Les avant-coureurs“ (dzieło znakomite), „Canons et fugues dans tous-les tons majeurs et mineurs“ (wyd. po śmierci K-a przez Hauptmanna), dwa koncerty fortepianowe, kilka sonat na fortepian, i t. p.

Klenze L e o n, architekt niemiecki (* 1784— f 1864). Ukończywszy uniwersytet w Berlinie, kształcił się jeszcze w szkole politechnicznej w Paryżu, poczem podróżował po Anglii i we Włoszech, a w r. 1810 mianowany był nadwornym budowniczym króla Hieronima w Kassel.—W r. 1815 powołano go do Monachium, gdzie wybudował: Gliptotekę, pałac Księcia Leuchtenberskiego (dzisiejszy pałac Luitpolda),

królewską ujeżdżalnię i wiele inny cli budowli, które wykonywał w stylu renesansu. W roku 1819 mianowano go dyrektorem budownictwa w ministeryum spraw wewnętrznych,—Jego-to dziełem jest bazar, ministeryum wojny, i teatr anatomiczny. On pierwszy wprowadził na ziemię niemiecką styl pałaców florenckich. Szeroki okres jego działalności rozpoczął się dopiero z wstąpieniem na tron Ludwika I. Najważniejsze z dzieł jego z tego czasu są: Brama wejściowa do ogrodu królewskiego, gmach poczty, Stara Pinakoteka w stylu Bramantego, kościół dworski Wszystkich Świętych w stylu włosko-romańskim, Odeon i pałac Arcyksięcia Ma-ksymiljana w nowszym renesansie, budowle królewskie w stylu pałaców florenckich, sala uroczystości w stylu Palladia, Walhalla pod Regensburgiem, Halla Oswobodzenia pod Kelheim, bawarska halla sławy (Ruhmes - Halle), Pro-pyleje w Monachium,—tamte w rzymskim, te w greckim stylu. W r. 1834 K. udał się do Gre-cyi, gdzie otrzymał polecenie od rządu przerobienia planu nowej stolicy. Od r. 1839 przebywał na dworze w Petersburgu i tu wykonał wiele budowli jak: Muzeum Ermitażu, pałac Cesarski, cerkiew św. Izaaka. Pomiędzy inne-mi wydał: „Ueber das Hinwegführen plastischer Kunstwerke aus dem jetzigen Griechenland“ (Monachium 1821); „Sammlung architektonischer Entwürfe“ (1831—50); „der Tempel des olympischen Jupiter zu Agrigent“ (Stuttgart 1821); „Anweisung zur Architektur des christlichen Kultus“ (Monachium 1835); „Die Walhalla in artistischer u. technischer Beziehung“ (Monachium 1843). K. nie odznaczał się talentem samodzielnym, lecz posiadał nadzwyczajną zręczność i smak w zużytkowywaniu i stosowaniu istniejących już środków, a mianowicie wzorów greckich i włoskich. Był on raczej dworzaninem niż artystą i zyskał sobie stanowisko wybitne tylko wskutek tego, że u-miał stosować się do myśli i zadań królów, swych panów. — O jego kierunku artystycznym pisał Wiegman „Ritter Leo v. K. u. unsere Kunst“ (Düsseldorf 1839). K. malował także krajobrazy olejno i akwarelą.

Kleń (Squalius cephalus s. dobula) — ryba z rodziny karpiowatych, rzędu otwarto-pęcherzo-wych (Physostomi), grupy kościstych (Teleostei). Ma ciało podłużne, (40—60 cnt., wagi do 4 kg.), kształty zręczne, głowę dużą, pyszczek i czoło szerokie, oczy koloru srebrzystego z czarną plamką u góry, łuski bardzo duże. Ciało ma barwę żółtawo-zieloną lub mosiężno-żółtą; grzbiet jest ciemniejszy, koloru czarno-zielone-go, brzuch jaśniejszy, czasami blado-różowy. Płetwy przednie jaskrawo-ognistego, tylne czar-no-zielonego koloru, z czerwonemi brzegami. K. zamieszkuje w Europie, Azyi i Ameryce północnej rzeki niezbyt bystre, o dnie piaszczy-stem, oraz ciepłe strumienie; rzadko żyje w jeziorach, a z nich wybiera obszerne i głębokie,

wą.

M. S.

Pyr

S. Drz.

S. K.

Lubi przebywać blizko wodospadów i młynów (stąd pochodzi jego francuska nazwa meunier— młynarz), zapewne z tego powoduj że woda w tych miejscach nasycona jest obficie powietrzem. W dzień chowa się w dołkach nadbrzeżnych, pod pniami drzew. Zrana i wieczorem wypływa na żer. Z powodu swej żarłoczności jest ogromnym szkodnikiem w gospodarstwie rybnem. Zamłodu żywi się robakami i owadami; później, prócz ryb, mięczaków i skorupiaków, pożera także żaby, myszy, a nawet szczury i ptactwo wodne. Trze się w maju i czerwcu. Wtedy-to K-ie zbierają się tłumnie u brzegu, gdzie samica składa na kamieniach do 100 000 jajek. Wylęgłe młode rosną bardzo szybko; rocznie przybywa im na wadze 500 gr. Mięso K. jest białe, miękkie i smaczne, ale ościste, dlatego mało cenione. Jest jednak K. ulubionym przedmiotem rybołówstwa dzięki swej żarłoczności, a także zwinności i ostrożności. Łowią go na przynętę z krwi skrzepłej. Sam służy często za przynętę i pokarm dla ryb. — Pokrewny mu kleniek (Squalius borystheni-cus) jest odmianą, odkrytą niedawno w Dnieprze przez rossyjskiego ichtyologa Kesslera. Odznacza się drobnemi rozmiarami i ciałem spłaszczonem. Przy tern nie jest rybą drapieżną; zresztą sposób jego żywienia dotyczas nie został zbadany. Przebywa w zimnych, bystrych i czystych strumieniach, na dnie piaszczysto-żwirowym. —K. wileński (Cyprinus idus s. Idus melanotus) jest rybą z rodziny karpiowatych, a mianowicie roślinożernym jaziem. — Z K-iem często bywa mieszany pokrewny mu jelec (Squalius leuciscus), który różni się od niego mniejszemi rozmiarami (najwyżej 20 cnt.), kształtem bardziej wysmukłym i węższą gło-

A. E.

Kleobis i Biton ob. Bi ton i Kleobis. Kleobulos, tyran z Lindos. Platon w dialogu „Protagoras“ zalicza go do tak zwanych siedmiu mędrców. Demetrios Phalereus' przypisuje mu następujące przypowieści i zdania praktycznej mądrości: Najlepiej miarę utrzymać; Ojca należy czcić, duszę i ciało chronić; Mowy nie należy nadużywać; Trzymaj język za zębami; Nic nie czyń przemocą; Dbaj o dom własny; Rodziców przezwyciężaj cierpliwością; Kamień jest probierzem złota, złoto — człowieka; Mędrzec nienawidzi kłamstwa i t. d.

KI [et] Grekę przy łacińskich nazwach roślin oznacza nazwisko botaników niemieckich Klotzsch i Garcke.

Kleofas, K1 e f a s, K 1 a o p h a s, także K1 e o-p a s lub K1 o p a s, jeden z tych dwóch uczniów Jezusa Chrystusa, którym on miał się ukazać po zmartwychwstaniu na drodze do Emmaus. Sw. Jan (Ew. XIX, 25) nazywa go mężem Maryi, siostry N. M. P.

Kleombrotos, po grecku KXsó|AppoToę, po łacinie Cleombrotus, nazwa kilku Spartańczyków z rodu królewskiego. Z pomiędzy nich odegrali w dziejach wybitniejszą rolę następujący.

1. Najmłodszy syn króla Anaksandrydasa, brat Kleomenesa I, Doricusa i Leonidasa I, dzielnego obrońcy wąwozu w Termopilach. Przez krótki czas sprawował rządy jako opiekun Pleistarchosa, syna Leonidasa, i umarł niezadługo po odwrocie z przesmyku Korynckiego, którego obronę mu powierzono przed bitwą pod Salaminą. Synami jego byli: Pauzaniasz zwycięzca z pod Piątej i Nikodemes wódz spartański w bitwie pod Tanagrą w r. 457 przed Chr. —Por. Thucyd. 1,107. — 2. Król K. I, syn króla Pauzaniasza, który przed śmiercią, na którą był skazany, ucieczką się ratował w r. 394 przed Chr. Wstąpił na tron po bracie Agezy-polisie I, dowodził z wielką odwagą i roztropnością, chociaż nieszczęśliwie, wyprawą, którą Spartańczycy w r. 378 podjęli przeciw Tebom, po wypędzeniu załogi swej z Kadmei; równie niepomyślnym był rezultat drugiej wyprawy jego, w dwa lata później podjętej. Gdy w roku 371 przeciw Epaminondasowi w pole wyruszył, przegrał, mimo daleko znaczniejszych sił, bitwę pod Leuktrami i padł na placu boju; na tron wstąpił po nim syn Agezypolis II.—Por. Kseń. Hellen. 5, 4, 14 i nast.; 59; 6, 4, 3 i nast.; Plut. Pelop. 20—23; Pauz. 3, 6, 1; 9 , 13, 10. —3. Król K. II zasiadał przez pewien czas na tronie spartańskim jako następca teścia swego Leonidasa, któremu dla oporu przeciw reformom konstytucyjnym Agisa III berło w r. 242 przed Chr. odjęto. Gdy po dwóch latach stronnictwo Leonidasa wzięło znowu górę, ścigał tenże zięcia z zemsty aż do wnętrza świątyni Poseido-na i darował mu życie jedynie na gorące prośby szlachetnej Chilonis, która losy męża i na wygnaniu dzieliła.—Plut. Agis. 11 i nast.; Pauz. 5, 6, 4; Polyb. 4, 35.

Kleomedes, astronom grecki; żył w końcu I w. po Chr.; jest autorem dzieła: Cykliczna teorya meteorów, obejmująca naukę o ruchu kołowym ciał niebieskich według zasad stoików, a zwłaszcza Posidoniusa, którego pomiary są tu przytoczone. Dzieło to godne jest uwagi szczególniej ze względu na podane w niem dostrzeżenia optyczne. K. nietylko wie, że światło załamuje się przy przejściu z jednego środka do innego, ale dodaje, że przy przejściu ze środka rzadszego do gęstszego promień zbliża się do prostopadłej, w przeciwnym zaś razie od niej się oddala. Przytacza też znane teraz doświadczenie z ukazywaniem się monety, złożonej na dnie naczynia po nalaniu wody, a stąd wyprowadza wniosek, że wskutek załamy wania się promieni widzimy jeszcze słońce będące już pod poziomem. O szczegółach życia K-a nic zresztą nie wiemy. Przytoczone dzieło wydał Schmidt (Lipsk 1831), a Ziegler wraz z tłómaczeniem łacińskiem (tamże 1891) ob. Ziegler „De vita et scriptis Cleomedis“ (Meissen 1878).

Kleomenes, po grecku KXîopivrçç, po łaci- I czajów i nadzwyczajną wstrzemięźliwością, nie Cleomenes: 1. K. L, syn Aleksandrydasa, Wstąpiwszy na tron w r. 235 przed Chr., za-ze szczepu Eurystenidów, zasiadający na tronie    ledwie 19 lat licząc, postanowił, za wzorem

spartańskim razem z Demaratosem, panował    zmarłego króla Agisa III, po którym wdowę,

w r.

wo-

w zu-o znaczne

w drugiej połowie VI w., mniej więcej od r. imieniem Agiatis, według stanowczej woli ojca, 520 do r. 486 przed Chr., odznaczając się z bogatem wprawdzie wianem, ża żonę pojąć zawsze szaloną odwagą, wielką bystrością musiał, odnowić pierwotną, surową konstytucyę umysłu i wymową, lecz dumny zarazem, gwał- spartańską, aby ojczyźnie dawniejszą świetność towny i intrygant. Około r. 520 napadł na przywrócić. Chcąc pewniej celu zamierzonego ziemię Argolską i pokonał przeciwników do- dopiąć, zamierzył najprzód przez wojenną wy-szczętnie. Ponieważ jednak zwycięstwa swego prawę przeciwko Lidze Achajskiej zyskać słanie potrafił wyzyskać, dostał się pod sąd wę i znaczenie. Istotnie też powiodło mu- się w Spareie, a niepomyślnego dla siebie wyroku A rat o sa (ob.) powstrzymać w zamierzonej na-uniknął tylko, odwołując się na wyraźną wska- paści na Arkadyę, jakoteż równie pomyślne zówkę wyroczni delfickiej. Potęgę ojczystego mia- walki zwodził z zastępami wojennemi Ligi; sta starał się wzmocnić także po zagranicami zdobył bowiem Mantyneę, Tegeę, Orchomenos, półwyspu peloponeskiego. W r. 510 przywiódł Methydrion i spustoszył ziemię Argolską. Jana czele wojska wypędzonych Alkmeonidów ko sławiony zwycięzca mógł teraz śmiało pod-znowu do Aten, a w dwa lata później, kiedy jąć zamach stanu. Wpływu wszechpotężnych w stolicy attyckiej gorąca walka zawrzała po- eforów pozbył się środkiem bardzo energicznym, między Kleisthenesem a Isagorasem, przy- gdyż kazał ich pomordować, a wzmógłszy ta-czynił się do wypędzenia Kleisthenesa z 700 kim sposobem znacznie powagę tronu króle-stronnikami. Niebawem jednak demokraty- wskiego, tern łatwiej mógł teraz przeprowa-tyczna frakeya Kleisthenesa, wzmógłszy się dzić główny zamiar swój - przywrócenia staro-na siłach, wyparła K-a z Aten. Nowa zaś dawnej konstytucyi. Usunąwszy zatem gwał-wyprawa jego, podjęta w r. 504 przeciw Ate- tem króla Agisa IV, zamianował brata swego, nom, spełzła na niczem, ponieważ drugi król Euklidasa, spółrządcą kraju, a gdy wkrót-spartański Demaratos razem z Koryntczykami ce potem syn Agisa umarł w młodzieńczym opuścili samowolnie jego szeregi. Nie lepiej wieku, miała teraz Sparta po raz pierwszy powiodła się ponowna wyprawa skutkiem opo- królów z jednego szczepu Eurystenidów. Przy-ru Koryntczyków. Kiedy zaś K. zamierzał uka- wrócił zarazem, o ile w zmienionych warun-rać wyspę Eginę, która zbyt porywczo prze- kach zdołał, starodawne, surowe obyczaje, mocy perskiej się poddała, przeszkodził mu zmuszając obywateli do skromnego stołu wspól-i w tej wyprawie Demaratos, zazdrosny o zbyt nego i do twardego wychowywania młodzieży, wielkie wpływy i samowolę swego kolegi, jak tego prawodawstwo Likurga wymagało, Pomścił się wtedy K. na nim, rzucając w r. a przez przyjęcie perioikó w (ob.) w szeregi oby-491 podejrzenie na nieprawe pochodzenie jego watelstwa równouprawnionego, podniósł liczbę z rodu królewskiego, przez co go zniewolił do hoplitów, sprawnych każdego czasu do boju, aż dobrowolnego ustąpienia z tronu. Gdy po raz do 4 000, zreformował też równocześnie cały drugi przeciw Eginie wyruszył, aby wyspę system wojskowy, jaki dotychczas w Spareie stanowczo ukarać, musiał znowu wracać bez- obowiązywał. Jego dziełem także jest nowy skutecznie skutkiem intryg wrogiego mu za- podział gruntów w kraju na równe części po-wsze stronnictwa Demaratosa, które go wre- między obywateli, przyczem sam świecił pię-szcie samego ze Sparty wypędziło. Jako wy- knym przykładem, własny wielki majątek dla gnaniec udał się najprzód do Tessalii, a potem umiłowanej idei w ofierze składając. W no-do Arkadyi, gdzie lud wiejski do wojny z Spar- wej wyprawie przeciw Lidze Achajskiej tuńczykami podburzył. Natenczas z obawy 225 tak pognębił nieprzyjaciół swych, że za-przed groźnem niebezpieczeństwem odwołali myślali już postawić go na czele Ligi, kiego w r. 487 Spartańczycy z wygnania, wszak- dy nagła choroba zmusiła dzielnego króla do że wkrótce potem postradał podobno zmy- powrotu do Sparty. Tymczasem zaś w r. 224 sły i sam sobie śmierć zadał. —2. K. IL, syn przywołał Aratos na pomoc króla macedońskie-Kleombrotosa I, z królewskiego szczepu Eury- go, Antygonosa Dozona, jako rzekomego pro-stenidów, wstąpił jeszcze jako małoletni na tektora Ligi i obwołał go naczelnym jej tron spartański po śmierci brata Agezypolisa, dżem, a przybycie jego na czele 20 000 zbroj-w r. 370 przed Chr. Mimo że 60 lat na tronie nych wstrzymało ostatecznie zwycięzki pochód zasiadał, ważniejszemi czynami się nie odzna- K-a w Peloponezie. Ponieważ zaś Ptolemeusz III czył.—Daleko ważniejszym i dla swych losów Euergetes, król egipski, zbytnio się ociągał tragicznych więcej znanym jest 3. K. III., syn z przyrzeczonemi posiłkami, mógł więc K. przema-króla Leonidasa II. W przeciwieństwie do oj- gającym siłom nieprzyjacielskim opór sta-ca swego, zamiłowanego w zbytkach i przepy- wić tylko w podstępnych zasadzkach, lub chu, odznaczał się zawsze, na wzór zacnej mat- chwałych, niespodzianych natarciach ki swej Kratyzyklei, prostotą i czystością oby- straty je przyprawiać. Wreszcie w morder-

S. Drz.

K. Ii.

czej bitwie z Macedończykami pod Sellazyą w r. 222 poniósł K. stanowczą klęskę i zaledwie zdołał z drobną liczbą jeźdźców ujść pogoni i schronić się wreszcie do Aleksandryi. Antygonos zaś odbył wjazd tryumfalny do Spar-ty, zniósł zaraz wielkie reformy K-a, przywracając rządy eforów i oligarchów, a tron królów spartańskich, odwieczny, zajęło macedońskie namiestnictwo. Ze śmiercią króla Ptolemeusza zgasł dla K. ostatni promyk nadziei uratowania niezawisłości swej ojczyzny. Ptolemeusz IV Filopator, następca Ptolemeusza Euergetesa, nie podjął żadnego kroku, aby przywrócić tron K-a, kazał go nawet, gdy się raz zbyt nieostrożnie o władzcy egipskim wyraził, wtrącić do więzienia,z którego wszakże wygnaniec po pewnym czasie zdołał się wydostać. Ostatnia wreszcie impreza, aby Egipcyan do powstania i zrzucenia jarzma królewskiego nakłonić, przyprawiła samego K-a i towarzyszów jego wiernych o zgubę. Gdy znikąd nie widział ratunku, zadał sam sobie śmierć, z nieodstępnym hufcem dzielnych Spartańczyków w r. 220; równocześnie zamordowano z rozkazu króla matkę K-a i dzieci. Na K-e wygasł prastary królewski ród Eurystenidów. —Por. Plut.: Kleomenes.

Kleomenes, rzeźbiarz grecki, syn Kleome-nesa z Aten, żył za panowania Augusta. Jest on twórcą biustu portretowego, zw. Ger-m a n i k i e m, znajdującego się w Luwrze i opatrzonego podpisem artysty. Uchodził również za autora słynnej Wenus medycejskiej na zasadzie podpisu, który okazał się jednak sfałszowanym i pochodzi z XVII w.

Kleon, po grecku KXéwv, po łacinie Cleon, syn Kleainetosa, polityk ateński z pierwszych lat wojny peloponeskiej, który jako przywódzca radykalno-demokratycznego stronnictwa najzgu-bniejszy wpływ po śmierci Peryklesa na polityką Aten wywierał. Garbarz z zawodu i właściciel fabryki wyrobów garbarskich, stanowi K. znakomity prototyp demagoga, naczelnika rozpasanego demosu, pyszałkowatego, bezczelnego warcholstwa politycznego, demagoga, który nie rozumiejąc wyższych celów państwa, zawsze gardłował tylko za nieograniczoną swobodą ludu, schlebiając najpodlejszym jego namiętnościom, lecz i o własnych korzyściach zawsze dobrze pamiętał, bezgranicznej ambicyi swej na każdym kroku dogadzając. Trądycya historyczna przechowała nam wprawdzie bardzo stronniczy obraz politycznej działalności K-a, zwłaszcza zaś Arystofanes w wybornej komedyi swej Rycerze, przedstawionej po raz pierwszy na scenie w r. 424 przed Chr., charakteryzuje go w tak szyderczej karykaturze, że żaden z aktorów ze strachu przed zemstą jego bezwzględną nie śmiał się podjąć tej roli, aż sam poeta odegrać ją musiał; wszakże tyle pewna, że K. był bardzo krótkowidzącym, ambitnym, zarozumiałym i nadzwyczaj lekkomyślnym mężem stanu, który najpierw mir sobie zyskał wielki przez gwałtowną opozycyę przeciw wszelkim planom wielkiego Peryklesa na zgromadzeniach ludowych. Z natury obdarzony silnym głosem i płynną wymową, wszakże bez żadnych zdolności, by módz ocenić doniosłość ważnych kwestyj politycznych, przekręcał bezwstydnie prawdę, jaka mu była niewygodna, bez spokojnej powagi i trzeźwej rozwagi Peryklesa, sypał w mowach ogólnikami, niesłychanie swych zdolnościach zarozumiały, siebie samego w pierwszym rzędzie stawiał. Bezkarnie zwał Peryklesa tchórzem i zdrajcą ojczyzny, gdy ten z ostrożnością wytrawnego polityka powstrzymywał Ateńczyków w zapędach wojennych przeciw królowi spartańskiemu Archi-damosowi, pustoszącemu Attykę; on-to Perykle-sowi jedynie przypisywał nawet całą winę nieszczęść wszelkich, gdy straszliwa zaraza morowa w Atenach wybuchła, co więcej, pozwał go istotnie za to przed sąd do odpowiedzialności. Po śmierci Peryklesa (w r. 429) parł znowu K. na czelu stronnictwa wojennego wszelkiemi siłami, aby Ateny energicznie dalej jeszcze walkę ze Spartańczykami wiodły. Przez bardzo popularny, wycieńczający wprawdzie kasę rządową projekt, aby państwo płaciło wysokie dyety członkom sądów przysięgłych, zjednał sobie tern większe względy całego biedniejszego obywatelstwa. W r. 427 postawił wniosek, aby wymierzając karę za wyłamanie się z pod przymierza, zawartego z Ateńczyka-mi, wszystką męzką ludność miasta Mityleny na wyspie Lesbos, zdatną pod broń, liczącą głów około 6 000, w pień wyciąć, a całą ludność żeńską wraz z dziećmi sprzedać w niewolę. Wniosek, tak okrutny, przyjęto istotnie większością głosów, wszakże niebawem zgromadzenie ludowe, zdjęte żalem i wstydem nad tak nieludzkim dekretem, cofnęło na drugi dzień pierwszą swą uchwałę, a okręt z odnośnym rozkazem przybył jeszcze szczęśliwie dość wcześnie, aby przeszkodzić straszliwemu okrucieństwu. Jednak 1 000 Mityleńczyków, których jako winnych już wprzódy do Aten wysłano, śmierć znalazło, i to znowu na wniosek K-a. Kiedy w r. 425 po zdobyciu miasta Pylos i osaczeniu przez Ateńczyków 420 znakomitych Spartańczyków na wyspie Sfakteryi poselstwo Lacedemończyków do Aten przybyło, aby nawiązać układy pokojowe, sprzeciwił się temu znowu K. stanowczo krzykactwem swem chełpli-wem. Gdy go zaś lud łatwowierny na wniosek Nicyasza rozważnego wybrał istotnie na głównego dowódzcę wyprawy, powiodło mu się, co prawda, z pomocą dzielnego' wodza Demoste-nesa, zdobyć Sfakteryę, załogę spartańską pojmać i z wielkim tryumfem do Aten przywieść. Później znowu, gdy spartański wódz Brazydas w Tracyi wojnę wiódł szczęśliwie i sprzymierzone z Ateńczykami miasta jedno po dru-giem zajmował, wysłano w r. 422 K-a, który teraz według własnego mniemania i w oczach

staedt 1884),

S. Orz.

S. Drz.

zaślepionego pospólstwa za pierwszorzędnego wodza uchodził, na czele znacznych wojsk z 30 okrętami, aby powstrzymał zwycięski pochód Spartańczyków; lecz przegrał pod Amfipolis bitwę i zarazem życie stracił, pierzchając sromotnie pomiędzy pierwszymi z placu boju. Por. Müller-Straübing „Aristophanes und die historische Kritik“ (Lipsk 1873); Büdinger „Kleon bei Thukydides“ (w Sitzungsberichte akademii Wiedeńskiej 1880, osobno rozprawa ta ogłoszona w Wiedniu 1881); Emm i nger „Der Athener Kleon“ (Eichstaedt 1882); B e-loch „Die attische Politik seit Perikies (Eich-

S Drz

Kleonai, po grecku KXewvod, po łacinie Cleonae: 1. starożytne miasto w Argolidzie, leżące na głównym trakcie, wiodącym z miasta Argos do Koryntu, ze sławną świątynią bogini Ateny; już Homer (II. 2, 570) zowie je pięknie zabudowanein; według podania mitycznego założył je Kleones, syn Pelopsa; do dzisiaj sterczą tam gruzy olbrzymieli murów cyklopowych, w pobliżu miasta Klenia; por. Strab. 8, 377; 1.

2. miasto, położone u stóp góry Athos, na półwyspie Chalcydyjskim, nad zatoką Syngityjską; por. Herod. 7, 22; Tliucyd. 4, 109.

Kleonymos, po grecku KXecôvopioç, po łacinie Cleonymus, syn spartańskiego króla Kleo-menesa II, którego, dla porywczego, zbyt despotycznego charakteru i niepohamowanej chciwości, po śmierci ojca w r. 310 przed Chr. od zajęcia tronu usunięto. Ażeby zaś pozbyć go się zupełnie ze Sparty, której skutkiem niecnych swych intryg bezustannych wielkiem niebezpień-stwem groził, wysłali go Eforowie Tarentyń-czykom, proszącym właśnie o pomoc przeciw Lukańczykom, na czele hufca zaciężnych, do Italii. Walczył tutaj szczęśliwie, lecz nienawidzono go ogólnie dla brzydkiej chciwości. W ambitnych zamiarach podbił potem wyspę Korcyrę, a stąd nową wyprawę przedsięwziął przeciw Dolnej Italii, aby się pomścić na Ta-rentyńczykach, którzy tymczasem z Lukańczy-kami się|byli pogodzili, a nawet z Rzymem pokój zawarli. Napadał więc osady tamtejsze, a szczególnie dał się we znaki bogatemu miastu Thu-rii. Wyparty wreszcie z Italii przez Rzymian, pustoszył wybrzeża morza Adryatyckiego, lecz przy ujściu rzeki Brenty, na północ Padu, utracił w r. 302 wojsko i niemal wszystkie okręty. Później powrócił do Grecyi i stanął w roku 293 po stronie Beotczyków w walce przeciw Demetryuszowi Zdobywcy, wszakże pobity, ratować się musiał sromotną ucieczką. Następnie przybył do Sparty, gdzie zrazu mir sobie zyskał niemały. Wreszcie z pomocą Pyrhusa, króla epirockiego, kusił się o zdobycie Sparty, którą zniewolony był opuścić, lecz wyprawa ta, podjęta w r. 272, spełzła na niczem. Wkrótce potem żywot niespokojny zakończył, jak się zdaje, w krainie Epirus. — Por. Plut. Pyrrh. 26; Liv. 10, 2,

Kleopatra, po grecku KAsorcarpa, po łacinie Cleopatra-. 1. Córka Idasa i Marpessy, wyszła za inąż za Meleagra. Gdy małżonek jej przez zemstę swej matki zginął, z żalu wielkiego obwiesiła się, jak wieść mityczna głosi. — Por. Apollod. 1, 8, 2.-2. Siostrzenica znakomitego Macedończyka Attalosa, zwana pierwotnie Eurydiką, druga żona Filipa IL, króla macedońskiego, który ją w r. 367 przed Chr. z politycznych względów pojął za żonę. Razem z obojgu jej dziećmi, Karanosem i Europą, kazała ją Olimpias, pierwsza żona Filipa, z zazdrości i z zemsty zamordować. — Por. Plut. Aleks. W.; Justin. 9, 7, 12. — 3. Córka Filipa II i Olimpiady, wyszła za mąż za Aleksandra, króla Epiru, a na jej godach weselnych właśnie zamordowano Filipa w r. 336 przed Chr. (Justin. 9, 6, 1). Po śmierci męża zaręczyła się w r. 326 z Leonnatosem, namiestnikiem Frygii, a gdy i ten w r. 322 umarł, oddała rękę swą Perdykkasowi, wszakże i ten już następnego roku zeszedł ze świata. Namiestnicy Antyochos, Lizymachos i Kassander, pragnąc tern pewniej przyozdobić się purpurą królewską, starali się potem o rękę pięknej zawsze wdowy, lecz wszelkie ich zabiegi były daremne. Wybrała sobie na męża Ptolemeusza Lagidę, władcę Egiptu, jednakże, gdy zamierzała do niego potajemnie z miasta Sardes uciec, pochwycił ją Antygonos i kazał niewolnikom zamordować, w r. 308. Przez pogrzeb wspaniały, jaki jej wyprawił, pragnął usunąć od siebie podejrzenie zbrodniczego czynu.—Por. Diod. Sic. 20, 37.-4. Wdowa po królu egipskim Ptolemeuszu Epifanesie, która w ósmym roku opiekuństwa swego nad małoletnim synem, Ptolemeuszem Filometorem, w r. 173 przed Chr. umarła. —5. Córka Ptolemeusza Epifanesa, którą, gdy się rozwiodła z mężem a bratem swym, Ptolemeuszem Fyskonem, lud na królową wybrał. Jednak wkrótce ustąpić musiała przemocy Fyskona i szukać razem z wielkiemi skarbami swemi schronienia na dworze córki swej Kleopatry, królowej Syryjskiej.—6. Córka Ptolemeusza VI, zwanego Filometorem, która najpierw za Aleksandra Balasa, króla Syryi, a potem za Demetryusza, który Aleksandra w wojnie pokonał, za mąż wyszła, następnie zaś, gdy ten w niewolę Partów się dostał, poślubiła młodszego brata jego, Antyocha Sidetesa, lecz po śmierci jego wróciła do Demetryusza, który tymczasem wolność był odzyskał. Lecz ponieważ ten przywiózł z sobą inną małżonkę, z szczepu Partów, kazała go mściwa i zazdrosna K., kiedy dostał się w ręce nowego pretendenta do tronu, zamordować i sprawowała teraz sama rządy nad częścią królestwa syryjskiego. Okrutna kobieta nie zawahała się niebawem, w r. 125 przed Chr., własną ręką zamordować syna swego Se-leukosa, zrodzonego z Demetryusza, kiedy ten przybrał tytuł króla syryjskiego. Drugiemu

synowi, Antyochowi Gryposowi, nadała nastę- nia Cezara w r. 44 bawiła. Jak się zdaje, pnie miano króla, wszelką władzę królewską zamyślał Cezar istotnie pojąć K-ę za prawo-dla siebie warując. Wszakże Antyochos za- witą małżonkę, a dzielenie razem z Cezarem pragnął być rzeczywistym królem i zmusił ; berła nad całym światem było zapewne naj-matkę do wypicia trucizny, którą mu sama zadać chciała. —Por. Justin. 39, 1.—7. Córka Ptolemeusza Filometora i Kleopatry. Gdy matka później powtórnie za mąż za Ptolemeusza Fyskona wyszła, pozostała przy niej i utrzymywała zdrożny stosunek z ojczymem, który ją nawet poślubił, rozwiódłszy się z jej matką.

wyższym szczytem marzeń dumnej i pięknej kobiety. Rzymianie wprawdzie związek taki przyjęliby z równem uczuciem hańby i wstydu, z jakiem Wieki Średnie uważałyby małżeństwo chrześciańskiego szlachcica z żydówką. Powróciwszy do Aleksandryi, zajęła K. podczas następnej walki domowej zrazu stanowisko wyczekujące, wszakże tymczasem brata swego i męża, Ptolemeusza, otruła. Gdy po śmierci Kassyusza, którego pięknością swą również usidliła, powołał ją tryumwir Antoniusz, po bitwie pod Philippi w r. 42, do odpowiedzialności do miasta Tarsos, w Cylicyi, ponieważ namiestnik jej na wyspie Cyprze, Serapion, Kassyuszowi w wojnie pomagał, pojawiła się tutaj K., powolna rozkazom jego, nie jako obżałowana, lecz na przepysznym okręcie, przystrojona jako Afrodyta, odwiedzić bożka Dionyzosa, a wdziękami swemi przepięknemi i olśniewającem wykształceniem przywiązała odtąd Antoniusza (którego usposobienie zresztą już wprzódy poznała) do siebie na zawsze. Czarownycli wdzięków zwycięstwo na Antoniuszem nie było tru-dnem. Towarzyszyła mu więc nieodstępnie do Armenii, aż po brzegi Eufratu, chociaż z powrotem przez Jerozolimę i na Herodzie mocy swych wdzięków próbowała. Nawet po ożenieniu się z piękną i szlachetną Oktawią, siostrą Oktawiana, w r. 40, powrócił Antoniusz zaraz do K-y, która go odtąd od boku swego nie puściła, wyzyskując wszechstronnie potęgę jego i wpływy dla siebie i dzieci. Wymogła więc na nim, że obwołał ją królową królów, syna Ptolemeusza mianował królem Syryi i Azyi Mniejszej, syna Aleksandra władcą Armenii, córkę Kleopatrę królową Cyrenaiki, Cezaryo-na zaś swym spółrządcą, celem uprawnienia własnych pretensyi do władzy w państwie, i zażądał wreszcie w Rzymie urzędowego potwierdzenia wszystkich tych odznaczeń. W wojnie, która pomiędzy Antoniuszem a Oktawianem się toczyła, sama K. również brała udział. Na jej życzenie, wbrew radzie doświadczonych w boju oficerów swych przybocznych, zdecydował się Antoniusz na bitwę morską pod Ac-tium w r. 31 przed Chr. Po klęsce stanowczej, jaką tutaj poniósł, po części z winy K-y, która, straciwszy ducha zbyt wcześnie, pierwsza z pola bitwy uciekła, pośpieszył zaraz tropami czarującej kobiety do Aleksandryi. Gdy zwy-cięzki Oktawian zbliżał się do stolicy egipskiej, wdała się zaraz przebiegła K. z nim w tajne układy, przyrzekając, że wyda w jego ręce Antoniusza, jeżeli zyska sobie przez to względy Oktawiana. Antoniusz, powiadomiony o tak podłej zdradzie, pośpieszył zaraz do pałacu królowej, aby się na niej pomścić. K. jednakże uciekła, chroniąc się w warownym grobowcu

Kiedy zaś Fyskona Egipcyanie w r. 125 przed Chr. z kraju wypędzili, towarzyszyła mu na wygnaniu, jednakże wkrótce znowu razem z nim na tronie egipskim zasiadła. Po śmierci męża mianowała najmłodszego syna swego, Aleksandra, królem Egiptu, a starszemu synowi, La-thurosowi, oddała królestwo cypryjskie w r.

106. Przeciwko Lathurosowi musiała sama w pole wyruszyć, a gdy ten po bitwie nieszczęśliwej do Palestyny ucieczką się schronił, postanowiła syna Aleksandra, podejrzewając go o ambitne i niecne zamiary, ze świata zgładzić. Ten wszakże uprzedził matkę i zamordował ją własną ręką w r. 89 przed Chr. —

8. Najstarsza córka egipskiego króla Ptolemeusza XIII, noszącego przydomek Auletes, chciwa władzy, wysoko wykształcona, wielkich zdolności i czarującej urody kobieta, nie wolna wprawdzie od wad, charakterystycznych dla całej generacyi spółczesnej (* r. 66 przed Chr.), miała według woli ojca, zmarłego w r. 51 przed Chr., razem z dziesięcioletnim bratem swym, a zarazem, według praw egipskich; i małżonkiem, Ptolemeuszem XIV, z przydomkiem Dionyzos, zasiąść na tronie egipskim; wszakże oparli się temu Pothinus, opiekun młodszego Ptolomeusza, i Achillas, naczelny dowódzca wszystkich sił zbrojnych, i wypędzili K-ę z kraju. Udała się wtedy do Syryi, a zebrawszy tutaj znaczne wojsko, stanęła z niem do boju przeciw bratu pod Peluzyum, kiedy na wieść, że Juliusz Cezar w pościgu za Pompejuszem, w październiku r. 48, do Aleksandryi przybył, zwróciła się do niego z gorącemi prośbami o rozstrzygnięcie kwestyi dynastycznej w Egipcie. Nieprzezwyciężonemi wdziękami swemi i niezwykłą bystrością umysłu potrafiła Cezara pozyskać dla swych planów zupełnie, rozstrzygnął on bowiem spór ów w ten sposób, że K. razem z najstarszym swym bratem miała królować w Egipcie, młodsze zaś rodzeństwo, Ptolemeusz i Arsynoe, na wyspie Cyprze. Kiedy w wojnie aleksandryjskiej, która z tego powodu wybuchła, Ptolemeusz Dionyzos zginął i stronnictwo wrogie uległo, dostała K. w swe ręce rządy nad całym Egiptem, a zarazem młodszego i małoletniego jeszcze brata, Ptolomeusza XV, jako męża i spółrząd-eę. Owocem stosunku jej miłosnego z Cezarem był syn Cezaryon (ob.), z którym w r.

45 Rzym zwiedziła i tutaj aż do zamordowa-

S. Drz.

Dr. J, P.

szy.

D-r J. Y.

w świątyni Izydy, i rozgłosiła wieść, że sama sobie śmierć zadała. Natenczas Antoniusz przeszył się własnym mieczem i umarł w objęciach K-y, która go przynieść do siebie kazała, a teraz i sama istotnie śmierć sobie zadać postanowiła. Wcześnie jednak udało się Oktawianowi podstępem ująć K-ę w swe ręce. Na-próżno starała się teraz urodą swą podbić względy chłodnego Oktawiana i zjednać go dla siebie. Widząc tedy, że on życia jej oszczędza tylko na to, aby ją w tryumfie zwycięskim w Rzymie ludowi jako upokorzoną niewolnicę pokazać, zadała sobie sama', aby ujść tak okropnej hańby, w r. 30 przed Chr., śmierć zatrutą szpilką, albo, jak wieść inna głosi, ukąszeniem żmii, którą śmiało do piersi przystawiła. Um. KI. w 22-m roku rządów swych, a w 36-m żywota swego burzliwego. Ciało jej pochowano obok zwłok Antoniusza, dzieci zaś jej z Antoniusza, synów, Ptolemeusza i Aleksandra, i córkę, również K-ą zwaną, która później za Jubę młodszego za mąż wyszła, wzięła Oktawia, skoro uświetniły tryumf Oktawiana, na wychowanie. Cezaryona już poprzednio ze świata zgładzono.—Por. Plut., Anton. 25 — 29, 84 i nast.; Sueton. Octav. 17.—Próbę daremną uratowania sławy K-y podjął Adolf Stahr: „Kleopatra“ (wyd. 2-e, Berlin 1879)—Por. GrunerC.F. „De mortis genere, quo Cleopatra periit“ (w „Analecta“ albo „Antiqui-tates medic.“ str. 125 i nast.); Nissen H: „Kleopatra“ (w czas. „Nord und Süd“, t. V., Wrocław 1881) — «lako wątku do znakomitej tragedyi użył Szekspir zmiennych losów K-y w utworze „Antoniusz i Kleopatra“; Ebers zaś napisał na tern samem tle romans historyczny „Kleopatra“ (Lipsk 1893)—9. Kochanka rzymskiego cesarza Klaudyusza, która zdradziła cesarzowi niecne czyny żony jego, rozpustnej Messaliny; por. Tac. Ann. H. 30.—10. Nazwa 216-ej planetoidy.

Kleopatra, autorka grecka, podług jednych jakoby słynna królowa egipska (ob. wyżej), podług innych zaś osoba nieznana, która miała napisać dwa dzieła: jedno o upiększaniu ciała, drugie o chorobach niewieścich oraz o położnictwie; z obu tych prac znamy dziś jeno urywki. Z pierwszej, która nosiła napis Tà xoc[xrjTcxa, zachował nam kilka ustępów lekarz Gale nos (w wyd. Kuehnego, t. XII str. 403, 432 i 492), wymieniający wprawdzie wyraźnie K-ę jako autorkę ich, ale niemówiący bynajmniej, że była to królowa egipska. Z drugiej (Tà ysvé-oia) posiadamy tylko streszczenie w przekładzie łacińskim, ogłoszonym z rękopisu niewiadomego przez Kacpra Wolffa z Zurychu (T i g u-rinus) w „Harmonia gynaeciorum“ (Bazylea 1686, t. I, na pocz. p. n. ,,De partu et morbis mulierum“). Drugie z dzieł wymienionych przez większość krytyków poważnych zaliczane bywa d o podrobień, tak częstych w Wiekach Średnich, a jeżeli K. jaka byłaby autorką jego, to

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 283b. T. XXXVI.

już z pewnością nie królowa egipska. Por. Gru^ ner „Analecta“ (str. 127 i nast.), H. Haeser „Lehrb. der Gesch. der Med.“ (wyd. 3, t. I. str. 251) i M. Lipińska „Histoire des femmes médicins“ (Paryż 1900, str. 60 i nast.).

Klepacz, tem mianem w XVIII w. w Krakowie nazywano drobną, podłego gatunku monetę; w r. 1687 za 112 złotych K-mi otrzymywano dobremi szelągami 26 złotych i 15 gro-

w. w. w.

Kleparów z Perseńkówką i Bodnarówką, wieś pode Lwowem, w części własność tego miasta, położona na północo-zachód od niego. Na południe tej wsi wznosi się Kortumowa góra, wysoka 379 m„ ponad którą leżą szańce Doroszeńki. Z północnej strony wzgórza są niższe i przerżnięte małemi potokami, spły-wającemi, bądźto na wschód do Pełtwi, bądź na zachód, do potoku Białohorskiego. Przez grunta wsi przechodzi droga żelazna Karola-Ludwika, oraz na południowo-zachodniej stronie trakt lwowsko-janowski. Ze Lwowa prowadzi do wsi ulica Kleparowska, na której stoi dom inwalidów. Własność większa (m. Lwów) ma lasu 49 mórg.; mniejsza posiada ziemi ornej 392, łąk i ogrodów 177, pastwisk 198, lasu 39 mórg. Według spisu ludności z r. 1880 było tam 1 019 mieszkańców w gminie i 12 na obszarze dworskim (w ogóle 909 wyznania rzymsko-katolickiego). Parafia rzymsko-katolicka znajduje się u św. Anny, a grecko - katolicka u świętego Jura, obie we Lwowie. We wsi szkoła etatowa jednoklasowa; kasa pożyczkowa gminna, z kapitałem około tysiąca koron. Słynne są czerechy kleparów-. skie, które pewne towarzystwo ogrodnicze, jak świadczy Siarczyński (rękopis Bibl. Ossoliń., nr. 1825), zaprowadziło w Niemczech pod nazwą czerechów kleparowskich. Dawniej uprawiano tu winogrona, o czem przekonywa nazwa jednej miejscowości—Winnice. Wieś Kleparów założoną została w r. 1430 przez lwowskiego mieszczanina Kloppera, i nazywała się początkowo Klopperhof; od najdawniejszych czasów była własnością miasta Lwowa. W ciągu XVI w. znajdujemy o niej częste wzmianki w aktach miejskich z powodu sporów o dochody z winnic i blichów, wszczynanych przez mieszczan przeciwko rajcom miejskim, którzy owe dochody wyłącznie dla siebie zagarniali. 1>yr-Kleparz, dawne przedmieście Krakowa, ob. Kraków.

Z Kleparza Jakób, lekarz i duchowny polski, wychowaniec uniwersytetu krakowskiego, gdzie w r. 1510 został bakałarzem nauk wyzwolonych, a później znacznie tam także otrzymał dyplom doktora medycyny. Wstąpiwszy do stanu duchownego, był kanonikiem łowickim i skierniewickim. — Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. polsk.“ (str. 215).

^Klepka, jest to balik łupany lub obrzynany, wyrabiany z drzewa handlowego, tj. wyborowe-

8 "i '

M. H.

Klepsydra (z grec. Meptein ukryć i hy-dor woda), hydrologium, zegar wodny, dawny przyrząd do mierzenia czasu, złożony z dwóch naczyń stożkowatych, wierzchołkami ku sobie zwróconych; stykające się z sobą, zwężone końce obu naczyń, opatrzone są otworkami, przez które przepływa woda z naczynia, górnego do dolnego. Oba naczynia są zamknięte na końcach rozszerzonych i osadzone w ramie w taki sposób, że przyrząd może być odwracany. Naczynie górne zawiera taką ilość wody, że przepływ jej do naczynia dolnego dokonywa się w oznaczonym przeciągu czasu; skoro woda przeleje się zupełnie do naczynia dolnego, przyrząd odwraca się, naczynie napełnione wodą znowu zajmuje położenie górne, a następny przepływ wody dokonywa się znowu w takim samym przeciągu czasu. Podobne urządzenie mają i K. piaskowe czyli zegary piasko-

go, wybranego z najokazalszych strzał drzewa dostałego. Stanowi ona część pojedyńczą naczynia- bednarskiej roboty, wyrabia się ją ręcznie lub na tartakach. Do naczyń, zawierać mających w sobie rzeczy płynne, wyrabia się z drzewa- dębowego, do naczyń zaś na suche przedmioty—z iglastego lub osinowego. K-i na handel zagraniczny przeznaczane wyrabia się z drzewa dębowego i łupie od kory ku rdzeniowi; K-i niemające żadnej skazy i żadnego zadzioru, zowią się koroną albo czołem; posiadające zaś jakiekolwiek wady stanowią brak-, a z tych najgorsze tworzą brak z braku. K-ę dębową gatunkują na angielską i francuską. Pierwsza ma długość 3, 4, 5 do 6 stóp, szerokość 6 cali, a grubości 3 cale; druga zaś jest 4 cale szeroka l¹/^ do iy₂ cala gruba, i długości rozmaitej. Najpierwsze miejsce w handlu K-mi-trzymają pipie albo pip ów ki, 5 stóp i cali 4, do 6-u stóp długie, 5 — 7 cali szerokie, i 2y₈ cala do 4 cali angielskich grube; po nich następuje br-antówka, 4y₂ do 5-u stóp długa, 5—6 cali szeroka, i 2¹/₂ do 3 cali gruba; dalej okseftówka 3d/₂ do 4 stóp i 2 cali długa, podobnej jak brantówka długości i grubości, na oksefty do wina przeznaczona. Mniej cennemi są gatunki K-ek: a) beczkówki z drewna sosnowego, bywają 36—40 cali długie, 4— 6 cali szeroki«, i lł/₂ do 2 cali grube, kopa ich powinna trzymać 300 cali szerokości; b) denkówki, dębowe i sosnowe, na dna używane, mają długości cali 30 — 35, szerokości 5 — 6, ä grubości 2¹/₂ do 3 cali angielskich; c) szuj-k a, czyli wączos, wyrabia się z drzewa sosnowego, lub niekiedy z dębowego, 6 stóp długa, 6 cali szeroka i 2 cale gruba; d) d ę g a, klepka z drzew iglastych lub miękkich liściastych, 3 stopy długa, 4—6 cali szeroka, ⁵/₈ do ³/₄ cali gruba, na beczki do soli i wapna przydatna. Z powyższych gatunków K-i wyrabiają bednarze: ankierek, jest to beczka dębowa 6- do 9-garncowa, do płynów używana; antałek, beczka 12 — 15"-garncowa do płynów; chłodnica, dębowa <*lbo sosnowa, do gorzelni; kadź browarna, dębowa albo sosnowa; baryłka do płynów, różnej wielkości, dębowa; kufa do wódki, dębowa; oxeft do wina, dębowy; pipa do wódki, dębowa; solówka, beczka do soli, z drzew iglastych; dalej miary do zboża, jako to: korce, ćwiercie, dębowe lub sosnowe; następnie: faski, konewki, balje, wanny i t. p. Chcąc z balików, K-mi zwanych (których gatunki wyżej wymieniliśmy), zrobić beczkę, należy baliki te jeszcze odpowiednio przygotować, t. j. obrobić tak, aby, złożone razem i ściągnięte obręczami, do siebie pasowały i utworzyły żądany kształt beczki. Ponieważ beczka szersza jest w środku niż przy dnach, więc i szerokość K-i stosownie do tego musi się zmniejszać od środka ku dnom, r es p. krańcom, w kierunku wysokości; należy poczynić, za pomocą cyrkla, zwanego proporcyonalnym,

odpowiednie znaki, podług których następnie obrabia się też balik za .pomocą narzędzia, skłudem, schludern (oh.) zwanego, lub też za pomocą hebla, który ustawia się nieruchomo ostrzem do góry, i po nim przesuwa się balik i struże odpowiednio. Teraz oznacza się grubość K-i, przyczem od góry, gdzie dno ma być wpasowane, robi się ją nieco grubszą, aby wycięty w tem miejscu rowek (nut), służący do wpuszczenia dna, nie osłabiał K-i. Odpowiednio do zaokrąglenia beczki otrzymuje K-a kształt zewnątrz wypukły, a wewnątrz wklęsły. Wyrobienie tego kształtu uskutecznia się za pomocą narzędzia, zwanego ośnikiem (ob.), lub też za pomocą odpowiedniego heblą. Poczemz jednego końca K-ek robi się znak, t.j. rys, podług którego następnie K-i składa się razem. Ażeby K-i przy składaniu ich uginały się, zakłada się wewnątrz beczki mały ogień, lub też K-i poddaje się przedtem parzeniu. Po złożeniu K-ek obrzyna się je z obydwóch końców, następnie wycina się odpowiedniein heblem rowek na dno, a w końcu całą beczkę, tak zewnątrz jak i wewnątrz, hebluje. Beczki, przeznaczone na przedmioty suche, t. j. służące do opakowania, wyrabiają dziś tylko fabrycznie, t. j. za pomocą odpowiednich machin. W tym celu K-i, a również i dna wyrzyna się na stosownych piłach okrągłych, a następnie składa się je z pomocą machin. Gdy beczki mają służyć do płynów, natenczas kształt K-ek, z jednej strony wklęsły, a z drugiej wypukły,, nadaje się na machinie do heblowania, strugarką zwanej, która równocześnie obydwie strony K-i obrabia. Obcinanie bocznych, t.j. wąskich stron K-i, uskutecznia się za pomocą tarczy z nożem obracającej się, pod którą podsuwa się K-ę umocowaną w odpowiednim przyrządzie. Składania gotowych K-ek, naciągania obręczy, wycinania rowka na dno, jak również przygotowania dna, a następnie obheblowania całej beczki dokonywa się na stosownie urządzonych machinach.

p s’y dr.

Pyr.

we, w których czas mierzy się przesypywaniem oznaczonej ilości piasku. — K. wodne znane były w Egipcie w głębokiej już starożytności, a wynalazek ich Grecy przypisywali Hermesowi z przyd. Trismegistos; Assyryjczycy używali ich o-koło 600 r. przed Chr., w V w. przed Chr. przedostały się do Grecyi, około r. 160 przed Chr. do Rzymu. K. wodne dawały pomiar czasu dokładniejszy, aniżeli piaskowe, a w Wiekach Średnich ulepszono je w ten sposób, że spadek wody wprawiał w obrót koła ze skazówkami: taki zegar, opatrzony zawiłemi urządzeniami mechanicznemi, otrzymał Karol W. w darze od Haruna-el-Raszyda. Były też K-y, w których ruch wody sprowadzał przesuwanie się figurki, wskazującej bieg godzin na odpowiedniej po-działce. K. były używane przy obserwacyach astronomicznych, a Tycho de Brahe zastąpił wodę rtęcią; z użytku domowego wyszły dopiero w w. XVII. I teraz zresztą jeszcze znajduje niekiedy K. zastosowanie praktyczne. Służy przy dochodzeniu szybkości biegu okrętów za pomocą logu (ob.); w kuchni K. trzyminutowe dogodne są przy gotowaniu jajek; na stacyach telefonicznych w niektórych miastach, jak w Berlinie, wskazują czas na rozmowę dozwolony. Niegdyś stawiano je na mównicach i kazalnicach, by mówcy pewnego czasu nie przekraczali. K. była symbolem czasu i oznaką śmierci, która w postaci kościotrupa trzyma K-ę w ręce, albo też na głowie dźwiga. Na zawiadomieniach o śmierci umieszczano rysunki K-y, a stąd dotychczas ogłoszenia o śmierci mają nazwę kle-

S. K.

Klepsydra, przyrząd służący do mierzenia czasu, zanim zegary były jeszcze wynalezione, udzielił swej nazwy także ogłoszeniom pogrzebowym dlatego, że na czele tych ogłoszeń zwykle wyobrażano Klepsydrę; w dalszym zaś ciągu wymieniano imię i nazwisko zmarłej osoby oraz czas i miejsce nabożeństwa i pogrzebu. Do r. 1819, jak podaje Z. Gloger, klepsydry w Polsce przedstawiały najczęściej kształt sarkofagu; u góry trupia głowa, trzymająca w zębach dwa festony, otoczona wężem w około zwiniętym, na krzyż złożone kosy i łopaty, w środku klepsydra, jako godło ubiegającego czasu, poniżej napis Beąuiescat in pace pod tem szczegóły o zmarłym, zakończone przestrogą: Hodie mihi, cras tibi. Z czasem klepsydry przybrały inną postać. Zaczęto powszechnie rysować na nich anioła, gaszącego pochodnię. Obszerna wiadomość o klepsydrach polskich znajduje się w dziele K. Wł. Wójcickiego: „Cmentarz Powązkowski“, (3 tomy, Warszawa 1858, w rozdziale: Literatura Cmentarna). Piękne są wzory klepsydr pogrzebowych ks. Adama Czartoryskiego, generała ziem podolskich, i autora „Maryi“ Antoniego Malczewskiego, podane w „Ency-klopedyi staropolskiej“ Z. Glogera.

1. Kleptomania (z greckiego xXŚ7rt(0=kradnę i -źj [ui'Äa = obłęd), po polsku zwana też obłędem kradzieży, albo kradzieżnym (psy-chiatrya). Ową skłonność, niczem niepohamowaną, do kradzieży pojmować należy, niejako postępek zwykły rzezimieszka zawodowego, lecz jako objaw chorobliwy. Nazwa K-i pojawiła się w psycliiatryi na początku przeszłego stulecia, kiedy-to’ francuska szkoła psychiatryczna (Es-quirol) wprowadziła do nauki tak zwane Monomanie (ob.); przypuszczano wówczas, iż chorobę umysłową stanowić może skłonność chorobliwa np. do zabójstwa, samobójstwa, podpalania i t. p.—bez żadnych zgoła innych objawów obłędu; z tego więc punktu widzenia K-ę uważano jako monomanię, polegającą na skłonności do kradzieży. Zapatrywanie się takie na K-ę, jako na odrębną postać kliniczną, zostało zarzucone przez psychiatrów; coraz częściej poczęto zapatrywać się na nią, jako na objaw spotykany w przebiegu innych chorób umysłowych, i rzeczywiście wykazać ją możemy w różnych przypadkach zaburzeń umysłowych innych. Spostrzegać ją można u osobników wogóle zwyrodniałych lub dziedzicznie usposobionych do chorób umysłowych (h i s t e r y a, psychopatia), dalej zauważyć K-ę można w niedołężności umysłowej starczej, w porażeniu postępowem i t. d. Zajmujący w danym przypadku może być okres początkowy porażenia postępowego (ob.), ze względu na K-ę, gdyż kradzieże, spełniane przez paralityków w późniejszych okresach, tak są niedołężne w swem wykonaniu, tak niemal jawne i głupie, iż uderza to zaraz nawet człowieka całkiem nieobytego z chorymi umysłowymi. Kleptoman prawdziwy kradnie sprytnie i zręcznie, i to właśnie prowadzi go czasami przed kratki sądowe. Nierzadko zdarza się, iż człowiek zkądinąd używający sławy najlepszej, i do tego nieraz najzupełniej zamożny, zajmujący nawet stanowisko społeczne wielkie, bywa naraz schwytany na kradzieży jakichś mało wartych przedmiotów. Wprawdzie rzuca się odrazu w oczy całe nieprawdopodobieństwo kradzieży ze strony tak wysoko postawionego człowieka, czuje się wyraźnie, że popełnione nie było w jakimś celu występnym korzyści, a jednak; widzi się chęć przywłaszczenia cudzej własności, i to sposobem sprytnym, zapewniającym bezkarność takiego postępku. Przypadek podobny powinien wzbudzić przedewszystkiem podejrzenie o zaczynające się porażenie postępowe. Choroba ta rozwija się bardzo rozmaicie. Często %ały okres początkowy (kilka miesięcy) przebiega jako t. z w. przez Anglików moral insanity. Wówczas ma się wrażenie, iż chory niczem nie różni się od zdrowych, tylko, że ma skłonność do kradzieży; w rzeczywistości bezcelowa i bez żadnego sensu kradzież stanowi tylko wyjątkowy przejaw zmian głębokich całej osobowości chorego, pod wpływem rozlanego organicznego

k. s.

s. p.

Kler z greckiego x)ojpo<; oznacza stan duchowny, zbiorowo przedstawicieli stanu duchownego w przeciwieństwie do laików (Xatxôç &v9-po7toę). Słowo xXyjpoç było rozmaicie używane: jako porządek, stopień (td^ę) Ciem., Stromat. V, 1, 10; Const. ap. VIII, 5, 46; Act. I 17, 25, xXrjpoç ôiaxoviaç i jako los, cząstka, dziedzictwo. 8tąd tłómaczy św. Hieronim, że dlatego duchowni zowią się klerykami, iż albo z wyboru (losu) są Bożego, albo Bóg jest ich cząstką, albo dziedzictwem (Ep. LII ad Nepot.). Św. Augustyn zaś powiada, że dlatego klerem się zowią, iż pierwszy przez apostołów poświęcony św. Maciej był losem wybrany.

S. Pł.

S. Pł

porażenia mózgu, które po pewnym przeciągu czasu prowadzi do oczywistego dla wszystkich zniedołężnienia umysłowego. W przypadkach innych kradzieży, wzbudzających również podejrzenie o K-ę, mamy do czynienia z epileptykami, zapadającymi na czasowe zamroczenie świadomości. W czasie takiego napadu chorzy często szukają czegoś, mają zabrać jakieś przedmioty i schować je. Po przejściu napadu nie widzi się również żadnych cech obłąkania. Dalej osoby o wielkim stopniu niedołężności umysłowej, na ogół, przy badaniu powierzcho-wnem, nie robiący wrażenia osób chorych często nadzwyczaj łatwo ulegają popędowi przywłaszczenia sobie przedmiotu cudzego, szczególnie gdy się im bardzo spodobał. Przeświadczenie wewnętrzne o występności takiego czynu nie posiada należytej, hamującej siły. To samo zdarza się i w histeryi, gdzie chora ma aż nadto woli dla dopięcia tego, czego pragnie, a niema jej wcale, gdy trzeba się wstrzymać od tego, czego się chce. Mamy zatem wzmożoną popędliwość i równocześnie osłabienie zdolności hamowania się, panowania nad sobą. Wreszcie niektóre stany fizyologicznego ustroju kobiecego, jak oto: brzemienność, miesiączkowanie, sprowadzając u osób obarczonych dziedzicznie, pewne dziwactwa, skłonności występne, naruszają głęboko równowagę stanu psychicznego. Spotkać zatem można, nie bacząc na jasność zupełną świadomości i zachowanie całkowite zdolności umysłowych, różne osobliwe postępki, w tej liczbie i kradzieże, przypominające zupełnie K-ę. Na mocy tego, co powiedziano, zrozumieć łatwo, iż o K-i wówczas mówić będziemy w praktyce sądowo-lekarskiej, gdy chodzi o spełnienie kradzieży przez osobę, która, aczkolwiek nie posiada wybitnych cech obłąkania, to jednak zachowaniem się swem zmusza nas do zastanowienia się nad jej stanem umysłowości. Zbadanie zatem momentów patologicznych, wyjaśnienie sobie sprawy przez zbadanie wszechstronne danego przypadku i osoby jest przedewszystkiem zadaniem psychiatry. Wyżej już powiedziano, iż warunki w których powstaje objaw omawiany, są wielce rozmaite i że o K-i jako chorobie oddzielnej właściwie mówić nie można.

2. Kleptomania (prawo). Prawo nie zna, również jak i nowoczesna medycyna sądowa, K-i jako specyalnego zwyrodnienia instynktu ludzkiego. W prawnej kradzieży, jako zaborze potajemnym rzeczy cudzej, mieści się pojęcie zamiaru, zwróconego ku nieprawnemu przywłaszczeniu. Sprawca musi mieć świadomość, że rzecz jest cudza i że chce ja sobie przywłaszczyć i rozporządzać nią jak własną. Niema zaś czynu występnego tam, gdzie sprawca w chwili popełnionego czynu znajdował się w stanie zakłóconej czy uszczuplonej świadomości, która wykluczała tegoż czynu dowolność. Różnorakie stany chorobowe prowadzą za sobą zakłócenie równowagi życia umysłowego i uczuciowego. Zakłócenie-to czy uchylenie może ujawniać się między innemi i w zwyrodnieniach instynktu i znajdować wyraz swój w przywłaszczeniu chorobliwem cudzej własności. Jest rzeczą psychiatry każdorazowo określić stan świadomości domniemanego przestępcy. Por. Casper Liman „Handbuch der gerichtl. Mo-dicin“ (1889, str. 691 — 711; Liszt „Strafrecht“ (str. 147). Oh. Poczytalność, Odpowiedzialność.

(Aug., in Ps. LXVII, 19).

Kleryk ob. Kler. Klerykiem nazywa się każdy duchowny, bez względu na święcenie i godność zajmowaną. Ceremonia udzielenia ton sury (ob.) czyli postrzyżyn wyłącza człowieka z pośród laików i stawia w szeregu kleru, stąd kleryk. W potocznej mowie nazywają K-ami ludzi sposobiących się do przyjęcia kapłaństwa, wychowańców seminaryum duchownego (alumnów).

Klerykalizm jest to taki prąd czynów i myśli, który w polityce czynnej zmierza do zdobycia lub przyznania Kościołowi, duchowieństwu i zasadom wyznania katolickiego prawa bezpośredniego a jaknajwiększego współdziałania w instytucyach państwowych i wywierania z pomocą praw państwa takiego samego a ustalonegoj wpływu na społeczeństwo; w hi stor y i zaś wszelkie fakta, wszelkie przyjazne lub nieprzyjazne dążenia, obracające się naokoło osi takich uprawnień Kościoła w państwie, przed wszelkiemi innemi wydobywa na jaw i w ocenianiu zjawisk życia zajmuje stanowisko i bądź wyłącznie, bądź współczynnie takie samo, jakieby zajmował ksiądz broniący interesów Kościoła, duchowieństwa i wyznania. Prąd ten jest jeszcze pozostałością Wieków Średnich, w których Kościół miał nietylko owo współdziałanie i wpływ przez instytucye społeczne—państwowość była w tym okresie dziejów bardzo słabą—zapewnione, ale sam jeszcze te instytucye, jak np. szkołę, wytwarzał, a przez powszechnie wyznawaną wiarę w głoszone dogma-ta i nauki panował nad umysłami nawet wtedy, gdy miecz świecki, gladlus saecularis, odniósł chwilową lub trwalszą przewagę nad duchownym (gl. spiritualis), dzierżonym przez pa-

mu

pieża. W dzisiejszych czasach K. objawia się głównie w walkach o szkołę, zwłaszcza ludową, toczonych z państwem i stronnictwami na czystym gruncie państwowości stojącemi; ale w skład jego pojęcia nie przestaje wchodzić ta ogólna zasadnicza dążność, którą uwydatniono tu na wstępie. Przeciwko niej państwo nowożytne ma zasadę sformułowaną we Francyi w „l’état est athée“; tam też w XIX w., powstał i sam wyraz „klerykalny“ na określenie kierunku, pragnącego zasady Kościoła wtłoczyć. w prawodawstwo świeckie. Reformacya, współzawodnictwo absolutyzmu politycznego, postępujący rozwój umysłowy ograniczyły znacznie stanowisko Kościoła średniowiecznego; ale dopiero Wielka Rewolucya rzeczywiście wstrząsnęła i w instytucyach państwowych i w poglądach umysłowych tę tłoczącą przewagę, którą do owej chwili wywierał Kościół. Najpierwszym aktem abdykacyi z praw dawnych był ten sam konkordat z r. 1801, który duchowieństwo do współdziałania z rządem w widokach, oczywiście, jaknajsilniejszej władzy rządowej, powoływał. W absolutyzmie napoleońskim, niezostawiającym miejsca na życie polityczne samego społeczeństwa, nie mogła się też wytworzyć ta zasadnicza przeciwstawność dążeń człowieka świeckiego i człowieka kościelnego, w której właśnie poczęło się samo pojęcie K-u. Zjawił się on we Francyi dopiero po „białym terroryzmie“, reakcyi politycznej, która wtargnęła także i na pole społeczne, sięgnęła po rząd umysłów i dusz i usiłowała przez cenzurę nad książkami, przez kontrolę duchowną nad szkołami średniemi i nawet nad uniwersytetem, przez szkołę wreszcie ludową, jaknaj-więcej ocalić z dawnych średniowiecznych porządków. Duch św. Przymierza (akt z d. 26 września r. 1815), które pod hasłem nauki Chrystusowej samo w sobie niosło zasady religijnego wpływu na politykę i prawodawstwo polityczne, sprzyjał wielce rozwojowi klerykalizmu nietylko we Francyi, ale w całej Europie i pod odmienną postacią pietyzmu (ob.) hodował go i w państwach protestanckich. Klerykalnym też był kierunek rządów w królestwie kongresowem od czasu usunięcia Stanisława Potockiego (1820) z mini-steryum oświaty, gdy ster jej dostał się takiemu Stanisławowi Grabowskiemu (ob.) i gdy później kuratoryę nad uniwersytetem sprawował Maksymilian Fredro. Dość tu będzie przypomnieć, że studenci uniwersytetu warszawskiego musieli w owym czasie urzędownie się spowiadać i świadectwami z odbytej spowiedzi przed zwierzchnością swoją z moralności się legitymować. Koleje dziejowe K-u walczącego, tryumfującego w walce lub na dłuższy czas powściąganego, w niezbędnej zwięzłości przypomniane są pod wyrazem Kościół (w dziejach powszechnych). Prąd klerykalny wzmógł się wielce w całej Europie po wydaniu przez Piusa IX w d. 8 gru-

dnia 1864 r. głośnego S y 11 ab usa (ob.). Coraz samoistniej, dzięki ruchom rewolucyjnym, rozwijające się prawodawstwo państwowe kładło stopniowo tamę uroszczeniom Kościoła, zdobywając dla zasady wolności sumienia i niepodległości oświaty, w związku z owem ateu-szowstwem państwa, coraz rozleglejsze dziedziny życia, z wyraźną dążnością do zupełnego usunięcia z pod wpływu duchowieństwa szkoły, nawet tam, gdzie nauka religii nie przestała być przedmiotem wykładów. I znowu Francy a ze trzeciej rzeczypospolitej, po najeździe niemieckim z r. 1870 największą pod tym względem okazała energię, zwłaszcza na początku w. XX w latach 1902 — 4, za prezydentury L ou beta (ob.), a rządów ministeryalnych Combes’a, które ze stanowiska zasad demokracyi klasycznej lat 1880 — 70 dają nawet obraz przerzucania się z jednej ostateczności w drugą. — Niepodobna tu wymieniać historyków kierunku kle-rykalnego; ale ze względu na naszą umysłowość, wypada przypomnieć H o 1 z w a r t h a, którego dzieło o dziejach powszechnych znajduje się w przekładzie polskim. Nawskróś klerykalnym z naszych historyków był Antoni W alewski (ob.).— Spotęgowanym jeszcze prądem K-u jest, zarówno w życiu jak w historyi, absolutyzm, oddający całego człowieka świeckiego i wszystkie jego świeckie cele pod władzę wyłączną Boga, sprawowaną przez Kościół, a w Kościele przez duchowieństwo, i kształtujący zarówno życie jak historyę wyłącznie według dogmatów, wierzeń i roszczeń religijnych, w tern mniemaniu, szcze-rem lub tylko pozornem, że Ludzkość w całym swoim ogromie jest tylko Kościołem, złożonym z tych, którzy już wierzą, z tych, którzy wierzyć powinni, i z czuwającej nad wiarą a pośredniczącej między Bogiem i stworzeniem władzy kościelnej. Ta znowu forma jest przeżytkiem teokracyi (ob.) ludów pierwotnych, starożytnych, zwłaszcza wschodnich. Najwybitniejszy wyraz pojęciowy daje jej Stary Testament, najpeł-niejszem zaś urzeczywistnieniem jej w życiu była organizacyapaństwowo-społeczna XVII w., w Paragwaju. W historyi najdoskonalszą dotychczas syntezę poglądów teokratycznych na dzieje Ludzkości dał Bossuet (ob.) w swojem „Discours sur l’histoire universelle“ i w pismach pośmiertnych. Wiek XIX, zwłaszcza we Francyi i w Niemczech, wydał licznych historyków k-go kierunku. —Odróżniać potrzeba od K-u Ul tramo nt ani z m, który rdzennie jest pojęciem z wewnętrznego życia samego Kościoła wypro-wadzonem, a najlepsze o jego treści wyobrażenie dać może sama jego geneza: powstało mianowicie podczas ruchu gallikańskiego w Kościele francuzkim na oznaczenie dążeń przeciwnych, które opierały się o Rzym, względem Francyi położony za górami (ultra montes); dawniejsze używanie tego wyrazu nadawało znaczenie odmienne: przeciwstawności władzy Rzymu i władzy biskupiej. Wyraz sam często

używany bywa zamiast K-u, w pojęciu od niego rozleglejszem; nie jest to właściwe i nie może też być ścisłein. Ultramontanizmem nazywać można także K. wychodzący z samego Watykanu. — Nazwy klerykalny, klerykalizm nie mają zastosowania do analogicznych dążności w protestantyzmie, tam bowiem niema osobnego stanu duchownego, osobnego kleru; w Anglii zaś, gdzie już clergy, panujący charakter kościoła państwowego czyni walkę o uprawnienia klerykalne zbyteczną.

ją, jak wogóle Tracheata, dychawkami; 2 kieli-chowate otwory oddechowe (przetchlinki) leżą po obu stronach odwłoka, za czwartą parą nóżek. K., wylęgłe z jajek, posiadają tylko 3 pary nóżek; nie należy mieszać poczwarek ich z takiemi niestawowatemi owadami-pasorzy-tami, jak wszy. Do rodziny K-y należy 5 rodzajów, liczących około 100 gatunków. Są to chwilowe pasorzyty. Do najpospolitszych należą rodzaje Ixodes (kleszcz) i Argas (obrzeżek). Główniejsze z nich są: Ixodes ricinus (K. psi), z ostrym wyrostem u nasady bioder pierwszej pary nóżek. Dimorfizm płciowy: u samca grzbiet prawie zupełnie pokryty jest błyszczącą, smolisto-czarną tarczką; samica posiada o wiele mniejszą, zaokrągloną, ku przodowi zwężającą się tarezkę, która pozostawia większą część ciała odkrytą. Samiec, napełniony krwią, zabarwiony jest na kolor czerwony, niebieski, brunatny, z połyskiem tłustawym; samica, która naczczo nie przewyższa 2.2 mm. długości, najedzona dosięga 11 mm., t. j. objętości ziarna bobu; kolor posiada wtedy szarawy, również z połyskiem tłustawym. Żyją na psach myśliwskich, owcach, krowach itd., również na głuszcach, sowach i in. ptakach, czasami na ludziach. Odpadają, kiedy zmoczyć dane miejsca na ciele benzyną lub sokiem tytunionym; w razie gwałtownego odrywania K-a, urywa się głowa, pozostaje w ranie i wywołuje zapalenie. Ixodes erinacei (K. jeżowy), bez wyrostów biodrowych. Żyje na jeżu, lisie i wróblu. Ixodes reduvius (K. fioletowy), pstro zabarwiony, głównie na kolor czerwonawy, z jasnym lub ciemnym rysunkiem. Żyje na owcach, na psach myśliwskich i na bydle, głównie w Ameryce Południowej i w krajach podzwrotnikowych. Argas

Idee nowe, ograniczające stan faktyczny, pchające anglikanizmbądź ku katolicyzmowi, bądź ku racyonalizmowi religijnemu, wcielają się w ruch reformatorski (ob. P u s e y, W e s 1 ey). 8 Kiesel, ob. Khlesl.

Klesi, ob. Khlesl.

A. li.

Kleszozak {Anastomus)—-ptak rzędu Cico-niae, rodziny Ciconiidae (Bociany), grupy Gral-latores (brodzących). Dziób gruby, z boków spłaszczony; górna połowa, zazębiona, schodzi się z dolną tylko na dwóch końcach, zostawiając w środku otwory boczne. Szypułki piór na szyi, brzuchu i udach zakończone są dłu-giemi rogowemi blaszkami. Istnieją 2 gatunki w Afryce i Azyi Południowej. Anastomus la-melliagerus (Kleszczek afrykański), u którego szypułki i blaszki piór błyszczą zielonawo i purpurowo; reszta opierzenia koloru czarnego; dziób żółtawy, nogi czarne. Długość ciała 86 cm,, skrzydeł—42 cm. Żyje w środkowej i południowej Afryce. Żywi się głównie mięczakami, nie gardzi też skorupiakami, owadami i robakami; w ostateczności pożera i padlinę.

Fig. 114. Ixodes ricinus, a-samica zapłodniona (10 mm.—6 mm), b—samiec 2,5 mm., c— samica młoda 4 mm.

(obrzeżek) różni się od Ixodes krótszym smoczkiem i grzbietem, przykrytym owalną tarczką, z odwiniętemi ku górze brzegami. Nóżki, w przeciwieństwie do nóżek K-a właściwego, nie posiadają przyczepek. Liczne gatunki, należące do rodzaju Argas, zamieszkują strefę gorącą, u nas tylko jeden, Argas reflexus (obrzeżek go-

Kleszcze (Ixodidae), rodzina należąca do r/ędu roztoczy (Acarina), gromady pająków (Arachnoidea), podgromady Sphaercgastres. Jak wogóle roztocze, należą K. do zwierząt-paso-rzytów, które dzięki swemu rodzajowi życia o tyle cofnęły się w organizacyi, że utraciły prawie zupełnie swe cechy, jako przedstawicie-, le typowej gromady pająków. Utraciły one, wskutek połączenia odwłoku z głowotułowiem, ostatnie ślady pierścieniowatości. Jedynie wykazuje pokrewieństwo ich z pająkami obecność

6-eiu par przysadek: 4 par nóżek oraz 2-ch par szczękonóg, tworzących smoczek, służący do kąsania i ssania. Za pochwę tego narządu służy z każdej strony członek nasadowy szczękorożka, łączący się ze swym odpowiednikiem w rurkę; w rurce zawarte są głaszcz-ki w postaci sztylecików, opatrzonych w haczyki zagięte ku tyłowi. Gdy K. za pomocą pazurków u nóżek przyczepi się do ciała jakiegokolwiek zwierzęcia, spuszcza pionowo swój smoczek, wysuwa sztyleciki, wbija je w rankę

i w ten sposób toruje drogę pochewce smoczka,    łębi), blado-żółty z czerwonemi smugami na

Powrotnemu ruchowi smoczka stoi na prze-    grzbiecie, na brzuchu i nogach żółtawo-biały;

szkodzie właśnie zagięcie haczyków w przeciwną    wielkości 4—-6 mm. Żyje w mieszkaniach ludz-

stronę. Dlatego nie można oderwać K-a od cia-    kich, najchętniej jednak w gołębnikach; w dzień

ła jego ofiary, nie złamawszy smoczka, który    przebywa w szparach i szczelinach, w nocy

w takim razie pozostaje w ranie. K. oddycha-    napada na ludzi i zwierzęta, szczególnie na go-

wróg kur, i wiele innych.

M. H.

po-

ce-

nr?~ri

łębie. Na skórze ludzkiej jego ukłucie pozostawia niewielki czerwony punkcik, bez czerwonej plamy wokół: ciało nie opucha, ale daje się odczuwać przykre swędzenie, które trwa czasami cały tydzień.—W Persyi i Egipcie żyje Ar y as per siens (obrzeżek perski), pasorzyt bardzo uciążliwy dla człowieka. Ma ciało gruszkowate, koloru buro-czerwonego, z białemi, okrągławemi dołeczkami na grzbiecie, długości 4—6 mm. W nocy wychodzi na żer, napadana człowieka, któremu sprawią swem bolesnem ukłuciem straszne męczarnie. Prócz tego istnieją gatunki podzwrotnikowe: Aryas turicata, pasorzyt, żyjący na świni; Aryas Megnini, żyjący w uszach koni, osłów i bydła rogatego; Aryas mauritianus, z wyspy św. Maurycego, straszny

A. E.

Kleszcze są to narzędzia służące do przytrzymywania przedmiotów za pomocą szczęk, które zamykają się przez ściśnięcie w dłoni. K. składają się z dwóch drążków dwuramien-nych, połączonych z sobą zawiasą; ramiona krótsze szczęki służą do przytrzymywania przedmiotu, dłuższe zaś obejmuje się ręką i ściska. K. mają zastosowanie w ślusarstwie, kowalstwie i innych rzemiosłach, i mogą być ze szczęka-kami prostemi, okrągłemi, używane do zginania drutu, lub też ze szczękami rozmaitego kształtu używane w kowalstwie, do wkładania i wyjmowania przedmiotów z ognia, a wreszcie ze szczękami zazębionemi do przytrzymywania rur gazowych. Do odrywania drobnych części z przedmiotów, do obcinania drutu przy wyciąganiu go na gwoździe służą kleszcze główkowe (obcęgi), ze szczękami półkolistemi i o-stro zakończonemi.—Por. „Przewodnik dla ślusarzy“ (Warszawa 1902).

Kleszcze porodowe (łac. forceps). Narzędzia używane w położnictwie, przeznaczone do wyciągnięcia główki dziecięcej, gdy poród odbywa się główką naprzód. Za pomocą K-y ułatwia się ciągnienie za główkę, przez sztuczne wydłużenie niejako naszych rąk. Stąd „manus fer-reae*—nazwa stara narzędzia tego. — Bardzo ważny dla wynalazku tego i wogóle dla dziejów pomocy porodowej był rok 1723; w nim bowiem chirurg holenderski) Jan Palfyn (ob.) złożył do oceny Akademii Francuskiej wynaleziony przez siebie przyrząd do wydobywania naprzód rodzącej się główki. Owe Palfynowskie „manus ferreaeu składały się z dwóch łyżek metalowych prostych, nie krzyżujących się. Połączenie ich z sobą odbywało się za pomocą łańcuszka. — G i 11 e s le Doux, w celu dokładniejszego spojenia obu łyżek, dodał jeszcze opaskę. (Ob. fig. 115 ryc. 1). Zasług Palfyn a dla położnictwa bynajmniej nie uszczupla okoliczność, iż znacznie wcześniej, bo lat już 76 przedtem, w daleko doskonalszej formie K. p. były już w posiadaniu rodziny Chamberlenów (ob.) w Anglii i, jako sposób poród ułatwiający, w tajemnicy ścisłej trzymany przez nich, często używane i stosowane bywały. Tutaj o-twieramy jedną z najciemniejszych stronic dziejów położnictwa. Rodzina Chamberlen ów zamiast zrobić z użytecznego wynalazku jednego z przodków swych własność ogółu lekarskiego, a z nich i całej ludzkości cierpiącej, — wolała utrzymywać wynalazek w ukryciu, zbijając na nim majątek wielki. — W roku 1670 tajemnica ta omal nie stała się własnością ogółu. Mianowicie H. Chamber len (starszy) przybył z Anglii do Paryża w celu sprzedania wynalazku swego za 10 000 talarów. Nieszczęście chciało jednak, iż w klinice położniczej Franciszka Mau-riceau (ob.) znajdowała się podówczas łożnica, na której, wypadało zrobić cięcie sarskie (ob.). Chamberlenowi kazano wypróbować narzędzie na tej kobiecie. Próba, jak łatwo przewidzieć było, musiała wypaść bardzo źle dla K-y Chamberlenowych. Położnica umarła po kilku godzinach wskutek pęknięcia macicy wywołanego przez K-e; Chamberlen więc co prędzej musiał umykać do Anglii, aby ujść odpowiedzialności. W roku 1688 tenże H. Chamberlen pojechał do Holandyi i sprzedał tam tajemnicę swoją lekarzowi Roonhuysenowj

Fii/. 115. Rozmaite postaci kleszczy poredowych.

1. kl. bez zamka Pal f y n a.—2. kl. Chamberlen a (wzór najdawniejszy angielski). - 3. kl. Lo-vreta (wzór francuski).-4 kl. S me 111 ego (wzór nowy angielski).

Wszystkie 4 rysunki podług A. Eulenb'urga „Real-Encyclop. der Gesammten Ileilkunde“ć(Wyd.

2-e, T. XXI, str. 427-129).

(ob.). Niewiadomo wszakże, czy rzeczywiście oszukując Roonhuysena, sprzedał mu tylko jedn^ łyżkę swych K-y, czy też Roonhuysen, otrzymawszy odChamberlena K. całkowite, uczniom swym jednak ze swej strony pokazał tylko jedną ich łyżkę. Później wątpiono nawet, czy Chamberlen rzeczywiście wynalazł K., czy też dźwignię. W tym kierunku rok 1815 rzucił dużo światła. Znaleziono bowiem wtedy u Woodha (Essex) w domu, należącym niegdyś do Chamberlen a, drzwiczki tajne, do skrytki wiodące, w której wśród rupieci i listów różnych ujrzano narzędzia położnicze: dźwignię i kleszcze. K-e owe posiadały już krzywiznę dla główki dziecięcej; zrobione były

HH1

4.

2.

Fig. 116. Zamki klaszczy porodowych: 1 podług Levreta—2. podług Smelliego —3. podług Br üningliausen a (zdzielą Scanzoniego „Lehrb. d. Geburtshilfe“).

kać obie łyżki K-y, z których jednę nazywać drugą żeńską. Na łyżce męskiej wystawał czopik ze śrubką, w łyżce żeńskiej była dziurka odpowiadająca mu. (ob. fig. I ryc. 115 i fig.II ryc. 116). Smellie(ob.) zaś w roku 1752 opisał K-e bardzo proste z o-kienkami boeznemi: K-e te były długości nieznacznej, rączki miały drewniane, w łyżce jednej było wklęśnięcie, w które wchodziła łyżka druga, krzyżując się z pierwszą, (ob. fig. 115 ryc. 4 i fig. 116 ryc. 2). K-e Brüninghause na (1802) mają nieco inny zamek, który jest kom-

ze stali i w celu zmniejszenia ciężaru narzędzia miały okienka boczne. (Ob. fig. 115 ryc. 2). Dodać tutaj należy, iż potrzebę wynalezienia jakiegoś przyrządu do wyciągania główki odczuwano znacznie wcześniej niż P alfy na i Chamberlena, świadczą zaś o tem pisma lekarzy najdawniejszych. Już Hip po kratę s radzi wyciągać główkę, ująwszy ją rękoma. Avicenna, Mercurialis (1579) ułożywszy chusteczkę na wzór procy, ciągnęli płód za główkę. Albucasis wynalazł już K-e, które na stronie wewnętrznej łyżek posiadały zęby ostre i były przeznaczone do wyciągania płodu za główkę. Wszystkie jednak przyrządy te miały na celu tylko płody martwe. Z chwilą gdy wynalazek Palfyna zdobywał sobie wśród akusze-rów uznanie i zaczął się rozpowszechniać, każdy z lekarzy ze swej strony starał się go ulepszyć, wprowadzając te lub inne, konieczne, podług siebie, zmiany. To też dzisiaj spotkać możemy z górą 200 odmian K-y p-ych. Naturalnie, nie można i nie warto uwzględniać wszystkich odmian; zaznaczymy jednak ważniejsze: Dusée (1733), pierwszy po P alf y nie, radził skrzyżować rączki K-y. Od niego aż do czasów Levreta i Smelliego zrobione były bardzo nieznaczne zmiany. Pierwszy we Fran-cyi, drugi w Anglii słowem i pismem gorąco zalecali narzędzie to z jednej strony, z drugiej zaś stosowniejszą do celu wymienionego budowę i uprościli je znacznie. Przedewszystkiem Levret (ob.) uzupełnił K-e, dodając do krzywizny główki dziecięcej krzywiznę miednicy matczynej. Dalej w nowy sposób zaczął zamy-

0G

1.

zaczęto męską binacyą francuskiego i angielskiego (ob. fig. 116 ryc. 3 i 4). K-e Briinninghausena dla swego zamku są znane w świecie lekarskim jeszcze pod nazwą niemieckich, gdy Levretow-skie słyną jako francuskie, a Smelliego jako angielskie. Wreszcie zaznaczyć trzeba K-e N ä-gelego, jako najwięcej obecnie używane i nadzwyczaj proste. Posiadają one zamek niemiecki, podobne są zatem do K-y Brüninghau sen a, tylko, że są znacznie mniejsze i delikatniej zbudowane. Operacya, nałożenie K-y, ze względu na swój cel polega na tern, żeby bez szkody dla rodzącej i dziecka ukończyć poród, uciekając się przy tern do sposobu najwięcej zbliżonego do naturalnego odbycia się porodu. Odpowiednia działalność ’ macicy, wydalającej płód, zastępowana bywa wtedy przez pociąganie K-mi. Przy operacyi tej łyżki K-y już wy-'wierają ucisk pewien na główkę płodu. Ucisk ten stanowi objaw wcale niepożądany, który niekiedy stać się może zgubnym w swych skutkach dla dziecka. Wymaganie, żeby bez szkody dla matki i dziecka odbył się poród, wypełnione będzie tylko w tym razie, jeśli K-e nałożone będą w ściśle określonych warunkach. Gdyby jednak nie trzymać się ich ściśle i nakładać K-e, nie licząc się wcale z miejscem położenia główki lub stanem przygotowania części miękkich narządów płciowych rodzącej,—to wówczas operacya ta, wogóle dość bezpieczna i ratująca nieraz życie, stać się może groźną, sprowadzając uszkodzenia ciężkie rodzącej lub nawet śmierć dziecka albo matki. Warunki są następujące: 1) Uście maciczne powinno być już otwarte, szyjka zaś maciczna musi być wygładzona. 2) Pęcherz wodny powinien być rozerwany i błony płodne odciągnięte ponad główkę. 3) Miednica powinna być prawidłowa; gdy zaś miednica bywa wązką, to wówczas o-, wo miejsce zwężone powinno być już przebyte przez główkę. 4) powinna być łatwość ujęcia K-mi główki, w każdym razie główka nie powinna być zbyt wielką. Gdy bywa dużą, jak to zdarza się przy wodogłowiu (Hydrocephalus), to już K-mi wydobywać nie należy. Gdy zaś główka jest bardzo małą, to K-e będą ześlizgiwały się. 5) Główka znajdować się winna w położeniu takiem, jakie niezbędne jest dla nałożenia K-y, a mianowicie—objętość jej największa znajdować się już powinna w miednicy mniejszej (ob.). Im główka znajduje się wyżej, tern niebezpieczniejszą staje się operacya. Wskazaniem dla operacyi nałożenia K-y będzie wszystko to, co zmusza do natychmiastowego ukończenia porodu. A zatem wszystkie stany groźne dla życia matki lub dziecka, o których wiemy lub mamy nadzieję, że kończąc poród usuwamy je, mianowicie: drgawki porodowe (eclampsia); krwotok z miejsca przyczepu łożyska; gorączka rodzącej; zaburzenia ciężkie w obiegu krwi lub oddychania napotykane u chorych na serce lub płuca, wreszcie

śmierć matki, szybko sprowadzająca śmierć płodu, czasami jeszcze żywego.—Klinicznie wartość największą, jako wskazanie dla nałożenia K-y,-^mają dwa przypadki, mianowicie: po pierwsze, poczynające się obumieranie (asphyxia) płodu; po drugie objawy uwięźnięcia silnego części miękkick rodzącej. Niedostateczna i leniwa działalność macicy sama przez się nie stanowi jeszcze wskazania do nałożenia K-y. Skutki jednak takiego stanu mogą zmusić czasami do tej operacyi. Pamiętać tutaj należy o krwotoku następczym po odbytym porodzie wskutek zwiotczenia (atonia) macicy.- Szczegóły wszelkie znaleźć można w podręcznikach położnictwa.

Porów, opis

Pyr

drohi-

groszy.

Pyr.

‘Ir. J. P.

K.l

ski (herb).

D.

Dr K. S.

Kleszczele, miasteczko w powiecie Bielskim, gubernii Grodzieńskiej, nad rzeką Nurcem, blisko jej źródła, oraz źródła Orlanki i nad strugą Dobrowódką, przy dawnym trakcie pocztowym z Bielska do Wysokiego Litewskiego, 23 wiorsty od Bielska i 139 w. od Grajewa; najbliższa stacya kolejowa znajduje się między Bielskiem a Wysokiem. Podług spisu z dnia 1 stycznia r. 1878 było tu 1 760 mieszkańców, tj. 871 mężczyzn i 889 kobiet, a w tej liczbie 807 prawosławnych, 518 katolików, 435 żydów. Do roku 1865-go była tu parafia katolicka, należąca wraz z kaplicą w Kruchem do dekanatu bielskiego. Mieszkańcy trudnią się z powodzeniem uprawą ogórków, handlem zajmują się bardzo mało; dawniej zaś ciągnęli spore zyski z handlu z Królewcem i z uprawy chmielu; Jarmarki odbywają się dwa razy do roku. Miasteczko zatwierdzone zostało przywilejem króla Zygmunta Starego z r. 1523. Królowa Bona, jako posiadająca ekonomię bielską, ufundowała tu kościół i opatrzyła uposażenie proboszcza. Według lustracyi z r. 1566 znajdowało się w miasteczku 385 domów, 50 rzemieślników i około 65 szynków gorzałki, piwa i miodu. Król Stefan i jego małżonka, królowa Anna, do której należało miasteczko, otaczali je opieką. W roku 1578 Batory pozwolił mieszkańcom prowadzić handel. W dwieście lat później, w r. 1775, K. były już zamieszkane przez samych cłtrześcian, a liczba domów spadła do 270. —O K-ch r. 1863, za generał-gubernatorstwa Murawiewa- w Wilnie, pisał „Kuryer Wileński“ z t. r. Nr 148; wielu mieszkańców poszło w świat daleki, miasteczka Kleszczele pr^ez Ig. Sankiewi-cza w „Bibi. Warsz.“ 1845 tom III, str. 172, oraz w dziele Bobrowskiego „Grodnienskaja gubernia“.

Kleszczelskie starostwo niegrodowe, w województwie Podlaskiem, w Ziemi Bielskiej u-tworzone z dawnego starostwa bielskiego. Składało się z miasteczka Kleszczele i z następujących wsi: Dobrawoda, Kurzawa albo Babice, Nurzec albo Czeremcha, Sucha Wola, Grabowiec albo Obychodnik, Dubicze albo Zarywiec, Telonka, Czechy. Za Zygmunta Augusta i Ba-

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 284a. T. XXXVł

torego należało do dóbr stołowych królewskich. W końcu XVIII w. zostawało w posiadaniu em-fiteutycznem Czarneckiego, łowczego ckiego , później przeszło do kasztelana liwskiego i jego małżonki, Franciszki z Suff-czyńskich; opłacało w r. 1771, wraz z wójtostwem kwarty 1158 złp., hiberny 3 629 złp. 27

Pyr. •

Kleszczewskie ob. Klecze w skie starostwo niegrodowe.

Kleszczojad, ptak, ob. Crotophaga. Kleszczotek, pająk, ob. Chelifer.

Kleszczów, jezioro mające przeszło trzy włóki rozległości; leży w dobrach Uścimów w powiecie Włodawskim, w gubernii Siedleckiej, w pobliżu ujścia zlewiska Wieprza.

Kleszczowski Franciszek Józef (* w Mstowie w r. 1800—f w Piotrkowie dn. 23 marca r. 1874), lekarz. Do nauk przykładał się w uniwersytecie królewskim warszawskim i po ukończeniu go w r. 1830 był lekarzem wojskowym w czasie wojny, pełniąc służbę w szpitalach warszawskich. W r. 1832 mianowano go lekarzem wojskowym w Piotrkowie; w r. 1843 otrzymał posadę lekarza zakładów górniczych w Dąbrowie; w r. 1854 przeprowadził się do Janowa, ale nie bawił tam długo i wrócił do Piotrkowa, gdzie już potem mieszkał do śmierci. — W „Pamiętniku tow. lek. warsz.“ oraz w „Tygodniku lekarskim“, wydawanym niegdyś w Warszawie, ogłosił szereg prac, zacząwszy od r. 1842, które wylicza dr. Kośmiński w „Słown. lek. pols.“ (str. 216); nadto przełożył dzieło Wendta „Materya lekarska, krótko zebrana, zastosowana do użytku praktycznego itd.“ (Warszawa 1842).

Kleszczyński, herb polski z indygienatu. Na tarczy, w polu czerwonem—-gryf srebrny z krzyżem kawalerskim w prawym szponie.

Nad hełmem, na trzech piórach strusich—budynek barwy szarej, wpoprzek którego dwie siekiery żelazne, czarnemi trzonami na dół ukośnie skrzyżowane. Nadany wraz z indy-gienatem za dzieła rycerskie w dniu 3 czerwca 1685 r. przez króla Jana Iii-go Maciejowi    '"-JÄ.

Kluszczyńskiemu z Chełmiń-skiego, członkowi, jak się zdaje, V |[ 'W J pruskiej rodziny Puttkamerów, \|| jl%lffflP 4 W które-to nazwisko potomkowie rzeczonego Macieja po dziś- Fie. 117. Kleszrzyń-dzień biorą jako przydomek.

Vol. Legum V, 730 i 770;

„Sigillaty“ księga 14, 753; Niesiecki; Wie-lądko.

Kleszew, Klesze wo, gmina, wieś i folwark w pow. Pułtuskim, dziś w gub. Warszaw-

S.

M. S.

K. B.

Ołyce posiadali

na

ski ej, dawniej w województwie Płockiem, na terrytoryum, stanowiącem nadanie biskupów Płockich nad Narwią przy zbiega z Pełtą, 8 wiorst na północ od Pułtuska. Gmina K. należy do sądu gminnego okr. I w Pułtusku; tamże parafia. Wieś mała; gmina około 5 500 mieszk. Tu po bitwie Ostrołęckiej (dn. 26 maja r. 1831) stanął kwaterą główną feldm. Dy-bicz i stąd zamierzał wykonać w końcu czerwca pochód na Nieszawę dla przejścia Wisły, uskuteczniony przez gen. Paskiewicza na początku drugiej połowy lipca. Tu zachorował nagle dn. 9 czerwca i nazajutrz zmarł. Ob. Pu-zyrewskij „Polsko-ruskaja wojna 1831 goda“ (wyd. 2-e t. I, str. 274— 9 i nota na str. 279 o przyczynie śmierci).

Klet (św.), papież, ob. Anaklet.

Kleutgen Józef, filozof niemiecki, jeden z najwybitniejszych myślicieli współczesnych obozu katolickiego. Głownem jego dziełem, które wielki zyskało rozgłos, jest: „Die Philosophie der Vorzeit vertheidigt“ (2-te verb. Auflage 1878 — 79, 2 tomy). Poglądy K-a są bardzo zbliżone do Scholastyki, chociaż nie można go uważać za filozofa należącego do tak zwanych Nowo-Scholastyków. Zajmuje on stanowisko dosyć samoistne, które wyrobił sobie pod wpływem filozofii nowożytnej.

Kleve, ob. Kliwia.

Klever Juliusz, malarz rosyjski (* w r. 1850 w Dorpacie); ukończywszy gimnazyum miejscowe w r. 1867, wstąpił do akademii sztuk pięknych w Petersburgu, w której pracował pod kierunkiem prof. Worobjewa. Otrzymawszy za studya akademickie dwa srebrne medale, K. opuścił akademię i zaczął pracować samodzielnie. Obrazy jego, bardzo liczne, są to pejsaże, do których motywy czerpie on przeważnie z prowincyj nadbałtyckich. Wartość ich niejednakowa. Obok rzeczy, wykonanych z zupeł-nem zadowoleniem wymagań artystycznych, znajdują się prace, wykonane dorywczo, z pośpiechem, grzeszące brakiem harmonii. Najlepszy okres działalności K-a przypada na lata 1875 — 85; w tym czasie zdobył on sobie stopień artysty I klasy w r. 1876, w dwa lata później tytuł akademika a w r. 1881—profesora. Do pierwszorzędnych prac jego należą: Las w jesieni (gal. Tretiakowska w Moskwie), Zima (u bar. Girard’a w Rewlu), Droga nad błotami (u ss. Botkina w Moskwie), Widok na wyspie Nargen, Liście pożółkłe, Błoto i in.

Klewań, niegdyś podobno K o ł y w a ń, miasteczko w pow. Rówieńskim nad rz. Stubłem (pograniczną w traktacie z dn. 22 lipca 1793), gmina i okrąg polie., o 21 wiorst od Równego i 2 od stacyi poczt. K., od której znowu o 2 ’/4 wiorsty leży tej samej nazwy stacya dr. żel. Kijowsko-brzeskiej, pomiędzy Ołyką a Równem. Murowany kościół katol. Zwiastowania N. M.

P., z r. 1630; parafia w dekanacie rówieńskim.

Cerkiew (na wzgórzu), 2 żydowskie domy modlitwy; szkoła duchowna prawosł.; szkoła miejska. Dobrze jeszcze zachowany zamek, dzięki gruntownej restauracyi w r. 1816. Z pod wzgórza cerkiewnego bije źródło żelezisto-siar-czane. Przemysł bardzo słaby: olejarnia, octo-wnia, mydlarnia z wyrobem świec. Mieszkańców ok. 5 000 (1904); 50°/₀ prawosł., 10°/o katolików, 40°/₀ żydów. W okręgu policyjnym gminy Klewań, Deraźna, Dziadkowice, Horo-dek, Kustyń. K. był zdawna własnością C z a r t o-ry s ki e h (ob.), którzy dopiero w pierwszej połowie XVII w. zaczęli pisać się „na Klewaniu i Żukowie“, wówczas dopiero nabytym, K. zaś otrzymali byli juz od Ś w i dr y gi ełły ok. połowy XV w. w przywileju na imię Michała Bazyle-wicza Czartoryskiego, wraz z 5 wsiami oraz gruntami i poborami przywiązanemi do klasztoru św. Mikołaja nad Stubłem. Kazimierz Jagieł, nadanie to utrzymał. Tak obdarowany pierwszy z Czartoryskich zaczął się pisać „na Klewaniu“. Zabrał się zaraz do wzniesienia zamku na horodyszczu obok cerkwi; ponieważ jednak Radziwiłłowie dawniejsze jakieś przywileje na część dóbr klewańskich, w której leżało i terytoryum zajęte pod zamek, wszczął się więc proces, który wstrzymał dalszą budowę a trwał aż do r. 1555. Wtedy-to zawarto układ pojednawczy i Radziwiłłowie odstąpili Czartoryskim Smorzo-wa i Miechorszczyzny za Sinowodę nad rz. Ołyką i tysiąc złotych ' gotówki. Tymczasem syn Michała, Teodor, dokończył budowy zamku, wnuk zaś, Jan, zawarł właśnie powyższy układ. Jeden z synów tego Jana, Jerzy, zanim jeszcze przyjął wiarę katolicką (1598), już w K-a wybudował kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia N. M. P., św. Stanisława biskupa, św. Jerzego i św. Anny. W pieczarach tego kościoła już w r. 1592 chował swe dzieci, zostawszy zaś katolikiem, poczynił na rzecz jego zapisy i nadał mu m.in. wieś Nowy Staw. Z pozostałych po ks. Jerzym dwóch synów Mikołaj Jerzy postawił w r. 1630 na miejsce kościoła drewnianego murowany, zaprowadził przy nim mansyonarzy, dodał mu sto kóp zboża z nowo nabytego Żukowa i tyleż z Hruszwicy, i za zgodą królewską wcielił do mansyonaryi klewańskiej wieś Peresopnicę (ob.), z obowiązkiem odprawiania co miesiąc mszy na in-tencyę królów polskich. On również ustanowił fundusz dla dwu uczniów w sokole przykościelnej, wyznaczył 62 zł. pensyi bakałarzowi, a w r. 1642, za pośrednictwem syna swego Floryana, sprowadził z Rzymu relikwie św. Bonifacego do pomienionego kościoła. W r. 1648 kozacy Chmielnickiego zrabowali miasteczko i samą nawet cerkiew; na wiosnę r. 1653 szarańcza zrządziła wielkie spustoszenia, a d.:8 grudnia Ta-tarzy zniszczyli K. nie oszczędzając i zamku. W celu podźwignięcia miasta Jan Kazimierz nadał mu .1.654 r. pr. magdeburskie, pozwolił mieć

Pyr.

za-

z. w.

l’yr.

N.

S. 10-

własną pieczęć ze św. Michałem, ustanowił jarmarki całotygodniowe na Trzech Króli i Wniebowzięcie, oraz targi w poniedziałki i piątki. Ks. Mikołaj Jerzy, umierając (1662), zostawił jeszcze miastu ratusz i urządzone cechy tkacki i piekarski. W r. 1704 ks. Kazimierz nadał mieszczanom pewne prawa i swobody, ale od tego czasu Czartoryscy już w K-u nie przebywali. W latach 1794—5 dobra były pod sekwestrem rosyjskim wraz ze starostwami: latyczowskiem i kamienieckiem; ks. Adam Kazimierz wysłał właśnie synów swych Adama i Konstantego do Petersburga na służbę do dworu, aby zdjęcie sekwestru wyjednać. K. udało się Cz-m odzyskać. W r. 1817 ks. Konstanty przebudował zamek, dostawił do niego dwie duże oficyny i umieścił na zamku szkołę powiatową z wykładowym językiem polskim, oddał jej swoją bibliotekę, urządził gabinety fizyczny i mineralogiczny i założył ogród botaniczny, a przytem wszystkiem starał się sprowadzić dobrych nauczycieli, dając im należyte uposażenie i bezpłatne mieszkania. Szkoła ta, później zamieniona na gimnazyum, rozwijała się bardzo pomyślnie aż do r. 1831, który położył kres jej istnieniu. Tenże Czartoryski przeznaczył fundusz na kształcenie biednych chłopców i dziewcząt w szkole parafialnej, w której nauczano metodą Lancastra. Biedni uczniowie szkół mieli prawOjOtrzymywać bezpłatnie lekarstwa, zaś z porady lekarskiej korzystali również bezpłatnie wszyscy i uczniowie i nauczyciele. Obie szkoły w r. 1832 zamknięto. Całe dobra Klewań-skie uległy wtedy konfiskacie, a ćwierć wieku temu przyłączone zostały do apanażów cesarskich. Na zamku powstała szkoła duchowna prawosławna 4-klasowa i szkoła etatowa miejska, do dziś dnia istniejąca. W marcu r. 1904 K. stał się pastwą pożaru; we właściwem mieście, położonem u stóp wzgórza, ocalał jedynie tylko kościół, dzięki zadrzewieniu placu; 300 rodzin zostało bez dachu.

Kleweit, minerał o składzie złożonym i wiłym. Nordenskjóld, analizując go, znalazł w nim oprócz tlenków uranu 6.87 tlenku itru, 3.47 tlenku erbu, 2.33 tlenków ceru, 4.76 tlenku toru, 11.31 tlenku ołowiawego, 1.05 'tlenku żelazowego, 4.28 wody. W czasach ostatnich z minerału tego wydzielono argon i hel (odkryty w nim po raz pierwszy na ziemi; przedtem hel znany był tylko z badań spektroskopowych fotosfery słonecznej). K. zdaje się być produktem rozkładu minerału uraniuitu, słynnego z zawartości ciał promieniotwórczych: radu i polonu. K. krystalizuje się w układzie regularnym i najczęściej w sześcianach, często w ziarnkach okrągławych. Ciężar właściwy 7.5; twardość 5.5. Czarny, nieprzezroczysty, słabo połyskujący. W proszku brunatno-czarny. W kwasie solnym łatwo-rozkładny, wydzielając chlorek ołowiu. Wrosły w skaleniu około Gar-ta pod Arendalem.

Klewskie starostwo niegrodowe leżało w pow. Orszańskim, wojew. Witebskiem. Pierwszy rozbiór znaczną część tego starostwa oderwał do Rosyi, a resztę posiadał Karkuzewicz, z czego opłacał tytułem kwarty 183 złp. gr. 20, hiberny złp. 80. (Wejnert.)

Kleyołl (Grleycłl) Wacław, wydawca czeski w początkach XVIII w. (* r. 1678 — f 1737), zmuszony wskutek prześladowań religijnych do opuszczenia rodzinnego miasta Lażan, osiadł z rodziną w Zittau, w Saksonii. Tam drukował książki religijne w duchu protestanckim, które następnie bardzo zręcznie kolportował po całych Czechach, aczkolwiek niejednokrotnie narażony bywał na konfiskatę rozwożonych książek i kilka razy nawet więziony. Wydawane jego nakładem dzieła (jak: Stary i Nowy Testament, „Konfessi ciii vyznäni viry Augsbur-ské“ itd.) poszukiwane były bardzo w swoim czasie przez akatolików, zwłaszcza przez Braci czeskich. — Fr. Slawik „Z doby pfed nasim ozkriśenirn“ (Oswëta 1874).

Klękanie, klęczenie, wyraz najwyższego zewnętrznego uczczenia jakiejś istoty przez uniżenie i jakoby wyznanie własnej swojej małości. Dziecko klęka przed rodzicem, przepraszając lub prosząc o błogosławieństwo. Zwyczaj klękania jest aktem uczczenia Boga. Po za modlitwą, która jest rozmową z Bogiem, klęka się dla złożenia hołdu, tylko przechodząc około

N. Sakramentu, a w W. Piątek przed krzyżem dla uczczenia narzędzia Męki Pańskiej. Ceremoniał dworu papieskiego przepisuje przyklęknięcie na powitanie Papieża. Hołd ten odnosi się do Głowy Kościoła, Jezusa Chrystusa, którego widomym przedstawicielem jest Papież. To samo powiedzieć można o przyklękaniach przed biskupem podczas nabożeństwa; przyklęknięcie odnosi się nie do osoby, lecz do charakteru Pasterza wiernych.

Klicki Stanisław, generał, kawaler krzyża polskiego i legii honorowej, kawaler korony ■ żelaznej, baron państwa francuskiego (* r. 1770 — f r. 1847). W młodych latach, opuściwszy szkoły łomżyńskie, zaciągnął się do wojska i brał udział w powstaniu Kościuszki r. 1794, potem poszedł do legionów. Odbył zaszczytnie wszystkie wojny za rzeczypospolitej, konsulatu i cesarstwa. W czasie powrotu wojsk polskich z Hiszpanii do kraju, K. złożył po drodze w Paryżu 22 chorągwie nieprzyjacielskie i klucze Walencyi. Napoleon mianował go generałem i baronem. W wojsku Królestwa Polskiego dowodził K. jakiś czas dywizyą strzelców konnych. W czasie wypadków w r. 1830 — 31 sprawował przelotnie naczelne dowództwo: mianowicie, w drugiej połowie stycznia, po zrzeczeniu się przez gen. Chłopickiego dyktatury, został powołany na zastępcę naczelnego wodza (aż do wyboru nowego) najstarszy podług rangi gen. Weisenhoff, ale ponieważ znajdował się wtedy przy swej dywizyi w Siedlcach,

Zh.

>.

Więc, aż do jego przybycia, powierzono zastępstwo gen. K-u, dodawszy mu do pomocy gen. •Szembeka. Później, na życzenie rządu Królestwa, mianował wódz naczelny K-go dowódcą pierwszej rezerwy i całego lewego brzegu Wisły. Po objęciu tej komendy (16 lutego 1831) wydał K. do wszystkich oddziałów przechodzących pod jego rozkazy odezwę, pierwszą po ustaniu dyktatury, która młodemu żołnierzowi przypomniała z naciskiem obowiązki karności i posłuszeństwa. Wogóle wojna z r. 1830 i 31 otwierała przed K-in szerokie pole do sławy i nowych zasług. Był to bowiem jeden z lepszych i zdolniejszych generałów ówczesnych, posiadał opinię dobrego oficera wyższego, o wielkiem doświadczeniu wojskowem; zwłaszcza cenił K-go i uważał za najlepszego generała polskiego ciągły jego w dawnych walkach napoleońskich towarzysz broni, Chłopicki. Ale w tym czasie K. złamany długiem cierpieniem, schorzały, musiał więcej przebywać w łóżku niż w obozie; stąd też nie mógł sprawować rzeczywistego dowództwa w ówczesnych wypadkach. Po nieszczęśliwym końcu wojny przebywał na emigracyi. Umarł w Rzymie w r. 1847. — Por. St. Barzykowski „Hist. powst. listp.“ (zwłaszcza t. II str. 121 i 140); Morawski I. „Dzieje narodu pol.“ t. VI (zwł. str. 134); „Spis imienny dowódców“ itd. z r. 1830 (podgenerałowie wyżsi czyli dywizyi) i artykuł w „Gr. Encycl.“ Lamiraulta.

Klicpera Wacław Klemens, twórca dramatu czeskiego (* 1792 — f 1859), syn krawca, miał się najpierw poświęcić rzemiosłu ojca, gdy jednak nie okazywał wielkiej chęci do krawiectwa, oddany był do rzeźnika, skąd się bardzo łatwo wycofał. Mając lat 16-cie, wstąpił do gimnazyum w Pradze, gdzie będąc w klasach wyższych, utrzymywał się wyłącznie i kondycyj, gdy po śmierci ojca ocknął się nagle w zupełnym niedostatku. Pomimo takiej pracy K. miał jeszcze dość czasu, by oddawać się czytaniu książek czeskich lub niemieckich z okresu beletrystyki, co się bardzo przyczyniło do rozwoju umysłowego i artystycznego przyszłego dramaturga i komedyopisarza. Gdy po ukończeniu gimnazyum wstąpił na wydział filozoficzny uniwersytetu praskiego, zawiązał już stosunki z ówczesnymi literatami i głośniejszymi patryotami czeskimi i został czynnym członkiem powstałego wówczas w Pradze towarzystwa, mającego na celu szerzenie zamiłowania do swojskiej sztuki dramatycznej i dążącego do utrzymania sceny narodowej. Występował tedy jako aktor na scenie teatru czeskiego i był przez krótki czas jego reżyserem. Pó ukończeniu uniwersytetu otrzymał w r. 1819 posadę nauczyciela w gimnazyum w Hradcu królewskim, gdzie również usiłował stworzyć scenę czeską i był przez dłuższy czas kierownikiem czeskiego teatru amatorskiego w tern mieście. W r. 1846 przeniesiono go do gimnazyum w Pradze;

we dwa lata później został członkiem czeskiego Towarzystwa nauk, a w r. 1850 — radcą szkolnym. Działalność swą literacką rozpoczął K. bardzo wcześnie; będąc jeszcze uczniem gimnazyalnym, napisał w r. 1812 pierwszy swój utwór dramatyczny p. t. „Loupeżnici v Tabor-skóm lese“; poczem nastąpił cały szereg ko-medyj, dramatów (obyczajowych, historycznych) i nowelek. Był jednym z najpłodniejszych pisarzy czeskich; oprócz licznych bardzo artykułów literackich i dziennikarskich, oprócz powieści i nowelek, pozostawił po sobie 57 prac dramatycznych oryginalnych. Do najcenniejszych komedyj jego, cieszących się i dziś jeszcze wielkiem powodzeniem na scenie czeskiej, należą: Zizkûv mec“ (1815); „Divotvornÿ klobouk“ (Cudowny kapelusz, 1817); „Lha? a jeho rod“ (1817); „Veselohra na moste“ (1826); „Każdy nëco pro vlast’“ (1829) itd. Z tragedyi i dramatów historycznych zasługują na wyróżnienie: „Libuśin soud“ (1820); „Eliśka Prëmyslovnâ“ (1855); „Lazebnik Fridlandsky“ (1855) itd. K. uważany jest za właściwego twórcę komedyi i dramatu w literaturze czeskiej, on bowiem pierwszy w utworach swych rozwinął należycie akcyę, pogłębił psychologię wyprowadzanych na scenę osób i stworzył, zwłaszcza w komedyi, cały szereg typowych, odmalowanych z wielką plastyką postaci, wziętych przeważnie ze sfery mieszczańskiej. Tendencyi utwory jego nie posiadają właściwie, natomiast odznaczają się bardzo żywym i prawidłowym rozwojem akcyi, dobrą charakterystyką, bohaterów, wreszcie humorem naturalnym, szczerym i serdecznym, co zapewniło im wśród publiczności czeskiej niezwykłą popularność. Nie są jednak wolne i od wad pewnych, do których należy zaliczyć brak staranniejszego wykończenia szczegółów, wynikało to zaś stąd, że autor pisał niezmiernie szybko (często tworzył komedyę w przeciągu jednej doby), a zajęty pracą nauczycielską, nie miał czasu na staranniejsze obmyślenie scen pojedyńczych. Prócz tego w późniejszych jego utworach daje się spo-strzedz rozwlekłość w przebiegu akcyi i mniej już dosadna charakterystyka osób. Powiastki i opowiadania historyczne K-y (jak np. „Proni młyn v Praze“; „Pfichod Karla IV do Öech“; „Tajny povërec“; „Kral Jan Ślepy“ itd.) nie posiadają żadnych wybitniejszych zalet i należą do słabych rzeczy w beletrystyce czeskiej — Zupełne wydanie prac literackich K-y wyszło w Pradze 1862 — 1863 r.v nakładem J. Kobra „Spisy K. K-y“; F. A. Śubert „K. drama-tik. Jeho profil a misto v ceské dramaturgii“ (Praga 1898); J. Klicpera (syn) iE. Seme-rad „V. K. K-a, nàstin zivotôpisnÿ“ (Chlumec

1874).

Kliefoth Teodor Fryderyk Detlof, znakomity teolog ewangelicki, kierunku ściśle luterańskiego. Ur. w Kirchow, wsi w Meklen-burgii, d. 18 stycznia r. 1810, gdzie ojciec jego

Ks. A. K. D.

Z W.

był duchownym. Do 17-go roku życia pozostawał z bratem swoim w domu rodzicielskim, a od r. 1826 uczęszczał do gimnazyum w Szwerynie; w latach 1829—1832 studyował teologię w Berlinie i w Rostoku. Stosując się do życzenia ojca, został wychowawcą najmłodszego syna panującego w. księcia Pawła Fryderyka, a potem w. ks. Fryderyka Franciszka. W r. 1840 objął obowiązki duchownego w Ludwigslust, w 4 lata później był powołany na superinten-denta dyecezyi Szweryńskiej, ostatecznie w r. 1850 został członkiem Najwyższej Rady Kościelnej i przewodniczącym; zakończył życie 26 sty-oznia 1895 r. K. do ostatka dni swoich był płodnym autorem bardzo poważnych dzieł, wymownym kaznodzieją i wielce zasłużył się Kościo-wi swego kraju. Nie wolny od udziału w sprawie Michała Baumgartena, b. profesora w Rostoku, K. położył zasługi, której i nieprzyjaciele jego ocenić muszą. Z pism jego przytaczamy następujące: „Einleitung in die Dogmengeschichte“ (1839); „Theorie des Cultus der evangelischen Kirche“ (1844); „Die ursprüngliche Gottesdienstordnung in den deutschen Kirchen lutherischen Bekenntnisses, ihre Destruktion und Reformation“ (1847); „Acht Bücher von der Kirche“ (1 tom 1854); „Die Göttinger theologische Fakultät und die lutherische Partei“ (1855); „Liturgische Abhandlungen“ (1854—61. 8 tomów; 1 t. wyd. II 1869; 4—8 tomy wyd. II 1858 — 61); „Der Prophet Sacharia übersetzt und ausgelegt“ (1861); „Das Buch Daniel übersetzt und erklärt“ (1868); „Die Offenbarung des Johannes“ (1874); „Christliche Eschatologie“ (1886). Kazania K-a wyszły w pięciu zbiorach: 1853, 1847, 1853, 1869, 1858 — 59. K. wspólnie z Meyerem redagował w Rosztoku Gazetę kościelną a od r. 1860 — 1864 z Dieck-hoffem Gazetę teologiczną.

Kliftonit, minerał; w żelazie meteorycz-nem tworzy krysztaliki sześcienne, które posiadają wszelkie własności grafitu, jednak, o ile się zdaje, nie jest to sześcienna odmiana grafitu, lecz paramorfoza grafitu po dyamencie.

Kliont, Klientela, Cliens, Client ela (P o-czątki). K-ei bynajmniej nie są instytucyą, właściwą wyłącznie Rzymowi, ale istnieją wszędzie tam, gdzie dawne społeczeństwo rodowe zaczęło wchłaniać w siebie obcego pochodzenia żywioły i przetwarzać się zwolna na ustrój terytoryalny (ob. Terytoryalne społeczeństwo). Państwo dzisiejsze (względnie gmina) jest korporacyą, do której wejść można przez pobyt, wkupne, zasługi lub nadanie. Natomiast ustrój społeczny barbarzyńców opierał się na związkach krwi, i jedynie urodzenie wśród danego rodu czyniło kogoś obywatelem. „Za czasów walijskiego systemu plemiennego istniały dwie wielkie klasy osób: jednych, którzy byli krwi cymryjskiej, drugich — krwi obcej. Głęboka przepaść, acz nie zawsze nieprzebyta, rozdzielała, te dwie klasy, niezależnie od wpływów|i'podboju lub władania ziemią. Podział ów tkwił we krwi. Uporczywość, z jaką trzymano się tego podziału, należała do liczby wyróżniających cech systemu plemiennego, oraz była główną tajemnicą jego mocy“ (Seebohm). Pojedyncza osoba posiadała prawo do ziemi tylko w obrębie swoich, tj. swego rodu, i jedynie wśród tej naturalnej więzi korzystała z innych praw, które przysługiwały plemieńcom. Po za jego obrębem była łazęgą (broken man), tj. jednostką, pozbawioną wszelkich praw, a przede wszystkiem oderwaną od ziemi, tego jedynego podówczas i wyłącznego źródła utrzymania. Wprawdzie niekiedy dla przybyszów, których opromieniała sława czynów lub pochodzenia dynastycznego, otwierały się zwarte zastępy rodu, ale zdarzało się to rzadko, i to dopiero w któremś z dalszych pokoleń. Na archip. Fi-dzyjskim taki przybysz otrzymuje w którymś z rodów dziewczynę za żonę. Dzieci jego przez matkę wchodzą do rodu i zwolna z nim zlewają się, ale ród pamięta długo o ich pochodzeniu i jeszcze po paru pokoleniach przypomina, iż w sposób pokątny stali się członkami jego; zdarza się to mianowicie w plemionach, w których istnieje już prawo ojcowskie. U Celtów Kornwalii, przepaść oddzielająca rodowca od łazęgi uchodziła za tak głęboką i rozległą, iż potomkowie przybysza, biorąc wciąż kobiety tego samego rodu za żony, dopiero w dziewiątem pokoleniu wsiąkali w ten ród, który ich przodka przyjął pomiędzy siebie i dał mu kawałek ziemi w drodze łaski, tj. dopiero wtedy otrzymywali wszystkie prawa, przysługujące członkom rodu. A -więc kiedy każdy obywatel-dzie-dzic musiał posiadać miecz, dzidę i łuk z 12 strzałami, wówczas potomek przybysza nabywał tych praw dopiero w trzeciem pokoleniu itd. Ale ogół przybyszów pozostawał zawsze po za obrębem rodu, a w dalszym ciągu plemienia, tworząc tam warstwę niższej kondycyi, nie dopuszczoną do korzystania z praw obywatelskich. Jej przedstawiciele muszą wśród obywateli szukać dla siebie opiekuna i obrońcy, przyczem oddaniu się pod opiekę czyjąś towarzyszą symbole charakterystyczne: cudzoziemcy u Namów (ob.) muszą znaleźć dla siebie w plemieniu „ojca“ i „matkę“, każdy handlarz angielski posiada więc tylu „ojców“ lub „matek“ u Namów, w ilu wioskach bywa dla załatwienia stosunków handlowych. W tym wypadku na stosunku opieki ciąży w całej pełni tradycya pojęć, iż tylko drogą urodzenia można korzystać z opieki rodu. U Bogów każdy przybysz musi posiadać opiekuna (a d e r a), względem którego jest obowiązany do pewnych posług. Zależność ta w okresie stosunków rolnych wytwarza liczne kategorye ludności zależnej (ob. Poddaństwo), które w miarę rozwoju zlewają się w jedną grupę poddanych. Tam gdzie z wioski wytwarza się miasto, stosunki przybierają charakter bardziej jednolity.

bia“ (Cambridge 1885).

Między innemi miasta średniowieczne w okresie początkowym również posiadały instytucyę K-ów. Grody te powstały z osad, przypominających często swoim charakterem zaścianki rodowe. W miarę rozwoju handlu zaczęli napływać przybysze, którzy nie mieli udziału w ziemi gminnej i żyli albo na gruntach gminy albo na ziemi któregoś z obywateli. Byli to Schutzhörige. Ci, którzy siedzieli na ziemi którejś rodziny obywatelskiej, stanowili jej świtę (w Ratyzbonie w XIII w. rodzina Auerów szła do kościoła otoczona gromadą 40 i więcej takich K-ów); rodzina ta broniła ich przed sądem i odpowiadała za ich czyny. Zależność dotyczyła zarówno pojedynczych łazęgów jak i całych rodów, które osiadły na ziemi innego rodu, i naturalnie z biegiem czasu wytwarzała odmienne zwyczaje w każdym z tych wypadków. W grodach średniowiecznych K-ci rodzin pojedyńczych zniknęli, gdy miasto zaczęło przekształcać się na korporacyę municypalną; zamienili się wtedy na G e m e i n d e w przeciwstawieniu do obywatelstwa,Bürgerschaft. Szczegóły, ob. prace o społeczeństwie rodowem, zwłaszcza prace Seebohma (ob.) i Maurera (ob.), a także ustępy u W. Robertsona Smitha: „Kinship and Marriage in Early Ara-

r,. k.

K. (w starożytnym Rzymie). Oprócz właściwych członków rdzennie rzymskich rodów, istnieli w krainie rzymskiej jeszcze liczni mieszkańcy wolni, którzy zostawali w stosunku zależności od rodzin, składających gens, czyli ród. Do takich obywateli zaliczano Kii e nt ó w (clientes). Wyraz cliens pochodzi od cluere (xXôetv), co oznacza „być posłusznym“ (d ie Hörigen). Ö powstaniu Klienteli podają, niestety, zbyt urywkowe wiadomości Liwiusz, Dyo-nizyusz z Halikarnasu, Cyceron, Festus i Gel-liusz, nie wyjaśniając stanowiska społeczno-prawnego tych mieszkańców Rzymu. Nie ulega wątpliwości, że Klientela jest instytucyą starodawną, która była rozpowszechniona u ludów italskich pochodzenia aryjskiego i powstała zapewnie w czasach, kiedy szczepy (tribus), z których wyrósł Rzym, nie były jeszcze podzielone na 30 kuryj i nie stanowiły zwartej całości państwowej. Zdania nowych historyków i prawników co do pochodzenia Klienteli bardzo się różnią. Powstanie Klienteli jest, tak samo, jak pochodzenie plebejuszów rzymskich, wielu poddane wątpliwościom i opiera się po większej części na hypotezach. Mommsen, znakomity znawca starożytności rzymskich, podaje różne przyczyny powstania Klienteli, nie wypowiadając jednak stanowczego zdania w kwestyi stanowiska społecznego klientów. Uczony ten twierdzi, że K-a Rzymska powstała w skutek albo poddania się obcego obywatela narodowi rzymskiemu (deditio), albo przesiedlenia się do Rzymu cudzoziemca, szukającego schronienia u obywatela rzymskiego

(si in exilium venisset, si se ad aliquem quasi patron uni applicaviss et), albo wreszcie w skutek wyzwolenie z niewoli (manumis-sio). Na ostatnią przyczynę Mommsen zwraca przedewszystkiem uwagę, poddając ją szczegółowemu rozbiorowi. Większość uczonych nie zgadza się z wywodami Mommsena co do przyczyny powstania K-i wskutek wyzwolenia, twierdząc, iż starodawne prawo rzymskie nie znało jeszcze instytucyi wyzwolenia i stanu t. z. libertini:; nie istniały jeszcze formy manu-misyi, nieformalne zaś wyzwolenie nie miało skutków prawnych. Formy aktu wyzwolenia pojawiły się dopiero w późniejszym okresie, kiedy magistraci (magistratus) zaczęli bliżej określać stanowisko niewolników i łago -dzić uciążliwe przepisy prawa rzymskiego. Być może, że po wprowadzeniu form wyzwolenia, prawem cywilnem przepisanych, wzorowano stosunek między patronem a wyzwolonym na starodawnej instytucyi K-i. Lange i Kun-t z e wyprowadzają K-ę po części także z niewoli, kładąc nacisk na związki gentylne. Niepodobna zapuszczać się w rozbiór hypotez innych pisarzy; dość będzie przytoczyć prawdopodobnie najwięcej zbliżony do rzeczywistości sąd N i e b u h r a, który podziela Karłowa, mianowicie, że K-a powstała w skutek podbicia pierwotnych i najdawniejszych mieszkańców (autochtoni, aborigines, tub ylc y, tuzie m-cy, Ureinwohner) krainy rzymskiej. Ponieważ wówczas plemiona (tryby) opierały się głównie na związkach rodowych (gentylnych), jako naturalnych organizaeyach, więc podbitych mieszkańców przyłączano do oddzielnych rodów (gentes), przyznając im wolność, ale zarazem pewną zależność od członków rodów patrycyu-szowskich. Zwyciężeni byli po największej części ludźmi niezamożnymi, którzy nad niepewną i niczem nie zawarowaną swobodę : przenieśli zawisłość od możnych i silnych, zyskując tym sposobem ich opiekę i poparcie. Karłowa utrzymuje, że zwycięzcy z podbitymi zawierali rodzaj umowy, o czem jednak w źródłach nigdzie niema mowy, i nie jest to prawdopodobne, gdyż umowa (pactum), akt uroczysty, zawiera się zwykle między równouprawnionymi, K-ci zaś poczytani byli za poddanych pewnego rodu, którego stanowisko w stosunku do nich było dominujące. Przechodząc do bliższego określenia stosunku między K-em a jego opiekunem, którego zwano patronem (pater— patricius: morę inaiorum patroni eorum essent), przedewszystkiem zauważyć trzeba, że stosunek ten był więcej patryarchalny, ugruntowany na wzajemnym obu stron obowiązku natury moralnej, oparty na zachowaniu zobopólnej wierności (quoia in fi de is erit, in maiorum fide fuerint—victos in fidem recepissent). Tak pojmuje i ocenia stosunek między K-ą a patronem krytyczny i sumienny znawca starożytności rzymskich pisarz grecki, Dyonizyusz z Ha-likarnasu (II. 10). Według sądu tegoż badacza K-i nie byli niewolnikami, tylko pozostawali w stosunku zależności (arbitratu) od członków tego rodu, do którego byli przyłączeni; przybierali nawet imię (nomen gentilicium) rodu, do którego należeli (patroni nomen habuere); brali udział „in sacris gentiliciis“, które się odbywały w pewnych dniach roku (aniversaria): pozostawali więc w ścisłym stosunku z „gen-tes patriciae“; dopuszczano ich także do uroczystości kuryalnych (n. p. Fornacalia), naturalnie jako biernych członków rodu. Co się tyczy t. z. officia K-a (do niego nie stosuje się wyraz obligatio), to przedewszystkiem winien być posłusznym swemu patronowi, musi go wspierać w różnych potrzebach, towarzyszyć mu na wyprawy wojenne i w obce kraje (Liv. 2, 16. Dionys. 2, 46, 5, 40, 10, 14), dawać składkę na wykupienie go z niewoli, na opłacenie kar, wynikłych z przegranej w procesie, na wyposażenie (doś) córek i na mate-ryalne podtrzymanie stanowiska patrona w mieście i urzędzie. Wątpliwem zaś jest, czy patron według upodobania mógł nakładać na K-a obowiązek płacenia pewnej daniny, pełnienie stałych usług (operae), jak to niektórzy pisarze utrzymują. Z drugiej strony zgodzić się można na zdanie V o i g t a, który mniema, że stosunek wzajemny pomiędzy patronem i K-em był stosunkiem dziedzicznym, nierozerwalnym, przechodził na potomstwo patrona i klienta. Nie wolno zaś twierdzić, że K-ów zaliczano do „hereditas“, gdyż nie byli niewolnikami. Co się tyczy kwestyi dziedziczenia, to patron w razie braku bliższych uprawnionych, mianowicie dzieci i ąuasi-agnatów, mógł być powołanym także do spadku pozostałego po Kliencie, gdyż w takim razie miał pierwszeństwo (Cato u Gelliusza 5, 13, powiada: patrem pri-mum, postea patronum proximum nomen habere). Rzecz jasna,' że K-m, pozbawionym samodzielnego stanowiska, odmówiono praw politycznych, stanowiących cechę właściwego obywatelstwa (ius suffragii, bonorum). K-i, tak samo jak plebejusze, nie mogli się z rodow-cami kojarzyć w związki małżeńskie, które-by za prawne (iusta ac légitima matrimonia) były uznane czyli innemi słowy brakowało im „ius connubii“. Nie mając praw politycznych, przyłączeni do pewnych rodów, mogli jednak zawiązywać stosunki prawne, wchodzące w zakres obowiązującego u Rzymian prawa majątkowego—czyli, innemi słowy, K-m służyło „ius commercii“. Bez wątpienia byli właścicielami ruchomości (mobilia) według zasad prywatnego prawa rzymskiego; rozdzielano-biedniejszym (tęnuiores) parcele gruntu do użytku w sposób odwołalny, tj. z obowiązkiem zwrotu na każde zawołanie, co zwano „precarium. Bestus (sub v. Patres) wyraźnie powiada: atque ii patres dicti sunt, quia agrorum partes adtribuerant tenuioribus (Klientom) ąc si liberis [propriis.

Niebuhr i Savigny omawiają instytucyę „precarii“ w związku z starodawną Klientelą. Zdaniem wielu prawników zastosowano do K-ów także instytucyę „peculii“, na mocy której członkowie rodu oddawali podwładnym K-m część majątku w zarząd do użytku czasowego, jak to później miało miejsce w stosunkach rodzinnych, opartych na władzy ojcowskiej (patria potestas). Zachodzi jednakże pewna trudność co do rozwiązania pytania: czy patron sam winien był bronić w sądzie stosunków prawnych, zawiązanych przez K-ów, czy też miał tylko obowiązek być pomocnym K-i przy dochodzeniu jego nabytych praw, słowem, czy K. w procesie cywilnym mógł być powodem (actor) czy tylko pozwanym (reus). K., wyznaczony patronowi jako poddany „gentis“, nie mógł, przynajmniej w dawniejszych czasach, prowadzić obrony samodzielnie w sądzie (stare in iudicio), gdyż członek rodu był właściwym przedstawicielem i obrońcą interesów i stosunków prawnych K-a (Por. Dionys. 2, 10; Caesar u Gelliusza 5, 13). W późniejszych zaś czasach rzeczypospolitej, w późniejszym procesie rzymski patron jak i grecki Prostates byli tylko formalnymi doradcami prawnymi swych K-ów, którzy już samodzielnie mogli prowadzić obronę swych praw w sądzie (Gai. IV, 82). Nie wolno zaś było ani patronowi, ani K-owi prawować się pomiędzy sobą, powoływać przed sądy, świadczyć przeciw sobie (testimonium dicere), głosować jeden przeciw drugiemu (Dionys. 2, 10. Cato i Massurius Sabinus u Gelliusza 5, 13), gdyż ich stosunek wzajemny był natury moralnej (officium). Wynikłe między nimi nieporozumienia rozstrzygali prawdopodobnie seniorowie rodów, popełnione zaś przez K-ów ciężkie przestępstwa rozstrzygał i karał w dawniejszych czasach król, nie zaś ród (gens). Zauważyć jednak trzeba, że już według ustawy XII Tablic złamanie wierności pociągało, przynajmniej dla patrona, o wiele surowsze następstwa za sobą, aniżeli niedotrzymanie obowiązku prawnego. Patronus si clienti fraudem faxit, sacer esto (L. XII, tab. VIII, 21; Servius ad Aen. 6, 604 i Dionys. 2,10). Klientela, w po-wyższem określeniu, traci z upadkiem związków gentylnych w okresie rzeczypospolitej dawniejszy swój charakter i powoli zupełnie znika. Jednak K-ów pod wielu względami przypominali wyzwoleni (liberti, Ubertini), t. j. osoby, które były dawniej niewolnikami, a wskutek t. z. „manumissio“ nabywali wolność i obywatelstwo. Wyzwalający nazywał się patronem. Po upadku dawnych instytucyj rodowych istnieje jeszcze w czasach cesarstwa K-a jako stosunek opieki (patrociniwn) nie tylko nad pojedynczemi osobami, ale nawet nad osadami (coloniae), municypiami (municipia), nawet całemi ludami, które wzywały patronatu potężnego Rzymu. — Por. Brock er „Der privatrechtliche Charakter der Clientel“ (w te-

T. I).

V.

Klimak Jan św. ob. Jan Klim a k św.

Klimakteryczne lata (łac. Anni ćlimacterici, od gr. o xAt|AaxT7]p= stopień drabiny lub schodów), nazwa ta posiada znaczenie dwojakie, ogólniejsze i ściślejsze: 1) określa t. zw. lata przeć hodowe lub porę przechodnią, to jest te lata lub miesiące życia, w których podług pojęć dawniejszych ustrój ludzki miał podlegać zmianom stanowczym, a zarazem nagłym, do takich zaś zaliczano wyrzynanie się zębów (dentitio), zmianę zębów mlecznych na stałe, dojrzewanie płciowe itd. Dziś gdy wiemy, że zmiany wszelkie rozwojowe w ustroju odbywają się zawsze zwolna i stopniowo, nigdy zaś nagle, nazwa w tem znaczeniu słusznie poszła w zapomnienie zupełnie nieomal.

Dotąd nazywamy tak z łacińska lata zwrotu płeiowegou niewiast, przypadające zwykle pomiędzy rokiem ich życia 45 a 50. W okresie tym odbywają się rzeczywiście w ustroju nie- słusznie z ogólniejszego stanowiska czynią ją wieścim — ale także bynajmniej nie nagle

zmiany bardzo poważne, rozpoczyna się starość pisarski przyznać jej w każdym razie|należy.

I)-r J. ł\

S. K

goż „Untersuchungen über die Glaubwürdigkeit der Verfassungsgeschichte“ 1858); Mommsen: „Rom. Staatsrecht“ (III, str. 54 — 88); tegoż „Abriss des röm. Staatsrechts“ (1883 str. 15 — 21); Tegoż „Römische Forschungen“ (I, str. 319— 390); Voigt „Ueber die Clientei u. Li-bertinUät “    (1878) ; P e r n i c e „ Parerga“

(„Zeitschr. d. Savigny—Gt. f. R. G. Rom. Abth.“, str. 19 sqn.); Karłowa „Römische Rechtsgeschichte“ (I, str. 37, 59.)

Klika Józef, pedagog czeski (* r. 1857), po ukończeniu szkoły realnej, a następnie se-minaryum pedagogicznego w. Kutnej Horze, uczęszczał do politechniki w Pradze, jednocześnie słuchając jako wolny słuchacz wykładów na wydziale filozoficznym w uniwersytecie. Od r. 1897 jest dyrektorem szkoły miejskiej na Nowem mieście w Pradze. K. zyskał rozgłos jako niezmiernie czynny i energiczny pracownik na polu pedagogicznem; był redaktorem kolejno trzech czasopism czeskich pedagogicznych („Ceska śkola“, „Paedagogickó rozhledy“ i „Sbornik paedagogického seminâfe w Praze“) i napisał ogromną liczbę różnych artykułów z dziedziny wychowania, a także sporo książeczek dla młodzieży, zawierających w dostępnej formie opowiadania popularne z dziedziny wiedzy, np. „Z hlubin morskych“ (1879), Muzove prace“ (Praga 1894), „Z fiśe krâlovny Zimy“ (1895), „Z fiśe krâlovice Slun-ce“ (1896) itd. Do obszerniejszych jegov stu-dyów z zakresu pedagogiki należą: „Ceskć skolstvi obecne pfed ctyficeti lety a nyni“ (1891), „Diagrammy a obrazy k vyucovâni si-lozpytu“ (1898), „Komenskćho zivot a prace“ (1898), „Palacky jako paedagog“ (1898) i t. d. Od r. 1890 do 1898 K. był współredaktorem (obok J. Sokola) encyklopedyi wychowawczej czeskiej p. t. „Strucny slovnik paedagogi-ckÿ“.

2)

wraz z zanikiem zupełnym czynności narządów płciowych, wewnętrznych, zwłaszcza jajników, w których jajka odtąd dojrzewać przestają, co pociąga za sobą ustanie zupełne płodności. Zmianom tym towarzyszyć zwykły dolegliwości różne, mniej lub więcej uciążliwe, tak cielesne jak i duchowe, ale z czasem przemijające. Niekiedy w okresie tym właśnie, lub wkrótce po nim, rozwijają się choroby pewne, jak np. nowotwory złośliwe w macicy albo sutkach.

Klimakteryczny czas (tempus climacterium), w pojęciu astrologów chwila grożąca niebezpieczeństwem, gdy konstelacye planet i gwiazd zapowiadać miały niebezpieczeństwo dla ludzi pojedyńczyeh lub dla całych krajów; tak np. gdy Mars usuwał się od Merkurego, miało to zwiastować głód i wojnę. Ob. Astrologia.

Klimańska Z Chłopickich Zofia, pseud. Zofia z Brzozówki (* 1819 — y 1870), publicystka i powieściopisarka, córka Franciszka Chło-pickiego, podkomorzego kowieńskiego, i Zofii z Milejków. Urodziła się we wsi Furmaniskach, pow. trockim, wychowywała się wśród sfrancu-ziałego otoczenia, goniącego tylko za rozrywkami; bolesne przejścia rozszerzyły i pogłębiły jej ducha; umiłowała język ojczysty i ostrem biczem satyry chłostała wady salonów. Dwukrotnie wychodziła za mąż, raz za Desztrunga, drugi raz za szlachetnego Klimańskiego. Dała się poznać w piśmie zbiorowem „Gwiazda“, wydawanem w Kijowie przez młodzież postępową; wystąpiła namiętnie przeciw Kraszewskiemu za jego ówczesne względem tej młodzieży zachowanie się w druku i napisała „List Zofii z Brzozówki do Benedykta Dołęgi“. Jej kosztem głównie wydawał Romuald Podbe-reski „Pamiętnik naukowo-literacki“ w Wilnie 1849 i 1850. K. wniem pomieściła ostrą satyrę, pomawianą o paszkwil, p. t. „Człowiek niewidzialny czyli Cudowny Kapelusz “ (osobno w Wilnie r. 1850). Na długie lata potem zamilkła, zmuszona przebywać nad Uralem. Po powrocie, po kilkoletnim pobycie na Litwie o-siadła w Warszawie, gdzie też i umarła. W roku jej zgonu (1870) wyszła jej powiastka dla ludu p. t. „Mateusz Zbiluta“, a po zgonie w r. 1873 większa powieść p. t. „Chorzy i zdrowi“. Prócz tego pisywała sporo artykułów do różnych czasopism' polskich, francuskich i niemieckich. K. należała do pierwszej u nas grupy kobiet, dążących do wyzwolenia z pod narzucanych pęt konwencyonalnych, i stąd w sferach zachowawczych nie miała miru, a echem tych opinii stał się, może mimowiednie, poeta Leonard Sowiński, który w „Rysie dziejów literatury polskiej“ (IV, 366) kilka słów niepochlebnych o niej zapisał. Niezależnie wszakże od tych uprzedzonych sądów są inne, które godząc w stosunki zawierane przez K-ą w życiu, odpowiedzialną za obłędne drogi uczucia. Talent

r. Chm.

Oh O

. Gard), r. 1820

Klimaszewski Hipolit, literat i pedagog (* 19 stycznia 1802 w Kopatkiewieżach w Mozyrskiem w dawnem woj. Mińskiem—-f 1865 w Bagnolles sur Cézé w Uczył się w Owruczu, ztamtąd wszedł do uniwersytetu wileńskiego; przetrwawszy burzę r. 1823—4, ukończył go z odznaczeniem i wkrótce został nauczycielem gimna-zyalnym w Wilnie. Przy nauczycielstwie oddawał się usilnej pracy literackiej, a owocem jej poważnym było studyum nad Trębeckim. WTyrobiwszy sobie zaufanie w kołach umysłowych w Wilnie, założył w r. 1830 „Noworocznik litewski“, w którym Kraszewski zamieścił jednę z pierwszych prób swego pióra (ob.). Kiedy feldm. Dybicz w styczniu 1831 r. ciągnął ku Niemnowi na Wilno, a potrzebował do swej „kancelaryi polskiej“ zdolnego rzemieślnika literackiego, ówczesny rektor uniwersytetu, Pelikan, wskazał mu K-go, który jednak propozy-cyę a limine odrzucił, wbrew opinii, jaką miał o nim rektor, zawiązał stosunki z młodzieżą i d. 11 maja w paradnym mundurze nauczycielskim wyszedł z Wilna w towarzystwie akademików i starszych uczniów gimnazyum.— Oddział dotarł o 5 mil od Wilna do Rudnik, gdzie, zagrzany przemową K-go, miał pomyślną potyczkę; w dalszym pochodzie uniknął niebezpieczeństwa pod Rakliszkami w Lidzkiem, ale wkrótce potem obskoczony na trakcie do Lidy, uległ rozbiciu; sam K. dostał się do niewoli. Osadzony na Antokolu, później w koszarach w gmachu po-jezuickim, usłyszał nad sobą wyrok śmierci, złagodzony później ułaskawieniem na ciężkie roboty w kopalniach. Uniknął ich przez ucieczkę z więzienia w przebraniu kobie-cem z pomocą przyjaciół w mieście, a przy współdziałaniu towarzysza losu, niejakiego Fritsch ego (Frycze), który też razem z nim wydostał się na miasto. W Wilnie ukrywał się K. jako braciszek bernardyński i dopiero po kilku tygodniach przeszedł granicę pruską w dole Niemna. Po upadku powstania wraz z całą falą wychodźtwa pociągnął do Francyi, zatrzymał się w Paryżu i tu stale przebywał przez lat przeszło dwadzieścia. W życiu i ruchu czynnym emigracyi nie uczestniczył. Pracy nad literaturą i językiem nie zaniedbał, ale ciężkie warunki życia nie pozwoliły mu trwale się jej oddać. W r.1847 zamianowany dyrektorem szkoły polskiej na Batignolles (przedtem był jej nauczycielem), obowiązki te pełnił do r. 1853. Wtedy, wskutek nieporozumienia z kuratoryą szkoły, wywołanego w części przez uzasadnioną może krytykę steru dydaktyczno - pedagogicznego, ze stanowiska ustąpił; ślad tego nieporozumienia pozostał w druku i wiąże się z nazwiskami Jedlińskiego, Klaczki.i samego K-go. Otrzymawszy u-rzędowanie w administracyi drogi żelaznej z Lugdunu nad morze Śródziemne, zamieszkał w Marsylii. Tu go odwiedzał Kraszewski -w latach 1858 i 60, i stąd pierwszą

Wielka Eue. Poim. Ilustr. Zesz. 284a. I. XXXVI.

o^nim od lat prawie 30 posłał wiadomość do kraju. Tu go również odszukali Antoni i Napoleon Jeleńscy, z rodziny, do której Kopatkiewicze dziedzicznie należały. Literatura i pedagogia K-go, oczywiście, na kolei przepadły, ale w późnym jeszcze wieku drgała w nim żyłka literacka, jak to widać ze zgrabnej jakby autobiografii z r. 1860. Ok. r. 1870 K., ożeniony w późnym już wieku z Francuską, otrzymał emeryturę kolejową i z zaoszczędzonego grona kupiwszy sobie domek w Bagnolles

s. C., tu zmarł. — Zostawił podobno po sobie pamiętniki; wszakże niema śladu gdzie-by je przechowywano. Wydał: „Noworocznik litewski na rok 1831“ (Wilno 1830, dr. Marcinowski A.; XVI, 310 str., 12-o; 5 odtw. litogr.); „Rozbiór poezyi St. Trębeckiego“ (Wilno 1830, dr. Marcinowski; 185 str. 8-o); „Skład i rozkład mowy czyli Grammatyka obrazowa języka polskiego dla użytku szkół początkowych“ (Paryż 1838, Palluel i Le Cherbonnier; litograf. 1 arkusz ; „Sprostowanie kilku fałszów umieszczonych w Nr. 86 „Dziennika Naród.“ z powodu Bibl. polskiej w Wersalu“ (Wersal b. r. [„Dz. Nar.“ wychodził 1840 -7], dr. Kiefer; 4 str., 8-o); „Kolęda na r. 1843 na notę W żłobie leży“ (litograf. 1 ark.); „Ecole nationale polonaise. Compte rendu de l’année scolaire 1850, suivi du programme des études“ (Paryż 1850, księg. polska, 82 str. 8-o); „Protestacya byłego dyrektora szkoły nar. polskiej w Batignolles“ (Paryż 1853, Martinet; 8 str. 8-o). O K-m: Kraszewski J. J. „Kartki z podróży“; „Kuryer Litewski“ urzędowy zr. 1831; „Rocznik To w. Hist.-liter, w Paryżu 1873 — 8“ T. II, str. 346 — 9; czasopisma krakowskie, lwowskie i poznańskie z r. 1875.    ⁸

Klimat, Ogół objawów meteorologicznych, cechujących stan średni atmosfery w jakiejkolwiek na ziemi miejscowości. Jest to znaczenie nowoczesne tego wyrazu; starożytni przez klimat (z grec. klimax=skala, podział), rozumieli pochylenie (gr. k 1 i m a) danego miejsca powierzchni ziemi względem osi ziemskiej, zatem kąt zależący jedynie od szerokości geograficznej tego miejsca. W tern znaczeniu astronomicznem używany był wyraz K. przez geografów starożytnych, zwłaszcza przez Ptolemeusza, dla scharakteryzowania danej okolicy pod względem najdłuższego jej dnia w ciągu roku. Dzielono mianowicie powierzchnię ziemi na pasy, ograniczone równoleżnikami, w takiej szerokości, że w każdym pasie następnym trwanie dnia najdłuższego było o pół godziny dłuższe, aniżeli w poprzedzającym, bliżej równika położonym. Rozróżniano więc na półkuli północnej i południowej, pomiędzy równikiem a kołem bieguno-wem, 24 K-y; do nich geografowie późniejsi dodali pomiędzy kołem biegunowem a biegunem 6 K-ów, w których trwanie dnia najdłuższego różni się o cały miesiąc (ob. Dzień). Pasy te czyli K-y miały szerokość różną; K.

pierwszy, przy równiku położony, obejmował 9Y₂ stopnia szerokości geograficznej, K. 15-y tylko 1°, od 61 do 62° szer. płn., a K. 24-y zaledwie 3'. Od koła biegunowego ku biegunowi szerokość K-ów znów wzrastała; K. 25-y, w którym dzień najdłuższy trwa miesiąc, obejmował 45', a K. 30-y, pod biegunem, gdzie trwanie dnia pół roku wynosi, miał 7 ⁰ szerokości. — Podział ten na K-y astronomiczne jest obecnie zarzucony, a K. według określenia wyżej podanego tyczy się jedynie stosunków meteorologicznych i fizyczno-geograficznych. W znaczeniu tern do czynników klimatycznych zaliczyć należy: stan wilgotności powietrza, zachmurzenie nieba i wiatry panujące, rozkład wód i lądów, ukształtowanie gruntu, obfitość lasów. Śród tych wszystkich wszakże i wielu innych zapewne okoliczności na naczelnem miejscu wymienić należy temperaturę, która znów bezpośrednio zawisła od natężenia, z jakiem promieniowanie słoneczne do danej okolicy ziemi dobiega. Gdy z tego wyłącznie stanowiska K. rozpatrujemy, mówimy o K-e słonecznym, astronomicznym czyli matematy cz -nym. K. astronomiczny jest to więc rozkład teoretyczny ciepła słonecznego na powierzchni ziemi, a znajomość K-u tego w każdym razie stanowić musi podstawę wszelkich badań klimatologicznych. Promienie słoneczne ogrzewają daną powierzchnię tern słabiej, im ukośnej względem niej są zwrócone, a wpływ ich schodzi do zera, gdy przechodzą do niej równolegle. W każdej więc chwili te okolice ziemi najsilniej są ogrzewane, gdzie promienie słoneczne padają prostopadle. W czasach równo-nocy wiosennej lub jesiennej w warunkach takich znajdują się miejsca na równiku położone, gdy w tym samym czasie okolice biegunów, dla których słońce na samym poziomie przypada, zgoła od słońca ciepła nie otrzymują, a natężenie promieniowania słonecznego w ka-żdem miejscu ziemi tem jest słabsze, im szerokość jego geograficzna jest większa. Gdy słońce oddala się od równika, przesuwa się i pas najsilniejszego działania promieni słonecznych. Zadanie więc schodzi na grunt matematyczny, ■a za podstawę rachunku służy ilość ciepła, jaką w czasie bardzo krótkim otrzymuje od słońca pole jednego centymetra kwadratowego pod jakąkolwiek szerokością geograficzną położone, przy pewnej wysokości słońca. Ilość ta, oczywiście, w każdej chwili dnia jest inna, ulegając zmianie ze wznoszeniem się słońca nad poziom uważanego miejsca, ale analiza matematyczna dozwala zsumować drobne te i zmienne ilości ciepła; tym sposobem obliczamy ilość ciepła, jaką dany punkt ziemi otrzymuje w ciągu całego dnia, a w podobny sposób obliczenie to rozciągnąć możemy na dłuższe okresy czasu i na większe przestrzenie. Podobne badania matematyczne prowadzili już dawno Hal-ley, Lambert, Poisson, a w czasach nowszych

Meech, Röllinger, Schlemüller i Wiener. Liczby wszakże tą drogą otrzymane nie okazują zgodności dostatecznej ze stosunkami, które rzeczywiście na ziemi istnieją, a odstępstwo to pochodzi stąd, że nie zwracano uwagi na pochłanianie promieni słonecznych przez atmosferę ziemską; rozpatrywano więc stosunki, ja-kieby na ziemi zachodziły, gdyby atmosfera nasza zgoła nie istniała, albo doskonale byłą przecieplająca. Powłoka atmosferyczna pochłania, oczywiście, tern większy zasób promieni słonecznych, im dłuższą w niej drogę przebiegają, im zatem bliżej poziomu znajduje się słońce. Stąd i czynnik, przedstawiający stopień przezroczystości powietrza, stanowi ilość w ciągu dnia zmienną, a wprowadzenie go do rachunków wikła je tak dalece, że rozwiązanie tego zadania w całej ogólności okazało się niemożebnein. Dla tego też A n g o t, by zadanie to uprościć, wyprowadził wartości liczebne dla ilości ciepła, jakie otrzymuje ziemia w pasach obejmujących po 10° stopni szerokości geograficznej. Z powodu biegu rocznego ziemi i pochylenia jej osi względem ekliptyki słońce codziennie inne na niebie miejsce zajmuje: Angot tedy przeprowadził rachunki swe dia 15 rozmaitych stanowisk słońca; nadto nie wiemy dobrze, jak silne jest pochłanianie promieni przez atmosferę, które zresztą nie zawsze jest jednakie, choćby ze względu na rozmaity stan zachmurzenia nieba. Należało więc uwzględnić rozmaite stopnie przezroczystości atmosfery, a Angot wszystkie swe rachunki przeprowadził kolejno przy spółczynnikach przezroczystości 1, 0.9, 0.8, 0.7 i 0.6. Spółczynnik 1 oznacza zupełną przezroczystość powietrza, przy spółczynniku 0,6 dochodzą do powierzchni ziemi tylko ³/₅ części tej ich ilości, jaka do górnych warstw powietrza przybywa. Z długich tych rachunków przytaczamy tabelę, która podaje ilość ciepła, otrzymywaną w ciągu roku przez pole jednego centymetra kwadratowego w różnych szerokościach i przy różnych założeniach co do przezroczystości powietrza:

Szero

kość

0°

30°

60°

90°

Spółczynnik przezroczystości

350.3 307.8 199.2

145.4

0,9

0,7

0,6

298.4

256.8

152.9

100.1

Cł CO OJ Ol r-ś <m‘ CC CC lO h t—ł CO (M (M h

209.2

172.9

170,2

137.6

90.2

45,0

67.4

28.4

Liczby te wykazują w sposób uderzający wpływ atmosfery. Gdyby atmosfera doskonale była przecieplająca, pole pod równikiem o-trzymywałoby tylko 2,3 raza więcej ciepła, aniżeli równej wielkości pole pod biegunem; w miarę jednak, jak przezroczystość ta słabnie, stosunek ten rośnie bardzo szybko i przy spółczynniku 0,8 wynosi już 3,7, przy spółczynni-

Zboczenie

słońca

0°

8°

16°

23°17'20"

00

co to h- 0 Oi ^ ^ o coc

0°

11°

22°

32°30'

ku 0,6 wzrasta do 6 prawie; w zwykłych zaś warunkach taka właśnie słabsza przezroczystość powietrza zachodzi. W tabeli powyższej przyjęto za jednostkę tę ilość ciepła, jako otrzymuje 1 cm² na równiku, na skrajach atmosfery, w ciągu dnia w epoce równonocy, t. j. przy prostopadłym kierunku promieni. Aby liczby te wyrazić w ciepłostkach, przyjąć trzeba pewną oznaczoną wartość stałej słonecznej, czyli ilości ciepła, jaką 1 cm² na granicy atmosfery otrzymuje w ciągu minuty przy promieniach prostopadłych (ob. Energia, Słońce). Jeżeli na stałą słoneczną przyjmiemy liczbę 2.54 podaną przez Violle’a, to ilość ciepła otrzymywana przez 1 cm² na równiku w epoce równonocy w ciągu dnia wynosi 1 164 ciepłostek, a taka ilość ciepła właśnie odpowiada jednostce przyjętej w powyższej tabeli. — W ciągu roku słońce przesuwa się między zwrotnikami, codziennie zatem inny równoleżnik otrzymuje najwięk-kszą ilość ciepła od słońca. W czasie równonocy, gdy słońce przechodzi przez równik, maximum otrzymywanego ciepła przypada na równiku; w miarę, jak słońce oddala się od równika, coraz inny równoleżnik ma słońce w swoim zenicie w chwili południa; nie na tym wszakże równoleżniku przypada naj większość ciepła, tu bowiem dzień jest krótszy, aniżeli w większych szerokościach geograficznych; w okolicach tych promienie słońca padają wprawdzie ukośniej, ale działają przez czas dłuższy, a stąd maximum ciepła otrzymuje nie ten równoleżnik, który ma słońce w swym zenicie w chwili południa, ale równoleżnik pod większą szerokością położony. Rachunki dawniejsze, przyjmujące zupełną przezroczystość, prowadziły do wniosku, że w chwili przesilenia letniego najwięcej ciepła otrzymuje równoleżnik 45° szerokości północnej, zatem nieledwie w Europie środkowej. Niezgodność tego wywodu matematycznego z rzeczywistością jest aż nazbyt uderzająca, ale i to tłómaczy się dostatecznie pochłanianiem promieni przez atmosferę, które musi być silniejsze w szerokościach większych, gdzie słońce niżej się nad poziom wznosi, a tein samem promienie ukośniej padają. Działanie to osłabia wpływ korzystny, jaki na ogrzewanie danego miejsca wywiera znaczniejsza długość dnia. Następna tabela podaje szerokości geograficzne, które otrzymują w ciągu dnia największą ilość ciepła przy rozmaitem zboczeniu słońca, t. j. przy rozmaitem jego oddaleniu od równika:

Spółczynnik przezroczystości

0,6 o"

12°30'

26°30'

43°60'

Przy spółczynnikach zatem 0,8 i 0,7, odpowiadających normalnym warunkom atmosferycznym, okolice najsilniej ogrzewane przypadają w szerokości 35°, a rezultat ten nie odstępuje od stosunków, rzeczywiście na ziemi zachodzących. W dniu przesilenia letniego dla miejsc położonych na kole biegunowem północnem słońce nie zachodzi przez całą dobę, a w szerokościach dalszych długość dnia jest coraz większa, na biegunie wynosi półro-ku; w przypuszczeniu zupełnej przezroczystości powietrza rachunki wydawały znowu rezultat osobliwy, ciepło bowiem miało wzrastać od koła biegunowego aż do bieguna. Z takich zapewne wywodów matematycznych wypłynęły dawniejsze pojęcia o wysokiej temperaturze biegunowej, o otwartem, wolnem od lodów morzu podbiegunowem. Rachunki jednak Angota uczą, że w miarę, jak się zmniejsza spółczynnik przezroczystości powietrza, ilość ciepła maleje statecznie, począwszy od średnich szerokości geograficznych aż do bieguna. Cośmy tu mówili o rozkładzie ciepła słonecznego na ziemi, nie stosuje się jeszcze bezpośrednio do rozkładu temperatury, należy tu bowiem uwzględnić inne jeszcze okoliczności, jak zdolność pochłaniania ciepła przez grunt, przewodnictwo wierzchnich warstw ziemi, promieniowanie jej czyli szybkość stygnięcia, i t. d., a teoretyczne rozwiązanie tego zadania przedstawia trudności nader znaczne. — Obie półkule ziemi, północna i południowa, otrzymują pod jednakiemi szerokościami tęż samą ilość ciepła w ciągu roku, jakkolwiek ziemia najbliżej słońca przypada, gdy na półkuli płn. jest lato, a na półkuli płd. zima. Natężenie więc promieniowania słonecznego na półkuli płd. jest w półroczu letniem nieco znaczniejsze, aniżeli na półkuli płn., ponieważ wszakże półrocze letnie na półkuli płn. trwa o 7 dni dłużej, aniżeli na półkuli płd., zachodzi tu więc kompensata, a to samo tyczy się półrocza zimowego. — Gdyby cała powierzchnia ziemi utworzona była z powłoki wodnej, albo też, przynajmniej, gdyby zajęta była wszędzie przez grunt jednostajny i gładki, ten K. astronomiczny byłby zarazem istotnym K-em ziemi; pod wpływem wszakże niejednakiego rozkładu mórz i lądów, zarówno jak i wskutek rozmaitego pofałdowania się stałej skorupy ziemskiej, ulega on znacznemu przeinaczeniu, a K. fizyczny czyli rzeczywisty jest to K. słoneczny, zmieniony pod wpływem rozmaitego ukształ-cenia powierzchni ziemi i właściwości różnych elementów meteorologicznych. W każdym razie wpływ K-u słonecznego wybija się w podziale powierzchni ziemi na strefy klimatyczne. Rozróżnia się mianowicie, zależnie od objawów wiążących się z pozornym biegiem rocznym słońca, pięć stref głównych: strefę gorącą czyli międzyzwrotnikową, dwie strefy u-miarkowane, północną i południową, między zwrotnikami a kołami biegunowemi, oraz dwie

na

Średnie

strefy zimne albo podbiegunowe, północną i południową, czyli arktyczną i antarktyezną, między kołami biegunowemi a biegunami. Ponieważ nadto w strefach umiarkowanych, z powodu znacznej ich rozległości, zachodzą znaczne różnice temperatury, podzielono każdą z nich trzy poddziały,—na strefę podzwrotnikową, właściwą strefę umiarkowaną i podarktyczną. We wszystkich tych strefach pod wpływem objawów ziemskich wyróżniają się oddzielne grupy klimatyczne, które oznaczają się nazwą klimatu lądowego czyli kontynentalnego i morskiego, oceanicznego czyli nadbrzeżnego, oraz klimatu górskiego i nizinowego. —W strefie między z w r o t n i k o w ej słońce dwa razy w ciągu roku przechodzi przez zenit każdego punktu i od zenitu nigdy znacznie się nie usuwa, skąd też i długość dnia w ciągu roku niewielkim tylko zmianom ulega; dla tych powodów temperatura średnia dnia w ciągu roku zmienia się tak słabo, że nie występuje tam zgoła następstwo czterech pór roku od temperatury zależnych, ale wyróżniają się raczej pory deszczów i suszy, oraz zmiany wiatrów panujących, a właściwą cechą tej strefy jest znaczna stateczność w powrocie objawów peryodycznych. Najwyższe i najniższe temperatury miesięczne w pobliżu równika różnią się między sobą zaledwie o 1°— 5c, ale dochodzą do 13° w sąsiedztwie zwrotników, gdzie minimum temperatury zbliża się już do zera, a nawet je niekiedy przekracza, maximum zaś temperatury przypada również wysoko jak pod równikiem (ob. Izoter-m y). Na jednostajność temperatury wpływa też i znaczna zawartość pary wodnej w powietrzu, która się już przy nieznacznem obniżeniu temperatury skrapla, a stąd dalsze oziębianie powstrzymuje. Jednostajność temperatury sprowadza też i jednostajność ciśnienia atmosferycznego, a tern samem prądy powietrza posiadają uderzającą stateczność. K. zwrotnikowy o-bejmuje obszar pasatów i monsunów. Główną jego linię środkową stanowi pas cisz równikowych, w którym wstępujący czyli wznoszący się w górę prąd powietrza daje źródło deszczom. Pas ciszy przesuwa się wraz ze słońcem ku północy i ku południu, ale daleko mniej i daleko wolniej, aniżeli właściwa droga słoneczna. Idzie on raczej za pasem najwyższej temperatury, a ten, częścią wskutek wolniejszego o-grzewania się powierzchni ziemi, które nie może dążyć krok w krok za biegiem słońca, częścią z powodu rozmaitego działania ciepła słonecznego na ląd i morze, nie oddala się bardzo znacznie od równika, a zwłaszcza na oceanie Atlantyckim przypada zawsze po stronie półkuli płn. z jej przeważającą masą lądową. Gdzie pas ciszy panuje, występuje pora deszczowa, a na równiku i w okolicach odległych od zwrotników powtarzają się dwie w ciągu roku pory deszczowe. Podczas panowania pasatu niebo jest nie zamącone, w czasie pory zaś dżdżystej

powleczone ciemnemi chmurami, zachmurzenie nieba wzmaga się ku równikowi, skąd dnie zupełnie pogodne są tu rzadkie, a zachmurzenie to nazwał Maury pierścieniem chmur równikowym. — W strefach umiarkowanych stosunki temperatury bardzo są rozmaite. Średnia temperatura stycznia w płn. Azyi wschodniej opada do—40°, średnia temperatura lipca podnosi się w Afryce płn. do -j- 35°, temperatury bezwzględne tych okolic przypadają między—70° a -f- 50°. W strefie tej zachodzi zmiana wyraźna między ciepłą i zimną porą roku, a w środkowych okolicach tej strefy obie pory przejściowe, wiosna i jesień, występują jako pory samodzielne. Strefy umiarkowane są obszarami wiatrów zachodnich, które na półkuli płd. wyraźniej się ujawniają, aniżeli na półkuli płn., tu bowiem oddziaływa na nie silnie różnica między temperaturą lądu i wody, gdy półkula płd. bardziej jednostajnie jest wodą zajęta. Stan pogody zależy tu od biegu cyklonów (ob.); pod względem wilgotności powietrza, zachmurzenia i opadów strefy umiarkowane nie posiadają wyraźnych właściwości; w niektórych okolicach przeważają opady letnie, w innych zimowe. W miarę posuwania się ku kołom biegunowym roczna zmiana temperatury staje się przecięciowo większą, ilość pary wodnej przecięciowo mniejszą, stosunki wiatrów bardziej nieprawidłowemi, opad słabszym i bardziej nieregularnie rozłożony. — Strefy biegunowe cechują się tern, że w zimie słońce nie wznosi się nad poziom przez tygodnie lub miesiące całe, a w lecie przez również długie okresy trwają dnie bez przerwy, promienie słońca wszakże nader ukośnie wtedy dobiegają. Okolice, gdzie napotkano temperaturę najniższą, otrzymały nazwę biegunów zimna (ob. Izotermy). W strefie biegunowej płn. zima ciągnie się długo, a najznaczniejsze zimno przypada w marcu lub nawet w kwietniu; w maju temperatura szybko wzrasta, lipiec jest miesiącem najcieplejszym, ale już od sierpnia temperatura znów się obniża. Powietrze jest ubogie w parę wodną, zwłaszcza w zimie, a stąd zima okolic biegunowych cechuje się zarówno małą ilością opadu, jak i słabem zachmurzeniem. Podczas pogodnych wszakże nawet dni zimowych powietrze wypełnione jest drobnemi igiełkami lodowemi, które opadają zwolna i tworzą powłokę śnieżną. Cisza sprowadza w zimie obniżenie temperatury, wiatry i opady powodują jej podwyższenie; w lecie rzeczy mają się przeciwnie.—W różnych tych strefach rozmaitość klimatyczną sprowadzają różnice klimatu morskiego i lądowego. K. morski, zwłaszcza w strefie umiarkowanej, odznacza się stosunkowo wysoką temperaturą zimową, nizką temperaturą letnią, słabą zmiennością temperatury, zarówno roczną jak i dzienną, wielką wilgotnością, silnemi wiatrami, zwłaszcza w zimie, znacznym opadem i gęstem zachmurzeniem. K,

lądowy natomiast cechuje się ciepłem latem, zimną zimą, suchem powietrzem, jasnem niebem i małą ilością opadu; dzienne i roczne zmiany temperatury i wilgotności są tu znaczne. Odmienność ta klimatów tłómaczy się różnicą we własnościach cieplikowych lądu i wody. Ląd stały silniej pochłania i wysyła promienne ciepła aniżeli morze, prędzej się więc ogrzewa i prędzej też stygnie aniżeli woda, która dla znacznego swego ciepła właściwego nie ogrzewa się tak szybko, ale też ciepło pochłonięte powolniej traci. Temperatura przeto powierzchni morza utrzymuje się w większej jednostaj-ności i ulega mniejszej chwiejności zarówno w ciągu dnia, jak i w ciągu roku, aniżeli we wnętrzu wielkich lądów. Na wyrównywanie temperatury ma też znaczny wpływ obfita para wodna, wznosząca się z morza, zagęszczanie jej bowiem powoduje liczne chmury, które w lecie łagodzą silne promieniowanie słoneczne, a w zimie tamują stygnięcie ziemi. Wyspy, wybrzeża i półwyspy dzielą z morzem jego klimat jednostajny, gdy różnica między temperaturą lata i zimy staje się tern wybitniejszą, im bardziej w głąb lądu oddalamy się od wybrzeży morskich. Z powodu częstych zmienności wiatrów warunki klimatyczne lądów tak się układają, że klimat ich w różnych porach roku bardziej się zbliża już do klimatu lądowego, już do morskiego. Europa w lecie należy do K-u lądowego, a w zimie do morskiego, skąd ma lata ciepłe, zimy zaś stosunkowo łagodne.

piej, aniżeli na szczytach górskich, tejże samej sięgających wysokości; tak np. w górach meksykańskich w wysokości 4 270 m. ustępuje wszelka roślinność, a granica śnieżna przypada w wysokości 4 550 m., gdy pod tą samą szerokością na wyżynach Ameryki płd. kwitnie rolnictwo w znaczniejszej jeszcze wysokości, a granicę śnieżną napotyka się dopiero w wysokości 5 760 m.—Na klimat obszarów bardziej ograniczonych wywierać mogą wpływ różne inne okoliczności lokalne, a pod tym względem ważną zwłaszcza doniosłość posiadają wielkie lasy, które otoczeniu swemu nadają poniekąd charakter K-u morskiego, osłabiają bowiem nadmierne różnice temperatnry i wzmagają wilgotność powietrza; nie zdołano wszakże dotąd bezpośrednio stwierdzić, jak dalece wytrzebienie lasów wpływa na przeinaczenie warunków klimatycznych.

Pytanie, czy z biegem czasu klimat różnych okolic ziemi ulega zmianom wyraźnym, nie zostało dotąd dostatecznie wyjaśnione. Że zmiany takie zachodzą w długich okresach geologicznych, jest to rzecz niewątpliwa, świadczą bowiem o tern szczątki roślinne pokładów węglowych, oraz objawy obejmowane nazwą okresu lodowego; trudniej jednak rozstrzygnąć, czy zmiany klimatu miały miejsce w czasach historycznych. Badania takie polegają na dochodzeniu: czy roślinność w różnych okolicach doznała przeinaczeń, czy istnieją jeszcze w różnych obszarach rośliny, które tam niegdyś żyły, czy granice rozprzestrzenienia pewnych wybitnych przedstawicieli świata roślinnego są obecnie takież samè, jak w czasach ubiegłych. Zmienność klimatu ujawniać się także winna w chwiejności lodników, okazało się bowiem, że rozległość ich zależy od obfitości opadów wodnych; dostrzeżono również, że wysokość poziomu wody w morzu Baltyckiem, Czarnem i Kaspijskiem ulega pewnym zmianom peryodycznym i pozostaje także w związku z obfitością opadów wodnych, zasilających rzeki, które do mórz tych wody swe znoszą. Ze zmiennością opadów wiąże się dalej kołysanie temperatury powietrza, w okresach bowiem suchych temperatura podnosi się wyżej, obniża zaś w okresach dżdżystych. Starano się więc wykryć takie okresy idących po sobie na-przemian lat suchych i wilgotnych; chciano ująć okresy 11-letnie, zgodnie z okresem rozwoju plam na słońcu, a Brückner wyczytał okresy 36 — 37 letnie. W wieku dziewiętnastym środki okresów nizkiego stanu wód przypadać miały na lata 1800, 1835, 1865, wysokiego zaś stanu wód na lata 1820, 1850, 1880, a odpowiednio temu około r. 1800, 1835, 1865 panować miała pogoda sucha i ciepła, a około r. 1820, 1850 i 1880 powietrze miało być chłodne i wilgotne. Rezultaty te nie są dosyć pewne; z nie-

Ameryka płn. natomiast chłodnem swem latem należy do K-u morskiego, a srogą zimą do lądowego. Stosunki te ujawniają wyraźniej przebiegiem swym izotery i izocliimeny (ob. Izotermy).— Odrębne też cechy przedstawia K. górski, co wypływa ze zmniejszania się ciśnienia atmosferycznego w miarę wznoszenia się w górę i idącego za tern wzmagania się natężenia promieniowania słonecznego. Powietrze jednak dobrze przepuszcza promienie ciepła, słabo je pochłania i bezpośrednio od nich się nie ogrzewa^stąd ze wzrastającą wysokością temperatura powietrza się obniża. Obniżenie to wynosi przecięciowo od równika aż do 60 ' szer. płn, 0,58° na każde 100 metrów i jest nieco większe w lecie aniżeli w zimie. Przy niebie pogodnem wszakże podczas zimy stosunki układają się niekiedy odwrotnie, gdy doliny śniegiem pokryte są w skutek promieniowania zimniejsze , aniżeli szczyty i stoki górskie.

Pasma górskie stanowią nadto tamę dla prądów powietrznych, skąd wywierają wpływ na rozkład opadów wodnych, które są w ogólności obfitsze po ich stronie płd.-zachodniej, aniżeli po płn.-wschodniej. Pod wpływem gór wiatry przyjmują nieraz pewien szczególny charakter, co zwłaszcza wyraźnie okazuje fen, a nadto góry same wywołują prądy powietrza jakiem uzasadnieniem wszakże wnosić obecnie w pewnych oznaczonych kierunkach (ob. W i atr). można, że na wszystkich lądach zachodzi pe-Na rozległych wyżynach jest w ogólności eie- wna zmienność peryodyczna klimatu i że epo-

ki jednakiego stanu pogody występują z małe-mi wyjątkami na całej ziemi jednocześnie. Zmiany te jednak nie sięgają głęboko, a prawdopodobnie w czasach historycznych klimat całej ziemi nie doznał przeobrażeń istotnych.— Warunki klimatyczne różnych okolic wywierają wpływ niewątpliwy na zdrowotność mieszkańców, a należyte ich uwzględnienie dało początek klimatoterapii (oh.). — Porów. Hann „Handbuch der Klimatologie“ (1983), Woeikof „Die Klimate der Erde“ (1887). Ob. też Meteorologia.

Klimatologia, nauka o klimatach różnych okolic ziemi stanowi właściwie dział meteoro-

K-

n-r .1 P.

Rozu-

1. K.

S. K.

logii (ob.).

Klimatoterapia (łac. Clirn atotherap i a z gr. to xXip.a = pochylenie, klimat i fj d-spaTrsća =służba, pielęgnowanie, leczenie) oddziaływanie na stan zdrowia przez pobyt w miejscowościach, których klimat przyczynić się może do jego polepszenia. Ob. Klimatyczne leczenie.

Klimatyczne staoye ob. Klimatyczne leczenie.

Klimatyczne leczenie i Stacye klimatyczne. Od dawna już rzecz to wiadoma, że pobyt w miejscowościach niektórych wpływać może korzystnie na przebieg chorób różnych, oraz że powietrze czyste, ani zbyt gorące, ani zbyt zimne, w okolicach zacisznych, zwłaszcza w górach lub nad morzem, wmgóle działa pokrzepiająco i orzeźwiająco na ustrój ludzki. Wiedzieli już o tern kapłani starogreccy, którzy świątynie Asklepiosa (Eskulapa) zwykli byli zakładać tylko w miejscowościach takich (por. Grecya—lecznictwo); również świadom był tego ojciec lecznictwa naukowego, Hippokrates (ob.), i liczni następcy jego w Starożytności oraz w wiekach późniejszych, ale stosunkowo od niedawna dopiero wpływy te zbadano dokładniej, a wtedy też dopiero rozwinęło się leczenie klimatyczne, obecnie bardzo modne i może przeceniane niejednokrotnie, w każdym razie atoli przeciwko cierpieniom różnym rzeczywiście i niewątpliwie pomocne. — Gdy chodzi o ocenę własności klimatycznych miejscowości danej, zwrócić należy uwagę: na oddalenie jej od równika, na wyniesienie ponad poziom morza, na ukształtowanie okolicy całej oraz jej budowę geologiczną, na odległość od morza najbliższego, na stan roślinności, nakoniec na ilość i rozdział wód (zaskórna, bieżąca, stojąca, bagna itd.). Wszystkie czynniki wymienione wywierają bowiem wpływ niemały na klimat, na gęstość i czystość powietrza, wilgotność lub suchość jego, na częstość oraz ilość opadów atmosferycznych, na ciepłotę przeciętną, jej zmienność, na wiatry wiejące, ich częstość i kierunek, jako i na ochronę od nich itp. mie się sarno przez się, że w pobliżu miast wielkich, kopalni rozległych, zakładów przemysłowych licznych, powietrze zawsze mniej lub więcej bywa zanieczyszczone, więc też, chociażby położenie miejsc takich było samo przez się korzystne, to nie nadają się jednak wcale na stacye klimatyczne, lecznicze, wymagające bez wyjątku powietrza bardzo czystego, wolnego od kurzu, dymu, sadzy i wyziewów przeróżnych. Czystość powietrza atoli sama jedna nie wystarcza bynajmniej, pomimo że jest bardzo ważna: trzeba więc zwracać nadto uwagę baczną na inne warunki jeszcze, gdy chodzi o wybór miejscowości, mogącej wpływać dodatnio na zdrowie chorych tam przebywać mających; do tego między niemi należy też jedno-stajn *ść klimatu, który jeżeli ma być choremu przydatnym, nie powinien podlegać' zmianom nagłym i częstym, bądź w ciągu roku całego, bądź przynajmniej podczas pory leczniczej. — Na stan klimatu wywiera zawsze wpływ wielki i stanowczy bliskość morza, więc też ustalił się zwyczaj uzasadniony dzielenia go na morski, na wybrzeżach, i śródlądowy, czyli z cudzoziemska „kontynentalny“. Pierwszy z nich odznacza się świeżością i jednostajnością daleko większą, a na odmienność jego wpływa głównie tylko położenie geograficzne, mniej lub więcej oddalające się od bieguna lub równika; wpływ nań mają, również niemały, prądy wody ciepłej lub chłodnej: lecz oba wpływy te, jako działające ciągle i niezmiennie, utrzymują go też w równowadze pewnej, tak że latem ciepłota nie bywa nigdy zbyt wysoka, ani też zimą zbyt nizka. Właściwości klimatu takiego, zwłaszcza na wyspach, są najbardziej widoczne. Inaczej rzecz się ma z klimatem śródlądowym, podlegającym wpływom innym jeszcze, różnorodnym, zależnym do pewnego stopnia od odległości od morza, ale więcej jeszcze od wzniesienia się nad poziom jego, od kierunku łańcuchów gór, roślinności i wielu przyczyn innych, których tu szczegółowo przytaczać nie sposób. —KI i m at śródlądowy, według znaczenia swego leczniczego, dzieli się na: równin, dolin i zagłębi, oraz wyżyn umiarkowanych, nie wznoszących się wyżej jak na 400 metrów ponad poziom morza; do tego działu należą między innemi wszystkie nieomal stacye klimatyczne w kraju naszym. Nie wymagają one od chorych ani natężenia oddechu, ani też wzmożenia wyrównywania ciepłoty ciała; o ile położenie ich jest osłonione wzgórkami lasem zarosłemi, o tyle też miewają ciepłotę dość jednostajną (rozumie się zależną zawsze od pór roku), co znów zmniejsza pobudliwość nerwów oraz szybkość przemiany materyi w ustroju. Miejscowości tego rodzaju służą szczególnie dobrze osobom słabowitym, drażliwym, niedomagającym na nerwy, powracającym do sił po przybyłej chorobie ciężkiej, a także osobom dotkniętym nieżytem (ob.) błon śluzowych i narządów oddechowych, również skłonnym do zaziębiania się i cierpień gośćcowych (rheumatismus). Do uzdrowisk te

go rodzaju należą u nas: Nałęczów, Nowe Miasto nad Pilicą, Sławuta, Ojców i wogóle większość zakładów krajowych naszych, również i środkowo-niemieckie, osobliwie ku południowi wysunięte, jak Germbach w W. ks. Badeńskiem, N e c k a r g e m ii n d, W i 1-helmsbad i wiele innych; nie brak ich też w Austryi i Francyi. —2. K. górski (400 — 800 metr. nad poz. morza). Miejscowości te dość już wysoko położone, najczęściej otoczone łasa- między innemi: B erg iin, Cliur wal den, Fet-mi iglastemi, posiadają ciepłotę zmienniejszą, ta u, S t. Moritz, Sam a den, Pont résina, zwykle już nieco niższą, działającą podniecają- Sils Maria i Tarasp, wszystkie w Szwaj-co na nerwy, oddychanie i przemianę materyi w ustroju, przyczem i działalność serca bywa zwykle nieco przyśpieszona, tętno więc bije prędzej. Miejscowości tego rodzaju są bardzo odpowiednie dla ludzi potrzebujących wypoczynku po pracy wytężonej, przydłuższej, ale niezbyt drażliwych nerwowo, mogących chodzić po górach bez wysiłku znaczniejszego. Do rodzaju tego należy nasze Zakopane i do pewnego stopnia także wioska Wisła na Szląsku, jako i G ö r bersdorf, wskutek urządzeń swych wybornych słusznie słynące szeroko, jako uzdrowisko dla chorych na płuca. Zakładów podobnych jest także mnóstwo w części górzystej Niemiec, Austryi i Francyi; wymienianie ich tu byłoby zbytecznem. —3. K. alpejski średni (do 900 metrów nad poz. m.) od poprzedzają-cego różni się właściwie niewiele, raczej nie jakościowo, lecz ilościowo; jest jednak suchszy, chłodniejszy i podlegający zmianom ciepłoty znaczniejszym i częstszym, jakoteż ciśnieniu barometrycznemu mniejszemu, z czego wynika większa rzadkość powietrza. Działa silniej pobudzająco na nerwy i na przemianę materyi w ustroju; korzystać mogą z niego osoby tylko silniejsze, bardziej osłabionym i wycieńczonym szkodzi stanowczo. Do działu tego zaliczyć trzeba mnóstwo stacyj klimatycznych szwajcarskich nad jeziorem Czterech Kantonów, dalej T h u n,‘ I n t e r 1 a k e n, Thusis i wiele innych deszcze. Wszystkie one bez wyjątku, odznaczają się urządzeniem wybornem i zapewniają gościom swym wygody wszelkie oraz pomoc lekarską, a są przytem nie nazbyt drogie, dozwalające korzystać z siebie i ludziom mniej zamożnym. —

gdy liczyć można na odporność znaczniej-szą chorych; osób wycieńczonych i osłabionych bardzo wysyłać tein nie należy, gdyż możnaby im tylko zaszkodzić. Suchotnikom, ale nie wycieńczonym jeszcze zbytnio, często pomocny bywa klimat zimowy w Davos (1 556 m. nad poz. m.), dla osłabionych wszakże najczęściej bywa poprostu zgubny. Oprócz tego ze stacyj klimatycznych, alpejskich, sławy słusznej używają

caryi, urządzone znakomicie i zaopatrzone we wszystko, czego chorym potrzeba. —5. Stacye klimatyczne zimowe są dwojakie (oprócz już wspomnianych alpejskich); albo położone wśród lądu, nie wysoko, w dolinach osłonionych górami od wiatrów zimnych, o ciepłocie dość jednostajnej, nieobniżającej się nigdy bardzo znacznie, jak np. Baden-Baden, Soden i Wiesbaden w Niemczech, pożyteczne dla osób chorych na płuca, ale jeszcze stosunkowo silniejszych, gdy więcej osłabione i wątlejsze powinny się udawać dalej na południe, na stoki południowe Alp, np. do Locarno, Lugano, Palla n z y, Pegli pod Genuą, Bordighery, San Remo, A b b a z y i, Cannes, M e n t o n y, N i z z y, do Meranu, na wyspę M a d e r ę, lub nakoniec do E g i p tu, którego powietrze gorące i suche a często pełne kurzu drobnego, wszakże nieraz szkodzi raczej niż pomaga osobom chorym na płuca.—Miejscowości wymienione bywają wogóle pomocne osobom osłabionym po przebyciu chorób poważniejszych, a także suchotnikom; klimat wielu z nich łączy w sobie zalety górskiego z morskim, o którym zaraz będzie mowa, a wszystkie bronione są od wiatrów północnych przez Alpy.—U nas wiele osób słabych z korzyścią dla siebie na zimę udawać się może do Zakopanego. — 6. K. morski odznacza się ciśnieniem barometrycznem Wysokiem, obfitością wilgoci w powietrzu, wielką je-dnostajnością ciepłoty, latem nie nazbyt wysokiej, zimą zaś nie nadmiernie nizkiej; przytem powietrze nadmorskie bywa zwykle bardzo czyste, bez kurzu i nasycone ozonem, (ob.). Pobyt nad morzem działa pokrzepiająco na oddychanie, przyśpiesza krążenie krwi i podnieca działalność nerwową: więc też przez osoby słabowite, wątłe i bardzo drażliwe nie bywa dobrze znoszony, wszystkim innym służy wybornie. Dla nas najłatwiej przystępny jest pobyt nad morzem w Połądze lub Sobotach pod Gdańskiem, korzystniejsze wszakże jest przebywanie w Ostendzie, Schevenin gen, albo w licznych miejscowościach nadbrzeżnych Francyi, położonych nad

4. K. alpejski właściwy (ponad 900 metr. nad poz. m.) wśród szczytów górskich wysokich, śniegiem pokrytych, o powietrzu suchem i rozrzedzonem, o zmianach ciepłoty nagłych, działa jeszcze więcej podniecająco na wszelkie czynności ustroju, jak oddech, trawienie, krążenie krwi, a służyć może tylko osobom odporniejszym, osłabione nie znoszą go zwykle. Działa pomyślnie w przypadkach niektórych błędnicy, połączonych z zaburzeniami nerwowemi przeciwko niestrawności wynikłej z odżywia- j kanałem la Manche, albo lepiej jeszcze nad nia się zbyt obfitego, przeciwko niektórym po- Atlantykiem; sławy szczególnej, a bardzo za-Staciom dychawicy (asthma), zołzom, przewie- służonej, jako miejsce klimatyczne, morskie, kłyin cierpieniom płuc, zwłaszcza zapalnym, po- używa także wyspa Wight u brzegu południo-czątkom suchot (gruźlicy)—jednakże tylko wtedy, , wego Anglii. O Maderze wspomniano już po-

su-

D-v j. p.

k ii.

o n.

K. 13.

Cl

/gC

SI

a;

wi, kapitanowi regimentu gwar-dyi pieszej koronnej, przez Stanisława Augusta, króla polskiego, w d. 19 września 1791 roku.

wyżej. Korzystanie z klimatu nadmorskiego nad Bałtykiem, morzem Północnem, kanałem la Manche, a nawet nad Atlantykiem, zalecać można jeno od końca wiosny do początku jesieni, na wybrzeżach morza Śródziemnego również i podczas zimy.—Liczne bardzo stacye klimatyczne urządzone są zarazem zwykle jako zdrojowiska lecznicze lub miejscowości kąpielowe, bądź naturalne, bądź sztuczne, a wogóle zaopatrywane bywają najczęściej w najrozmaitsze urządzenia lecznicze i wygody wszelakie, dopomagające niemało skuteczności klimatu samego.— L it e ratura zajmująca się leczeniem klimatycznem jest nadzwyczaj bogata i wzrasta wciąż jeszcze, nieomal codziennie; z wielkiej liczby dzieł większych i mniejszych tu, jako ważniejsze wymieniamy: Schneider „lieber Luftkuren und klimatische Kurorte“ (Monachium

1867); E. Carrière „Le climat d’Italie et les stations du midi de l’Europe, sous le rapport hygiénique et médical“ (Paryż 1876, wyd. 2-e); H. Lombard „Traité de climatologie médicale“ (Paryż 1877 — 1880, 4 tomy); tenże „Les stations sanitaires au bord de la mer et dans les montagnes, les stations hivernales“ (tamże 1880); B reh mer „Die Aetiologie der chronischen Lungenschwindsucht“ (Berlin 1885); Oertel „Ueber Terrainkurorte“ (Lipsk 1886); Fromm „Die klimatische Behandlung der Lungenschwindsucht“ (Brunświk 1885); I. Bennet „La Mediterranée, la Rivière de Gènes et Menton comme climat d’hiver“ (Paryż 1880); Weber „Klimatotherapie“ (u Ziemssena „Handb. der allgem. Therapie“ t. II cz. 1-a i przekł. franc. Doyen a, Paryż 1886); E. Favio „Trattato di climatologia e d’igiene medica“ (Neapol 1886); H. Reimer „Handbuch der speciellen Klimatotherapie u. Balneotherapie“ (Berlin 1889); A. Vin tras „Medical Guide to the Mineral Waters of France and its Wintering Stations“ (Londyn 1892, wyd. 2-e); A. T. Mise „Alpine Winter in its Medical Aspects“ (tamże 1892, wyd. 5-e); Hartungen „Handbuch der Klimatotherapie“ (Lipsk 1894); V. Cuomo „L’i-sola di Capri come stazione climatica“ (Neapol 1894), H. G. Hardwicke „Alpine Climates for Consumption“ (Londyn 1894); E. de la Harpe „Formulaire des stations d’hiver et de climatotherapie“ (Paryż 1895); E. Péri er „Des stations médicales dans les maladies des enfants“ (tamże 1896); P. Wolff „Ueber den Einfluss des Gebirgsklimas auf den gesunden

u. kranken Menschen“ (Wiesbaden 1895); B. Tschlenoff „Die klimatischen Kurorte u. Bäder der Schweiz“ (Bern 1898); T. Gsell-F e 1 s „Die Bäder u. klimatischen Kurorte der Schweiz“ (Zurych 1898, wyd. 4-e); A. G at lima nn ;,Die Brunnen-Luft und Bade-Kur bei Erkrankung von Lunge, Hals u. Nase“ (Berlin 1898); E. de la Harpe „La Suisse balnéaire et climatique etc.“ (Zurych 1898); H. Kisch „Klimatotherapie“ (Wiedeń 1899); M. Erb „Winterkuren im Hochgebirge“ (Lipsk 1900); „Stations hydro-minérales, climatiques et maritimes de la France“ (Paryż 1901); W. Ro émise h „Die Wirkung des Hochgebirgs-Klimas auf den Organismus des Menschen“ (Essen 1901); G. Leb m a n n-F e 1 s k o w s k i „Die hohe See als Luftkurort“ (Berlin 1902); Maurel „Influence des climats et des saisons sur les dépenses de l’organisme .chez l’homme“ (Paryż

1902); M. Wendel „Wesen und Heilwerth der Luft- u. Badekuren am Ostseestrande bei Riga“ (Ryga 1902); Fr. Engel-Bey „Das Winterklima Egyptens“ (Berlin 1903); 0. Amrein „Das Hochgebirge, sein Klima u. seine Bedeutung für den gesunden u. kranken Menschen“. (St. Gallen 1903); B. Hinseil „Die Winterstationen u. Heilquellen Algeriens“ (Tybinga 1903); A. Lebat „Climat et eaux minérales d’Autriche-Hongrie“ (Paryż 1903); „Index médical des principales stations thermales et climatiques de la France“ (tamże 1903); „Führer durch die Bade-Brunnen-und Luft-Kurorte, nebst Heilan-stalten-Verzeichniss von Mittel-Europa“ (Wiedeń 1903—pod red. S a 1 z g e r a).—Po polsku mamy: A. Sokołowski „Leczenie klimatyczne chot płucnych“ (w „Odczytach klinicznych“ wyd. „Gaz. lek.“ Warszawa, ser. 5-a, J\ę> 53) i „Zdrojowiska, zakłady lecznicze i stacye klimatyczne w gub. Królestwa polskiego i t. d.“ (Warszawa 1896, red. H. D obrzycki).

Klimecki Jan, malarz polski, był w r. 1745 mistrzem cechu malarskiego w Krakowie; brał udział w reformie tego cechu i w akcie poddania go pod zarząd Uniwersytetu.

Klimena, nimfa wodna, ob. F a e t

Klimes F. K., malarz i rysownik uzdolniony, zamieszkiwał we Lwowie. Znakomity Rej-han starszy miał od niego wiele korzystać. K. malował portrety, a nadto dobrze restaurował obrazy. Pomimo zdolności wybitnych pracował mało, bardziej oddany kantorowi »loteryi, który utrzymywał, niż sztuce. Był nauczycielem Antoniego Laub a.

Klimkiewicz, herb polski z nadania. — W po-lu błękitnem, pod różą srebr- rfjMgß ną trójlistną—serce czerwo-ne na misie srebrnej, przeszyte strzałą żeleźcem na dół ukośnie wlewo. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pięć piór strusich, białych. Nadany wraz z nobilitacyą Antoniemu Stefanowi Rlimkiewiczo-

Ks. kanclerska (w Arch. gł. warszaw.) 98, str. Fig- 113. Klimkie-29; Borkowski.    D- mcz (herb)-

Klimkiewiczów, duża osada fabryczna w gub.

Radomskiej, pow. Opatowskim, nad rz. Kamienną, tuż obok miasta Ostrowca, stacyi kolei Iwangrodzko-Dąbrowskiej. Powstanie swe i nazwę zawdzięcza Antoniemu Klimkiewiczowi, plenipotentowi Henryka lir. Łubieńskiego, wła- | wyłącznie zakłady się opierały. Wody rz. Ka-

sztaty. Kopalnie okoliczne dawały wapień i rudy względnie bogate, jedne z najlepszych u nas, o przeciętnej zawartości 35—40°|₀ żelaza. Obszerne lasy, pokrywające po dziś dzień tę część kraju, dostarczały węgla drzewnego, na którym

'■

li

gg

L*,;'

raf-^F'

39Êh'*

ïÆtxï*.

rTyjfc

riw.»

, ' ' :-: .......£

--;•■ - ■ * ^ •    -, '    * V. ■• *•

s»*s*'*&-ly-T+jt’$&&■»•*■ *y* %■

- r-J“.

",

Fig 119.

1. Szopa do tworzenia mieszaniny i ważenia nabojów; 2. Wielki piec; 3. Kolumna dla oczyszczania gazów giełdowych; 4. wieża z windą dla podnoszenia nabojów; 5. Trzy przyrządy do nagrzewania wiatru czyli tak zwane kupery; 6. Komin Służący dla palenisk w kuprach, Na dziedzińcu widoczne zapasy rudy, koksu i węgla kamiennego.

ściciela dóbr Ostrowieckich. W r. 1837 stanęły zakłady hutnicze, zrazu jako własność Łubieńskich, od r. 1843 zaś—Banku Polskiego. W o-wych czasach K. posiadał dwa wielkie piece (co prawda malutkie, jak na czasy dzisiejsze) wraz z niezbędnemi zabudowaniami, oraz war-

Wielka Encykl. I’owsz. ilustr. Zesz. 284a. T. XXXVI.

miennej, przepływające przez fabrykę i ujęte powyżej w ramy olbrzymiego stawu, stanowiły motor, poruszający wiatrówki, podnoszący naboje do wylotów. Wiatr był zimny. Wytwórczość obu wielkich pieców wahała się około 75 000 pudów rocznie, spadając do trzydziestu

450

1293 2313 3 649

w roku 1876 „    1898

„    1900

„ 1801

dąbrowski. Glina ogniotrwała

lub dochodząc do stu tysięcy. Po za nieznaczną ilością surowca, braną na odlewy prosto z pod wielkiego pieca, cała prawie produkcya w tym okresie, jak i przez długie lata następne, szła do „Ireny“ (ob.) (T. XXXI, str. 95), gdzie w ogniskach fryszerskich i piecach pudlowych przerabiana była na żelazo spawalne. W r. 1867 K. wraca do Łubieńskich, lecz w tym samym jeszcze roku Julian hr. Łubieński odprzedaje zakłady bar. Fraenklowi. Ten zrazu podniósł fabrykę: przebudował wielkie piece na modłę bardziej nowoczesną, zaprowadził aparaty rurowe do grzania wiatru, postawił odlewnię o jednym kopulaku i zapoczątkował wyrób maszyn rolniczych, gwoździ i przedmiotów kolejowych. Wytwórczość roczna pieców dochodziła wówczas do 15 000 pudów; gwoździ wyrabiano do 20 000 p.; przedmiotów kolejowych do 20 000 p. Robotników było 200; obrót ro-cząy wynosił 300 000 rub. Ale świetne z początku gospodarstwo Fraenkla z czasem stawało się coraz gorszem. Systemat, polegający między innemi na stopniowem usuwaniu Polaków z wszelkich stanowisk, nietylko wyższych, ale i niższych, doprowadził zakłady do prawie ostatecznego upadku. K. przechodzi w r. 1880 w ręce Władysława Laskiego, Fabryka dogorywała, gdy przeprowadzenie kolei Iwangrodz-kiej wraz z jej odnogą Ostrowiecką otworzyło nowy widnokrąg i świetną ukazało przyszłość. Laski wraz z Edwardem Herbstem i Jerzym Pastorem zawiązuje w r. 1885 „Towarzystwo Akcyjne Zakładów Górniczych Ostrowieckich“. Kolej dała możność taniej dostawy koksu, pierwszem przeto zadaniem nowego towarzystwa było rozebranie wydmuchany cli już poprzednio wielkich pieców drzewnych i postawienie pieca koksowego z czterema aparatami do grzania wiatru. Piec ten puszczono w bieg w 1886 r.; drugi to z kolei piec koksowy w Królestwie, a pierwszy we Wschodnim Okręgu Górniczym. Bocznice kolejowe łączą fabrykę z kopalniami rudy i łomami wapienia. Siła wodna, wobec małego spadku Kamiennej, okazuje się już niedostateczną, i w r. 1887 widzimy dwie maszyny wiatrowe parowe. Produkcya dosięga 465 663 p. Staw niepotrzebny już, więc go się zasypuje żużlami wielkopiecoweini, zdobywając w ten sposób grunt pod nowe budowle. Połowa fabryki obecnej na dawnym stoi stawie. W tym czasie kończyła swój żywot efemeryczny stalownia warszawska na Pradze. Zakłady Ostrowieckie przenoszą z Pragi jeden piec martenowski do K-a, zabierając majstrów i personel robotniczy. W grudniu 1889 r. puszczony zostaje w bieg 5-o-tonnowy piec J\s I martenowski, bandażownia i młotownia. Począł się szybki rozwój fabryki. W r. 1890 postawiono nowe warsztaty mechaniczne i walcownię średnią; w r. 1891 — odlewnię i piec mart. J\s II; w r. 1892—piec J\s III; i wykoń-czalnię; w r. 1893 piec Ni IV, osiownię, ogro

mny piec wielki o produkcyi rocznej 2 000000 pud. i o trzech aparatach Cowpera; w r. 1894 hakownię, piec JV> V, zaprowadzono instalacyę elektryczną; w r. 1895—puszczono w bieg piec J\® VI, walcownię małą; w r. 1896—piec Ni VII. Z rozwojem stalowni wzrosło zapotrzebowanie surowca, więc w r. 1897 puszczono w bieg drugi wielki piec oraz piec N VIII; w r. 1898 postawiono piece J\° IX i X oraz rozpoczęto budowę walcowni blachy; w r. 1899 postawiono piece N XI i XII i puszczono w ruch blachownię; w r. 1900 — walcownię dużą czyli tre-grownię. W r. 1903 wreszcie zburzono dwa stare 15-to-tonnowe piece martenowskie i postawiono piec 30-to tonnowy nieznanej dotychczas u nas konstrukcyi Batho, o komorach regeneracyjnych z boku pieca, nie pod nim, odzianych w płaszcze żelazne. Piec ten dał znakomite wyniki. K. zajął odrazu pierwsze po Hucie Bankowej miejsce między zakładami hutniczemi w kraju naszym. O szybkim rozwoju fabryki daje pojęcie liczba pracujących w różnych latach. Tak więc; w latach 1887 — 88 pracowało 150 robotników. „    90—91

„    92—93

„    94-95

w roku 1900

Wytwórczość surowca przedstawia się jak niżej:

110 000 pudów 4 924444 3104180 4 087 682

w r. 1902 było tyko 2 652 831 p. z powodu wydmuchania jednego wielkiego pieca. Wytwórczość żelaza zlewnego i stali, wynosząca w r. 1893    1442 003 pud., 1898—4 509 500 pudów,

w r. 1900 dochodzi do 5 564 883 pud. Chcąc dać wyobrażenie o całokształcie gospodarstwa zakładów Ostrowieckich, przytoczymy ogłoszone urzędownie ostatnie dane z r. 1900. Kopalni rudy żelaznej w pow. Opatowskim, Iłżeękim, Koneckim (Końskie) i Radomskim w roku sprawozdawczym było 11 ; szybów i sztolni—28; lokomobil—6, o sile ogólnej 70 k. p. Piecyków do prażenia rud 8. Ludzi pracowało 710. Wytwórczość 1 936 038 pud. rudy brunatnej oraz 1 169 283 pud, rudy ilastej. Zakłady mają na południu Rosyi własną kopalnię rudy Krzywo-roskiej, sprowadzanej do nas dzięki ogromnej zawartości żelaza. Rudy tej w roku 1900 otrzymano 1860 917 pud. Wapień zakłady mają własny, kupują go przytem od zakładów Bodze-chowskich. Koks wyłącznie zagraniczny z Zabrza na Górnym Szlązku i z Ostrawy Morawskiej; węgiel własna. Mniej ogniotrwałe gatunki cegły z miejscowej fabryki p. Klepackiego, bardziej ogniotrwałe—zagraniczne. Właściwe zakłady Ostrowieckie posiadają 47 silnie parowych o sile 6 001 k. p. 2 młoty parowe 15-to-tonnowe

i* V-.

Żfei? ■

kT

î\

\i

Klimkiewiczów,

ii

k\

>-

if *n m

y«

JSfe/AT-Æî- <*

"T

F2J

.1

fi,

fl!

ai

Wil§-

mu

11

miti

•TC/#

•<r

/i

"â

ï>*■» H j. i

«il #■;

ü| J⁻ r

ffl P / 'yT.f fil : V ... : TÉ

îf ik .    •

>vM

HS

Ü.

. >fi

fl» 5

If,

yr

■ tK> (

■ül

— i.

: f;

Kf

,¥

àÿ

§5

e3 60

s*

^ ci o P_

SJ OS'

00 N

ë*

⁷³-N

-5 bô g a>

f.g

«x>

N

3 b

1    b

S-Ü

c3 'S

'E.a

•r^ a

2    £

P-o

ce o ^

O o

O rrt « ^

« * 6 l^j? gf*S

”§■§

.5

b*. ~ ai ♦j a es

ggs

&§§

C? f—, ••—'

«•§ »

•-Ą

4-

•* c3

—N h». 1>

;ri > o

13 5-ô

§i g N

| a ®

5

o — 'N bo-^ .

® OlQ

5*

>■ ._

2 >;

N NI O

5Ö

NJ

S ° -S b

<D O •NI O

.2 O

II

*£

•Sa

îl

./i

s c

O Pu

I £

sg

S =2

s *

-y-+ &

§3

<X)

g!

c** p,

blachy wyrobiono 635 000 pud.

1 889 188    „

1 414287    „

szyn, bandaży i t. d. łasz

309740    „

W). Cli.

trąbka

zaniem złotem, barkiem do dołu. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, między dwiema trąbami, naprzemian i w szachownicę błękit-nemi i złotemi, dwa proporce: złoty i błękitny, ukośnie skrzyżowane. Labry błękitne, podbite złotem. Herb rodziny szląskiej, z której Wojciech Klimkowski otrzymał indygienat w Gali-cyi w r. 1782.—„Poczet szl. galicyjskiej“; Hef-ner.    ¹¹

stacya pocztowa.

i kilka mniejszych oraz 36 ognisk kowalskich. Robotników wykwalifikowanych 2 520, ludzi do robót pomocniczych i placowych 1 129, — ogółem 3 649. Dwa wielkie piece przy 4 maszynach wiatrowych i 6 aparatach Cowpera dały 3 104 180 p. surowca. Stalownia o 12-tu piecach marte-nowskich dała 5 564 833 p. żelaza i stali, jako półproduktu:

haków

2 k o p u 1 a k i dały 311 119 pudów odlewów surowcowych. Zarobek dzienny robotnika najwyższy 5 rb. 10 kop., najniższy 45 k. Kapitał akcyjny w roku 1902 rub. 2000000, amortyzacyjny 1 177 105 rb., zapasowy i asekuracyjny 2 135 000 rub. Nie mając na miejscu ani rud bogatych, ani koksu, ani węgla, ani drzewa, zakłady Ostrowieckie dzięki znakomitej orga-nizacyi technicznej, sprężystej administracyi, wyłącznie prawie w rękach naszych spoczywającej, dzięki inteligencyi i pracowitości naszego robotnika, funkcyonują doskonale. Nietylko zaspakajają potrzeby miejscowe, ale również wysyłają swe wyroby daleko po za granice kraju, współzawodnicząc skutecznie z fabrykami rosyjskiemi, o wiele szczodrzej obdarzonemi przez naturę. Słabą stronę K-a stanowi zależność od dostaw kolejowych. Przesilenia, zmniejszające obstalunki rządowe, odbijają się ciężko na biegu zakładów, co widzieliśmy w r. 1902, gdy produkcya surowca, wynosząca w roku poprzednim 20,6°/₀ ogólnej produkcyi Królestwa, spadła odrazu do 15,5$. Ogromne zakłady, skupiające tysiące robotników, wytworzyły dokoła parę osad i kolonij robotniczych, jak Bolesławów, Karolin ów i inne, z 10-cio-ty-sięczną ludnością, i to tam, gdzie przed paru laty tylko błota się rozciągały. Dla ludności tej istnieje wzorowo urządzony szpital z apteką oraz szkoła, przez zakłady utrzymywana.

Klimkowski, herb polski z indygienatu. Na tarczy ściętej, w polu górnem, błękitnem — so-

fUfa,

Fig. 121- Klimkowski (herb).

kół srebrny, w dolnem zaś, złotem myśliwska czarna, w złoto oprawna, z nawią-

Klimontów albo Klim untów, osada, dawniej miasteczko nad rzeką Pokrzywianką, w pow. Sandomierskim, w gm. i par. K., w nizinie, otoczonej wzgórzami, przy traktach z Opatowa do Osieka i z Sandomierza do Staszowa, od Opatowa wiorst 14, od Sandomierza 21, i od Radomia 88.— Murowany kościół parafialny, klasztor dominikański, szkoła początkowa, dom schronienia dla ośmiu starców i kalek; sąd gminny II okręgu;

W r. 1827 było tu 118 domów i 1314 mieszkańców; w r. 1862 133 domy (31 murowanych) i 1 929 mieszkańców (1 318 żydów). W lat dwadzieścia potem, przy niezmienionej liczbie domów, z których jeszcze 9 zamieniło się na murowane, ilość mieszkańców wzrosła do 2 654 (w tern 1 294 mężczyzn i 1 350 kobiet). W r. 1903 ludność przeszło 3-tysiączna. Powierzchnia pod miasteczkiem gruntów miejskich 419 morgów. Osada to starożytna, gdyż początek jej sięga do XIII w.; stary ów K. rozpościerał się tam, gdzie dziś są tak zwane Górki. Teraźniejszy zaś, czyli Nowy Klimontów, leży na Ramuntowicach (Rajmuntowice, Ramontowice) i na Kopaninie, a założył go Zbigniew Ossoliński, wojewoda podlaski w r. 1604, przywilej zaś królewski z r. 1610 potwierdził erekcyę, na prawie magdeburskiem, ustanowił targi, jarmarki i t. d., oraz dozwolił używać pieczęci z herbem dziedziców. Od Ossolińskiego przeszedł K. w drodze spadku do M o r s z t y n ó w, a od tych w końcu do Ledóchowskich. Józef lir. Ledóchowski poczynił miastu nowe nadania i zwolnienia od powinności, a całość tych korzyści i ulg zatwierdziła Rada Administracyjna Królestwa w r. 1829. Pamiątkę po pierwotnych dziedzicach stanowią dwa wspaniałe kościoły: Kolegiata czyli fara, zbudowana na miejscu drewnianego kościółka w Starym Klimontowie, od wieków istniejącego, i kościół z klasztorem księży Dominikanów, Zakonników tych sprowadził tu w r. 1613 Zbigniew Ossoliński, wzniósł im murowane gmachy i uposażył ich hojnie wsią Olbierzewice wraz z probostwem. Synowie jego, Maksymilian i Krzysztof Ossolińscy, dodali jeszcze do tego uposażenia dwie wsi: Beradz i Płaczkowice. Obszerny gmach klasztorny, dobrze utrzymany, nie przedstawia nic szczególnego pod względem architektury i pomników, kościół ma wszakże przy wielkim ołtarzu współczesny portret założyciela w naturalnej wielkości z napisem, świadczącym, iż wykonany był w r. 1627

lJyr.

Clnv.

l’yr.

kosztem wdzięcznych Dominikanów. Są także trzy nagrobki z wieku XVII.—Przy kościele parafialnym, założonym i uposażonym przez Jerzego Ossolińskiego, syna Zbigniewa, w r. 1634, tenże wyjednał ustanowienie w r. 1648 trzech prałatów, to jest proboszcza-infułata, dziekana, kustosza i czterech kanoników, przez biskupa krakowskiego, Piotra Gembickiego, co w roku następnym potwierdził sejm. —Świątynia ta wybudowana jest na wzór rzymskiej bazyliki św. Piotra, ale nie zachowuje w swoim planie estetycznych proporcyj pierwowzoru i mimo swych wyniosłych kopuł i wież, wygląda jak pretensyonalna parodya arcydzieła sztuki. Za to wnętrze kościoła przedstawia się wspaniale; otacza je krużganek, oddzielony od nawy biegnącemi w koło kolumnami; są tu piękne obrazy, a między innemi dobrego pędzla portret fundatora z podpisem i datą śmierci,

9 sierpnia r. 1650: są także nagrobki rodzinne Ossolińskich, Ledóchowskich i Radoszewskich, oraz pierwszego infułata księdza Pawła Rze-ciskiego, zmarłego w r. 1633. — Po nadzwy-czajnem zniszczeniu przez Szwedów, jakiemu uległ ten kościół w r. 1657, dopiero w siedm-dziesiąt lat później odbudował go Jakób Morsztyn, wojewoda sandomierski, żonaty z Heleną Kalinowską, wnuczką Jerzego Ossolińskiego, przy czynnym udziale proboszcza Walentego Boxa-Radoszkowskiego. Dobra K. po Ledóchowskich w. r. 1881 przeszły do Karskich. Dziś składają się z folwarków głównych: Górki, Julianów, Nawodzice, Smerdynia (wraz z wsiami) i pomocniczych: Żyznów, Rybnica, Nowa wieś, Szymanowice górne i Podgórne. Mają 5 893 mórg. rozległości, w połowie pod lasami; zabudowane dobrze i w dobrym stanie gospodarczym. W dobrach urządzone jest zdawna gospodarstwo płodozmienne; gorzelnia, browar, olejarnia, 5 młynów wodnych, tartak, młyn do mielenia gipsu, piec wapienny, cegielnia, pokłady kamienia marmurowego, wyborowego wapiennego i gipsowe. — Gmina K-ów liczy przeszło 7 000 mieszkańców, a rozległości ma 13 715 mórg., w czem jest 8 260 mórg. ziemi dworskiej; urząd gminny jest we wsi Przy-bysławice, oddalonej o 2 wiorsty.

Klimontówka, zwana także Kon arka, albo Piskrzynka, rzeczka; wypływa pod wsią Nieskórzowem w gminie Piórków, pow. Opatowskim, [ze wschodniego pasma Łysogór, zwanego górami Witosławskiemi. Powstaje z czterech strumieni, które łączą się z sobą pod wsią Bachowice; ztąd K. płynie w kierunku połudn.-wschodnim pod P i s k r z y n, gdzie rozdziela się na dwa ramiona, z których zachodnie, pod Janczycami i Strobicami, zowie się Strugą Ś c i e g e ń s k ą. Oba te ramiona łączą się pod Iwaniskami. Odtąd K. płynie koło Krępy i Kamienicy. K. pod Konarami wchodzi w pow. Sandomierski, przerzyna Po-krzywiankę i Klimontów, skręca ku południu

pod Szymanowice i Nawodzice; od Królewic zwraca się ku wschodowi i, płynąc równolegle z Koprzywianką, wpada do niej z lewego brzegu za Dmoszycami. Długosz zwie ją Krępa, inni mieszają z Koprzywianką.

Klimów, osada w gub. Czernihowskiej, pow. Nowozybkowskim, nad rz. Gunią, dopływem Ir-wy, o 24 w. na południo - wschód od miasta powiatowego, stacya kolei Nowozybków-Nowo-Robsk. Dość znaczne ognisko handlu bydłem, szczeciną, towarami kolonialnemi, skórami i produktami rolnemi. Z większych fabryk i zakładów przemysłowych: 2 fabryczki wyrobów płóciennych, 5 garbarni i kilkanaście maślarni. Wartość produkcyi fabrycznej dochodzi 100 000 rub. Miasto ma cerkiew jednowierców, szkółkę początkową, aptekę, kilkadziesiąt sklepów i liczy (1903) ok. 7 200 m-ców, przeważnie ras-kolników. Handel (głównie z Kijowem, Połta-wą i Czernikowem); K. trudni się jeszcze sadownictwem (plantacye kawonów) i pszczelni-ctwem. W ostatnich czasach miasto upada coraz bardziej na korzyść rozwijających się Kii lico w.

Klimowickie starostwo niegrodowe składało się z powiatowego obecnie miasteczka Klimowicze w gubernii Mohylowskiej i z dóbr przyległych; od r. 1620 — 1758 było w nie-przerwanem posiadaniu rodziny Bielawskie li. Dopiero z mocy przywileju króla Augusta 111 z d. 8 sierpnia 1758 r. Fabian i Róża małżonkowie Bielawscy zrezygnowali z tego starostwa na rzecz Ignacego Hołyńskiego, podstarościego sądowego mścisławskiego, którego syn, Jan, był ostatnim jego posiadaczem. Opłacało kwarty 388 złp. gr. 28, hiberny 80 złp.

Klimowicze, miasto powiatowe gub. Mohy-lewskiej, nad strumieniem Kalinicą. Liczyło w r. 1897—4706 m-ców (około 600 katolików). Ma 2 cerkwie, 3 żydowskie domy modlitwy, 2-klasową szkołę powiatową, szkółkę cerkiewną, 3 chedery, szpital, drukarnię, aptekę i bibliotekę. Ludność trudni się handlem, rzemiosłami, zwłaszcza garbarstwem (3 fabryczki) i sadownictwem. Oprócz ładnego ogrodu miasto posiada 153 diesiatiny boru. K-cze są wymienione poraź pierwszy w dziejach około XVII w., jako miejsce założenia klasztoru Dominikanów. Miastem powiatowem są od roku 1777. — K-cki powiat leży we wschodniej części gub. Mohylewskiej i zajmuje według obliczeń gen. Strelbickiego 3 711 wiorst kw. obszaru. Przedstawia nizinę pokrytą lasami i przerżniętą mnóstwem rzeczek i strumieni, należących do systematu Dniepru. Z pokładów geologicznych najbardziej rozwinięte są w powiecie formacye: kredowa i popliocenowa. Powiat zraszają głównie Soż z Ipucią, Biesied i Oster; jezior 146, z nich największe Sawenki (około 25 diesiatin). Grunt przeważnie gliniasty i piasz-

Cli w.

K.

s r.

ab

gości jego boku bc.,

Stąd wynika czniej, im głowa jest węższą w stosunku do boków — jest to teorya; w praktyce jednak tak nie jest, gdyż do takiej równowagi przeszkadza tarcie wywoływane na bokach K-a. K. można zastosowywać do wywołania znacznego ciśnienia, np. do pras (ob. niżej). K-y stanowią części machin i służą do połączenia dwóch części razem, do nastawiania ich, i do zabezpieczenia przeciw ich usuwaniu się — w takim razie K-ny nie otrzymują ostrza i nadaje się im małe zwężenia, wynoszące 1 do 2 milim. na 100 milim. długości, a nawet mogą być bez zwężenia, tj. zupełnie płaski o. I tak: do połączenia wałów z kołami używa się klinów

vZ

ZA

m u.

Kr.

czysty rodzi oziminę, grykę, owies, pszenicę i t. d. Miejscami uprawiają nawet tytuń. Sadownictwo i ogrodnictwo w niezłym rozwoju. Przemysł leśny i drzewny podobnież. Przemysł fabryczny słabo rozwinięty: kilkanaście niewielkich gorzelni, garbarni, cegielni, huta szklana, tartak, fabryki powozów, fabryki zapałek i t. d. Ludności w r. 1897 146 514 bia-łorusinów wyznania głównie prawosławnego. W powiecie są 52 cerkwie, kościółek katolicki, 3 aptek', 167 szkół, szpital i biblioteka. Wiele kurhanów; w r. 1892 rozkopano kilka z nich i znaleziono mnóstwo zabytków przeszłości z bronzu, miedzi i żelaza.

Klimrath Henryk, historyk prawa. Żył zaledwie 30 lat, a położył wielkie zasługi na polu historyi starożytnego prawa germańskiego i średniowiecznego francuskiego. Główne rozprawy: „Essai de l’étude historique du droit et son utilité pour l’interprétation du code civil“ (Strasburg 1833); „Mémoire sur le Olim et sur le Parlament“ (1837). Pod nagłówkiem „Travaux sur l’histoire du droit français“ ogłosił zbiór jego prac, i biografią poprzedził, Var likom i g (ob.; Paryż i Strasburg 1843).

* w Strasburgu 1807 —f 1837.

Klimuntów ob. Klimontów.

Klin jest to graniastosłup trzyścienny, którego jedna krawędź bywa często ostro zakończona i zwie się ostrzem c (fig A), ściana przeciwległa ostrza głową K-a (ab), a dwie inne ściany bokami K-a (ac i bc). Tego rodzaju K. jest poprostu podwójną równią pochyłą, którą się wpędza w przedmiot dany za pomocą uderzeń. K-y jak fig. 1 mogą być drewniane, żelazne, stalowe itp. a używa się ich do rozłupywania drzewa, kamieni itp.. Wszelkie narzędzia służące do krajania są niczem innem jeno K-i, jak np. nóż, siekiera, dłuta rozmaite, nożyce, igły itp. K-y mogą służyć także do podnoszenia ciężarów, pod które w takim razie podsuwa się K. i wbija go. W K-ie następuje równowaga wówczas, jeżeli siła działająca nań P. znajduje się w tym stosunku do oporu Q., jak szerokość głowy K-a ab do dłuto jest ~

że siła działa tem skute-

w kształcie równoległościanu, który wkłada się w żłobek odpowiedni, wycięty tak w wale jak i w pieście koła. Do połączenia dwóch drągów np. używa się K-ów a jak fig. B przedstawia. Tu jeden drąg b zaopatruje się w osłonę, w którą wkłada się drąg drugi c—a przez otwory prostokątne, w nich znajdujące się, prze-mmc

F,g. 1'2. Kliny. B

tyka się K.—dociągając taki K., usztywnia się połączenie. Aby zaś K. nie wysunął się z owej osady, przewleka się jeszcze przez niego lon d. Do nastawiania pasm łożysk, w machinach do nastawiania prowadnic posuwających się w płozach itp., używa się odpowiednich K-ów. — Lon (zatyczka) przewleczony tak przez mutrę, aby ta nie odkręcała się;—dalej np. lon przewleczony przez sworzeń obsadzony w osłonie tak, aby tenże się z niej nie wysunął, mogą być zaliczone także do K-ów. — K-y używa się także w mechanizmach do wywołania ruchów powolnych a dokładnych.

Klin, miasto powiatowe w gub. Moskiewskiej, nad rz. Siestrą. Kroniki wspominają o tern mieście po raz pierwszy pod r. 1234. W r. 1482 K. razem z księstwem Twerskiem został przyłączony do Moskwy. K. był rodową własnością domu Romanowych. W r. 1785 został miastem powiatowem. Po przeprowadzeniu kolei wpobliżu K-a, miasto podupadło; Mieszkańcy utrzymywali przedtem domy zajezdne i trudnili się furmaństwem; obecnie większość ludności szuka zarobku gdzieindziej. K. liczy około 8 000 mieszk.; posiada szkołę męską i żeńską, szpital. Kii liski powiat obejmuje 3103 w. kw. Wołga tworzy na północy granicę powiatu z gub. Twerską. Powiat liczył w r. 1895 —120 661 mieszk., bez m. K-a. W r. 1892 — 93 było w powiecie wszystkich szkół 51.

Klin, pseudonim Jul. Kaliszewskiego.

Klinkowström RudolfMaurycy, szwedzki oficer, polityk i pisarz (* 8 sierpnia 1816 r. w Sztokholmie). Wszedłszy do wojska, od r. 1844 należał do sztabu generalnego, w r. 1859 —1866 przebywał w Wiedniu jako attache wojskowy i wyszedł z wojska jako pułkownik. W charakterze przedstawiciela rodu K-ów od r. 1844 brał udział we wszystkich prawie sejmach stanowych (wstanie szlachty), a od r. 1878 był nieprzerwanie członkiem izby pierwszej. Stał się głośnym przez swą ultra-zachowawczość, swoje niezliczone wnioski, swoją niezależność wobec stojących u władzy ministeryów i wreszcie

tak parowy, fabryka odzieży, kopalnie znakomitej gliny, hodowla owoców i win, z których czerwone oddawna było już przez znawców wysoko cenione. W r. 11)03 ludności ok. 1 200; w r. 1890 na 1010: 28 ewangelików i 30 żydów; reszta katolicy. W r. 1693 miasto, jak i zamek zburzyli Francuzi.

przez energiczną postawę w popieraniu dążność celno-protekcyjnych; mowy jego zapełniają wiele tomów. W sejmie jest K. niejako sam przez się osobnem stronnictwem i często głosuje razem z opozycyą radykalną, której dążenia do „wiecznego pokoju“ znalazły w nim gorącego zwolennika.—Napisał i wydał pomiędzy innemi: „Historiska uppgifter rörande svenska Generalstabens organisation“ (Sztokholm 1849). „Kongl. Majestets tjensgörings reglemente for dess armée“ (tamże 1858, 3 tomy); „Jordbrukets nöd och hjelp“ (tamże 1867); „Grundskatterna samt rustning och rotering“ (tamże 1875). Bardzo ważne są jego wydawnictwa historyczne: „Archiv tli upplysning om svenska Krigets och Krigsinrättningarnas historia“ (Sztokholm 1854, tom I); „Eiksrädet och fältmarskalken gr. Fredr. Ax. v. Fersens historiska skrifter“ (z wielu dodatkami ważnemi dla historyi Fryderyka W., tamże 1867 —1872, 8 tomów); i „Le comte de Fersen et la cour de France“ (poważne przyczynki do historyi Maryi Antoniny, Paryż 1878, 2 tomy).

Klinga ob. Brzeszczot.

Klingemann Ernest August Fryderyk, dramaturg niemiecki (* 31 sierpnia 1777 r. w Brunświku — f 25 stycznia 1831 r. tamże), studyował prawo na uniwersytecie jenajskim, gdzie słuchał także wykładów Fichtego, Schel-linga i A. W. Schlegla. Blizkość Weimaru dziła w ^ nim upodobanie do literatury pięknej i do teatru. Już od r. 1843 w swoim rodzin-nem mieście poświęcał się wyłącznie scenie; samodzielne jej kierownictwo objął w r. 1818. Wraz z żoną, zdolną aktorką, odbywał częste wycieczki artystyczne po Niemczech, opisane w „Kunst und Natur“ (Brunświk 1823 1827). W r. 1825 został profesorem w Carolinum, a później znowu był kierownikiem teatru w swojem mieście rodzinnem, gdzie w r. 1829 urządził pierwsze przedstawienie „Fausta“ Goethe’go. Jako poeta dramatyczny, wykazał sprawność w wyborze przedmiotu i iusceniza-cyi; ale zato ani oryginalności, ani fantazyi w jego sztukach niema, a styl ich jest przesadny, lepsze: Henryk Lew, Marcin L u- • ter,

i Kolumb. Efektowna jego sztuka (1815 r. „Univ. Biblioth. KeClama“ J\s 2 609), cieszyła się powodzeniem i była dość lubioną, póki „Faust“ Goethe’go nie zyskał na scenie pra-obywatelstwa.—Dramaty K-a zebrane razem wyszły p. t.: „Theater“ (Stuttgart i Tübingen 1809 — 1820, 3 tomy) i „Dramatische Werke“ (Brunświk 1817 — 1818, 2 tomy). Niegdyś i romanse jego były wielce poczytne.

Klingenberg, miasto w Bawaryi w okręgu regencyjnym Unterfranken; w obwodzie Obern-burskim, nad rzeką Menem, przy dr. żelaznej Aschaffenburg - Amorbach. Kościół katolicki, zamek, starożytne ruiny z pięknym widokiem; stacya letnia dla chorowitych dzieci; sąd; tar-

Klingenstjerna Samuel (* 1698—f 1765), matematyk szwedzki, profesor uniwersytetu w Upsali, członek Akademii Stokholmskiej od chwili jej powstania (w r. 1739). Pozostawał w korespondencyi ze znakomitym matematykiem szwajcarskim, Janem Bernoullim. Ogłosił liczny szereg dzieł i rozpraw z dziedziny matematyki, fizyki, astronomii i t. d. Wymieniamy następujące: „De originibus errorum“ (Upsala 1733); „De spatio“ (tamże 1737); Dissertatio de electricitate (tamże 1740, 1742), „De aberratione stellarum fixarum ex motu luminis successivo“ (tamże 1742 1746), „Solutio problematis Offenburgiani de inveniendis catenariis“ (Act. Litt. Suec. 1730— 1734); Analysis constructionis generalis quadra-turae curvarum etc“ (Act. Soc. Ups. 1740); „Methodus nova éclipsés solares computandi in brèves régulas redacta“ (tamże 1742). Późniejsze prace ogłaszał przeważnie po szwedz-

Klingenthal, miasteczko w Saksonii, w okręgu Auerbachskim, należącym do urzędu obwo-zro- dowego w Zwickau, na granicy czeskiej, leży przy bocznej linii K.-Herlasgriin saskich kolei państwowych oraz przy linii K.-Falkenau nad Egerą kolei żelaznej busztehradzkiej; jest siedzibą sądu pierwszej instancyi, należącego do sądu apelacyjnego w Plauen i urzędu celnego. Ludności 5 706 (1903), w tern 4 00 katolików. Poczta, telegraf, szkoła muzyczna, faUryki instrumentów smyczkowych i dętych, gitar, cytr, harmonii, koncertinów, akordy onó w; wyrób haftów białych i kolorowych.

Klinger Fryderyk Maksymilian, (* w Frankfurcie nad Menem w r. 1752 — f 1831) kształcił się w gimnazyum miejscowem; do r. 1772, odbywał studya uniwersyteckie na fakultecie prawnym w Giessen; towarzysz młodości i przyjaciel Goethego, pisarz nader płodny, „Cromwell“, Wierność niemiecka poeta, dramaturg, zwłaszcza w ostatnim okresie

„Faust“ I życia autor mnóstwa romansów i powieści.

wa

Fyr.

Pyr

ku.

Pyr.

Pyr.

W r. 1778 przez Schlossera (szwagra Goethego) polecony względom ks. Fryderyka Eugeniu-, sza (teścia rosyjskiego następcy tronu, późniejszego cesarza Pawła I), wstępuje do wojska niemieckiego; w r. 1780, za protekcyą ks. Fryderyka Eugeniusza, zostaje oficerem ordynanso-wym ówczesnego następcy tronu w Petersburgu. W Eosyi pisywał tylko romanse. W r. 1781 towarzyszył W. ks. Pawłowi w podróży do Włoch; w latach 1785 — 1798 dosługuje się w Eosyi do rangi generał-majora. W r. 1801 mianuje go ces. Paweł I dyrektorem korpusu kadetów w Petersburgu, w styczniu r. 1802 dyrektorem korpusu paziów, a w r. 1803 ces

Aleksander I—kuratorem nowo-założonego uni- ten zakupiono do galeryi narodowej. Przez wersytetu dorpackiego, do którego K. przybył w randze generał-lejtenanta. K. był faworytem dworu petersburskiego; od r. 1790 żonaty z rosyanką Elżbietą Aleksiejew, więcej przebywał na dworze petersburskim aniżeli w Dorpacie. Częste wycieczki zagranicę utrzymywały w wieku późniejszym jego serdeczny stosunek do Goethego, który o K-e odzywa się nader pochlebnie. (Por. Goethego „Dichtung und Wahrheit“, „Aus.- meinem Leben“). Lubo ces.

kilka lat następnych K. tworzył tylko cykle rysunkowe i rytownicze. Fautazya barokowa, uczucia romantyczne mieszają się w nich z surowym, niemiłym często naturalizmem, nadając im wszakże cechę silnej odrębności artystycznej. Śród nich do wybitniejszych należą: Ratowanie ofiar Owidyusza, ilustracye do bajki o Psyche i Amorze, Historya rękawiczki, Ewa i przyszłość, Capriccio, Dramaty—życie, miłość i śmierć. Lepsze są pod każdym względem kompozycye p. t. Fantazye Brahmsa, wykonane w roku 1894. Technika K-a jako akfaforcisty jest zręczna, czasem zadziwiająco śmiała, ale skutkiem tego za mało subtelna. Z igłą łączy K. niekiedy rylec i włada nim z wielką umiejętnością. W obrazach malowanych, jak np. w Sądzie Parysa (figury wielkości naturalnej), stara się czasem łączyć z malarstwem plastykę polichromowaną, którą jako dopełnienie treści wprowadza do ram obrazu; te same jednak braki w opanowaniu kształtu i surowość naturalisty-czna osłabiają wrażenie estetyczne Ten sam surowy naturalizm przyczynił się nieprzychylnego przyjęcia, obrazów K-a: Pieta, Opłakiwanie ciała Chrystusa przez Maryę i Jana (gal.

Aleksander przez osobiste zwiedzenie nowo-za-łożonej wszechnicy dorpackiej złożył niewątpliwy dowód, jak wielką do niej przywiązywał wagę, jednak trzeba było niezwykłej energii ze strony pierwszych jej kierowników, aby podtrzymać słabe pierwotne siły najwyższej w dzielnicy nadbałtyckiej instytucyi naukowej. W tych ciężkich okolicznościach było to przeważnie zasługą długoletniego rektora Parrota, że zagrażające uniwersytetowi ciężkie chwile zawsze szczęśliwie przebywane były, gdyż dzielny ten kierownik, za pomocą częstych wycieczek do Petersburga, licznych audyencyj u monarchy i bezustannego listownego stosunku z młodym cesarzem, wszelkie uniwersytetowi grożące

niebezpieczeństwa zdołał zawsze szczęśliwie ¹ Drezdeńska) oraz Ukrzyżowanie, wykonane pod zażegnać. Jaki udział w tych skutecznych zabiegach należy przypisać ówczesnemu kuratorowi okręgu dorpackiego,

-,

K-wi, o tern milczą całkowicie źródła nasze, zaznaczając tylko, iż był kuratorem dorpackim od 1803 do 1817 r.

W latach 1817 i 1820 złożył K. wszystkie swoje urzędy; f 3 marca r. 1831.

P o r.: „Deutsche Literaturdenkmäler“

(I Heilbronn 1881); „Neues Theater“

u ,|g

(Il Lipsk 1790); Er dm an „lieber E.

M. Klinger’s dramatische Dichtungen“

(Królewiec 1877); Pro sc h „Klinger’s Romane“ (1882 w „Goethejahrbuch“

(i M.

III); oraz Ri eg er „Klinger in der Sturm-und Drang-periode“ (z dodaniem wielu listów, Darmstadt 1880).

-/-/I?;

■ '

Fig 121. Maks Klinger. Pomnik Beethuven a.

Klinger iiaks, malarz, rysownik i rzeźbiarz niemiecki (* 1857 w Plagwitz pod Lipskiem). Wcześnie wstąpił do akademii sztuk pięknych w Karlsruhe, gdzie pracował pod kierunkiem Gus-s o w a. Po przeniesieniu się tego artysty do Berlina, K. pojechał do tego miasta i w dalszym ciągu uczęszczał do akademii, zajmując się po za nią rysownictwem. W r. 1878występuje po æ raz pierwszy na wystawie akademi-ckiej z obrazem p. t. Spaziergiin- g| g e r a następnie z cyklem rysunków I przedstawiających Chrystusa, które nie podobały się, zarzucano im bowiem trywialność pomysłu i błędy rysunkowe w traktowaniu ciała. Mimo to później, gdy nazwisko K-a stało się głośnem, cykl

na

mu-

na

w r.

z w.

go znacznie, dzieł sztuki.

CtS

Sä

gsiiidt (herb>.

i\ r

u.

92

wpływem study ów nad renesaiisowemi utworami włoskiemi z XV w., dla których K. jeździł do Rzymu i Florencyi. W innym wielkim obrazie, przedstawiającym 3 nagie dziewczęta skale nadmorskiej, usiłował wydobyć siłę i grę światła na wzór impresyonistów francuskich. K. jako rzeźbiarz wykonał, obok wielu drobniejszych rzeczy, dwie wielkie półfigury w marmurze polichromowanym, z który cli jedna wyobraża Salome nowoczesną (1893, zeum miejskie w Lipsku), druga Kassandrę. W latach ostatnich wykonał głośny projekt pomnik Beethovena, poczytywany za główny jego utwór rzeźbiarski. K. mieszka w Lipsku;

1883 nagrodzony został małym medalem złotym na wystawie berlińskiej akademii sztuk pięknych. Poglądy swoje na malarstwo wypowiedział w broszurce p. t. „Malerei u. Zeichnung“ (Lipsk 1895).    b. k.

Klingmanit, minerał; jest to m ar g ar y t (ob.), występujący w Karolinie północnej wraz z korundem.

Klingowie. Pod nazwą K-ów słyną T a-m ułowię (ob.), rozproszeni w miastach Ma-lakki i Indochin i zajmujący się przeważnie handlem. W ręku ich spoczywa handel zbożem i wiktuałami. Liczą ich około paru dziesiątków tysięcy głów. Nazwę tę niektórzy wyprowadzają od starodawnego państwa hinduskiego Kalinga, które leżało na południe od ujścia Gangesu.    l k.

Kiingspor, starożytny ród szwedzki, pochodzenia niemieckiego. Najsłynniejszym z niego jest: 1) Wilhelm Maurycy, który służył w armii francuskiej w wojnie siedmioletniej. Powróciwszy do Szwecyi, oddał jej wielkie usługi przy reorganizacyi wojska. W r. 1788 zamianowany generalnym intendentem armii finlandzkiej, sprawował ten urząd zaszczytnie aż do r. 1808, w którym został powołany na stanowisko naczelnego wodza w wojnie z Ro-syanami, gdy jednakże nie wykazał dostatecznej energii, po powrocie z wyprawy otrzymał dymisyę. Gdy Gustawa IV złożono z tronu, wszedł do rady regencyi. W r. 1810, jako generał-gubernator Sztokholmu nie zdołał przeszkodzić zabójstwu Fersena, za co znowu wpadł w niełaskę, poczem już usunął się z życia publicznego. 2) Jego brat, Fryderyk Filip (1761 —1831), gubernator zamku królewskiego w Sztokholmie, upiększył sam był wybitnym zbieraczem 3) Karol Arvid, heraldyk królestwa (riks-heraldiker), urodzony w r. 1829. Poświęcił się całkiem badaniu historyi szlachty i wydał po szwedzku sam, albo przy współpracowni-

B. Schlegla, wielką liczbę dzieł heraldycznych jak; Herbarz Szwedzki (1867    1878); Heraldyka

szwedzka (1884); Posiadłości magnackie w Uplan-dzie (1877 — 1881); „Baltisches Wappenbuch“ (1881). i t. d. Do tej samej rodziny należy Karol, posiadacz wielkiej własności i po-

Wielka Ene. Powsz. Ilustr. Zesz. 284a. X.

lityk agrarny (*18 listopada 1847 r. w Skór-tinge we wschodniej Gotlandyi). Po ukończeniu szkoły kadetów w Karlbergu, w r. 1868 mianowany oficerem artyleryi, w r. 1892 wziął uwolnienie, jako kapitan. Jest jednym z najbogatszych właścicieli ziemskich w Szwecyi. Jego zasługi około podniesienia gospodarstwa rolnego w rodzimym okręgu skaraborskim zjednały mu wybór do tamtejszego sejmu pro-wincyonalnego, a w r. 1889 i mandat do pierwszej izby sejmu państwowego. Tutaj wkrótce K. zaczął odgrywać wielce wpływową rolę jako przywódca agraryuszów. Dokonane w marcu 1895 r. połączenie licznych szwedzkich towarzystw agrarnych w jeden] wielki „związek agrarny“, liczący obecnie przeszło 10 000 członków, było głównie dziełem K-a, który odtąd pozostaje na urzędzie prezesa zjednoczonej instytucyi. Związek, utworzony na wzór niemieckiego związku gospodarzy rolnych i pozostający z nim w ścisłych stosunkach, dąży, tak jak tamten, do zaprowadzenia wysokich ceł na produkty rolnicze i do ustanowienia czystej srebrnej waluty. Względem unii politycznej z Norwegią K. stoi ściśle na gruncie szwedz-ko-narodowym; głosuje też zwykle za wszyst-kiemi wnioskami rządowemi, które zmierzają do wzmożenia szwedzkiej siły wojskowej.

Klingstädt, herb polski z indygienatu. Na tarczy ściętej, w polugórnem, czerwonem- cztery pasy srebrne, położone ukosem w lewo; w dolnem, błękitnem —góra zielona. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. Labry z prawej strony czerwone, z lewej błękitne, podbite srebrem. Herb Tyinoteu-

"W

‘ -7.

ÜF*

A.

Fig. 1-24.

sza Merzahna, syna burmistrza jednego z miast pomorskich, który adoptowany został przez generała szwedzkiego Klingstädta w r. 1735, następnie, jako przedstawiciel interesów pro-wincyj nadbałtyckich w Petersburgu, uzyskał szlachectwo rossyjskie w r. 1763, tytuł baro-nowski polski w r. 1772, wreszcie indygienat polski w r. 1775. — Ks. kanclerska 41, str. 197; Siebmacher III, 11, 330; Klingspor „Baltisches Wappenbuch“; Ostrowski.

tu, używana przez Łabęckiego.

Kliniastek, nazwa polska minerału aksyni-

z. w.

Kliniec, wyraz utworzony przez Łomnickiego na oznaczenie wielościanu krystalograficznego, nazywanego powszechnie sfenoidem.

Klinika, (z gr. ■f) xAcvivoj zéyyyj, od i) xXiv7]= łoże, po łac. Clinice) znaczy pierwotnie nauczanie przy łożu chorego, dalej zaś i zakład, ' w którym tego rodzaju nauczanie odbywać się zwykło (łac. Clinicum) pod przewodnictwem profesora, którego obowiązkiem jest przy pomocy asystentów swych wdrażać uczniów w wykonywanie sztuki lekarskiej, poznanej przez nich już przedtem teoretycznie. Chodzi tu więc o nauczenie się rozpoznawania chorób, leczenia chorych i o zapoznanie się zarazem ze sposobem działania leków stosowanych. K. jest więc szkołą praktyczną, dającą możność nabrania wprawy w stosowaniu wiedzy teoretycznej.—Zwykle odróżniane bywają trzy rodzaje K-k.^-1. K. stała, czyli szpitalna, będąca oddziałem szpitala, urządzonym wzorowo, i zaopatrzonym dostatnio we wszelkie pomoce naukowe, w którym profesor przy łożu chorego miewa wykłady, nie systematyczne, lecz przystosowane przygodnie do przypadku danego, stawianego przez siebie uczniom przed oczy, ci zaś, podług otrzymanych od niego wskazówek i pod nadzorem asystentów, wykony wuj ą leczenie, przyczem obowiązani są opisywać dokładnie z dnia na dzień przebieg, choroby, dostrzeżone przez siebie działanie leków i t. p. W uniwersytetach niektórych, obok tych K-k właściwych, istnieją jeszcze t. zw. K-i rozpoznawcze, czyli dyagnosty-czne, w których studenci uczą się przeważnie tylko sposobów badania chorych i rozpoznawania ich cierpienia, leczenia zaś dopiero w K-e szpitalnej. Podział ten jest zbyteczny, i dla tego też mało gdzie używany. — 2. K. p rzychodnia, czyli ambulatoryj na (od łac. ambulare— chodzić, przechadzać się), istniejąca jako dopełnienie pierwszej; w niej odbywa się badanie i leczenie chorych przy-chodnich, więc dotkniętych cierpieniami lżej -szemi, częściej wydarzającemi się niż obłożne, stanowiącemi też większość przypadków zasłabnięcia, zajmujących później lekarzów-wykonawców; stąd też tego rodzaju zakłady dla uczących się posiadają znaczenie bardzo wielkie, jako szkoła wyborna, w której czynności wszelkie odbywają się w sposób podobny, jak w K-e szpitalnej, t. j. pod okiem profesora i asystentów jego.—3. Nakoniec w wielu uniwersytetach, niestety, nie wszędzie, obok dwu już wymienionych, istnieje jeszcze. K. miej-s k a, czyli poliklinika (od gr. Ą îiôAcç= miasto), zasadzająca się na tern, że uczniowie starsi, dostatecznie już wyćwiczeni w K-ce szpitalnej, otrzymują, z pośród zgłaszających się do szpitala, chorych obłożnych na mieście do Jęczenia samodzielnego, wszakże zawsze pod

dozorem profesora samego lub jego asystentów, którym student leczący codziennie obowiązany jest składać sprawozdanie dokładne ze stanu chorego powierzonego jego pieczy, oraz z tego, co sam uczynił; oprócz tego ma prawo i obowiązek wzywać do chorego swego profesora lub asystenta, ilekroć siłom i wiedzy własnej dowierzać nie może. Polikliniki takie są szkołą znakomitą, uzupełniającą wykształcenie otrzymane w K-e szpitalnej, dającą świadectwo najpewniejsze o wiadomościach i uzdolnieniu lekarza przyszłego, który w ten sposób zawczasu uczy się postępować samodzielnie, a po wyjściu z uniwersytetu umie sobie radzić le-'piej daleko niż student, który szkoły takiej nie przeszedł.—Podział powyższy, jako ogólny, dotyczy bez wyjątku K-k wszystkich; oprócz tego rozróżniamy je nadto podług leczenia w nich stosowanego, mamy więc: 1. K. chorób wewnętrznych, czyli lekarskie w znaczeniu ściślejszem. — 2. Chirurgiczne. —

3.    Położnicze i chorób niewieścich.

4.    Oczne, uszne, dziecięce i t. d., które wszystkie między sobą różnią się tylko odrębnością leczonych w nich chorób i stosowanych przeciwko tymże środków. — Aczkolwiek początki nauczania klinicznego są już bardzo dawne, ponieważ ślady ich wyraźne spotykamy już u Greków za czasów Hippokratesa (ob.), to jednak K-i w znaczeniu dzisiejszem istnieją od niedawna dopiero. W Wiekach Średnich właściwie nie było ich wcale, a też w dobie Odrodzenia i później uniwersytety ówczesne obywały się bez klinik zupełnie, jak to czynią dotąd uniwersytety angielskie w Oksfordzie i w Cambridge, zachowujące wciąż jeszcze ustrój swój średniowieczny.—W wydziałach lekarskich zadowolano się wykładami teo-retycznemi, młody lekarz zaś po wyjściu z uniwersytetu dopiero na chorych swych musiał uczyć się stosowania wiedzy swej teoretycznej

i na nich też dopiero wprawiał się w sztukę leczenia. Niektórzy profesorowie wszakże już wtedy, podobnie,jak za czasów -Hippokra-t e s a, zabierali uczniów swych czasami do chorych, leczonych przez siebie na mieście lub w szpitalach, jeżeli przypadkowo byli zarazem lekarzami szpitalnymi; ale to zależało zupełnie od dobrej ich woli, nie było zaś bynajmniej ich obowiązkiem. — Stan taki w Europie całej trwał do wieku XVIII-go, w którym nakoniec uznano konieczność nauczania klinicznego i zabrano się pomału do urządzania K-k, z początku tylko lekarskich, gdyż chirurgiczne i położnicze są znacznie późniejsze; rozkwit i rozwój prawdziwy zakładów tych przypada jednakże dopiero na wiek XIX. —Por. oprócz podręczników dziejów nauki i sztuki lekarskiej: A. Gusserow „Zur Geschichte und Methode des klinischen Unterrichts“ (Berlin 1879); T. Puschmann „Gesch. des med. Unterrichts von den ältesten Zeiten bis zur Gegenwart“

mi wielkiemi, a sumiennością i wytrwałością nie mniejszą, zabrał się do pracy gorliwie, oddając się odtąd zupełnie chorobom wenerycznym, i wkrótce już stał się znawcą ich niepospolitym, zwracającym na siebie uwagę powszechną kolegów. W r. 1876, gdy się opróżniła posada ordynatora szpitalnego u św. Ł a-zarza, K. stanął do konkursu o nią i, odniósłszy zwycięstwo świetne nad współzawodnikami, otrzymał ją. W roku następnym opuścił zajmowane stanowisko ordynatora kliniki, by służyć nadal tylko oddziałowi swemu szpitalnemu, który do śmierci prowadził wzorowo, starając się, w miarę możności, ulepszać go z rokiem każdym. W r. 1877, z polecenia Rady miejskiej dobroczynności publicznej w Warszawie, udał się do Petersburga, by zbadać dokładnie urządzenia szpitalne tamtejsze oraz sposoby czuwania nad nierządem publicznym tam stosowane. Wywiązawszy się z zadania na się nałożonego, po powrocie stamtąd złożył radzie wymienionej zdanie sprawy obszerne, które też później ogłosił p. n. „Sprawozdanie z wycieczki lekarskiej do Petersburga“ (w „Medycynie“ r. 1879, nr. 19 -25 i w „Pamiętniku Tow. lek. warsz.“ w tymże r., T. LXXV, str. 411—457).—W r. 1880 posunięto go na stanowisko ordynatora starszego. — Zostawszy wkrótce po ukończeniu nauk członkiem czynnym Towarzystwa lekarskiego warszawskiego, do r. 1879 kilkakrotnie z rzędu wybierany był na sekretarza dorocznego, od roku zaś 1880 do 1882 redagował przykładnie „Pamiętnik“ wydawany przez towarzystwo rzeczone, z powodu jednak zajęć innych musiał ze stanowiska tego ustąpić. W r. 1880 przyłączył się z zapałem do grona lekarzów, którzy od stycznia r. 1881 zaczęli wydawać „Gazetę lekarską“, a w niej odtąd wyłącznie prace swe ogłaszał. W r. 1884 choroba mózgowa, rozwijająca się nadzwyczaj szybko, kres przedwczesny życiu jego położyła.—K. był pisarzem płodnym, uczonym i bardzo sumiennym, a wszystko, co drukiem ogłosił, zasługiwało na uwagę; pracą jego najcenniejszą jest „Życiorys i ocena stanowiska naukowego W. Oczki“, umieszczona na czele dzieł tegoż „Przymiot“ i „Cieplice“ w wydaniu jubileuszowem, dokonanem nakładem Towarzystwa lek. warsz. (Warszawa 1881) pod redakcyą K-a, który w pracy tej dowiódł, że był nietylko lekarzem doskonałym, ale i biografem nielada, umiejącym gromadzić sumiennie, a zużytkowj wać umiejętnie źródła dziejowe, oraz objąć przedmiot opracowywany szerzej i wyłożyć go jasno i dosadnie, więc też życiorys wymieniony jest ozdobą prawdziwą literatury naszej, historyczno-lekarskiej. — Prac innych K-a, stosunkowo bardzo licznych, aczkolwiek nieomal każda z nich zasługiwałaby na wyróżnienie, wymienić tu nie możemy; wyliczenie ich zupełne znajduje się w „Słowniku skiej i naukowej K-a. Obdarzony zdolnością- lekarzów polskich“ (str. 217, 218 i 606), tu do-

Lipsk 1889); tenże „Gesch. des , klin. Unterrichts“ (w „Klin. Jalirb.“ T. I r. 1889); J. P e-tersen „Hauptmomente der ältesten Gesell, der medieinischen Klinik“ (Kopenhaga 1890; przekład z duńsk.); H. Denifle „Les universités françaises an moyen-âge“ (Paryż 1892); F. Pen zol dt „Ueber den Poliklinischen Unterricht“ (w „Klin. Jahrb.“ T. IV, r. 1893) i H. v. Ziemssen „Die klinische Med. des XIX Jahrhunderts“ (Lipsk 1900). O początkach nauczania klinicznego u nas ob. L. G ą-siorowskiego „Zbiór wiadomości do hist. sztuki lek. w Polsce“ (T. III, str. 32—39, 54— 62 i 80—83).

D r j. r.

Klink Edward (* w Warszawie d. 13 lip-ca 1850 — f w Krakowie d. 5 października 1884) lekarz, syfilidolog bardzo wybitny. Do szkół uczęszczał w rodzinnej Warszawie, ukończywszy je zaś w r. 1867 zapisał się do wydziału lekarskiego b. Szkoły Głównej, a gdy tę przekształcono na uniwersytet warszawski, w nim dokończył kształcenia się zawodowego

Isa

■e

w*

T" W

Fig 125. Klink Edward.

i w r. 1872 osiągnął dyplom lekarza, poczem wyjechał do Myszkowa, chcąc się tam zająć wykonawstwem lekarskiem, ale przekonawszy się niebawem, że warunki bytu lekarza na pro-wincyi nie godzą się wcale z usposobieniem i dążeniami jego, powrócił znów do Warszawy, gdzie w r. 1873 pełnił obowiązki ordynatora w szpitalu tymczasowym dla cholerycznych na Pradze.—W r. 1874 został ordynatorem kliniki chorób wenerycznych i skórnych w szpitalu św. Łazarza; wywarło to wpływ stanowczy na przebieg dalszy działalności lekar-

damy tylko, że ogłaszane były w „Medycynie“, „Pamiętniku Tow. lek. warsz.“, „Przeglądzie lek.“ krakowskim i w „Gazecie lek.“; nako-niec dwie z nich wyszły także po niemiecku w „Vierteljahrsclirift für Dermatologie u. Syphilis“ (Wiedeń r. 1876, zesz. 2 i 4), dla kwartalnika tego dostarczał też K. od r. 1876 do 1878 włącznie sprawozdań szczegółowych z prac polskich, dotyczących chorób wenerycznych i skórnych; nakoniec był współpracownikiem stałym „Rocznika medycyny polskiej“, wydawanego od r. 1879 przez J. Rogowi-cza. — Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.“ (str. 217) i wspomnienie pośmiertne K-a napisane przez W. Matlakowskiego w „Gazecie lek.“ (Serya 2-a, r. 1884, T. IV,

Dr J. F.

(Strasburg, 1879).

Klinker, ob. Cegła.

Klinkoś (Klinkosch) Józef Tadeusz (* w Pradze d. 24 października r. 1734—f tamże d. 16 kwietnia r. 1778) lekarz czeski, nadzwyczaj zdolny, wybitny osobliwie jako anatom, lecz biegły także jako chirurg i ceniony jako fizyk. Wykształcenie otrzymał w uniwersytecie praskim; z początku w wydziale prawniczym, który wszakże porzucił, by przejść do lekarskiego, a studentem jeszcze będąc, zajmował się nadzwyczaj 'gorliwie anatomią i doszedł w niejjlo biegłości nie małej, więc też

naucnÿ“ (T. XIV, str. 388).

dalu i w in. miejscach.

z. w.

str. 797—805 z portretem).

Xlinkerfnes Ernest Fryderyk Wilhelm, astronom (* 1827 w Hofgeismar — f 1884 w Getyndze); był początkowo geometrą, pod wpływem Gerlinga zajął się astronomią i kształcił się w Marburgu w r. 1847 — 51. W r. 1851 został asystentem Gaussa w Getyndze, 1855 astronomem w tamecznem obser-watoryum, 1859 członkiem dyrekcyi, a 1868 dyrektorem oddziału astronomii praktycznej; od r. 1863 był nadto profesorem nadzwyczajnym w uniwersytecie. K. był gorliwym obserwatorem i odkrył sześć komet, najważniejsze jednak jego prace należą do astronomii teoretycznej; obliczył drogi kilku komet i gwiazd podwójnych, oznaczył perturbacye w drogach drobnych planet oraz zbadał perturbacye, jakich doznają drogi o wielkim mimośrodzie i znacznem pochyleniu; przeprowadził badania nad związkiem komet z gwiazdami spadającemu Podał nadto teoryę, według której ruch źródła światła wywierać ma wpływ na łamliwość wysyłanego przez nie promienia, teorya ta wszakże okazała się błędną. Zajmował się też meteorologią; zbudował hygrometr dwunit-kowy (ob. Hygrometrya), oraz wynalazł przyrząd do jednoczesnego zapalania i gaszenia miejskich latarń gazowych. W życiu napotykał wiele przeciwności, którym wreszcie uległ i samobójstwem kres im położył. Ogłosił „Theoretische Astronomie“ (Brunswik 1871), „Theorie des Bifilarhygrometers“ (Getynga,

1875), „Die Prinzipien der Spektralanalyse“

S. K.

wkrótce po ukończeniu nauk, w r. 1762, uniwersytet praski powołał go na profesora anatomii, po kilku latach powierzono mu również katedrę zwyczajną chirurgii.—K. był badaczem nadzwyczaj zdolnym; na uwagę zasługują poszukiwania jego dotyczące budowy kości, oraz doświadczenia jego z zakresu fizyki; badał też pilnie elektryczność i w r. 1775 ustawił pierwszy w Czechach piorunochron na zamku hr. Nostiza w Mirczycach.—Pomimo życia krótkiego napisał stosunkowo dość dużo; wydanie zbiorowe prac jego wyszło w 2 tomach dwukrotnie w Pradze (1775 i 1793), tu, jako prace jego najdonioślejsze wymieniamy tylko: „Thèses physiologicae de sensibilitate et irritabili-tate ex experimentis factis deductae“ (Praga 1761); „Dissertationes medicae selectiores pra-genses“ (tamże 1775) i „Schreiben den tliie-rischen Magnetismus und die sichselbst wieder ersetzende Kraft betreffend“ (tamże 1777), Por. „Biographie médicale“ (t. V, str. 438) von Wurzbach „Biogr. Lexicon des Kaiserthum Oesterreich“ (t. XI, str. 101); „Allgem. Deutsche Biogr.“ (T⁻ XVI. str. 196; Niemcy bowiem K-a do swoich zaliczają, pomimo że był niewątpliwie Czechem) i „Ottuv Siovnik

Dr. J. Y.

Klinochlor, minerał; należy do grupy chlo-rytu. Do K-ów zaliczamy wszystkie chloryty, które są połączeniami serpentynu (Sp=H₄ Mg3 Si₂ Oy) i amezytu (At=H₄ Mg₂ Al₂ Si₄ 0₉) w stosunkach od Sp At do Sp₂ Ät₃. Tabliczkowate kryształy K-u najwyraźniej ze wszystkich chlory tó w ujawniają symetryę jednoskośną. Kryształy pojedyńcze rzadko, najczęściej składają się z wielu blaszek bliźniaczych. Oryentacya optyczna zmienna. Kąt osi optycznych czasami bardzo mały, czasami tak wielki, że pozorna wielkość jego dochodzi do 90°. Procentowy stosunek części składowych najczęściej zbliżony do stosunku wymaganego przez wzór Sp₂ At₃,

t. j. 30.3 krzemionki, 22.0 glinki, 34.8 magne-zyi, 12.9 wody. Statecznie część glinki i ma-gnezyi zamieniona na żelazo. K. jest najpospolitszym z chlorytów, gdyż łupki chlorytowe przeważnie z niego się składają. Niekiedy zrasta się równolegle z biotytem. Kryształy wyraźnie rozwinięte, występujące w towarzystwie granatu i dyopsydu, znamy z Achmatowska na Uralu, Schwarzensteinu w dolinie Ziller, Pfitsch i Pfunders w Tyrolu, Zermatt w Wallisie. K. blaszkowy znajduje się koło Trawerselli w Piemoncie, Markt Leugast w Bawaryi, koło Azen-

z w.

|ij|( KTnodoma, czyli daszek podłużny albo ukośny; jest to postać krystalograficzna układu jednoskośnego, składająca się z czterech płaszczyzn, z których każda przecina oś pionową i oś symetryi (oś ortodyagonalną), a równoległą jest do osi ukośnej czyli osi klinodyago-nalnej.

Klinohumit, minerał, składu H₂ (Mg, Fe)19 Si₈0₃₄Fl₄, jednoskośny; jest to jedna z trzech odmian allotropowych minerału humitu (oh.), kryształy w płaszczyzny wielce obfitujące. Połysk szklisty, przezroczysty lub przeświecający; zazwyczaj brunatny, często żółty, rzadko biały lub bezbarwny. Odłam inuszlowo - nierówny.

Klinokrocyt, minerał; zawiła mieszanina wodnych siarczanów glinu, żelazowych, potasu i in., powstała przez działanie produktów wietrzenia pirytu na tuf bazaltowy w Bauersbergu około Bischofsheim nad Rodanem.

z w.

Klinometr, ogólna nazwa przyrządów służących do mierzenia pochyłości linij lub płaszczyzny, czyli do oznaczania kąta, jaki tworzą z płaszczyzną poziomą. Najprostszy przyrząd tego rodzaju jest to libela, dająca się pochylać i ustawiać pod dowolnym kątem, którego wielkość odczytać można na podziałce łukowej. Jeżeli przyrząd taki służy tylko do wskazywania pochyłości, bez dokładnego jej zmierzenia, nazywa się klinoskop.em; do tej kategoryi należy węgielnica mularzy.

Klinopinakoid, albo dwuścian podłużny kryształów jednoskośnycli; jest to para płaszczyzn przecinających oś symetryi i do niej prostopadłych, a równoległych do osi pionowej i do osi klinodyagonalnej (stąd nazwa), czyli równoległych do płaszczyzny symetryi kryształów jednoskośnyeh.

w. z

Twardość wyższa nieco ponad 6, ciężar właściwy 3.2. Chemicznie zachowuje się jak hu-mit. Różni się odeń krystalizacyą, symetryą i oryentacyą optyczną. K, znany przeważnie na Wezuwiuszu, a także w Andaluzyi, nad Bajkałem oraz w stanie New-York

S. K.

Z. W.

Klinopiramida albo półpiramida. Postać krystalograficza układu jednoskośnego, składająca się ze ścian przecinających wszystkie trzy osi spółrzędnych. Z powodu istnienia jednej tylko płaszczyzny symetryi i jednej osi symetryi

Kinodyagonaltia oś, jest to jedna ze spółrzę-dnych postaci krystalograficznych układu jedno-skośnego (monoklinicznego). Kryształy jedno-skośne posiadają jedną oś symetryi, albo jedną płaszczyznę symetryi, albo jednocześnie płaszczyznę symetryi i oś. Ich oś symetryi jest do płaszczyzny symetryi prostopadła. Dla oznaczania położenia płaszczyzn w płaszczyźnie symetryi wybiera się dwa kierunki, które wraz z osią symetryi dają trzyosiowy układ spółrzę-dnych. Z powodu symetryi, układowi temu właściwej, dwie osi wybrane dowolnie, równolegle do jakichkolwiek krawędzi kryształu, tworzą kąt prosty z osią symetryi, lecz pomiędzy sobą prostopadłemi nie są. Jedna z nich więc nazywa się pionową, a druga, jako nachylona do-niej ukośnie, zwie się przekątnią ukośną, osią    w kryształach jednoskośnyoh na jedną klinopi-

pochyloną lub klinodyagonalną. Oś symetryi    ramidę składają się tylko cztery ściany, wyżej

zaś zwie się wtedy przekątnią prostą albo osią wymienione: dwie u góry z przodu kryształu

z. w.

ort ody agonalną.

Klinod

i dwie im równoległe z tyłu u dołu. z w*

y agonalny ob. Kryształ.

Klinoedryt, synonim minerału tetraedry-

z w.

tu.

Klinorombiczne kryształy ob. Kryształ. Klinoskop ob. KI i nom et r.

Klinofeit, minerał, będący trudno podlegającą bliższej i ściślejszej charakterystyce mieszaniną wodny cli siarczanów metali—i jednoato-inowycli, przeważnie glinu i żelaza trójwartościowego. Powstaje przeważnie przez zetknięcie martwicy bazaltowej z rozkładaj ącemi się pirytami.

Klinoklaz, minerał, składu Cu₃ (As 0₄)₂ 3 Cu (OH)o, t. j. zasadowy arsenian miedzi, a więc analog fosforochalcytu; jednoskośny. Często tworzy skupienia półkoliste z powierzchnią wklęsłą o budowie promienistoprętowej. Łupliwość nadzwyczaj doskonała w kierunku płaszczyzny podstawowej. Twardość 2,5 — 3, ciężar właściwy 4.2—4,4. Błękitnawo-zielony, często czarniawy. Połysk perłowomaciczny na płaszczyznach odłupanych, na powierzchni kryształów szklisty. W krawędziach prześwieca. Skład teoretyczny: 62.62 tlenku miedzi, 30.28 bezwodnika arsenowego, 7.10 wody. Prażony w kolbce wyziewa wodę i czernieje. Na węglu daje ziarnko miedzi. Rozpuszcza się w kwasach i w amoniaku. Istnieje w Kornwalii, Devon-shire, Saksonii, Utah.

Klinoklazy, rzadko bardzo używany synonim plagioklazów (ob.).

z w.

z. w.

z, w.

Klinowa kość, zwana też klinowatą albo klin i as tą, któraby naj właściwej nosić powinna nazwę kości wklinowanej, gdyż jak klin tkwi między innemi kośćmi czaszki (ob.); po łać. ją zowią os cunéiforme s. sphenoideum (z gr. 6 a^'/jv=klin i to sîSoç = wygląd, postać)

s. sphecoideum (z gr. b a<pyj£=osa), s. vespifor-me (łac. vespa—osa) s. alatum (łać. a/«=skrzy-dło) i t. d.; trzy nazwy na końcu wymienione otrzymała stąd, że oddzielona zupełnie od kości sąsiednich, wyglądem swym przypomina nieco owad z rozpiętemi skrzydłami. Kość ta u człowieka dorosłego jest zupełnie zrosła z potylicą (ob.), z którą razem stanowi t. zw. podstawę czaszki, u dzieci oraz osób bardzo młodych obie kości te spaja tylko chrząstka. U noworodka nadto K-a k. składa się z dwu części wyodrębnionych, później dopiero zrastających się, t. j. z kości K-ej przedniej i tylnej; czasami napotykamy wyjątkowo ślady rozdziału tego również u osób dorosłych; u wielu zwierząt ssących podział taki istnieje prawidłowo i trwa życie całe.—Nie możemy tu oczywiście opisywać szczegółowo postaci wielokształtnej i bardzo złożonej kości tej, więc dodając rycinę wyobrażającą ją widzianą od tyłu i z góry, opatrzoną objaśnieniem,

zatoki klinowe

S prostopadłą, na 2 t. zw.

5 (sinus sphenoidales). Od trzonu tego rozchodzą się rozbieżnie trzy pary wyrostków kostnych, Wwmßf płaskich i wydłużonych, o wielkości nierównej.

Para pierwsza, ku przodowi wysunięta, nosi miano skrzydeł mniejszych (alae. parvae); para druga, skrzydła większe (alae ma-gnae), wyrasta z boków trzonu i wykrzywia się na zewnątrz i w górę; para trzecia opuszcza się z powierzchni dolnej trzonu i nosi nazwę wyrostków skrzydlastych (processus pterygoidei, z gr. rj 7rcśpo£=skrzydło), albo też skrzydeł dolnych, lub p o d n i e b i e n n y c h (alae inferiores s. palatinae). Nakoniec do K-i k-ej należą też jeszcze kostki parzyste Berti n i e g o, czyli rogi K-i k-ej (ossicula Ber-tini s. cornua sphenoidalia), zamykające częściowo otwory zatok w trzonie kości. Skrzydła są w wielu miejscach przedziurawione, tworząc przepusty dla nerwów i naczyń krwionośnych. Stosunek K-i k-ej do kości sąsiednich uwidocznia do pewnego stopnia jedna z rycin dodanycli do art. czaszka (ob.).—Po szczegóły dokładniej-odesłać musimy do podręczników i atlasów anatomicznych.—Nazwę klinowych (ossa cu-neiformia) noszą też trzy kości krótkie i grube, należące do stopy, (ob.)    T)r J- r-

Klinowaty szyk bojowy. Jest to ustawienie wojska na polu bitwy w sposób taki, aby siłę natarcia skupić w jednym miejscu i rozsadzić nią, jakby klinem, zastępy zwarte przeciwnika. Taktyka tego rodzaju, w postaci swej najczystszej, w użyciu była zwłaszcza w Starożytności, ale i w czasach późniejszych stosowano ją również niejednokrotnie, chociaż oczywiście nie w postaci pierwotnej. — Zarówno u Greków, jak u Rzymian szyk bojowy zwykły (gr. fj tâ£iç, łac. acies) bywał wyciągnięty prosto i równomiernie i składał się z piechoty, tworzącej środek i dwa skrzydła, z któremi na końcu łączyła się konnica, zazwyczaj nieliczna (ob. fig. 127 nastr. 735). Dwa wojska, ustawione w sposób taki na równinie upatrzonej naprzeciwko siebie, nacierały na się wzajemnie, zaczynając od skrzydła prawego i walczyły z bliska, mąż przeciw mężowi, starając się zepchać przeciwnika z pobojowiska. Jeżeli siły stron obu były równe, rozstrzygało męstwo osobiste walczących i wytrwałość w boju; jeżeli zaś jedna ze stron walczących była liczebnie słabsza, a jednak szeregi swe tak ustawiła, że długością dorównywała szykowi nieprzyjaciela liczniejszego, łatwo i często doznawała porażki, pomimo dzielności największej.—Aby temu zapobiec, wymyślono właśnie K. sz. b., nazywa-Greków to ejxßoXov (albo ó ItxßoXoc), u Rzymian zaś cuneus (=klin), lub po żołniersku caput porcinum (=łeb świni). Opisy szyku tego spotykamy u Liwiusza (ks. XXII, rozd. 47), Juliusza Cezara („De bello gal-lico“ ks. XI, rozd. 40) i u Fl. Wege c y u-

Çv'uVY

pi

pp

•sm

pf

10

Fig 12ó. K 1 i n o w a k o ś ć 1 u d z ka, wid/iana z góry i od tyłu—a/₃ wielkości włuścDej. (podług Quain-'    ■    Hoffmana.

sze

1. Połączenie z ; kością potyliczną przepiłowane.-—2. Łęk siodła (dorsmn ephippii), przechodzący ku górze w t. zw. wyrostki p o c h y ł e t'y 1 n e (processus clinoidei posteriores).—3. Kula albo guzik siodła (tub er-culum sellae s. proc. olivaris), przed nim widoczny jest rowek wzrokowy (sulcus opticus) pomiędzy 2 *i 3 widzimy zagłębienie siodła, w którym leży przysadka mózgowa (hypophysis cerebri).—4. Powierzchnia hoczna trzonu K-i k-j z ciągnącym się wzdłuż niej rowkiem gałęzi domózgowej tętnicy szyjnej (sulcus caroticus). — 5. Skrzydła mniejsze (alae parvae, s. processus ensiformes) — X wyrostki pochyłe przednie (proc. clinoidei anteriores). 6. Kolec klinowy (spina sphc-naidalis). — !. Powierzchnia wewnętrzna, czyli mózgowa skrzydeł większych (alae mągnae).—8. Kąt górny skrzydła wielk., spajający się z kością ciernienną (os parietale).—

9. Kolec klinowy, albo wyrostek kolcowy (spina angularis). — 10 i 11 blaszki, zewnętrzna i wewnętrzna wyrostków skrzy-d 1 a s tych (processus pterygoidei), wewnętrzna (gdzie liczba 11) kończy się haczykiem skrzyd lasty m (liamidus pterygoideus). — 12.

Dziura wzrokowa (foramen opticum). — 13.

ny u

Szczelina dołu ocznego górna (fissura orbitaliś superior). —14. Dziurka okrągła (foramen rotundum), przez którą wychodzi z jamy czaszki nerw szczęki górny. —15. Dziurka owalna (for. ovale) dla nerwu szczęki dolnego. —16. Dziurka kolcowa (for. spi-nosum) dla tętnicy średniej opon mózgowych (arteria meningea media). — 17. Przewód W i d j u s z a (canalis Vidianus s. pterygoideus) dla nerwu i naczyń krwionośnych, również podług anatoma włoskiego nazywanych.

dorzucamy tylko jeszcze, iż anatomowie dzielą K. k-ą na trzon czyli ciało (corpus), stanowiące bryłowatość nieomal sześcienną, leżącą na linij środkowej podstawy czaszki; trzon ten posiada ściany kostne cienkie i zawiera w sobie jamę podzieloną niedokładnie przegrodą kostną, I sza Renata („Epitome rei militaris“ ks. III

r. 19); zasadzał się na tern, że siłę główną Szykowi temu przeciwstawiano niekiedy szyk ściągano do środka, ustawiając ją tak, że wy- wklęsły (gr. to xotXsjißoXov, łac, forcepś), bę-stawała trójkątnie lub czasem w półkole w sa- dący zagłębieniem w środku szyku prostego,

Fig. 127. Szyk bojowy prosty.

_L

Fig. 128. Szyk bojowy klinowaty.

Fig. 129. Szyk bojowy wklęsły.

N arzes.

□    □    □

i- i- 1"

/\

. -fr

B ucel in.

Fig. 130. Plan bitwy pod Cas il i nu m.

mym środku szyku bojowego, między skrzydłami prostemi, zmuszała więc przeciwnika do walki w tern właśnie miejscu (ob. fig. 128). Jeżeli sam nacierał, posuwając się według zwyczaju ogólnego w linii prostej, spotykał się naprzód z klinem naprzód wystającym, jeżeli zaś stojąc w miejscu czekał natarcia, nasam-przód tenże klin stykał się z szeregami jego.—

według wyobrażenia rzymskiego podobnym do kleszczy (ob. fig. 129). Nieraz wszakże wódz zręczny w czasie bitwj samej zmieniał jeden szyk w drugi, jak tego dokonał Hannibal w bitwie pamiętnej pod Kannami (ob.), w której w ten sposób poraził na głowę Rzymian, nieomal dwa razy od siebie liczniejszych. Zachowując się z początku obronnie, wystawił

Grecy

na-

Dr J. I’.

w środku klin taki przeciw Rzymianom nacierającym, gdy się zaś wojska już zwarły, kazał się cofać swoim i, zmieniwszy szyk klinowaty na wklęsły, oskrzydlił Rzymian, którzy dali się wciągnąć w one kleszcze, w bitwie pod Maratonem (ob.) mierząc się z Persami o bardzo wiele od siebie liczniejszymi, także środek swój, najsłabiej osadzony ustawili wklęśle, czyli w klin odwrócony i oskrzydlili następnie przeciwnika, gdy wszedł w tę matnię. — Przykład najbardziej typowy klina daje nam bitwa stoczona pod Casiiinum (r. 554 po Chr.) przez Narzesa z Frankami i Ale-manaini pod wodzą Bucelina, który, stojąc na czele 36 000 wojska, z całej piechoty swej utworzył jeden tylko klin olbrzymi, mający po bokach jeno konnicę niezbyt liczną (ob. fig. 130, na str. 735). Wojsko N ar z e s a, liczące tylko 18 000, ale w tem konnicę liczniejszą i lepszą od nieprzyjacielskiej, ustawione w linii prostej, mając przed sobą oddział piechoty, tworzący t. zw. te stu do (ob.) naprzeciw końca ostrego klina, uległo z początku parciu jego, lecz wódz bizantyjski każe wtedy cofać się środkowi swemu, wysuwając równocześnie naprzód oba skrzydła i rzucając na tyły zbitego w masę nieruchawą nieprzyjaciela jazdę swą wyborną i w sposób taki odnosi zwycięstwo stanowcze.— Nieraz, jak to widzimy u Lîwiusza (ks. VIII, rozd. 10 i XXXII, rozd. 17) używano też zwy klin (cuneus) dla oznaczenia wogóle szyku wojska głębokiego lecz o czole wąskiem, jak falanga macedońska; albo nawet zwano mianem tem czworobok złożony z piechoty zwartej (por. Tacyta „Historiae“ ks. IV, rozdz. 20).— Do tego rodzaju szyku bojowego, aczkolwiek nie zupełnie słusznie, zaliczany też bywa t. zw. szyk bojowy skośny ( Y] Xo-£t] çpàXorj^), użyty, o ile wiadomo, poraź pierwszy przez Epaminondasa (ob.) w bitwie zwycięskiej pod Leuktrami (na początku lipca r. 371 przed Chr.), a przez wodzów późniejszych następnie dość często skutecznie stoso-wany(por. skośny szyk boj o wy). —W Wiekach Średnich późniejszych, gdy przeważnie walczono konno, rzadko tylko zdarzała się sposobność użycia KI. sz-u b-go, zastosowali go wszakże z powodzeniem Szwajcarowie w bitwie morderczej pod Sempach (d. 9 lipca r. 1386) przeciwko rycerstwu austryackiemu, ustawiając całą piechotę nieliczną w jeden klin wydłużony, mający w szeregu pierwszym tylko 3 walczących, 5-u w drugim, 7-u w trzecim i t. d. — Przykładem użycia szyku kl-go w czasach nam bliższych, rozumie się znacznie zmienionego^ jest między innemi bitwa pod? Wagram (d. 6 lipca r. 1809), w której stanowiska Francuzów tworzyły linię w środku nałamaną nieomal pod kątem prostym, zwróconym wierzchołkiem przeciwko Austryakom. W kącie tym, gdy chwila stanowcza nadeszła, N a p o 1 e o n ustawił kolumnę głęboką piechoty,

złożoną z 23 batalionów, mającą za sobą w odwodzie dy wizye piechoty S e r r a s a i Wre-d e g o, przed sobą 100 dział Lauriston a i Drouet a, po bokach zaś jazdę lekką gwar-dyi i dywizyę konną N an sou te go. Masa ta wojska, pod wodzą Macdonald a, zebrana pomiędzy wioskami Aderklaa i Rasch-dorf, gdy ruszyła naprzód, wbiła się jak klin w środek Austryaków, i rozsadzając go zmusiła arcyksięcia Karola do odwrotu. — Por. R üstow und Kö chly „Geschichte des griechischen Kriegswesens“; Lange „Historia mutationum rei milit. Roman.“ i plany bitew powyżej przytoczonych w Kauslera „Atlas des plus mémorables batailles combats et sièges etc“ (tabl.) [5], [7], [35] i [85].

Klinowe prasy używane bywały dawniej do wyciskania oleju z nasion, dziś zastępują je prasy hydrauliczne. K. prasa składa się ze skrzyni prostokątnej, mocno zbudowanej, w której po bokach umieszcza się między dwoma płytami worki z nasionami. W środku zaś między takie płyty z workami ustawia się dwa K-y w przeciwnych poruszeniach, tj. jeden czołem do góry, a drugi czołem na dół, które bokami swemi opierają się o wyż wymienione płyty. Pobij aj ąc teraz te K-y, wywołujemy ściskanie wszystkich części w skrzyni, a tem samem i wyciskanie oleju z nasion.

Klinowe Koła ob. Koła Klinowe

Klinowe pismo nazwa nadana przez europejskich uczonych zeszłego wieku pismu, którego z różnemi odmianami używali starożytni Babilończykowie, Assyryjczycy, Elamici, Armeńczycy i Persowie. Nazwa powstała stąd, że wszystkie charaktery składają się ze znaków, przypominających kliny lub gwoździe, oraz kątów prostych, które dają się sprowadzić do połączonych dwóch klinów. W druku i rysunkach odręcznych, najczęściej używanych dla braku czcionek do oddania pisma, kliny przedstawiają się, jako trójkąty zwężające się u dołu—lub przechodzące w linię. W rzeczywistości jednak na oryginałach babilońskich i assy-ryjskich, rytych na kamieniu lub glinianych cegiełkach, są to wgłębienia w kształcie ostrosłupa (piramidy) trójkątnego, coraz bardziej zwężające się i płytsze ku dołowi. Taki klin jednak nie jest konieczną cechą pi-sma.Najdawniejsze napisy, znalezione w ostatnich czasach na południu Babilonii, t. zw. archaiczne, składają się z samych linij, późniejsze staro-babilońskie — a nawet staro-assy-ryjskie — stanowią kombinacyę linij i klinów, dopiero nowo-babilońskie i assyryjskie (od X wieku przed N. Chr.) używają samych tylko klinów. Prawdopodobnie klin opisanego kształtu, zyskał przewagę nad kreską, skutkiem tego, że coraz bardziej weszły w użycie jako mate-ryał do pisania, zamiast kamienia — tabliczki gliniane, wilgotne, jako pióro—rylce kamienne w kształcie graniostosłupa trójkątnego, ściętego pod kątem prostym. Nie pisano nigdy na pa-pyrusie, którego zresztą w Mezopotamii nie było, ani na skórach; wszystkie napisy k-e ryte są na metalu, kamieniu lub glinie — którym nadawano kształt tablic, graniastosłupów i walców. Tabliczki, czyli cegiełki gliniane, musiały być wilgotne jeszcze, później suszono je na słońcu. Gdy bardzo chodziło, aby treść napisu, nprz. jakiejś umowy prywatnej, nie była podstępnie skażona, używano dwóch tabliczek—na jednej pisano umowę, poczem wsuwaną była w rodzaju pudełka glinianego, na którem, po zalepieniu, znów pisano tę samą treść. Jeśli wynikały wątpliwości, czy tekst na pudełku nie został zmieniony, rozbijano je i sprawdzano z tabliczką wewnętrzną. Pismo klinowe, zarówno jak hieroglify egipskie, bardzo nadawało się do celów zdobniczych. To też ściany pałaców zwłaszcza władców assy-ryjskich, oprócz rzeźb, pokryte były napisami, sławiącemi czyny i zdobycze monarchy. W Babilonii, kraju gdzie je wynaleziono, pismo k-e najdłużej było w użyciu. W napisach k-wycli sławili jeszcze swoje czyny wojenne i zasługi względem bogów macedońscy zdobywcy Babilonu — S e 1 e u c y d z i w III w. przed N. Chr.; później, gdy Babilon popadł pod władzę królów partyjskich — Arsa cydów, coraz bardziej znikają napisy k-we urzędowe, ale częste są prywatne. Na początku wieku I przed N. Chr. i te stopniowo giną; trafiają się jeszcze tylko tabliczki treści astrologicznej, widocznie pisane w świątyniach, gdzie dawną mądrość przechowywano. W dobie N. Chr. pismo k-we w Babilonie ostatecznie usunięte zostało przez alfabet aramejski (syryjski), o wiele łatwiejszy i prostszy. Pamięć o piśmie k-wem i umie-j ętność czytania zupełnie zaginęły w Wiekach Średnich. Podróżnicy europejscy, którzy, począwszy od XVII w. po N. Chr., docierali do starożytnej stolicy perskiej — Persepolis, jak Hiszpan Garcia de Silva y Figueroa i włoch délia V a 11 e, uważali napisy klinowe na ścianach pałaców Achemenidów raczej za ornamentacyę, niż za pismo. Dopiero francuz Chardin na początku XVIII w. i duńczyk Karsten Niebuhr pod koniec jego (r. 1778) ze względu na powtarzanie się znaków przypuścili, iż mogą to być napisy, i niektóre dość starannie skopiowali. Kopie Niebuhra wzbudziły zaciekawienie wśród uczonych europejskich; ale dopiero usiłowania Jerzego Fryderyka Grotefenda, aby je odczytać, zostały uwieńczone skutkiem dn. 14 września r. 1802. Już poprzednicy Grotefenda doszli do wniosku, że klin ukośny w napisach persepolitańskich jest znakiem dzielącym słowa. Grotefend odgadł, że z trzech kolumn napisu każda pisana jest w innym języku. Co do pierwszej przypuścił, że jest staro-perską, a raczej pisaną w języku Zend-Awesty, księgi mitycznego proroka Zoroastra, której zrozumienie ułatwiły by-

Wielka Enc. Powsi. Ilustr. Zesz. 284b. T. XXXVI.

ły niedawno podówczas Europejczykom prace. A n-quetil’a du P erron. Zestawiając dwa napisy pierwszego rodzaju, domyślił się, że jedna z grup znaków, kilkakrotnie powtarzana, oznacza zwykły tytuł władców perskich „król królów“, inne—imiona królewskie, syna i ojca. Gdyby imię syna było Kambyzes, imię ojca, Cyrusa, musiałoby się rozpoczynać tą samą grupą znaków (K-yros), gdyby imię było Daryusz I, imieniu ojca nie towarzyszyłby tytuł królewski, bo Hystasp, ojciec Daryusza, jak wiadomo, królem nie był. A więc może Kserkses I? Na zasadzie nader dowcipnych wniosków ze wzmianek autorów greckich i Zend-Awesty wykombinował Grotefend, że imię Kserkses w jęz. staroperskim brzmiało Kszersze, a Daryusz— Darheausz. Przez podstawienie tych imion litera po literze pod odpowiednie znaki napisu udało się Grotefendowi określić brzmienie kilku znaków. Choć popełnił błędy, jednak już podstawę do odczytania K-wego pisma perskiego ustalił. Pracę Grotefend’a w dalszym ciągu poprowadzili francuz E. Burno uf i niemiec Ch. Lassen (r. 1836). Jednocześnie oficer angielski H. Rawlinson na miejscu skopiował wielki napis Daryusza I na skale w Bizintun (Behistun; ob. Daryusz), i, odcyfrowując pierwszą perską kolumnę trójję-zycznego napisu zupełnie samodzielnie, potwierdził wyniki Grotefend a i Burnoufa. Wkrótce przy pomocy Sanskrytu i jęz. Zend-Awesty, pokrewnych staro-perskiemu, nauczono się czytać napisy staro-perskie z taką pewnością, jak łacińskie. Pozostały jednak nieodczytane dwie drugie kolumny trójjęzycznych napisów persepolitańskich, które były pisane pismem bardziej zawiłem, w językach nie-aryjskich. Oczywiście, wszystkie trzy kolumny głosiły tę samą treść. Posiłkując się więc odczytanym tekstem perskim jako kluczem , dostrzeżono wkrótce, że imiona własne w trzeciej kolumnie trójjęzycznych napisów stale poprzedzane są klinem pionowym, a nazwy krajów—znakiem fig. 131 nr 3. Ułatwiło to odszukanie tych imion w tekście kolumny trzeciej napisów, a ponieważ brzmienie tych nazw z tekstu perskiego (kolumny I-ej) było w przybliżeniu wiadome, więc można było próbować metodą Grotefenda podstawiania brzmień pod znaki klinowe dla określenia ich wartości. Ale pismo III kolumny okazało się bardziej zawiłem od staro-perskiego. Już w r. 1841 H. Rawlinson dostrzegł, że każdy znak ma po kilka różnych brzmień. Około tego czasu drugi anglik, Hincks, obalił złudzenie jakoby pismo tej trzeciej kolumny było alfa-betycznem, jak staro-perskie (kolumna I); on też odgadł, że kryje się pod niem język semicki prawdopdobnie babiloński. Poszukiwania E. Botty (1842 — 1846)]' Layarda (1845 — 1851) w Assyryi (Chorsabad, Niniwa) ogromnie powiększyły ilość znanych napisów t. zw. trzeciej kategoryi i ustaliły, że język ich musi być

babilono-assyryjskim. Znaleziono tak zwane „sylabarze“, które służyły Assyryjczykom do nauki pisma. Objaśniają one znaczenie znaków k-wych wieloznacznych—bardziej prostemi, sylabicznemi. Dzięki tym „sylabarzom“ badacz francuski J. O p p e r t znakomicie posunął sprawę czytania pisma babilono-assyryjskiego (III kolumny napisów królów perskich). J. Menant, Fr. Lenorraant, G. Smith, Sayce dokonali dzieła. Obecnie istnieją trudności jedynie przy czytaniu napisów babilońskich naj-starożytni ej szych i niektórych znaków. Co do trzeciej kolumny trójjęzycznych napisów królów perskich, to pierwsi badacze upatrywali w niej pismo i język medyjski. Późniejsze poszukiwania w starożytnym Elamie (ob., późniejsza Suzyana) wykazały, że jest to pismo i język Elamitów. Napisy te odczytano, gdyż zasady pisowni są takie same jak i babilońskie, lecz język, a więc i treść, nie zostały dotychczas zrozumiane. To samo trzeba powiedzieć i o napisach armeńskich, które obficie spotyka się i na Kaukazie; język ich nie jest pokrewnym ani wspóczesnemu armeńskiemu (indo-euro-pejskiemu), ani żadnemu z języków semickich. Więc choć pismo, oczywiście, zapożyczone z Assy-ryi, zbadana treść nie może być zrozumiana.—Porównanie tych wszystkich rodzajów pisma klinowego przekonywa dowodnie, że babilońskie stanowi pierwowzór, od którego pochodzą wszystkie inne, perskie zaś, które najpierw odczytano, okazuje się najmłodszem i najbardziej upro-szczonem. Babilończykom więc należy przypisać zaszczyt wynalazku. I. B abilońsko-assyryj -skie pismo k-we, podobnie jak i egipskie hieroglify, a przypuszczalnie i wszystkie pisma wogóle, powstało ze znaków będących obrazami przedmiotów, których nazwy chciano pisać. Kiedy jednak w Egipcie pierwotne obrazy (hieroglify), jako rodzaj pisma, nigdy nie wychodziły z użycia obok rodzajów o konturach bardziej zatartych (pisma hieratycznego i demotycznego), w Babilonii rysunek stopniowo ulegał skażeniu, znaki przekształcały się tak, że w końcu biczem nie przypominały przedmiotu, który miały wyobrażać. Przypuszczenie o obrazowem pochodzeniu pisma k-wego wypowiedział już r. 1859

mie k-wem około 300. Każdy znak, rozumie się, oznacza nazwę przedmiotu wyobrażanego; pozatem przenośnie mógł oznaczać jeszcze nazwę innego przedmiotu, z którym wyobrażany pozostawał w jakimś związku. Fig. 131-sza

-b

=53

II

/?vnv

10

il

r—A >—^fY O—fy    <f7

*■—NI 4^"—I x>H tv-c>—\

12

.........

Fig. 131. Rozwój pisma babiiońsko-asyryjskiego.

przedstawia stopniowe przekształcanie się pisma babilońsko-assyryjskiego. Każda z czterech kolumn pionowych daje te same 12 znaków, tylko z różnych epok: pierwsza z czasów Gu-dei, króla m. Kagasz (3000—4000 lat przed N. Chr.), druga z czasów Hammurabiego króla Babilonu (2000 lat przed N. Chr.), trzecia— mieści zwykłą babilońską kursywę (od X w.), czwarta—pismo assyryjskie. Oto znaczenie sło-’ wne (pojęciowe) pierwszych 8 znaków: 1) (wy-

J. Oppert, wskazując na pierwotny kształt kilku znaków. Systematyczne jednak zbadanie zagadnienia stało się możliwem dopiero w ostatnich czasach, gdy wykryto najstaroży-tniejsze napisy królów mezopotamskich w Tello i Niffer, sięgające 40 wieków przed N. Chr. Znaki k-we na tych napisach przedstawiają się jako rysunki różnych przedmiotów, nader nieudolne, kreślone liniami prostemi bez wszelkich zaokrągleń, których unikano zapewne lia trudności wykuwania na kamieniu. Przyczyną późniejszych przekształceń była zrozumiała dążność do uproszczenia rysunku, oraz zamiana kresek na kliny. Takich znaków, które pierwotnie były obrazami przedmiotów, jest w piś-

W większości wypadków panuje zupełna niezgodność, a gdzie odpowiedniość jest większa, występuje zwykle w piśmie młodszem, assyryj-skiem. Łatwo dostrzedz to na fig. 131: 1) znak 1, jako sylaba, znaczy an; 2) drugi a; 3) kur, mat/d, sad/t, lat, nad/t, kin, qin; 4) iz/s, giś; 5) er; 6) d/tis, tiz/ś; 7) ś/sal, rak; 8) (1 u ?); 9) g/kal; 10) (nie ma znaczenia syla-wiek. Ponieważ niepodobna było mieć oddziel- bieżnego); 11) du, gub/p, kub/p, giń, kin; nych znaków dla oznaczenia wszystkich rzeczy, 12) (nie ma znaczenia sylabicznego). Dla wy-nawet najczęściej spotykanych, więc posiłkowali tłómaczenia tej szczególnej rozbieżności między

obraża gwiazdę) czyta się: sam u, niebo, i 1 u, bóg; 2) (rzeka) — m û, woda, a p 1 u, syn; 3) (dwie góry nb. patrzeć z boku) —ś a dû, góra, matu, kraj, kas a du zdobywać, napa hu wschodzić; 4) (budowla, wieża) — a In, miasto; 5) (belka) —i su, drzewo; 6) (kreska) — i ś t e n, jeden, 7) (vulva)— sinniś, sinniśtu, żeński, kobieta; 8) (człowiek leżący) — am élu, czło-

się Babilończycy dwoma środkami: łączeniem znaków już istniejących stosownie do znaczenia pojęcia, które chciano wyrazić, oraz tak zwaną gunacyą (gunû). Przykładem łączenia znaków, aby wyrazić nowe pojęcie, jest znak 10 tablicy: Oznacza on śarru, król, jest zaś połączeniem znaków 8 i 9, z których pierwszy znaczy „człowiek“ a drugi — rabû, wielki. Króla więc pojmowano jako „wielkiego, potężnego człowieka“. Pozatem tworzono wiele połączeń, w których znaki wszakże nie zlewały się w jedno, jak „śarru“; nprz. zestawiano „wodę“ (2) i „niebo“ (1), aby napisać „deszcz“, zunnu. Gunacyę tłómaczy znak 12: polegała na dodaniu trzech kresek, później klinów, przez co nadawano znaczenie czegoś potężniejszego lub większego niż pierwotnie. Ze względu na formę i znaczenie można przypuszczać, że gunu, owe 3 kreski, jest skróceniem znaku 8 rabû wielki. Noga pod JM® 11 oznacza a laku, iść, nazâzu, stać, kenn u, mocny; zaś znak 12 czyta się iśdu, fundament, podstawa, a więc rzecz mocno stojąca. Assyryjscy pisarze jeden znak nazywają ara-gub, drugi ar agub-gunu, zaznaczając w ten sposób ich pokrewieństwo. Wszystkie te spo-

sylabiczną i wyrazową wartością znaków klinowych babilońskich już pierwsi assyrologowie europejscy wytworzyli hypotezę o t. zw. „Su-mero-akkadach“, pierwotnych mieszkańcach Babilonii szczepu nie-semickiego, którzy mieliby wynaleść pismo K-we, a mówili językiem obcym. Od nich mieli późniejsi zdobywcy Semici przejąć pismo z całą kulturą. Pojęciowe (słowne) znaczenia klinów poczęli czytać po swojemu w jęz. semickim, a więc zamiast an (w jęz. su-meryjskim ni eb o) po swojemu samu niebo, zamiast gal, wielki, rabû, zamiast kur, kraj matu i t. d. Sylabiczne znaczenia jednak Semici pozostawili bez zmiany, skąd też powstała ta różnica, t.j.znak 9tab. 131 n. p., podawnemu czytali i używali go, jako sylaby gal, gdy występował w piśmie jako brzmienie tylko, jako słowo zaś czytali go r ab u. Około r. 90-go przeszłego wieku hypoteza „sumeryjska“ zachwiała się bardzo.

J. Hale v y już od dawna, a inni za nim później doszli do wniosku, że rozbieżność wartości sylabicznych i pojęciowych łatwiej daje się tłóinaczyć tern, iż pojęciowe znaczenia wtórne i rozliczne, od których brzmienia znaki zyskały swoją sylabiczną wartość, zaginęły z czasem, choć niewątpliwie były semickie, soby (a może i inne, jeszcze nie odgadnięte)    Wskazywano, że sylabę an (znak 1) można wytworzenia nowych znaków ze starych nie mo-    prowadzić od wyrazu semickiego, oznaczanego

W jęz. babilońskim znaczy „na przeciwko,“ niebo więc kiedyś mogło się nazywać an-u „naprzeciwko (głowy) leżące“, później tylko to słowo się zatraciło. Tożsamość sylab mat, sad ze słowem sadu (znak 3) lub i z s z i s u nie wymaga wyjaśnień (4). Przeciwnicy liypotezy „sumeryjskiej“ podnosili też, iż nie odnaleziono ani jednego tekstu, który dałby się czytać w języku owych pierwotnych mieszkańców Babilonii, t. j. według sylabicznej wartości znaków, bez najniespodziewańszych domieszek wyrazów w jęz. semickim. W ostatnich czasach teorya przeciwników „sumeryzmu“ poniosła porażkę: francuski konsul de Sarzee w Telia (dawne Lagasz), nadewszystko amerykańska ekspedycya do Niffer (Nippur) odnaleźli na południu Babilonii napisy bez wątpienia takie, które można czytać jedynie w jęz. nie-semie-kim, a więc „sumeryjskim“. (Nazwa „Su-meryjczycy“ lub też „Szumerowie“ nadana została tym pierwotnym mieszkańcom Babilonii od prowincyi, często wzmiankowanej w źró*

gły wystarczyć, bo nietylko ilość pojęć i słów | pierwotnie przez taką kombinacyę znaków: anah zawsze musiała być większą od zapasu znaków, ale nadto przy pisaniu nie dość było wyrazić słowo samo: trzeba było wskazać formę gramatyczną, w jakiej słowo jest użyte, przypadek, liczbę, czas. Tego pismo oznaczające jedynie pojęcia, czyli ideo grafie z ne, nie jest wstanie dokonać. Konieczne tu są dla wskazania końcówek znaki fonetyczne czyli głosowe, wyrażające tylko brzmienia. Egipcyanie, aby otrzymać znaki dźwiękowe, poradzili sobie w ten sposób, że do każdego znaku pojęciowego przywiązali brzmienie całego lub części słowa, które oznaczał, niezależnie od tego, co w danym wypadku owo brzmienie wyraża. Tak powstały w piśmie egipskiem znaki dźwiękowe, sylabiczne i alfabetyczne. Należy przypuszczać, że i Babilończycy w ten sposób musieli postąpić, skoro prawie każdy znak klinowy oprócz znaczenia pojęciowego, czy słownego, oznacza jeszcze jakąś sylabę. Dziwnem jest jednak, że wartość sylabiczną znaku nader rzadko jest zgodna z brzmieniem słowa, które znak wyraża.

Skutkiem tego, np., zestawienie a-j-si (tab. 131 i 132) niezawsze czyta się aśi; niekiedy, stosownie do pojęciowej wartości znaków: m û, woda i ênu, oko — czytać trzeba dimtu, łza. Wo-góle do czytania niezbędny jest wykaz conaj-najmniej 300 znaków i rozlicznych połączeń, mających całkiem nowe znaczenie, razem około 1500 charakterów. Manewrując ową olbrzymią ilością znaków, Babilończycy przy pisaniu

dłach). Obecnie zatem teoryę „sumeryjską“ dla wyjaśnienia pisma babilońskiego należy uważać za najprawdopobniejszą. Oprócz słownego (ideograficznego) i sylabicznego żaden znak babiloński niema innego znaczenia; do pisma alfabetycznego Babilończycy nigdy nie doszli.

Tylko samogłoski wyrażano odrębnemi znakami, może dla tego, że istniały takie słowa „su-meryjskie“, jak â, woda (zn. 1), a więc jedno-głoskowe. Fig. 132 podaje 100 charakterów | trzymali się ściśle następujących prawideł, któ-

re umożliwiają czytanie. A więc, przedewszyst-* ud/t t    WŁ    ZA kiem, wyraz, dla którego istnieje charakter

odrębny, pisze się tym znakiem. Nie jest to jednak reguła bez wyjątku: kaśadu, zdoby-

ff Tłć-d    ty w 'Will 'W ZL

_(a^L>a^) a/LU t ⁵    w ^ wać—można napisać i według brzmienia syla-

^ SX 2J/rćL    bicznemi znakami: ka-śa-du-u, pomijając wła-

LĆL    LlTl    CL£    ściwy znak tab. 131 J\° 3. Tylko niektóre słowa

&    —    a. ' zawsze wyrażane są odpowiedniemi ideograma-

£*7 ^    v&dï 2 LL    U/WL    CUC mi; jak ilu, bóg, a lu, miasto, matu, kraj

sdTfc    //    nn    //?    (tabl 133 znaki X> ³’ ⁴) * t< d- Wyrazy, dla któ-

^ ^    ^    'C.L    i/C    ry(Jj1 njiema odrębnych charakterów, pisze się

l< U

/Z/j j    TlL    U/l    fonetycznie sylabami. Trójgłoskowe sylaby, jak

„a    ' ‘    ' kur, sad, mat, mogą być oddane albo jednym

r-r^T ajCL    LUI    odpowiednim znakiem (3), albo też    przez rozło-

a    _ o    ’    .    my    jr    żenie ich na dwugłoskowe, w ten sposób:

t-—< Jjt    ?K ■QU    <    v    AL,    ku-f ur, ma-|-at, śa-f^ad. Wogóle, aby

cr-4. At & Al ot-f cun    Ad    czytanie, starano się, o ile to było mo-

.    “y    _ żliwe, dobierać znaki przy pisaniu wyrazów

Jul    - LU    AL tak, aby sylaba, którą wyraża znak, rozpoczynała

Uh    a^jAl    m    ijv    S*    ciętym dźwiękiem, jakim kończy    się poprze-

cutfy    driTT    uf^u n    ^    £/n    Al    dnia. Pisano zatem al-j-lik idę    (od alaku,

m A ÏÏM tu- fcfF WTi    /LL iéé)’ aiet™™°W°    na brzmienie w mo-

/js,    wie potocznej, gdzie tego zdwojenia l może

łid'    "Ufä.    ĆCL    JS    Ali    i nie było. Wszystko to jednak nie starczyło-

im    m    jt,    by jeszcze do poprawnego czytania pisma, sko-

;Wll2 <pZ    wl    AL    gp    UA    ro każdy znak ma kilka znaczeń słownych

►fWdŁ    m    m    £1    —    tu    S fl^icznyeh skąd ciągle mogły wynikać

^7    wątpliwości, jak go odczytać: czy jako słowo,

fili    -pT A/L    ł t/Af .6LL    >—/J    czy też jako sylabę. Babilończycy poradzili sobie

• J'    *    y w ten sposób, że za każdym ideogramem (t. j.

CUj! K    Al SP    <^(    £6 charakterem, oznaczającym całe słowo) stawiali

■W* A,*    vm    Pn    y,/    t^cr    1 zw* dopełnienie głosowe czyli sylabę

^    ff/*, *    thöd    -łłz.    ^    f IL    iió    końcową słowa. Miało ono przestrzedz czytel-

Ć5ŁU4J    &£    dl    J3.AU    ^    ^    nto. . iż znaku nie należy czytać według jego

^    Jf*,*    »    *— ¹    wartości sylabicznej, bo otrzyma się nonsens,

dff.0.    riSiï il    E$==ïï    Sl    ti    a nadto, że taka, a nie inna, jest końcówka

j    / a. -    słowa. Dla tego też u d (tab. 132), gdy po niem

<Jw=-af^L rPJP    ySU    LC następuje mu (tamże), jako głosowe dopełnie-

t—<7////    ///    irn »gy f-,, nie, czyta się nie ud-mu, ponieważ takiego

^iOU    LLL    t—1    nil    LU    słowa niema w jęz. babilońskim, ale u mm u,

efFf ddjt t    ^    WLCi    4Zl    £ul    dzień, stosownie do słownego znaczenia chara-

. ’    ^    kteru ud, które jest wskazane przez końcówkę

|§äFUL-Itt <£-£- WIL    mu, i t. d. Nadto przed nazwami niektórych

Fig. 132. Pismo asyryjskie.

assyryjskich, wyrażającyclTsamogłoski oraz sylaby dwugłoskowe zasadnicze; daje ona możność do pewnego stopnia oryentować się przy czytaniu napisów. Należy wszakże pamiętać, że prawie każdy znak ma jeszcze wiele innych; znaczeń tu nie wskazanych: 1) sylabicznych i 2) słownych.

przedmiotów, niezależnie od tego czy były napisane ideograficznie, czy też sylabicznie, stawiano t. z w. określniki, to jest znaki, wyrażające ogólne miano rodzaju przedmiotów, do których dany się zalicza. Pierwsze 8 znaków na tabl. 131 są to właśnie najbardziej używane określniki: 1) przed imionami bóstw; 2) rzek ‘ (łączenie z innym znakiem); 3) krajów i gór;

4) miast; 5) drzew i roślin, oraz przedmiotów

Klinowe pismo.

■<*

z drzewa; 6) przed imionami mężczyzn; 7) ko- ś a — ak — k a — n a — ku la a — n i — h a z a— biet; 8) rodowemi i zawodowemi. Znaków dzie- ni — in E — sag — il a; 7) u Ë—zi — da; 8) lących wyrazy oddzielne i zdania pismo babi- aplu a — śa— ri — du śa (ilu) Na - bi — lońsko-assyryjskie nie znało; pilnowano tylko, um —abil —u —su —ur; 9) śar (matu) aby wiersz pisma kończył się wyrazem całko- Babili a — na — ku. Dosłownie znaczy: 1) witym, bez przenoszenia. Przytoczony jako (bóg) Nabuchodonozor, król (kraj) Babilonu, 2)

SŁ jr*

ii

ir* j£S w>

-M    ai*3i4«Ei»jriijîô ts -*>ła

rsn w ir -i-    jr. J# a Jp i6Sü>a

■41 r&    -i«

Fig. 133. Napis Nabuchodonozora w Birs-Nimrud. (I Rawlinson, 51).

wzór pisma babilońskiego na rys. 133 początek napisu Nabuchodonozora, zdobywcy Jerozolimy, w Borsippie (Birs-Nimrud), brzmi w translite-racyi (określniki w nawiasie; wartość każdego znaku w słowie oddzielona kreską; słowa, wyrażone jednym znakiem, drukowane łącznie):

1) (ilu) Na —bi —urn —ku —du —ur — ri — u — su — ur śar (matu) Babi U; 2)

władca prawowity, płód prawowity serca (bóg) Marduka 3) arcykapłan, ulubieniec (bóg) Nebo, 4) mądry pan, którego uwaga skierowana ku sprawom wielkich bogów, 6) namiestnik niestrudzony ozdobiciel Esagili 7) i Ezidy, 8) syn następca (bóg) Nabopolassara, 9) króla (kraj) Babilonu, jestem ja.—Pismo assyryjskie różniło się od babilońskiego, od którego pochodzi, je-

TTY

jh

TT

AM

<EI

dh, d

<TT

Jb, $, .1

- *■»

sh, ty*

TT

PT

<>r

T«

th, t

Pr

-Ö

tx)

•oO

3YT

th, JL

►M

t, d

fO

ty

-<>

=>* fi? i ui * üj

Ä?

w. V

AA

ar

*a

—O

ai an

<< <

Fig. 134. Alfabet klinowy staro-perski.

re — e — a — urn ki — i — nim i — tu — ut k u — u n 1 i — i b — b i (ilu) Marduk; 3) i ś— śa — ak — ku si — i — ri na—ra—am (ilu) Na —b i —um; 4) mu — da — a i—im— ga śa a — na ał — ka — ka — a — at ilani (znak liczby mnogiej) r a b u t e (toż samo); 5) na — da — a u — zu — na — a — ś u; 6) dynie nieco odmiennym kształtem znaków. Znaczenie charakterów i pisownia są takie same, tylko Assyryjczycy rzadziej używali jednego znaku dla całego słowa, chętniej pisząc je według brzmienia, sylabami. Pozatem sylaby złożone częściej są rozkładane i pisane dwoma znakami, a więc nie kur, lecz ku-f-

Klinozoizyi.

-i

ur zwykle . występuje w piśmie. Ilość zabytków piśmiennictwa babilońsko-assyryjskie-go, odnalezionych dotychczas, jest olbrzymia: liczy się na setki tysięcy cegiełek. Składają się na nią urzędowe kroniki panowań królewskich, korespondencja dyplomatyczna, raporty

tac b a, g a, da, a nie b, g, d, bo dla a krótkiego w ogóle niema znaku. Jedynie dla a długiego istnieje odrębny charakter. 0-gromne ułatwienie przy czytaniu stanowi to, że każde słowo jedno od drugiego oddziela klin ukośny. Pismo klinowe było w użyciu u Persów już za

TÏÏ fi -YyT Y « <ïï « <Trô Y «TT « ïïï Y<* T<T î? *<* ^ «< «TT TTT -YyT -< ïï«YÏy«2.

gJjfBgpffij

-----

t-.i

- -'te-?-'-

•WW

SS

rSI

mmmm

gggg

Fig. 135. Napis na grobowcu Cyrusa I u Murgbab.

urzędników, dzieła astrologiczne, lingwistyczne, legendy, umowy prywatne itd. O obfitości świadczy to, że nawet znajdujące się w Muzeum Bry-tańskiem tabliczki w części tylko są odczytane. II Staro-perskie pismo k-w e pośrednio tylko wywodzi się. od babilońskiego i zatraciło pierwotne skomplikowany charakter. Powstało prawdopodobnie przez odpowiedni wybór znaków z pisma k-wego el am skie go, gdyż, jak wiadomo, Persowie, zanim wstąpili na arenę dziejową, najpierw zdobyli Elam (ob.) i przyswoili sobie tamtejszą kulturę: Cyrusa źródła babilońskie mianują królem Anszanu, t. j. Ela-mu; Elamici zaś, zapożyczywszy pismo bilonii, wiele znaków prawdopodobnie czytali po swojemu. Dlatego też w pochodnem od elamskiego piśmie perskiem trudno doszukać się łączności z babilońskiem co do kształtu znaków oraz ich znaczenia. Niemniej zasada jest inna. Persowie bez wątpienia pod wpływem obcym, syryjskim lub nawet greckim, przyjęli zasadę alfabetyczną. Wybrali 37 znaków, z których każdy oznacza jeden jedyny dźwięk— samogłoskę lub spółgłoskę (tab. 134). Dla niektórych tylko głosek istniało po kilka znaków. Lecz sylabiczne pochodzenie pisma perskiego nie zatarło się całkowicie. Wszystkie znaki wyrażające spółgłoski oznaczają właściwie sylabę, składającą się z tej spółgłoski i a krótkiego. Trzeba więc w piśmie miejscami czy-

W. Ch.

pierwszego zdobywcy Cyrusa. .-Załączony rysunek. (fig. 135) przedstawia napis na grobie Cyrusa. W transliteracyi brzmi: a d ( a ) m khuruś khśay(a)thiy(a) H(a)kham(a) — niśiy(a), czyli: ja-Cyrus, król, potomek Ache-mena. Pismo k-we zaginęło w Persyi za pierwszych Arsacydów, gdy kraj był pod panowa-. niem Partów (III w. przed N. Ćhr.).—Fr. Delitzsch „Assyrische Grammatik“ '(1880; obszerna bibliografia), „Assyrische Lesestücke“ (1900; najlepszy podręcznik); A. Âmiaud et

L. Mechineau „Tableau comparé des écritures babylonienne et assyrienne“ (1887); z Ba- Delitzsch „Die Entstehung des ältesten Schrift-System’s“ (1897); „Ein Nachwort“ (do poprzedniego; 1898); Thureau-Dangin „Recherches sur l’origine de l’écriture cunéiforme“ (1898); F. Weissbach „Die Sumerische Frage“ (1898); C. Kossowicz „Inscrip-tiones palaeo-persicae Achaeinenidarum“ (1878); Kuh n- Geiger „ Grundriss der Iranischen Philologiet. I“ (1898); I. Radliński „Literatura babilońsko - asyryjska“ ( 1880 ) ; J. A. Święcicki „Historya literatury powszechnej “

t. I (1902).

Klinozoizyt, minerał; nazwa ta - obejmuje epidoty, zawierające bardzo małe ilości żelaza, a więc zbliżone składem do zoizytu. Ponieważ zoizyt krystalizuje się w układzie rombowym, epidoty a zarazem i klinozoizyty w jednosko-

r-

Klint. — Klipa.

-i

• eo

6, a mik od 2 do 3.

S. Drz.

w. w. w.

śnym (monoklinicznym), więc nazwa K. oznacza jakoby jednokośny zoizyt.    z- w-

Klint Gustaw, marynarz i kartograf szwedzki (* 1771 w Karlskrona—-j-1840). Syn marynarza, bardzo wcześnie zaczął wykazywać szczególne zamiłowanie do nauk geograficznych. Mając lat 16, był już adjunktem w szkole morskiej w Karlskrona. W r. 1720 został kapitanem okrętu za zasługi, jakie położył w- wojnie 1788 — 90. W ciągu lat 1792 — 1807 K. był profesorem w szkole wojskowej w Karlberg, poczem wrócił do marynarki i w r. 1814 został kontr-admirałem, w r. 1825 wice-admira-łem. Ostatnie lata swego życia poświęcił wydawnictwu Atlasu morskiego Szwecyi „Sveri-ges Sjöatlar“; była to rzecz wielkiej wartości. W r. 1816 ogłosił drukiem opis brzegów Bałtyku: „Beschreibung von den Küsten an der Ostsee und dem FinnischeiisMeerbusen“ (Stockholm 1816).    X/    Hr-

Klintonit, minerał, o składzie zawiłym a nieustalonym: wodny glinokrzemian magnezo-wo-wapienny, należący do grupy mik kruchych, będących niejako minerałami pośredniemi pomiędzy mikami właściwemi a chlorytami. Je-dnoskośny, w długich sześciobocznycli tafelkach. Połysk szklisty, na płaszczyźnie łupliwej słabo metaliczny, prześwieca lub przezroczysty, czerwonawy lub żółtobruńatny. Twardość 4—5, ciężar właściwy 3.1. W płomieniu dmuchawki bieleje i traci przezroczystość, nie topiąc się. W kolbce wydziela nieco wody. W stężonym kwasie solnym łatwo rozkładny. Znany w stanie New-York.    z-w-

Klintonitu grupa albo grupa mik*kruchych jest grupą minerałów niejako przejściowych pomiędzy chlorytami a mikami właściwemi. Obejmuje glinokrzemiany: walujewit, brandyzyt, klintonit, chlorytoid. Wyróżniają się one z pośród glinokrzemianów wodorowych twardością większą, dochodzącą do 6. Według Tscherma-ka minerały tej grupy są mieszaninami izomo-formowemi związków H₂CaMg₄Si₃ 0₁₂ iH₂CaMg Al₆ 0₁₂. Wszystkie należą do układu jednoskośne-go, a w każdym razie nie do symetryi ponad ten układ wyższej. Kryształy zwykle mają pozór hexagonalny, a więc mają ten sam lub zbliżony stosunek przekątni co i miki. Formy charakterystyczne są te same co u mik. Oryen-tacya optyczna rozmaita, pierwsza dwusieczna wychodzi na płaszczyznę podstawową, tworząc z nią kąt chwiejny, lecz nieznaczny. Wszystkie minerały grupy K-u posiadają wyraźną łupli-wość, równoległą do płaszczyzny podstawowej, ale nie tak doskonałą, jak miki. Różnią się od mik przedewszystkiem kruchością; płytki miki dają się giąć, płytki zaś minerałów grupy K-u, zginane, łamią się bardzo łatwo. Różni

je też twardość: u minerałów grupy K-u około

z. w.

Kliński, herb polski. —

'Na tarczy, w polu czer-wonem, kula ziemska błękitna z krzyżem srebrnym na wierzchu, na którym dwie klamry srebrne ''barkami do / góry (niższa krótsza od po- j ę łożonej wyżej), równolegle J położone. Nad hełmem koro- f na szlachecka. Stary herb l I rodziny Klińskich, na Ukrai- \. nie zamieszkałej. — Okolski,    r

Kojałowicz, Niesiecki. D- F.J136. Kliński(herb).

Klio, po grecku KXeuo, po łacinie Clio'•> jedna z dziewięciu Muz (ob.), darząca opieką swą historyę i historyografię, przedstawiana przez sztuki piękne z napół rozwiniętym zwojem pergaminów, niekiedy także z rylcem pisarskim w ręku, u stóp zaś ze skrzyneczką, zawierającą również zwoje pergaminowe.

Kliping, nazwd monety wyjątkowej, bitej o wartości obiegowej znacznie wyższej niż wewnętrzna; monetę taką zwykle wybijano w czasie chwilowego finansowego przesilenia kraju, a dla łatwiejszego odróżnienia nadawano jej kształt odmienny od monet zwykłych: kwadratowy, sześciograniasty itp. Pierwszą wzmiankę o monecie K-wej w Polsce mamy w uniwersale z r. 1570, według którego Zberfelth i Hincza otrzymują rozporządzenie urządzenia mennicy na zamku kircholmskim i przekucia 20 800 grzywien czystego srebra na monetę grubszą, K-mi zwaną. Każdy taki K., bity ze srebra dziesiątej próby (odpowiada obecnej 60-ej), powinien był przedstawiać wartość 4 grzywien ryskich, tj. 24 groszy litewskich, albo 30 groszy koronnych czyli, że miał przedstawiać wartość mniejszą od talara współczesnego, którego cena wówczas podniosła się do 34 groszy polskich. Z otrzymanych zaś zysków miano zapłacić zaległy żołd załodze zamku parnawskie-go. Takiej monety w numizmatyce polskiej nie spotykamy, i zdaje się, że wybijanie tych K-ów na zamku kircholmskim do skutku nie przyszło dla przyczyn natury wyłącznie tech-niczej; ponieważ, aby wybijać tak grubą monetę, potrzeba było wpierw urządzić mennicę o silnych prasach (co pociągnęłoby znaczne koszta), ograniczono się więc tylko na wybijaniu: grzywien tj. markówek, półmarkówek, fer-tonów czyli wiardunków i szelągów, kształt zaś utrzymano zwykły, tj. okrągły.

Klippa albo Klipa, nazwa monety, po wię-szej części kształtu nie okrągłegb, ale kwadratowego. W Europie zachodniej takiej monety wybijano w wyjątkowych razach: w czasie oblężenia miasta, wojen, przesilenia finansowego itp. i nazywano je K-ami albo Klipingami (ob.). W Polsce K-y miały inne przeznaczenie: większe okazy, talary, kuto na podarunki, drobne zaś (trojaki, szelągi itp.) wybijano jako monety okazowe: dla -króla w złocie, dla podskarbiego i innych dygnitarzów — w srebrze.

Bite stemplem monet, przeznaczonych do obiegu, K. miały wyższą zawartość srebra, lecz nie były nigdy monetą obiegową.

hełmem, w koronie szlacheckiej, ogon pawi. Herb rodziny saskiej Kliichtznerów, z której Walenty i Tobiasz otrzymali indygienat w roku 1685, ze spolszczeniem nazwiska na Klis-

tek

àl

ml / im mu /

PI

r<"

Rysunek przedstawia pierwszą polską K-ę podarunkową, wybitą stemplem talara z r. 1614, który wagą i dobrocią srebra równa się talaro-półtoracznemu.

Klipper, okręt kupiecki z przodem spiczastym, szybko żeglujący, używany przed 50 laty przez Amerykanów głównie do handlu herbatą z Chinami. Stosunek szerokości do długości w K-ach wynosi 1.6, a nawet 1.8. Największa szybkość: 14 mil morskich na godzinę. Obecnie K-rów już nie budują, gdyż wielkie żelazne statki żaglowe przewyższają je co do szybkości. W rosyjskiej marynarce wojennej urzędownie K-i nazywają krzyżownikami; odpowiadają one Sloops angielskim.

Klipsztajnit, minerał; ciemne, wątrobowo-brunatne, zbite masy o płasko muszlowym odłamie i ciężarze właściwym 3.35, występujące w kopalni Bornberg około Herbom, tworzące pokład nad złożem żelaziaka czerwonego, a będące mieszaniną drobnoziarnistego t o d o n i t u (ob.) i produktów jego rozkładu.

Klisner, herb polski z indygienatu. Na tar-

Ca

-O

CXn

Fig. 137 Klipa, ner.

w. w. w.

M. H.

Z. W.

— Vol. Legum V, 729; Siebmacher II, 3, 38; Rietstap.    lK

Klisowicz Wawrzyniec, pijar (* w Warszawie 1701—f w Łowiczu r.1764). K. był nauczycielem w rozmaitych kollegiach, wreszcie rektorem w Łowiczu. Napisał: „Summarium Ju-dicii regularis ex canonibus praee. decret. Gregorii IX confirai., cui adjectum est directo-rium visit. a nostris provinc. institui solitarum“ (Warszawa 1744); „Kazania miewane podczas trybunału w Radomiu“ (Warszawa 1745); „Thèses theologiae“ (Warsz. 1746); „Kazania o Męce P.“ (Warsz. r. 1748).—Por. Encyklop. Kościelną.    ŁPŁ’

Klistenes ob. Kle ist en es.

Klisz (włós. C1 i s s a, u Rzymian Ande-trium), wieś w Daimacyi, 13 km. od Spalało (kroac. Split, Spij et), przy trakcie ze Spa-lato do Sinji. Kościół katolicki paraf. Ok. 1 600 miesz. (Serbo-Chorwatów), którzy zajmują się uprawą wina i drzew oliwnych. W K-u istnieje dotąd dawna twierdza (Fortezza di Clis-s a); ongi K. był rezydencyą banów chorwackich. Od początku XIII w. należał do różnych rodów weneckich. W r. 1537 opanowali za-• mek Turcy i uczynili z K-a stolicę sandżaku. W r. 1648 K. przeszedł napowrót w ręce We-necyan. W r. 1813 przebywała w fortecy Kliskiej załoga francuska, która musiała się poddać Chorwatom. Od tego czasu K. należy do Austryi.

Klisza ob. Fotografia.

Hr.

Fig.5138.lKlisner^(herb).

czy, w polu błękitnem, w koronie złotej — trzy pióra strusie: czerwone między\białemi, Nad

Kliszewski Ignacy, literat rodem z Krakowskiego, spółpracownik wychodzącego niegdyś „Kuryera Krakowskiego“, osobno ogłosił nowelle: „Na włoskiej ziemi“ (Kraków 1877), „Nie wierz nigdy kobiecie“ (t-że 1879), oraz broszurę polityczną pod kryptonimem M. N. „Kandydatura p. Koźmiana i wybór ks. Gołdy“

P. Chm.

(t-że 1880).

Kliszów, wieś w pow. pinczowskim, przy drodze bitej z Jędrzejowa do Chmielnika, niedaleko od Nidy. - Miejscowość ta pamiętna jest bitwą stoczoną dn. 20-go lipca (9 lipca st. st.) 1702 r. między wojskami Karola XII a Augusta II, która należy do większych i krwawszych bitew w całej wojnie Północnej (1700 — 1721, wywołanej przez koalicyę Augusta II, Piotra W. i Fryderyka IV duńskiego przeciw Szwecyi. Karol XII, po zmuszeniu Danii do pokoju i po rozgromieniu Piotra W. pod Narwą (1700) zwrócił się z kolei przeciw Augustowi II. Przeszedł bez większych przeszkód Litwę, zajął Warszawę, skąd następnie skierował się na Kraków. W celu zapewne łatwiejszego wyżywienia rozdzielił armię szwedzką w ten spo-' sób, że główną siłę prowadził sam osobiście lewym brzegiem Wisły, resztę zaś prawym brzegiem, w kierunku na Lublin, generał Mörner. Swojej przewagi liczebnej, wobec tego rozdzielenia sił nieprzyjacielskich, nie umiał August II wyzyskać, ale zgromadziwszy swe siły, ściągnięte z Saksonii, pod odległym zaledwie o kilka mil od nieprzyjaciela K-wem, traci drogi czas na bezczynneści, zamiast uderzyć na rozdzielone wojska szwedzkie i pojedynczo je znieść, na co miał dość czasu, skoro gen. Mörner połączył się z główną armią szwedzką 19 lipca, gdy Sasi już od 17 lipca stali pod K-wem, gdzie również 19 lipca połączyły się z niemi wojska polskie (około 6 000) pod hetmanami Hieronimem Lubomirskim i Adamem Sieniawskim i gen. artyleryi koronnej Marcinem Kątskiin (4 działa). Po połączeniu wojska szwedzkie prawie dorównywały saskim (przeszłe 21 000). Dowódzcy sascy do ostatniej chwili nie odważyli się na inieyatywę, choć o niej myśleli; do ostatniej chwili również nie wiedzieli, czy mają do czynienia z całą, połączoną armią szwedzką, czy tylko z jedną jej częścią, co korzystnie o ich zdolnościach wojskowych nie świadczy, a w szczególności o służbie wywiadowczej w ich armii. Lepszym wodzem (choć może niezbyt przezornym, bo jeszcze przed połączeniem się z gen. Mörnerem chciał bitwę stoczyć) okazał się Karol XII. Zasiągną-wszy przez podjazd wiadomości o stanowisku Sasów, stara się ich utrzymać w przekonaniu, że tylko część armii szwedzkiej mają przed sobą. Cechuje go przytem śmiała i w ruchach wojennych tak ważna inieyatywa. Postanawia bez zwłoki atakować nieprzyjaciela, choć teren po zrekognoskowaniu wydał mu się nie bardzo dogodnym z powodu moczarów i rozległych bagien. Armia saska rozłożyła się na wzgórzach pod wsiami: Rembowem (lewe skrzydło pod wodzą gen. Steinaua) i K-em, gdzie była kwatera Aug. II (tu stało centrum, którem dowodził najlepszy z gen. saskich, Schulenburg, a drugą linią Flemming i Beust.) Na prawem skrzydle, na wzgórzach pod wsią Kijami, stały wojska polskie. Rozciągające się poza armią

Wielka Enc. Powsi. Ilustr. Zesz. 284b. T. XXXVI.

saską moczary utrudniały, w razie przegranej, odwrót, zwłaszcza artyleryę i bagaże można było z góry w takim wypadku uważać za stracone, co się też niebawem spełniło. Armia szwedzka, która około południa (20 lipca) poczęła^się wysuwać z lasów Wierzbickich, uszykowała się w dwie linie. Prawem jej skrzydłem dowodzili Rönskiöld i Spens, centrum, opartem o wieś Wierzbice — generałowie Lieven i Fersen, lewem skrzydłem (naprzeciw Polaków)—szwagier króla szwedzkiego, ks. Holsztyński. Sam Karol XII zatrzymał się pierwotnie na prawem skrzydle swej armii, niebawem jednak przeniósł się na lewe, gdzie do końca walki pozostał. Stąd bowiem, gdy dostęp do nieprzyjaciela od frontu był utrudniony z powodu moczarów, postanowił wykonać energiczny atak na prawe skrzydło saskie, gdzie stali Polacy i, spędziwszy ich z pozycyi, uderzyć potem równocześnie od czoła i prawego boku na centrum nieprzyjacielskie. Plan dobry, świadczący o zdolnościach strategicznych króla szwedzkiego a przeprowadzony energicznie, powiódł się w zupełności. Po krótkiej walce, a raczej utarczce, w której zginął od kuli artyleryi polskiej ks. Holsztyński, cofnęły się wojska polskie po stracie zaledwie 17 ludzi, nieścigane zresztą przez Szwedów. Teraz centrum saskie znalazło się w bardzo krytycznem położeniu. Parte z frontu i prawego boku, nie poparte przez oddziały lewego skrzydła, bo moczary utrudniały niesienie pomocy z tej strony, poczęło ustępować. Padł gen. Marwitz i pułkw. Gersdorf; Flemming, dwukrotnie ranny, z trudnością został uniesiony z pobojowiska, a rozpoczęty w dość dobrym porządku odwrót Sasów zmienił się wnet w zupełny pogrom i bezładną ucieczkę. Tylko na lewem skrzydle walczyli Sasi względnie pomyślnie. Dowodzący tu gen. Steinau wystąpił zaczepnie, starając się otoczyć swą jazdą prawy bok armii szwedzkiej. Ale Szwedzi stawili uparty opór, a klęska głównych wojsk saskich zmusiła do odwrotu i oddziały ich w tej stronie działające. Zwycięstwo Karola było zupełne. Sasi, według ich własnych relacyj, stracili 2 060 ludzi, 48 dział i 3 sztandary. Cały ich obóz, artylerya, przyboczna kaiieelarya Aug. IL, jego garderoba i skarb, wszystko to wpadło w ręce zwycięzców. Klęskę przypisywał August (i nie bez słuszności poniekąd) ucieczce Polaków, którą spowodowała nietyle może, jak to powszechnie sądzą, tchórzliwość, jak raczej ta okoliczność, że Polakom sprawa saska była obojętna, do Sasów i samego Aug. II żywili niechęć i nieufność. Jak widać z listów Lubomirskiego, stoczył tę utarczkę (tylko jedną chorągiew powiódł do ataku) głównie dla zadośćuczynienia honorowi wojskowemu.— Straty Szwedów były znaczne, bo 1 360 w zabitych i rannych. Karol XII, po dziękczynnem nabożeństwie na polu bitwy i uroczystem pogrzebaniu poległych, zajął Pińczów (21 lipca),

y-i

Z.

S. Dr/.

S. Dr/..

Hr.

gdzie dłuższy czas odpoczywał, a następnie, zostawiwszy 3 000 załogi ze zdobytą na Sasach artyleryą, ruszył 29 lipca przez Szkalmierz, Ujście Solne, Bochnię, na Kraków, który Szwedzi zajęli dopiero 12 sierpnia. Nie umiał więc czy nie mógł Karol wyzyskać swego zwycięstwa, bo ta powolność w jego ruchach dozwoliła ochłonąć Aug. II po klęsce, zebrać nowe siły i przygotować się do dalszej walki. Stąd bitwa pod Kl-wem miała na razie znaczenie przedewszystkiem moralne. Podkopała już i tak niemiłe panowanie Aug. II w Polsce, dodała odwagi do śmielszego wystąpienia i wzmocniła przeciwne mu stronnictwo grupujące się głównie w Wielkopolsce około prymasa Radziejowskiego. — Nordberg „Histoire de Charles XII, roi de Suède“ (Haga 1743 t. I str. 239 i nast., tłom. ze szwedz.), K. Jarochowski „Dzieje panowania Augusta II (1702 — 1704)“ (Poznań 1874 str. 79 i nast.). Liczne, współczesne relacye, biuletyny i t. p. ob. u Finki a „Biblgrf. hist, pol.“ (t. I nr. 4 365). Co do dat odnoszących się do tej bitwy a podawanych bałamutnie, ob. Martens a „Die Absetzung des Königs Aug. II von Polen“ (str. 29, „Zeitschrift des Westpreussisclien Geschichtsvereins“ zesz. 8.

Klitemnestra, po grecku KXoTatpYjarpa, w dawniejszem brzmieniu KXoTatp.fjarpa, po łacinie Clytaemnestra, w starodawnej formie Clu-temestra, córka Tyndareosa, króla Sparty, i Le-dy, przyrodnia siostra uroczej Heleny, Kastora i Polideukesa. Poszła za mąż za Agamemno-na, króla myceńskiego, wszakże za nieobecności jego podczas wojny trojańskiej, rozżalona na męża za złożenie ich córki Ifigenii (ob.) w ofierze bogini Artemidzie, zdradziła wiarę małżeńską, zawiązując zażyłe stosunki z Egi-stem (Aegisthos), synem Thyestesa. Gdy Agamemnon ze szczęśliwej wyprawy powrócił do Myken, sprzysięgli się oboje na jego życie. Przyjęli go pozornie z wielką, serdeczną radością. Agamemnon, dobroduszny, nie przeczuwał chytrego podstępu, ani nie chciał wierzyć wczesnym ostrzeżeniom wieszczki Kassan-dry. Natenczas K. zgotowała mu ciepłą kąpiel, a kiedy z niej wychodził, zarzuciła na niego szatę obszerną i tak misternie utkaną, że w niej się oplątał, a nie mogąc się bronić, padł pod razami niegodziwej żony i wiernego jej gacha. Razem z nim padła także ofiarą Kassandra, oraz cały orszak wierny nieszczęśliwego króla. Straszliwej rzezi uszedł jedynie królewicz Orestes, syn Agamemnona i K-y, za poręką roztropnej starszej siostry Elektry. Uciekł on i schronił się u wuja Orchomenosa w Focydzie i tutaj przez siedm lat przebywał, podczas gdy Egist wstąpił na tron myceński i panował razem z K-ą nad ziemią Argolską, w przekonaniu, że wszelkie niebezpieczeństwo . minęło. Lecz gdy Orestes wyrósł na silnego młodziana, zalecił mu sam bożek Apollo, aby pomścił śmierć ojca, i przyrzekł mu zarazem boską swą pomoc. W towarzystwie tedy wiernego przyjaciela swego, Pyladesa, przez nikogo nie poznany, przybył Orestes do Myken, gdzie tylko siostrze Elektrze wszystkie swe plany wyjawił, matce zaś nieprawdziwą wieść o swej własnej śmierci zwiastował. Kiedy K. i Egist wiadomość tę z głośnemi okrzykami niepohamowanej radości przyjęli, natenczas wabiła dla nich godzina pomsty; K. bowiem padła w tej chwili pod razami własnego syna, Pyla-des zaś zamordował Egista. — Por. Homer, Od. 1, 35 i nast.; 11, 43 9; Apollod. 3, 10, 6.

Klitia, po grecku KXoua, w jońskim dya-lekcie KAtmy], po łacinie Clytia, Glytie: 1, córka Okeanosa i Nereidy Tethydy; 2. kochanka Apol-lina, która, opuszczona przez niewiernego bożka dla uroczej Leukothry, z zazdrości i zmartwienia wielkiego zmarła, a potem z woli bożka w słonecznik się przemieniła. Por. Owid. Metam. 4, 206-270.

Klitometr, przyrząd do mierzenia pochyłości, to samo co Klinometr ob.).

Klityskie starostwo niegrodowe znajdowało się w wojew. Podolskiem, pow. Łatyczowskim. Podług lustracyi z r. 1616 zostało utworzone ze st-stwa Chmielnickiego przez odłączenie odeń wsi Klityszcze (nad Bugiem połudn.) z przy-ległościami, które należały do t. zw. wsi „bojarskich“, a których właściciele obowiązani byli w każdym czasie do słażby wojennej oraz strzeżenia zamku w Chmielniku (nad tymże Bugiem). Niewielkie to starostwo należało w r. 1755 do Andrzeja Pohojskiego.

Kliwia (księstwo), Kleve, Cleve, Clive (holend. Kleef), w pro w. Westfalskiej, po obu stronach Renu; zajmowało 2 200 km.n obszaru i liczyło przeszło 100 tys. mieszk., przeważnie katolików. K. była z początku hrabstwem (comitatus Cliviae) i należała do hrabiów Teist e r b a n t; około r. 1 000 przeszła w posiadanie lenne panów Antonu (we Flandryi), a w r. 1368, po wygaśnieniu linii męskiej, stała się własnością hrabiów Marchii. W r. 1417 K. otrzymała tytuł księstwa. Książę Jan III, od r. 1511 ks. Jiilichu i Bergu, przyłączył te księstwa w r. 1521 do K-ii. W r. 1533 książę ten wprowadził w swych ziemiach reformacyę, która jednak za jego następców wygasła. Kiedy zmarł ks. Jan Wilhelm IV, nie zostawiając męskiego potomstwa (1609), kilka rodów książęcych zaczęło rościć pretensye do pozostałych po nim ziem, jak: K., Jülich, Berg, Marchia, Ravensberg, Ravenstein, co wywołało t. zw. spór sukcesyjny Julijsko-Kliwijski. Od r. 1609 —1702 wszystkie miejsca obronne K-ii były zajęte przez załogi Stanów Generalnych holenderskich, ale już w r. 1666 Kurfirst brandenburski, zw. wielkim elektorem, objął K-ę w stałe posiadanie, ostatecznie zaś po ustąpieniu Holendrów wcielił ją do państwa brandenbur-sko-pruskiego. Od r. 1757—62 K-ę zajmowa-

Hr.

Kliwia (miasto powiatowe) w okręgu regencyjnym Düsseldorfskim, powiecie (Kreis) Kliwijskim, nad żeglowym kanałem Spoy, 5 km. od Renu, przy dr. żel. Kolonia — Zevenaar i K.—Nimwegen, położone na 3-ch pagórkach, otoczone pięknemi parkami, stolica dawnego księstwa. K. liczy (łącznie z załogą) ok. 12 000 mieszk.; przemysł polega na fabrykacyi narzędzi rolniczych, masła, oleju, grzebieni, wyrobów powroźniczych, bednarskich, tytoniu, cygar i t. d.; handel przeważnie bydłem i obuwiem.

K. posiada: gimnazyum, szkołę rolniczą, dom sierot, dom poprawczy, kościół paraf, katolicki (dawna kollegiata) w stylu gotyckim, wzniesiony między 1341 a 1427, dawny klasztor Franciszkanów z połowy XV w. ze wspaniałemi stallami w chórze, z r. 1474, z amboną z r.

1696. Znakomicie urządzony szpital, klasztor Kapucynów; kościół reformowany, kościół lu-terski, kość. Menonitów, synagoga. K. jest siedzibą sądu (Landgericht), urzędu landrata, głównego zarządu celnego i leśnego.—Miasto, zbudowane w smaku hollenderskim, dzieli się na górne i dolne. Pośrodku, na stromej wy- ^ niosłości, wznosi się zamek dawnych książąt || K-ii, „Grodem Łabędzim“ zwany (Schwannen- | burg); z Wieżą Łabędzią, 56 m. wysoką (Schwan- V J nenthurm), zbudowaną jakoby przez Juliusza Cezara, a wzniesioną prawdopodobnie przez ks.

Adolfa I w r. 1439; obecnie w zamku mieści się sąd i więzienie.—Na wschód od miasta znajduje się resztka dawnego maleńkiego dopływu Renu, zwanego Ker mis dal, który niegdyś biegł pod zamkiem; ujęto go w tamy i połączono kanałem Spoy z Renem. Przy wspaniałej szluzie kanału wznosi się pomnik opiewanej przez Goethe’go Joanny Sebus. Na północ od miasta ciągnie się rząd pagórków, zwanych Zwierzyńcem (Thiergarten), na których pozakładano piękne parki; jest tutaj źródło żeleziste, leżące przy drodze do Nimwegi,

z. w.

Dr J. F.

I.

li Francuzi. Na mocy traktatu bazylijskie-go (1795) Prusy odstąpiły część księstwa po lewej stronie Renu (około 990 km. n) Francji, ta zaś przyłączyła ją do départ. Roerskie-go, okręgi zaś Zevenaar, Huissen i Malburg wcielone zostały w r. 1803 do Rzeczp. Bataw-skiej. W r. 1805 Prusyg oddały Francyi także i część K-ii, leżącą po prawej stronie Renu. Napoleon przyłączył miasto i twierdzę Wesel do départ. Roerskiego, inną zaś część do utworzonego w r. 1806 wiel. ks. Bergu. W r. 1810 połączył ostatnią północną część księstwa z départ. Overyssel. Po upadku Napoleona Prusy odzyskały K-ę na prawym brzegu Renu, a na lewym okręgi Zevenaar, Huissen i Malburg dostały się wraz z Geldryą Niderlandom. Od r. 1816 — 21 K. posiadała własny zarząd, wkrótce jednak została wcielona do okręgu regencyjnego Düsseldorfskiego. Char: „Geschichte des Herzogtums K.“ (Kliwia 1845). Ob. Jülich.

W r. 1846 uporządkowane je, a przy niem wzniesiono następnie hallę do picia wód i zakład kąpielowy (Friedrich-Wilhelmsbad). W r. 1870 — 71 zbudowano nowy zakład hydropatyczny, przy którym utworzono oddział wodoleczniczy systemu Kneippa. Dzięki pięknemu położeniu, malowniczej okolicy i nadzwyczaj zdrowemu powietrzu (o 2 kim. od miasta ciągnie się wielki las rządowy na przestrzeni 10 000 hektarów), K. bywa co lato odwiedzana przez wielu przyjezdnych. Miasto K-a zawdzięcza swe powstanie hrabiemu dziedzicznemu Rudgarowi z Flandryi, którego cesarz Henryk II obsadził w starym (rzymsko-frankońskim) grodzie K-ii. W r. 1242 K. otrzymała prawo miejskie, później była stolicą hrabstwa.—V e 1 s e n „Die Stadt

K.“ (Kliwia 1846); Schölten „Die Stadt K., Beiträge zur Geschichte derselben“ (tamże 1879— 81); Brockmann „Bad K. und Umgegend“ (Düsseldorf 1886); „Führer durch

K. und Umgebung“ (Kliwia 1888); (Char) „Führer durch Bad K.“ (wyd. 4-te, tże 1895).Hr

Kliwlen&yt, minerał, biała blaszkowata odmiana minerału al bitu.

Kliza, herb polski. Z takiem zawołaniem podaje go jedna i jedyna zapiska sądowa średniowieczna, z roku 1399, tego herbu dotycząca, dodając, że w tarczy ma być włócznia. Żadne inne źródło o herbie tym nie wspomina, więc zarówno rysunek jego jak niemniej barwy i klejnot nie są znane.—Piekosiński „Heraldyka polska Wieków Średnich“.    D-

Klizopompa (wyraz złożony niedorzecznie z gr. xXó£co=płóczę, przemywam i z fr. la pom-^e=sikawka) jest to przyrząd służący do dawania sobie samemu la waty w (ob.). Rycina dodana wyobraża dwa takie przyrządy częściej i powszechniej używane; jest ich mnóstwo wielkie, najrozmaiciej urządzonych, im prostsza jest ich budowa, tern są dogodniejsze w użyciu, a zarazem i tańsze, dlatego też irygator (ob.) każdy wybornie zastąpić je może.

Jj (i

—Z:

im

"X

ii

. 2

Fig. 139. Klizopumpy: 1. Sprężynowa—2. Składana z pudeUiem, które służy za naczynie do płjnu.

Kljaźma, rzeka, lewy dopływ Oki, wypływa z półn.-zachodniej części powiatu Moskiewskiego, z błot Owsjanikowskich, i na całej długości (około 600 w.) przepływa przez naj-

wo.

E. Chw.

Ruś Wszechro-

„Proischożdenie krjepostnago prawa,,

E Chw.

bardziej fabryczne okręgi gub. Moskiewskiej, Włodzimierskiej i Niżegrodzkiej. Jest to typowa środkowo-rosyjska rzeka, biegnąca przeważnie w kierunku wschodnim, przez obszernie wyżłobioną dolinę, i mająca jeden brzeg urwisty a drugi grzązki, zależnie od tego, na którym znajdują się wyniosłości. Dopiero od Włodzimierza prawy brzeg podnosi się znaczniej i ma pod tym względem stałą przewagę nad lewym. Oba brzegi K-my były niegdyś porosłe gęstemi lasami, które obecnie niemiłosiernie są przetrzebione. W pow. Bogorodzkim i Kowrow-skim brzegi K-my obfitują w wapniak, dający doskonałe wapno. Dno rzeki jest przeważnie gliniaste i tylko miejscami kamieniste. Przeciętna szerokość rzeki 40 sążni, najmniejsza 20 s., największa 120. K. jest spławną na przestrzeni około 400 wiorst, począwszy od sioła Orjechowa, parostatki zaś kursują na K-mie od ujścia rz. Tezy do ujścia samej K-my (116 w). Ogółem w r. 1899 kursowało na rzece: w górę 445, w dół 528 statków i 845 tratew, wszystkiego na sumę 1496 000 rub. Do ważniejszych przystani należą: Wjaźniki, Galickaja (przy st. kol.), Włodzimierz, Mstera, Balinskaja i inne, ogółem 19. Z dopływów K. przyjmuje z lewej strony: Ucz, Woryę, Szernę, Kirzacz, Pekszę, Kołokszę, Ner], Uwod, Tezę i Euch, z prawej — drobne: Połę, Sudogę, Tarę i Surowic. Z tych rzeczek tylko Teza ma jakie takie znaczenie dla żeglugi, dzięki szluzom, inne zaś stanowią jedynie znaczną poruszającą siłę dla licznych w okolicy K-my fabryk i młynów. W ryby K-ma nie bardzo obfituje: oprócz leszczów i sterletów ryba miejscowa należy do drobnej. Żegluga trwa od końca kwietnia do listopada. Głównemi przedmiotami spławu zboże i drze-

E. Chw.

Kljuczewskaja Sopka, wulkan na półwyspie Kamczatce, na wschodniej pochyłości gór Kam-czackich, pod 56°8 szer. pół. i 119°15' dług. wschód, od Ferro, wznosi się na 16 032 stopy według obliczeń Ermana, albo na 16 503 st., jak chce Liedtke. Wulkan czynny. Z dawniejszych jego wybuchów są pamiętne w r. 1729, 1737, 1790, 1796, i 1829; ostatni, w październiku r. 1853 trwał aż do lutego r. 1854, olbrzymie potoki lawy dotarły wówczas od K-ej S-i do Kozyrewska. Kiedy K-ja sopka ucichła, buchnął nieczynny od niepamiętnych czasów wulkan Szeweljiicz. Od lat kilkunastu dym dobywa się z K.

S-ki nanowo. K-a S-a ma kształt śpiczastego urwistego stożka, którego wierzchołek pokryty jest wiecznym śniegiem. Na pochyłości mnóstwo gorących źródeł. Roślinność ustaje na wysokości 3 000 stóp. Góra zbudowana z bazaltu, gadania nad K-ą s-ą prowadzili Liedtke, Er-man i Ditmar. U stóp góry leży wieś Kij uczę w skoj e, licząca około 350 mieszkańców, Rosyan, wychodźców z Syberyi.

Kjuczewskij Bazyli, współczesny historyk i publicysta rosyjski (Słownik Brockhausa-

Efrona nie wskazuje daty urodzenia), profesor uniwersytetu moskiewskiego i od r. 1901 członek akademii petersburskiej. Ukończył w r. 1867 wydział historyczno - filologiczny w Moskwie, w r. 1872 uzyskał stopień magistra historyi rosyjskiej za rozprawę p. t. „Drewnie-ruskija żitja światych, kak istoriczeskij istocznik“, a w rokii' 1882 doktorat za rozprawę pod t. „Bojarskaja duma drewniej Rusi“. Mianowany w r. 1879 docentem przy katedrze historyi Rosyi w Moskwie, rozpoczął wykłady, które zjednały mu licznych uczniów i wielbicieli i wywołały żywą polemikę w organach naukowych. W wykładach swoich autor rozpatrywał historyę Rosyi jako wynik szczególnego stosunku kraju do ludności; w okresach zaś historyi rosyjskiej widział etapy przebyte stopniowo przez naród rosyjski w kolonizowaniu i uprawie ziemi. Historyę rosyjską dzielił na cztery okresy: pierwszy (od VIII do XII w.) obejmował Ruś ponad Dnieprem, o charakterze handlowo-miejskim; drugi (od XII do XV w.) Ruś górnowołżańską o charakterze udzielno-książęcym, wolno-rolniczym; trzeci (od XV w. do drug, dzies. XVII w.) Ruś Wielkorosyjską, Moskiewską, o charakterze monarchiczno-bojar-skim, wojskowo - rolniczym; wreszcie czwarty (od drug. dzies. XVII w. do czasu wstąpienia na tron Aleksandra III) syjską, o charakterze monarchiczno-szlachec-kim, rolniczym i fabrycznym zarazem. Niebawem wszakże autor przeszedł do obozu historyków urzędowych i puścił w niepamięć swe poglądy dawniejsze, stąd niezmierna rzadkość i cenność jego kursów uniwersyteckich, w których przechowały się w czystości pierwotne poglądy K-go. Do najcenniejszych należą wygłoszone w latach 1883 — 85 i wydane litograficznie przez Wesołowskiego — historya średniowieczna oraz historya nowożytna (Cena ich w handlu antykwarskim dochodzi do 50 rub.). Z innych prac autora zasługują na uwagę: „Skazanja inostrancew o Moskowskom go-sudarstwie“ (Moskwa 1886); „Ruskij rubl XV — XVIII st. w jego otnoszenji k nynieszniemu“ („Cztenja mosk. obszcz. istor. i drew. ros.“ 1884);

(„Ruś. Myśl. J\° 8 i 10); „Podusznaja podat’ i otmjena chołopstwa w Rosii“ (tamże 1886, JM® 9 i 10); „Sostaw predstawitielstwa na ziemskich soborach drewniej Rusi“ (tamże 1890 «N® 1, 1891 J\® 1, 1892 «Ne 1); wreszcie panegiryk p. t. „Pamjati w Bożje pocziwszago Gosudarja Imperatora Aleksandra III“ („Cztenja mosk. obszcz. istor. i drewn. ros.“ 1894 i w oddziel-nem wydaniu). Prócz tego K. występuje niekiedy z artykułami publicystycznemi, które zamieszcza przeważnie w czasopiśmie „Ruskaja Myśl“.

Kljusznikow Jan, poeta rosyjski (* r. 1811 f r. 1895), syn obywatela ziemskiego z okolic Charkowa; kształcił się na uniwersytecie mos-

E. Clii'.

E. Cli w.

kiewskim i należał do głośnego w dziejach in-teligencyi rosyjskiej kółka Stankiewicza (ob.). Na polu literackiem wystąpił po raz pierwszy w r. 1838 i utworami swemi p. t. „Elegia“ i „Połowodje“ zjednał sobie odrazu powszechne uznanie. Potem pomieszczał swoje poezye pod kryptonimem —<H)— w czasopismach- „Oteezestwennyja Zapiski“ (1839—40) i „Sowremiennik“ (1840 r.). Cieszył się sym-patyą i przyjaźnią znakomitego krytyka rosyjskiego Bielińskiego, który rokował mu świetną przyszłość. Tymczasem K. w chwili rozkwitu swego talentu złamał pióro i zamienił je na lemiesz. Milczał do samej śmierci i umarł zapomniany. Do najlepszych utworów poetyckich K-wa należą: „Lubitelju muzyki“, „ Sobirateljam moich elegij“ i „Żiźń“.

Kljusznikow Wiktor, pisarz rosyjski (* r. 1811—f r. 1892), krewny poprzedniego, kształcił się na uniwersytecie moskiewskim, a następnie od r. 1862 był pomocnikiem sekretarza w 8-ym departamencie senatu. Wkrótce jednak porzucił drogę biurokratyczną i poświęcił się literaturze, do której obudził w nim zamiłowanie jeszcze na ławie szkolnej poeta W. Krasno w. Jako belletrysta K. był przedstawicielem wstecznictwa rosyjskiego. — Wystąpiwszy na arenie literackiej w okresie wielkich reform w Rosyi, w utworach swoich przedstawiał cały ten ruch postępowy jako idący w kierunku nihilistycznym, a przywódców ruchu odsądzał od czci i wiary. Zjadli-wością i nienawiścią tchnie zwłaszcza pierwszy i najlepszy pod względem artystycznym utwór K-wa: p. t. „Marewo“, za który dostał porządne cięgi od obrońców kierunku postępowego, w szczególności zaś od Pisarewa („Ser-ditoje bézsilje“). Inne utwory K-wa, jak: „Njemaja“,' „Bolszyje korabli“, „Cyganie“, „Danse macabre“ są jeszcze słabsze. W r. 1870 był redaktorem „Niwy“, od r. 1880 do r. 1883 pracował w czasopiśmie „Moskow-skija Wiedomosti“, w okresie 1883 — 86 redagował „Ruskij Wiestnik“, od 1887 do końca życia powtórnie „Niwę“.

1. Kloaka (w zoologii). K-ą (stekiem) nazywamy zagłębienie w tylnej ścianie ciała zwierzęcego, do którego uchodzi odbyt jelita tylnego i przewody moczopłciowe. Spotykana rzadko u zwierząt niższych, natomiast u zwierząt kręgowych, prócz wszystkich prawie ssaków, jest zjawiskiem typowein. Wśród ryb posiadają K-ę kręgouste (Cyclostomata), spodouste (Se-lachii) i dwudyszne (IHpnoi). Jelito tylne uchodzi u spodoustych za pomocą odbytu (anus) do steku, do którego otwiera się także zatoka moczopłciowa (sinus urogenitalis); do tej ostatniej uchodzą przewody moczowe i płciowe u samic oddzielnie, u samców wspólnie za pomocą kanału Wolfa, spełniającego rolę przewodu moczowo-nasieniowego. U kręgoustych, nawet u samców niema związku między narzą

dem moczowym i płciowym; produkty płciowe u nich wypadają z jamy ciała przez otworki płciowe (pori genitales). U dwudysznych ponad ujściem przewodu moczowego znajduje się ślepa wypuklina brzusznej ścianki jego, t. zw. pęcherz moczowy. Prócz tego do steku icli otwiera się t. zw. otworek brzuszny (porus abdominalis), za pomocą którego jama ciała tych ryb komunikuje się ze światem zewnętrznym. Ryby kostołuskie (Ganoidei) i kościste (Teleostei) nie posiadają steku: ich otwory moczopłciowy i odbytowy są oddzielone, przyczem umieszczone są w odwrotnym porządku, niż u ssaków, gdyż otwór odbytowy znajduje się przed wspólnym otworem moczo-płciowym, respec. przed oddzielnemi płciowym i moczowym. U ryb wiązkoskrzelnych (Lophobrcmchii) z rzędu kościstych przewód moczopłciowy otwiera się wspólnie z odbytem. U płazów (Amphibia), prócz odbytu, uchodzą do kloaki: u samic w tyle parzyste otwory jajowodów zupełnie niezależnie jeden od drugiego lub blizko siebie, na wspólnej brodawce płciowej [papilla genitalis); nieparzysty, wspólny koniec i otwór jajowodów istnieje i uchodzi do steku u ropuch; u samców uchodzi do steku wspólny przewód moczopłciowy, opatrzony, jak u dwudysznych, na ściance brzusznej pęcherzem moczowym. U żab, prócz tego, istnieje blizko ujścia do steku wypuklina, przeznaczona na zbiornik nasienia, t. zw. pęcherzyk nasienny. Co się tyczy o wodniowców (Amniota), to K. istnieje przeważnie u grupy gadokształtnych (Sauropsida), obejmującej gady i ptaki, a z pośród ssaków tylko u Mo-notremata (jednootworowców). U większości gadokształtnych stek jest rozszerzeniem jelita odbytowego, przyczem przewód moczowy uchodzi doń na stronie brzusznej, przewody płciowe zaś na grzbietowej. U żółwi natomiast K. dzieli się niezupełnie na oddział moczopłciowy (do którego uchodzą przewód moczowy i płciowy) i oddział jelitowy; pierwszy znajduje się na stronie brzusznej, drugi na grzbietowej. Pęcherz moczowy istnieje w stadyum embryo-nalnem u wszystkich gadokształtnych; w stanie ostatecznym tylko u jaszczurek i żółwi; u samic tych ostatnich jajowody otwierają się do szyjki pęcherza moczowego. U gadokształtnych samcy posiadają oddzielne nasieniowody i mo-czowody; u żółwi otwierają się one oddzielnie do steku, u jaszczurek wspólnie na brodawce moczopłciowej (papilla urogenitalis); u ptaków każdy nasieniowód uchodzi osobno do steku z boku ujścia moczowodu na brodawce płciowej; u wielu ptaków istnieje u końca nasienio-wodu wypuklina, t. zw. pęcherzyk nasienny. Prócz tego znajdujemy u nich w steku zagadkowy organ, t. zw. torebkę Fabry-cyusza .(bursa Fabricii), w postaci gruszki osadzonej na nóżce; mieści się on w tylnej części steku, pomiędzy ujściem jelita odbytowego a krę-

A_E .

znacze-

me-

roz-

gosłupem. Organ ten przypomina pod pewne-mi względami gru c z oł grasicowy (glnndu-la thymus). Wśród ssaków K. istnieje tylko u stekowców (Ornithodelphia), rzędu jedno-otworowców (Monostremata), jajorodnych przedstawicieli gromady ssących; do rzędu tego należą rodziny dziobkowatych i kolczatkowatych z gatunkami dziobak i kolczatka. Stek tych zwierząt zbudowany jest na podobieństwo steku żółwia: moczowody uchodzą u nich do zatoki moczopłciowej tuż obok ujścia do tejże zatoki pęcherza moczowego, bliżej ku stronie brzusznej. Jajka samic uchodzą z jajników przez t. zw. ostium abdominale do jamy ciała; przedni koniec tego otworu nazywa sią jajowodem

s. trąbką Fallopiusza, tylny — macicą. Obie macice (odpowiadające dwum przewodom Miillera) uchodzą razem z pęcherzem moczowym do zatoki moczopłciowej, która z kolei prowadzi do steku (z brzusznej strony). U samców jednootworowców nasieniowody, moczowo-dy i pęcherz moczowy uchodzą pospołu również do zatoki moczopłciowej. U wyższych ssaków stek istnieje tylko w życiu embryo-nalnem, gdyż później przewody moczopłciowe oddzielają się zupełnie od jelita odbytowego, które leży w tyle i oddzielone jest od organów moczopłciowych międzykroczem. W dolnej części jednak przewodów moczopłciowych nie nastąpił zupełny podział: u samic niektórych ssaków cewka moczowa otwiera się do pochwy; u innych otwierają się blizko jedno drugiego w otworze płciowym. U samców prącie jest narządem dla oddawania moczu i zarazem organem spółkowania.—Bibliografia: podręczniki anatomii porównawczej Nusbauma, Wiedersheima, Gegenbauera, Balfoura etc.; zoologii R. Hertwiga, Parkera, Kennela i in.; embryologii Bergha, Marschala, O. Hertwiga i wielu innych.

2. Kloaka (w technice) niem. Senkgrube, franc, fosse fixe, oznacza dół ocembrowany, do którego wpadają odchody ludzkie i pozostają tam do chwili usunięcia. W mowie potocznej niewłaściwie używamy wyrazu K., oznaczając tym terminem kanał ściekowy (ob. Kana liżący a), wychodek, wygódkę lub ustęp najrozmaitszych typów i systemów. Pojęcia nowoczesne o hygienie miast uważają K-kę za konstrukcyę wadliwą, raz dlatego, że gromadzenie gnijących części organicznych w najbliższem sąsiedztwie mieszkań ludzkich jest zasadniczo szkodliwem, albowiem zatruwa powietrze, którem oddychamy; powtóre, dlatego że nieszczelność! dołów kloacznych sprzyja przedostawaniu się uryny do wody gruntowej, służącej większości mieszkańców za jedyny napój. W związku z tą okolicznością hygieniści niejednokrotnie stwierdzili wybuchy gwałtowne chorób epidemicznych, jak tyfus lub cholera. Nareszcie opróżnianie dołów kloacznych i mniej lub więcej pierwotne sposoby, stosowane przy-

tem, czynią system K-k przestarzałym, niezgodnym z nowszemi pojęciami komfortu i wygody mieszkań naszych. Gdy jednak system K. dotąd istnieje a nawet jak w Zakopanem, znajduje rzeczników, którzy tą drogą pragną poprawić warunki sanitarne tej miejscowości; gdy i miasta prowincyonalne skłaniają się do budowy K-k, pewne uwydatnienie zalet i braków tego systemu jest niezbędne. Doły kloaczne dotychczasowe posiadały kardynalne wady pod względem budowy. Nie były szczelne i nie posiadały należytej wentylacyi; nadto umieszczano je zbyt blisko domów mieszkalnych, nieraz pod przestrzenią zamieszkaną, lub zbyt blizko studni. W pierwszym wypadku gazy przedostawały się do mieszkań ludzkich, w drugim — uryna do studzien i zatruwała wodę do picia. Uwzględniwszy jeszcze koszt budowy K-ki dla każdego domu i koszt niezbędny ustawicznego opróżniania, dojść musimy do wniosku, że system ten nie odpowiada wymaganiom ani zdrowotności ani oszczędności. Wymiary K-k zasadzają się na następujących liczbach. Jednostka produkuje rocznie 33 klg. kału i 438 klg. moczu, łącznie 471 klg., czyli około 500 klg., co odpowiada pojemności 0.5 metra sześć. Wymiary dołu kloacznego pozostają nadto w zależności od mniej lub więcej częstego opróżniania. O ile wywózka odbywa się raz do roku, liczyć należy

0.5 metra sześć, na mieszkańca. Przy czyszczeniu półrocznem wystarcza V₂, przy kwartal-nem ¹/₄ powyższej normy. Jednak w obrachunku powyższym nie wzięto pod uwagę ani wody z water-klozetów ani ze zlewów kuchennych i pralni, które zazwyczaj do dołów kloacznych nie są wpuszczane w obawie zbyt szybkiego przepełnienia tych dołów. Działanie i znaczenie K-ki, w obec tych ograniczeń, traci na niu, albowiem dla wody deszczowej, ścieków kuchennych i pralni szukać należy innych dróg odpływu; z dołów samych pożytek jest tylko częściowy. Jaknaj częstsze opróżnianie dołów uchodzi za rzecz niezmiernie pożądaną. Higieniści angielscy domagają się, ażeby dół kloa-czny raz na tydzień był opróżniany. Inni idą jeszcze dalej, żądając oczyszczania codziennego. Tym sposobem zbliżają się do tod bardziej dla zdrowia ludzkiego pożądanych, t. j. do tych, które polegają na wydaleniu odchodów ludzkich, zanim te jeszcze przejdą w stan gnicia, i unikają niebezpiecznego gromadzenia mas fekalnych w najbliższem sąsiedztwie mieszkań ludzkich. K-ki, stosownie do użytego materyału budowlanego, przedstawiają maitość wielką co do przesączania. Drzewo, najtańsze i najdostępniejsze w kraju naszym, najmniej się do tego celu nadaje, ze względu na własności swoje oraz niedokładność roboty. Cement, czyli raczej beton (o ile nie jest doskonale przerobiony), przedstawia niebezpieczeństwo, popierwsze z powodu oddziaływania gazów na skład chemiczny cementu, a pówtóre

Km. S.

Klob Juliusz (* w Ołomuńcu d. 15 lutego r. 1831--f w Ischlu d. 18 sierpnia r. 1874) lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w uniwersytecie wiedeńskim, który mu też w r. 1854 przyznał dyplom doktorski, poczem został niebawem lekarzem młodszym w szpitalu powszechnym w Wiedniu. W roku następnym otrzymał posadę asystenta przy katedrze anatomii patologicznej. Zostawszy w r. 1859 docentem, w r. 1861 mianowany był profesorem fizyologii i farmakologii w szkole chirurgicznej w Salzburgu. W roku 1861 został w Wiedniu prosektorem szpitala Rudolfa i równocześnie profesorem nadzwyczajnym anatomii patologicznej.—K. był lekarzem biegłym i bardzo wziętym oraz prosektorem wybornym i pisarzem płodnym; z prac jego drukowanych najważniejsza jest „Pathologische Anatomie der weiblichen Sexualorgane“ (Wiedeń 1864), dzieło napisane bardzo starannie i umiejętnie, do dziś jeszcze wartość znaczną posiadające. Oprócz tego K. ogłosił jeszcze mnóstwo prac drobniejszych w wydawnictwach lekarskich, wiedeń- ( okup:

skich.—Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerz-

Dr J. P.

Hr.

z powodu rys i pęknięć, którym beton tak łatwo się poddaje. W okolicach posiadających bardzo dobrze wypaloną cegłę osadzoną na dobrej zaprawie cementowej, najracyonalniej jest budować K-ki z tego materyału. Najważniejszą częścią budowli jest, naturalnie, i tutaj fundament. W okolicach, gdzie grunt jest twardym ściśliwym, a woda gruntowa podchodzi bardzo wysoko, wykonanie fundamentów jest trudne i kosztowne. W takich miejscowościach można z pożytkiem stosować żelazo. Zarówno żelazo kute, jak ocynkowane lub lane, może być użyte w formie zbiorników. Pierwsze ma spojenia nitowane, w drugiem łączą się pojedyncze części między sobą za pomocą śrub. Ten typ K-k można spotkać i obecnie w szpitalach i koszarach wojskowych; zaletą jego jest szczelność, a tem samem bezpieczeństwo dla gruntu i wód zaskór-nych przed zanieczyszczeniem. Formą K-ki w rzucie poziomym, przyjętą niemal powszechnie, jest czworobok. W nowszych czasach stosują formę okrągłą lub eliptyczną, nadającą się lepiej do oczyszczenia. Jeśli jednak czworobok, z jakichbądź przyczyn, musi znaleść zastosowanie, narożniki powinny być koniecznie zaokrąglone. Dno K-ki posiada spadek w jedną stronę, a mianowicie w tę, na której końcu znajduje się stale osadzona rura, służąca do pompowania nagromadzonych nieczystości. — Najlepszem przykryciem K-ki jest sklepienie, Najmniej właściwą jest pokrywa drewniana, która łatwo, pod zinięnnem dziełaniem ciepła zsycha się, tworząc szpary. Niezależnie od rury spadkowej żelaznej lub kamionkowej, o średnicy co najmniej 20 cm., należy jeszcze pamiętać o konieczności przewietrzania K-ki za pomocą takiej średnicy rury, lecz wyprowadzonej po nad dach sąsiednich domów mieszkalnych

te“ (T. III, str. 494).

Klobûky, Klobouky Valasske, miasto obwodowe na Morawach, nad potokiem Klo-boucką (Brumowką), w obwodzie węgiersko-brodzkim; liczy przeszło 3 000 mieszk.; poczta, telegraf; kościół św. Krzyża z r. 1663, kaplica św. Piotra i Pawła; ratusz, szpital. Około r. 1356 margrabia Karol uczynił K. miastem i nadał im prawa. W r. 1663 K. ucierpiały srodze od napadu Turków i Tatarów. D. 29 lip-ca r. 1895 wybuchł w mieście straszny pożar, który zniszczył 242 domy.

Kloc graniastosłupowy ob. Graniasto-s ł u p wcięty.

Klocki. „We Wstępną środę po miastach chłopcy i żaki czatowali na wchodzącą do kościoła płeć nadobną i przypinali jej znienacka na plecach uwiązane na nitce i zakrzywionej szpilce kawałki drzewa, a najczęściej dla śmiechu: kurze nogi, kości, indycze łby itd. Jejmo-ścianka lub jejmość, nie wiedząc o tem, pięknie przybrana, postępowała z dobrą miną przez kościół lub ulicę, stając się powodem pustego śmiechu młodzieży, dopóki przez kogo roztropnie nie została uwolniona od K-ów“ (Z. Gloger „Enc. staro-polska“). K-i przetrwały w takiej formie do dnia dzisiejszego wśród ludu warszawskiego. Uwzględniając jedynie kobiety i nie odróżniając jejmości od jejmościanki, zwyczaj K-ów uległ już zlenieniu (ob. lenienie zwyczajó w). W Olkuskiem, Radomskiem oraz w innych okolicach kraju naszego wśród ludu zachował formy pierwotniejsze, kiedy po pierwsze przyczepiano K-i tylko osobom, które podczas ubiegłego karnawału nie weszły w związki małżeńskie, powtóre zaś zawieszano je zarówno pannom jak i chłopcom. Wśród włościan z okolic Zamościa „dziewkom i chłopakom, którzy się upłynionych zapust nie pośpieszyli pójść za mąż i pożenić, podstępnie, z cicha i nieznacznie zamężne kobiety i żonaci przyczepiają z tyłu na szpilkowych haczykach K-i, aby stąd zbudzić śmiech na widzach i pogardę noszących, że kiedy nie chcieli dźwigać jarzma małżeńskiego, niech dźwigają K-i. Niektórym zamiast K-ów przyczepiają po 3, a niekiedy po 5 skorup całych z wydmuchanych jaj kurzych, a to u nich jest daleko śmieszniejsze“ (J. Gluziński). Ale i te K-i przedstawiają już zmienioną tormę pierwotniejszego zwyczaju—kloca. A więc w Krakowskiem w dzień popielcowy jeden z gospodarzy,, przebrany w łachmany za dziada, mającego przedstawić Wstępną środę, ze śledziem na kiju przywiązanym, przewodniczy orszakowi młodych chłopców, którzy ciągną kloc duży na łańcuchu uwiązany, łapią po drodze parobków lub dziewki i zaprzągłszy do niego, wśród przycinków i śmiechu, zmuszają ich ciągnąć go i prowadzą do karczmy na

w karczmie, mężczyźni (żona-

... bo my kloce włócyli, ze my się nie żenili.

Widzis ty to mój bracie co to ja przyniós dla cie.

Klocek srogi z łańcuchem,

opasę go z twym brzuchem (Kolberg V, 270)

W Tomaszowicach i Modlnicy (Krakowskie) baby przed karczmą mają duży kloc uwiązany na sznurze, a gdy jaki parobek lub dziewka tamtędy przechodzi, wiążą mu kloc do nogi albo ręki i tak przywiązanego ciągną do karczmy (t-że. Por. także „Wisła“ III, 487, w Sieradzkiem). Zwyczaj ten, w formie nieco zmienionej, występuje i gdzieindziej. W pow. Wilej-skim „ciągną kloc“ w poniedziałek i wtorek w pierwszym tygodniu wielkiego postu. Uroczystość rozpoczyna się w poniedziałek około południa: parobczaki wychodzą gromadą, jeden z nich ciągnie kloc. Gromada ta zatrzymuje się przed każdą chatą, gdzie jest dziewucha; ciągnący kloc wchodzi do izby i zarzuca dziewczynie na szyję pętlicę, przywiązaną do kloca: gdy dziewczyna przyrzecze, iż stawi się na wieczornicę, urządzaną tego dnia przez parobcza-ków, oswabadzają, i gromada idzie dalej. Na drugi dzień chodzą po wsi z klocem dziewczęta urządzają wieczorem wieczornicę panieńską („Etnograf. Obozrjenie“ 1890, 217). U Rusinów istnieją szczegóły jeszcze charaktery -styczniejsze. Zapusty słyną tam pod nazwą Koło di ja (duby, kłoda). Kołodij rodzi się w poniedziałek, w sobotę umiera; życie jego wypełniają zabawy towarzyskie, wśród których pierwsze miejsce zajmuje przywiązywanie parobkom kłody na szyję, nogę lub rękę (prof. Sumcow upatruje w tern przekształcanie się pojęcia kary i tortury w zabawę; przywiązywanie kłody ma być, jego zdaniem, symbolem jarzma małżeńskiego); wykup odbywa się za pomocą wódki i zakąski. Kłodę przywiązują i dziewczętom. Kołodija ubierają jak nowonarodzone dziecię i obchodzą wieś z wiadomością, iż kołodij się urodził, piją, jedzą; pogrzeb odbywa się z wielkim udanym żalem, kobiety płaczą („Wisła“ IV, 247). W górnej Krainie, We wtorek przed popielcem, Słoweńcy obwożą Pusta ze słomy wśród wrzawy, poczem palą go lub rzucają do wody, na podstawie wysokości płomieni wnioskując o przyszłych urodzajach; w końcu gromady idzie osoba w masce kobiecej, na sznurze ciągnie kloc, jęczy i płacze, iż jest opuszczoną przez kochanka narzeczoną. Orszak zatrzymuje się przed każdą chatą, gdzie mieszka panna, i drwi z niej (Mannhardt, I, 435). W Tyrolu tego samego dnia obnoszą na tragach bałwana ze słomy, zwanego Egert-hansel (Janek z ugoru; e g er t—ugór). Bałwan zostaje zawieszony u drzwi chaty, w której mieszka stara, ale jeszcze pragnąca wyjść ża mąż panna, jako jej narzeczony (t-że , 1 446). Fakty powyżej przytoczone wykazują, iż K-i, przyczepiane dzisiaj parobczakom i dziewczętom zastąpiły dawny kloc, który ciągnęła

gromada i do którego przyczepiano lub przywiązywano panny i kawalerów; kloc zaś ten jest równoznaczny z bałwanem, słynącym w Rusinów jako Kołodij, w Krainie jako Pust, w Tyrolu zaś jako Janek z ugoru: i u nas podczas obchodów w Popielec można tu i owdzie spotkać taką postać, uoszącą nazwę Mięsopustu, Z a-pustu, Sierotek, Bachusa i nawet Śmier-ęi. Obrzęd sam, w kraju naszym związany ze Środę wstępną, gdzieindziej odbywa się w ostatnich dniach karnawału. Nadto podczas uroczystości występują szczegóły, wskazujące po pierwsze, iż kloc odgrywa rolę o wiele ważniejszą w całym obchodzie, niż wynikłoby z dotychczas przytoczonych faktów, powtóre iż sam obchód jest świętem mężatek, zwłaszcza tak zw. młodych żeńcowych, ściganie zaś kawalerów i dziewcząt — szczegółem drugorzędnym, Zwyczaje ludu naszego uwydatniają to prze-wybornie. W wioskach nad Narwią położonych jest zwyczaj, że w ostatnich dniach zapust ludność obiega wieś całą, zabiera prawem kaduka drzewo w klocach, jakie napotka w zagrodach włościańskich i „pije na nie na zabój“ w karczmie (J. K. Gregorowicz „Obrazki wiejskie“, I. 229). Około Tykocina gromada zbierała się

ci) przy jednym, kobiety przy drugim stole. Na środek izby przynoszono pień drzewa (tj. kloc), przez który skaczą wszystkie gospodynie, by im len rósł tak wysoko jak skaczą, następnie gospodarze—na urodzaj owsa. Na pień leją wodę, dopóki szynkarz nie poczęstuje od siebie wszystkich zebranych wódką. Dnia następnego, tj. w czwartek, stary zwyczaj kazał ażeby gospodynie przepędzały dzień ten razem w gospodzie; schodzą się z całej wsi same tylko zamężne kobiety, jedzą i piją, oraz znowu skaczą przez pień (Z. Gloger w „Bibi, warsz.“ 1868, I). W Poznańskiem nowożeńcowe wkupują się do grena mężatek, które gromadzą się w karczmie; „na bal ten żaden mężczyzna ani panna nie bywa wpuszczana, same tylko baby tańczą i bawią się“, dopiero wieczorem pozwalają uczestniczyć w zabawie i mężczyznom (Kolberg IX, 126 — 130). W Ojcowie „wszystkie baby i mężatki (osobliwie tegoroczne) udają się od rana do karczmy... gdzie gwarzą lub bawią się... Ciekawsze dziewki i parobczaki przypatrują się tej zabawie z zewnątrz przez okna lub sień; wejść atoli do izby karczemnej nie śmią lub unikają tego: przypięliby im bowiem klocek na plecach i znaglili następnie okupić się od niemiłej tej niespodzianki. Gdy to się jednak zdarzy, zmuszają tancerze złapane dziewki wraz z mężatkami do tańca, a stare dziewki zarazem i do podskoków babskich na wzrost konopi“ (Kolberg V, 269). Obrzęd, kłó-rego szczątkiem są klocki przypinane pannom w Środę wstępną, polegał więc na następujących danych: l-o Kloc, tj. pień drzewa bez gałęzi, jest zasadniczą częścią obchodu. Gospodarze

L.K.

Z W.

K. B.

i gospodynie skaczą przezeń na urodzaje, leją nań wodę, tańczą dokoła niego. Niekiedy kloc bywa przybrany za bałwana (Kołodij, Janek z ugoru, Zapust i t. p.), który potem topią i palą. 2-o Kapłankami uroczystości są przedewszyst-kiem zamężne kobiety, które, korzystając z oka-zyi, urządzają własne zabawy („babskiepierdoły“, jak powiada lud poznański) i zmuszają nowo-żeńcowe wkupić się do grona mężatek; 3-o Kawalerzy, a zwłaszcza dziewczyny są wyłączone od zabawy, przywiązywane do kłody, obdarzane deskami i klocami, tj. drzewem jałowem, a niekiedy i innemi symbolami jałowości, np. skorupami jaj, wiankami grochowemi; obchód cały należy do tego szeregu uroczystości prastarych, których gaik v. maik (ob. m a i k), drzewo wegetujące, żywe, jest innem ogniwem, tj. jest świętem sił rozpłodno - wegetacyjnych, w danym razie obumarłych. Chrześcijaństwo tylko częściowo przekształciło ten charakter, przenosząc święto na zapusty lub Popielec i wiążąc je z grzebaniem karnawału (Zapustu) i innemi obrzędami. Ob. Rolników kulty. Szczegóły o kulcie sił wegetacyjnych i o obchodach, z których wywiązały się K-i, ob. W. Mann-hardt „Der Baumkultus der Germanen und ihrer Nachbarstämme“ (Berlin 1875) oraz J. G. Fr a zer „Golden Bough“ (wyd. 2-ie, 1902).

Klodetyt, minerał, przyrodzony bezwodnik kwasu arsenawego As₂ 0₃, krystalizujący się w postaciach składu jednoskośnego (regularny jest arsenolitem). K. występuje w Portugalii w kopalniach San Domingo w kształcie cienkich gipso -kształtnych blaszek o znacznej łupliwo-ści, ciężarze właściwym 3.85, lub w postaci włoskowatych nalotów, najczęściej na arsenopi-rycie.

Klodion, król Franków, ob. Chlodio.

Klodnitz, rzeka ob. Kłodnica.

Klodomir, król Franków, ob. Chlodomer.

KlodowetlSZ, założyciel monarchii frankońskiej, ob. Chlodwig.

Klodt von Jnrgensburg, baronowie, nazwisko¹ trzech artystów rosyjskich: 1) Piotr K., syn Karola, jeden z najlepszych rzeźbiarzy rosyjskich (* w r. 1805 w Petersburgu—f tamże

1867). Początkowo wstąpił do wojska, w chwilach zaś wolnych lepił z gliny i rzeźbił w drzewie jako amator. Dyletanckie prace jego odznaczały się jednak talentem i zwróciły na siebie uwagę. W rok po otrzymaniu stopnia oficerskiego] K. z powodu choroby musiał się podać do dymisyi i wówczas poświęcił się sztuce na dobre. Nie wstąpił atoli do żadnej szkoły, lecz oparł studya na pracy całkowicie samodzielnej. Dzięki talentowi swojemu, który kształcił bezpośrednio na wzorach natury, wspierany nadto pomocą materyalną cesarza Mikołaja I, K. wyrobił się szybko. Pierwszym większym utworem jego była kwadryga wielka, odlana na życzenie cesarskie w bronzie i ustawiona na tryumfalnej bramie Narwskiej. W r.

1833 akademia sztuk pięknych przyznała K-wi tytuł akademika, w pięć lat później na rozkaz cesarski mianowała go profesorem 2-go stopnia z obowiązkiem prowadzenia odlewni akademickiej i wykładania rzeźby, w r. 1848 zaszczyciła go tytułem profesora 1-go stopnia, a w dziesięć lat potem—tytułem profesora honorowego. Zaletą K-a była dobra znajomość kształtów zwierzęcych, zwłaszcza koni, których charakter chwytał doskonale. Mniej mu się udawały postaci ludzkie. Oprócz wspomnianej wyżej kwa-drygi, powtórzonej na życzenie cesarskie w kilku egzemplarzach jako dary dla królów pruskiego i obojga Sycylii, do najlepszych dzieł K. należą: Pomnik św. Włodzimierza w Kijowie, Kryło w a (ob.) w Letnim ogrodzie w Petersburgu i posąg konny ces. Mikołaja I, również w Petersburgu. —2) Michał K., syn poprzedniego, malarz, * w r. 1835, otrzymał wykształcenie artystyczne w akademii petersburskiej pod kierunkiem A. Markowa. Nagrodzony w czasie studyów dwoma medalami srebrnemi, po ukończeniu akademii udał się do Paryża, gdzie wstąpił do szkoły C o u t u r e ’ a. Po dwuletnim pobycie powrócił do Petersburga, wystawił „Wnętrze chaty normandzkiej“ i „Z życia rybaków normandzkich“ (nagr. małym medalem złotym) i wreszcie, otrzymawszy wielki złoty medal za obraz p. t. „Ostatnia wiosna“, wyjechał znowu do Paryża i Monachium. Po powrocie stamtąd zaczął studyować typy, stroje, życie ludu i na ten temat malował obrazy: „Powrót z pola“, „Modlitwa przed chrztem“, za które otrzymał tytuł akademika. W latach 1869 — 71 należał jako rysownik do ekspedycyi na półwysep Tamański, mającej na celu zbadanie kurhanów tamtejszych, poczein zajął posadę nauczyciela rysunków w paru szkołach petersburskich, a w końcu stanowisko malarza-kon-serwatora w Ermitażu. K. należy do stowarzyszenia „Peredwiżników“. Śród ostatnich prac jego na wymienienie zasługują: Antykwaryusz (1870), Czarna ławka (1872), Przed odjazdem (1878), Męczennica (1880) i Odwiedziny więźniów (1880).—3) Michał K., syn Konstantego, brat stryjeczny poprzedniego, pejzażysta, * w r. 1832, kształcił się w akademii petersburskiej w szkole Worobjewa. Ukończywszy ją ze stopniem artysty 1-go stopnia i wielkim medalem złotym, jako stypendysta udał się za granicę. Po powrocie otrzymał tytuł akademika za Widok doliny Aa na Inflantach oraz za Krajobraz normandzki w nocy. Odtąd K. malował wyłącznie motywy miejscowe, zbierając je w rozmaitych dzielnicach cesarstwa. Okres najlepszej działalności jego to lata 1861 — 82; przypadają nań: Zachód słońca (gal. Tre-tjakowska), Droga w jesieni, Wnętrze lasu w południe (tamże), Dęby (w muz. publ. w Moskwie), Aleja w gaju brzozowym, Południe i in. W r. 1864 K. odznaczony został tytułem profesora za krajobraz z gub. Orłowskiej.

95

Wialka Enc. Poważ. Ilustr. Zesz. 284a. X. XXVI.

i pojęciu kompozycyi.

l’yr

Pyr.

Kloeber Fryderyk August, malarz niemiecki (* r. 1793 w Wrocławiu, —f 1864 w Berlinie, uczęszczał do akademii berlińskiej, w 1813 brał udział w wojnie jako ochotnik, a po zawarciu pokoju przebywał w Wiedniu, gdzie malował portrety Grillparzera i Beethove-na. W 1818 powrócił do BerJina, uczestniczył w malowaniu dekoracyj w gmachu teatru; wykonywał wiele kompozycyj dla fabryki porcelany, poczem udał się na kilkoletni pobyt do Włoch, skąd powróciwszy, osiadł na stałe w Berlinie. Z obrazów jego do najlepszych należą: Pauzyasz i kwiaciarka, Bachus upajający panterę. Aurora i Lucyper oraz Luna (księżyc) jako pendant, Amor ostrzący strzałę, Amor i Psyche, Wychowanie Bachusa. Wszystkie te i inne jego utwory odznaczają się charakterem idyllicznym, wdziękiem i wesołością w układzie

K. li.

Kloeden Karol Fryderyk, geograf i historyk niömiecki (* 21 maja r. 1786 w Berlinie—f 9 stycznia 1856 t-że); zajmował się początkowo rytownictwem i kartografią, później studyował teologię na uniwersytecie berlińskim i jednocześnie był nauczycielem seminaryum pedagogicznego w Poznaniu i szkoły rzemiosł na Fridricliswerde. Wydał: „Grundlinien zu einer neuen Theorie der Erdgestaltung“ (Berlin 1824, wyd. 2-e pod zmienionym nieco tytułem); „Über die Entstehung, das Alter und die früheste Geschichte der Städte Berlin und Köln“ (t-że 1839); „Lebens-und-Regierungs-Ge-scliichte Friedrich Wilhelms III“ (t-że 1840); „Die Quitzows und ihre Zeit“ (t-że 1836, 4 tomy); „Diplomatische Geschichte des Markgrafen Waldemar von Brandenburg“ (t-że 1844—46, 4 tomy); „Andreas Schlüter“ (t-że 1855); „Geschichte einer altmärkischen Familie“ (rodzina von Kleoden, t-że 1854). Autobiografię K-a wydał jego wnuk Max Jähns „Jugenderinnerungen K. F. v. Klöden“ (Lipsk 1874).

Kloeden Gustaw A d o 1 f, geograf, syn poprzedzającego (* 24 czerwca r. 1814 w Poczdamie — fil marca r. 1855 w Berlinie); studyował w Berlinie matematykę i umiejętności przyrodnicze, kilkakrotnie odbywał z Linkiem podróże do Francyi południowej, Włoch i Gre-cyi, był nauczycielem szkoły rzemiosł w Berlinie; w r. 1879 mianowany został członkiem najwyższej komisyi egzaminacyjnej wojskowej. Napisał: „Lehrbuch der Geographie“ (Berlin 1867, wyd. 4-e); „Handbuch der Erdkunde“ (t-że 1857—62, 3 tomy); „Das Areal der Hocli-und Tieflandschaften Europas“ (t-że 1874); „Leitfaden beim Unterricht in der Geographie“ (t-że 1890, wyd. 8-e); „Kleine Schulgeographie“ (t-że 1874).

Klodya, ob. Klaudy usze.

Klodyusz, awanturnik polityczny w upadającej rzpltej Rzymskiej ob. Klaudyusze.

Klodyusz Pülcher ob. Klaudyusze.

Klon (Acer) należy do najpiękniejszych drzew parkowych i tworzy osobną dla siebie rodzinę klonowatych (Aceraceae) (ob.). Około 50 znanych dzisiaj gatunków klonowatych rośnie przeważnie w północnej strefie umiarkowanej od Ameryki przez Europę aż do Azyi. Najwięcej znanym i najczęściej spotykanym przedstawicielem tej grupy drzew jest u nas jawor (Acer pseudoplatanus L.). Jest to piękne drzewo, które już po 60—80 latach dochodzi do wysokości 15—25 m. Pień prosty z gładką i szaro-cisawą korą o piękńie i gęsto ulistwionej koronie. Sędziwe staruszki jaworu dochodzą do 200 lat wieku, a pień w średnicy mierzy często jeden metr. Z końcem kwietnia piękne liście jaworu zaczynają się rozwijać i dochodzą z czasem 7 —14 cm. długości i ta-kiejże szerokości; ogonek jest długi czasem do 11 cm. Liście są dłoniaste 5-łatowe, nierówno piłkowane, górą ciemno- a spodem jasno-zie-lone o wyraźnych nerwach, które podczas rozwijania się liścia są pokryte delikatnym wło- ' sem, później zupełnie niknącym. Ogonki liścia posiadają u podstawy zgrubienie, które z biegiem czasu staje się coraz czerwieńszem, aż w październiku cały liść przybiera barwę żółtą, z odcieniem rdzawym. Liście i gałązki stoją naprzeciwległe; kwiaty zebrane w długie zwi-słe grona; pojedyńcze szypułki kwiatowe w dolnej części grona są rozgałęzione, w górnej pojedyńcze, 'zwykle gładkie, a tylko szypułka środkowa jest pokryta puchem. Na tem samem drzewie mogą się znajdować kwiaty męskie i obupłciowe. Posiadają one 5 wązkich żółta-wo-zielonych działek kielicha i tyleż takich samych płatków korony, 8 długich ponad kwiat wystających pręcików, a zamiast słupka kiść białych włosów; w kwiatach obupłciowych znajduje się owłosiona i jakby zgnieciona zalążnia o szyjce z rozciętą blizną. Owocem jest , skrzydlan do 3 cm. długi i silnie żyłkowany, ale nie zrosły razem. Kwitnie w maju lub na początku czerwca. Owoce dojrzewają w październiku. Rośnie po górskich lasach Europy, tworząc mniejsze lub większe skupienia; w Alpach spotkać go można na wysokości 1 509 m. n. p. m.; u nas, w Tatrach, częstszy jednak na stokach północnych, rośnie na wysok. 1 530 m, nad poziomem morza i tworzy jakby liściaste oazy wśród lasów szpilkowych. Zresztą spotyka się go często w parkach, przy drogach, koło wiosek. Drzewo K-e posiada białe, ścisłe i twarde, dające się dobrze obrabiać, a stąd używane przy wyrobach stolarskich, kołodziejskich i snycerskich; przewyższa też wszystkie inne pod względem siły ciepła, a na węgiel drzewny jest znakomitem. Sok wytoczony z .niego, ma smak słodki i był dawniej używany w chorobach narządów moczowych i w wyrzutach skórnych; można z niego przyrządzać napój musujący jakby wino szampańskie, a nawet i cukier, choć w niewielkiej ilości. Odmianę jego

{Acer pseud. var. foliis variegätis) o liściu zielonym, z białą obwódką, spotkać można często w parkach i alejach. Jawor jest pięknem drzewem, stąd dość często o nim wzmianka w poezyi, jak np. w znanym wierszu Karpiń-

Klon jaworowy czyli Jawor (Acer pseudoplatanus): 1. kwitnąca gałązka la Kwiat dwupłciowy. Ib Kwiat męski (pręcikowy), bez kielicha i płatków kwiatowych, lc Owoc. Id Młody pęd z pączkami.

skiego: „Laura i Pilon“. Pokrewnym mu jest K. (Acer platanmdes L.), przytrafiający się częściej w naszych lasach. Jest to drzewo nieco niższe od jaworu o pniu porosłym, z korą cisawo-popielatą i gładką, o koronie okrągła-

Fu. 140

gildii

■A-

[\\

hani—^

il

la

tłUJ“

Ib

lin,

SÄ

/\--

I.

[w lc

'/

v)

rgï

Id

<u

fV

<i- $

IL Ê

'LßL

ai

s. •

J-Æ

S-

vf

iij

rv,

\ iSt

fnrf\

AV

2a

/\

Mm

A-\

Ax

y.

A,

AO

■A

pu®

Klon pospolity (A^er platanoides): 2. gałązka z owocem. 2a Kwiaty.

wej i gęstej. Liście o 5 lub 7 klapach, ostro zakończonych, czerwienieją lub żółkną pod jesień. Kwiaty żółto-zielone rozwijają się nieco pierwej od liści i tworzą baldaszki do góry stojące; kielich 5-działkowy, korona 5-płatko-wa, pręcików 8 przy kwiatach męskich, tak długich jak płatki korony, aj przy kwiatach żeńskich o połowę krótszych. Owoce gładkie, wiszące, z dwoma skrzydlakami pod kątem rozwartym zrosłemi. Rośnie dziko w lasach górskich (u nas w Tatrach na wys. 730 m. nad poziomem morza), a często trafia się koło dróg, wsi, miast; dla piękności liści i dobrego cienia sadzony bywa po parkach i plantacyach. Kwitnie w kwietniu i maju. Drzewo K-u trwałe i ścisłe, dostarcza dobrego materyału na różne wyroby stolarskie. K. na wiosnę ma sok słodki, mleczny, który służył ongi za napój; otrzymywać go można przez nacięcie lub nawiercenie. W ogrodach hodują jego odmianę z liściem poszarpanym (A. piat. var. licinia-tum), wytworzoną przez kulturę. Trzecim gatunkiem jest K. krzewi niasty lub p a k 1 o n (Acer campestre L.). Jest to drzewo lub krzew, dochodzący 8 — 12 m. wysokości o pięknej i okrągłej koronie, o korze gładkiej 'a na gałęziach popękanej i korkowatej. Dochodzi on do 200 lat wieku. Liście ma małe o 5, rzadziej o 3 klapkach tępych, wierzchem ciemnozielone; kwiaty drobne, zielone, tworzą skąpe baldaszki, do góry wzniesione; skrzydlaki dają prawie linię prostą. Kwitnie w maju. Spotyka się go w lasach i zaroślach Europy i Azyi środkowej (u nas w Tatrach, ale częściej na południowym ich stoku na wys. 722 m. nad poziomem morza). Szczególniej wielkie okazy jego znajdują się w Turyngii, tak np. koło Kulm rośnie staruszek, mający 2.8 m. w obwodzie. Drzewa jego używają do wyrobu instrumentów muzycznych, a w Turyngii ze starszych gałęzi, z powodu ich pięknej budowy korkowej, wyrabiają fajki, cybuchy, z młodych — bicze. Dla swej pięknej budowy używany jest na żywopłoty. — K. francuski (A. monsspesulanum L,). tworzy, również jak i poprzedni, drzewa (8 — 12 m. wys.) lub krzewy (3 — 6 m. wys.) o korze rdzawo-brunatnej, w punkty nakrapianej, o liściach 3-klapowych, na cienkicli i dość długich ogonkach, spodem jasnozielonych. Kwiaty, ukazujące się zaraz po rozwinięciu się liści, stoją w liczbie 6 — 8 na cienkicli i delikatnych, w młodości omszonych szypułkach i tworzą razem baldachogron; kielich 4-działkowy, korona 4-płatkowa barwy zielono-żółtej; pręcików 8 — 10, dwa razy dłuższych od kwiatu; skrzydlaki zrosłe pod kątem ostrym. Rośnie w Europie południowej. Kwitnie w kwietniu. Hodowanym bywa u nas najczęściej dla ozdoby parków i plantacyj. — K. tatarski (A. tataricum L.), również małe drzewka lub krzewy nadzwyczaj krzaczaste o korze szaro-cisawej i koronie bardzo ulistwio-

nej. Liście sercowate, podwójnie piłkowane z wierzchu jasno-zielone i nagie, spodem bledsze i omszone; kwiaty drobne i białe, zebrane w grona, stojące na końcach gałązek, ukazują się dopiero po liściach. Skrzydlaki małe, żyłkowane i prawie równolegle ściśnione. Pospolity w Europie południowo-wschodniej, w Azyi środkowej, w Tataryi i na Kaukazie. Kwitnie w maju. Skrzydlaki jego p. n. samarae Ace-ris tartarici używano dawniej od febry. Hodowany u nas często, jako drzewo parkowe. Z amerykańskich gatunków najważniejszym jest K. cukrowy (A. saccharinum L.), rosnący w Ameryce północnej i bardzo podobny do naszego K-u. Drzewo 15 — 30 m. wysokie z bogatą i piękną koroną. Kora biaława na pniu, na gałązkach prawie kasztanowata. Liście

5-klapkowe, o wcięciach zaokrąglonych, wierzchem jasno-zielone i nieco lśniące, spodem modrawo-zielone lub białawe, czerwieniejące w jesieni. Kwiaty zwisłe, na cienkich szypułkach, zebrane w baldachogrona, białe lub żółtawe i lśniące, rozwijają się nieco wcześniej od liści lub prawie jednocześnie. Owoce nagie, ze skrzydlakami nagiętemi ku sobie. Drzewo jego, ciągłe i trwałe, białe i wpadające w odcień czerwony, a przytem delikatnie fla-drowane, cenione jest jako materyał stolarski do wykładania. Rośnie na wzgórzach i dolinach górskich, na brzegach rzek i jezior w Kanadzie, Pensylwanii, Marylandzie, tworząc tam całe lasy. U nas hodują go po parkach. W ojczyźnie swej należy do bardzo pożytecznych roślin. Przez nawiercenie pnia lub konarów wypływa z niego słodki sok, z którego przez odpowiednią przeróbkę wytwarzają na wielką skalę t. zw. cukier klonowy, barwy białej. Jedno drzewo może przeciętnie dostarczyć do 6 funtów cukru. W towarzystwie poprzedniego rośnie K. czerwony (A. rubrum L.) o liściach 5-klapowych ostro - ząbkowanych, a o kwiatach jasno-szkarłatnych. Służy także do wyrabiania cukru, a nadto, jako drzewo ozdobne, często hodowany w parkach. Ten sam pożytek przynosi pospolity w Ameryce północnej K. czarny (A. nigrum Michx.) i K. kosmatoowocy (A. dasycarpum Ehrh.), rosnący prawie zawsze w towarzystwie K-u czerwonego. Wymienić jeszcze należy j a-s i o k 1 o n (Acer Neyundo L.) którego liście, podobne do jesionu, są nieparzysto - pierzaste lub trójlistkowe; kwiaty drobne, zielono-żółte, osobno męskie i żeńskie, zebrane w grona zwisające, występują przed liśćmi. Dziko rośnie w Ameryce północnej, od Karoliny do Pensylwanii; u nas często hodowany. Z jego słodkiego soku wyrabiają także cukier, a In-dyanom służy ten sok do przyrządzania smacznego napoju. Ponieważ wszystkie gatunki K-ów rosną w północnej strefie umiarkowanej, łatwo przeto dają się u nas obce gatunki hodować. Rozmnażają się przez nasienie, a różne od-

(33 m. głęb.) znajdują się wielkie skarby, zatopione jakoby podczas pochodu Suworowa. Na brzegu jeziora widnieje tablica pamiątkowa, poświęcona Salomonowi Gessner owi, poecie sielankowemu, malarzowi i rytownikowi (ob.). Turyści zatrzymują się w osadach pasterskich Vorauen i Richisau (1 070 m. nad p. m.); w drugiej z nich lecznica serwatkowa. Stąd droga na Pragei (ob.).

miany otrzymano przez szczepienie. Są to przeważnie drzewa lub krzewy, dostarczające materyału do różnych wyrobów i na opał; wszystkie posiadają słodki sok, w mniejszej lub większej ilości, dający przerabiać się w cukier, który jest zarówno dobry jak trzcinowy; wyrób tego produktu z gat. Acer saccharinum L. stanowi w północnej Ameryce dość ważną gałąź przemysłu. Przede wszystkiein jednak, jako drzewa parkowe, K-y mają niewielu współzawodników, a udają się w różnych, nawet lżejszych, byleby nie piaszczystych gruntach. Dlatego żaden ogrodnik, przy zakładaniu parków i alei, nigdy nie pominie ani jaworu ani K-ów. Mają jednak i K-y wielu nieprzyjaciół, którzy niszczą ich liście lub korę. Często można widzieć na liściach jaworu K-u lub paklonu wielkie (do 1 cm.) czarne plamy, pochodzące od grzybka Rhytisma acerinum\ spotyka się także na ich liściach kilka gatunków rosy mącznej, niszczącej także liście winorośli (np. Uncinida Aceris Sacc., U. Tula-snei Fucc., U. circinata C. et P.), a prawie wszystkie gatunki K-ów bywają trapione przez pewne gatunki sadzy ( Phyllosticta) lub przez zarazę (żyjącą także na liściach pszenicy) SphaereUa acerina. przedstawicieli w epokach ubiegłych, a liczne ich resztki kopalne, dzięki badaniom P a x a, dają dokładny obraz tych gatunków, które ongi pokrywały skorupę ziemską. Już w pokładach Kredowych istnieją wprawdzie nadzwyczaj skąpe resztki kopalne K-ów (Negundo acutifolia Lesqu; Ace-rites pristinus Newb.); ale, od dolnego oligocenu począwszy, w każdym następnym okresie, zdarzają się coraz-to liczniejsze ślady (liście i owoce) ich istnienia. W tym okresie K-y przekraczają znacznie dzisiejszą swą granicę północną. Bo kiedy nasz K. nie sięga dzisiaj po za 57° półn. szer., natomiast z tamtego okresu istnieją jego resztki kopalne na Alasce, Grenlandyi, Islan-dyi i Spicbergu. Z najlepiej znanych należy tutaj Acer trilobatum A. Br., pochodzący z oli-

Hr.

Klonowate {Aceraceae) obejmują jeden tylko rodzaj klonu (ob.). Są to bardzo piękne drzewa lub krzewy o koronie rozłożystej, tworzącej jakby kilka pięter, a rosnące przeważnie w strefie umiarkowanej półkuli północnej, szczególniej zaś w Ameryce. Liście są ogonkowe, naprzeciwległe, 3- lub 5-klapowate bez przy-listków, zielone z różnemi u różnych rodzajów odcieniami. Kwiaty niedoskonałe; jedne okazy mają tylko kwiaty męskie, inne tylko żeńskie, a znowu na innych pomieszane jedne z drugie-mi. Zebrane są one w grona albo w podbaldasz-ki. Kielich 5-działkowy, korona 5-płatkowa, dość regularna; pręcików zwykle 8, na krążku osadzonych, o pylnikach dwukomórkowych, podłużnych. Owoc składa się z dwu skrzydla-ków, jednoziarnowych, spłaszczonych, nasadą-K-y miały także swoich mi z sobą zwykle zrosłych pod kątem rozwartym lub ostrym. W każdym skrzydlaku znajduje się jedno ziarno okrągławe i płaskie, u dołu komórki przymocowane. Zarodek bez-białkowy, z liścieuiem wielkim i nieforemnie sfałdowanym. Znanych jest dzisiaj około 50 gatunków, należących do tej rodziny. Klony rosną u nas przeważnie pojedynczo lub w małych skupieniach, natomiast w Ameryce północnej i Kanadzie tworzą całe lasy. Liczne gatunki bywają używane przeważnie przy zakładaniu parków, alei, plantacyj, dają bowiem dobry cień, a swem upostaciowaniem zewnętrz-nem i barwą liści urozmaicają krajobraz. Używane bywają także na materyał przy wyrobach stolarskich, kołodziejskich i snycerskich, a niektóre gatunki dostarczają dobrego cukru, gocenu, a którego resztki znaleziono od    Greń-    t. zw.    cukru klonowego. Udają się na

landyi aż po Sachalin na północy, a na    połu-    każdej    prawie glebie,    byle nie piaszczystej, i

dniu aż we Włoszech półn. Oprócz tego    posia-    łatwo    się rozmnażają.    Kopalne resztki tej roda Europa jeszcze kilka innych gatunków    dżiny    znaleziono już    w pokładach Kredo-

(Acer Bruckmanni Heer., A. gracile Sap., A. wych. grossedentatum Heer., A. dąsy carpoides), a niemniej bogate w resztki kopalne są Azya i Ame-

J llel.

J. Rei.

Klonowicz Sebastyan Fabian (Acer-nus) (* ok. r. 1550 — f d. 29 sierpnia 1602), poeta po łacinie i po polsku piszący, ur. w m. Sulmierzycach z ojca Jana Klona, dzierżawcy folwarku i młyna zwanego Długołęka, leżącego nad rzeką Orlą, i matki Anny Pietrzałkówny. Pierwsze początki „nauk wyzwolonych“ pobierał w mieście rodzinnem, poczem udał się do obcych krajów dla studyowania wyższych nauk. Czy był w Akademii krakowskiej, nie wiadomo napewno; tyle tylko od samego K-a do-

ryka.

Klön, potok alpejski w szwajcarskim kantonie Glarus (ob.) utworzony z dwóch ramion, z których jedno (Richisauer K.) wypływa z Pra-gelu, drugi z Bächistocku. W dolinie K-u (Klönthal) potok ten tworzy malownicze jezioro (Klönthal er See), otoczone skałami i wzgórzami; wypływająca z jeziora rzeczka Löntsch łączy się pod Netstal z rz. Lintli. Jezioro zajmuje 1,18 km. □ obszaru i leży na    wiadujemy się, że bawił czas jakiś na Węgrzech,

wysokości 828 m. nad poz. m. U ludu prze-    W r. i574 pierwszy raz występuje K. na are-

chowuje się mniemanie, że w tem jeziorze nę życia publicznego w Lublinie, jako pisarz

urzędu radzieckiego, otrzymanego po zmarłym takimże pisarzu, Adamie Wojsławskim; prawdopodobną atoli jest rzeczą, iż w tern mieście już od lat kilku przebywał (od r. 1567, jak pisze Wiszniewski). R. 1578 przy wyborze wójta, spotykamy K-a jako pisarza wójtowskiego, zaopatrującego protokoły wyborcze w swoje ele-giczne dystychy. W r. 1582 przyjmuje obywatelstwo lubelskie i składa przysięgę; w następnym roku zostaje ławnikiem. W r. 1589 wzywa go Jan Zamoyski, kanclerz i hetman w. k., na urząd superintendenta (z pensyą 116 złp. rocznie i mieszkaniem) dopiero co zakładającej się szkoły w Zamościu, która ma niebawem przekształcić się na Akademię; zdaje się, że te zajęcia skończyły się r. 1591. Z początkiem r. 1592 K. zostaje obrany wójtem lubelskim, a w następnym roku utrzymuje się na tymże urzędzie. W r. 1594 zostaje burmistrzem; lecz od 1595 jest już tylko radnym aż do śmierci.

ciotki, z żądaniem aresztu sądowego na całym majątku pozostałym po Wiślickim, ostrzegając publicznie, iż wszelkie trazakcye i jakie bądź zobowiązania, zawierane tak z jego żoną, jak i z jej matką, żadnego prawnego skutku nie będą miały. W r. 1602 sprzedał K. wraz z małżonką ową kamienicę (a raczej jej połowę) w rynku lubelskim Janowi Śladkowskieinu, a to przed aktami wójtowsko-ławniczerni w Kra-snymstawie. Tegoż roku umarł i pochowany został na cmentarzu przy kościele św. Michała. Jego spółrodak ze Sulmierzyc, Sebastyan Kajek, umieścił w tym kościele tablicę pamiątkową na cześć swego towarzysza, z napisem ułożonym przez samego poetę. Obecnie tablica ta znajduje się w katedrze. Pomnik w Sulmierzycach wzniesiono r. 1862. —Twórczość swą poetycką rozpoczął K. od najpiękniejszego, najlepiej obrobionego dzieła, jakie kiedykolwiek nakreślił: od Opisu Rusi Czerwonej: „Roxola-nia“ (1584, przedruk 1851 przez Syrokomlę, 1857 przez A. Mierzyńskiego) dystychami łacińskiemi. Pierwszy to w literaturze naszej poemat opisowy, przedstawiający zarówno przyrodę z jej polami, lasami i mieszkańcami borów, jakoteż miasta z ich pamiątkami, a wreszcie życie ludu wiejskiego z chrzcinami, zaślubinami i pogrzebami. Jednostajność i niezbyt wielką poe-tyczność opisu umiał K. urozmaicić to pięknem przedstawieniem śpiewu różnych ptaków, to anegdotą o niedźwiedziu, to wspomnieniami o wypadkach dziejowych, to przytoczeniem obrzędów i pieśni ludowych, pieśni we własnej oczywiście przeróbce, nasz humanista howiem patrzył z góry na zabobony wieśniaków; ale i to już ważną jest rzeczą, że jak Stryjkowski w prozie, tak Klonowićz w poezyi pierwszy uznał, iż potrzebne jest malowanie szczegółów z życia ludowego wziętych, boć i „Sobótki“ Kochanowskiego za obraz realnych stosunków wzięte być nie mogą. Na wiersz polski przełożył Roxolanię Syrokomla. Nieporównanie większym, ale też znacznie słabszym jest drugi poemat łaciński K-a „Victoria deorum“ (Zwycięstwo bogów), zaczęty w druku jeszcze za życia Stefana Batorego, lecz wydany dopiero w 1600 w drukarni aryańskiej w Rakowie, pisany he-ksametrami, składający się z 44 rozdziałów. Utwór to dydaktyczny, lecz z wielu wycie -czkami satyrycznemi, z których te mianowicie, które dotyczą stosunków miejskich, są i najlepsze i najciekawsze. Treścią jego zasadniczą jest myśl, nieraz przez pisarzy naszych już od XIII wieku (Kadłubek) za Rzymianami powtarzana, że nie urodzenie, lecz cnota i zasługa stanowią rzeczywiste szlachectwo. K-i należy się za-

Ożenił się w r. 1580 z Agnieszką z Wiślickich i odtąd poczynają się jego kłopoty i cierpienia, a to z przyczyny teści, 2-o voto Bachusowej, która zarówno K-a jak i żonę jego ustawiczne-mi napaściami o współudział do majątku po swym pierwszym mężu najniesłuszniej trapiła, wszczynając ciągłe procesy i czyniąc różne awantury, obrzucając ich obelgami słownemi i czynnemi, a nawet robiąc zamachy na ich życie; była to bowiem kobieta złośliwa, rozpustna i zawzięta. W r. 1581 K. został urzędownie wprowadzony w posiadanie kamienicy narożnej w rynku lubelskim, pozostałej po Janie Wiślickim, oraz ogrodów poza obrębem miasta będących wraz z domem zwanym „Podmurmiń-ski“, po tymże Wiślickim. I tego też roku rozpoczęły się owe zatargi z wdową po Wiślickim, zatargi, które trwały aż do śmierci poety, a więc lat 21. Chociaż obfitują w szczegóły bardzo ciekawe i znamienne, pominąć je tu przecież wypada, gdyż na twórczość poetycką K-a wpłynęły raczej ogółem swoim, wzmagając w nim ostrość satyryczną, aniżeli konkretnemi wypadkami. Jeżeli Bachusowa była zawzięta, to K. okazał się upartym i żadnego ustępstwa, przekonany o słuszności praw swoich, uczynić nie chciał, a raz nawet zniecierpliwiony i podrażniony do żywego przez teścię, uderzył ją, jak się sam do tego przyznał w sądzie. Oprócz teści inni także krewni jego żony nękali go procesami. Wreszcie w r.

1598 nawet żona, namówiona zapewne przez matkę, uprowadza z wioski Józefowa, dzierżawionej przez K-a od opata sieciechowskiego, ks. Wereszczyńskiego, nierogaciznę i drób, u-wozi zboże i sprzęty i udaje się z tern wszyst-kiem do Lublina. K. spostrzegłszy to, w oba- sługa, że myśl tę uczynił wątkiem dużego poe-wie, ażeby te kobiety nie dopuściły się w Lu- [ matu; zasługa ta jednak umniejsza się wsku-blinie jakiego nadużycia, mianowicie, aby nie - tek rozwlekłego, przepełnionego dygresyami zechciały zaciągać długów na majątek pozosta- sposobu prowadzenia rzeczy. Tytuł wyjaśnia ły po Janie Wiślickim, wystąpił w imieniu się jedną z takich dygresyj, opowiadającą wal-córki swojej, Zuzanny, i zakonnicy Elżbiety, jej kę Tytanów z Jowiszem; Tytany—to namiętno-

ści i słabości ludzkie, Jowisz—to bohater cno- do Gdańska zboże „zamorczykom“, bo kto chce ty, zwycięzca. Równocześnie z łacińskiemi K. chleba, powinien go uczcić i sam poń przyje-wydawał i polskie poemata. Rozpoczął od „Ża- chać. Gdańsk to „Chłońsk“ majątków szlache-lów nagrobnych na śmierć Jana Kochanowskie- . ckich, bo wszystkie pieniądze, wzięte za zbo-go“ (1585). Z 13 żalów, pisanych częściowo że, idą na kupno rzeczy zbytkowych. Wiedząc na wzór „Trenów“ opłakiwanego poety, można- atoli, że rady jego co do Gdańska nikt nie po-by wybrać kilkadziesiąt co najwyżej pięknych słucha, daje przestrogi, jak się trzeba podczas wierszy; reszta jest chłodną, retoryczną, często- żeglugi Wisłą zachować. Przedstawia pokrótce kroć zawikłaną w wyrażeniu a wspomnienia- miejscowości po brzegach Wisły rozłożone mi starożytnemi i mitologicznemi aż zanadto i zwyczaje flisaków, przytacza niektóre ich’wy-upstrzoną gadaniną. Po długiej przerwie ogło- rażenia, jak niemniej podania, n. p. o sporze sił K. poemacik p. t. „Flis, [to jest spuszcza- Narwi z Wisłą co do piękności, pod miastem nie statków Wisłą i innemi rzekami do niej Gniewem. Żywy obraz Gdańska i kłopotliwy

:vj

uF

w.

w..

'i -    t

» i»

•èà

11

Fig. 111. Klon o wic z Sebastyan.

przypadającemi“ (data przedmowy: 1595). Utwór ten opisowy przez dziwny kaprys skreślił poeta zwrotkami lirycznemi (safickiemi) i podał ich melodyę. Opis, pełen dygresyj, zaczyna się od stworzenia świata, charakterystyki wody, wspomnień o potopie i o różnych przygodach morskich. Autor nie jest przyjacielem żeglugi, chętnie-by nawet odradzał podróż Wisłą, boć to najbezpieczniej zawsze trzymać się ziemi, a do tego niewłaściwą jest rzeczą wozić

powrót szlachcica, który zamiast^ gotówki,^wiezie tylko „szulddbryfy“ (weksle) wiatrem nadziane, kończy poemacik, niewiele mający w sobie prawdziwej poezyi, dziwny ze względu na formę niezastosowaną do treści, lecz bardzo interesujący przedmiotem swoim, treścią narodową. Najdłuższy poemat K-a: „ Worek Judaszów“ (1600) wielokrotnie przedrukowywany, to satyra rozległa na zdrożne nabywanie mienia. Prototypem takich ludzi, co w sposób

nieprawy dochodzą do majątku, jest Judasz, a że według jakiegoś podania worek jego na pieniądze składał się z czterech skórek: wilczej, lisiej, rysiej i lwiej, zatem K. podzielił swój poemat na cztery części. Pierwsza z nich (skóra wilcza) mówi o rozbójnikach i złodziejach, jest najobszerniejszą, ale najmniej poetyczną, bo karcenie łotrowstwa gminu, nieczy-tającego książek, za pośrednictwem poezyi nie wydaje się stosownem; poezya zwraca się zwykle do takich wykroczeń, których prawo nie karze lub ukarać nie może. A niema tu przedmiotowego sposobu traktowania, ze względów czysto artystycznych, gdyż poeta wciąż mora-lizuje. Więcej materyału do satyry nastręczały dwie następne, gdzie już nie siła tylko, lecz chytrość, podstęp, jednem słowem udział umy-słowości w popełnianiu złych czynów dawały poecie możność plastycznego odmalowania wykrętów prawnych, z któremi doskonale był obeznany, oraz zmyślonej pobożności, wyłudzania zapisów testamentowych przez mnichów i t. p.

polski K. nie wzbogacił literatury pod względem formalnym; wiersze jego są ciężkie i kulawe; w wyrażeniach tylko bywa nieraz śmiały i obrazowy; artystą słowa nazwać go niepodobna.—Literatura o K-u jest dosyć obfita, choć nie mamy dotychczas wyczerpującego o nim studyum. Prócz artykułów w Historyach literatury i Encyklopedyach, zasługują na uwagę następne prace: J. I. K r as z e w s ki: w tomie II „Nowych studyów“ (1843; obecnie w X tomie „Wyboru pism); K. Mecher-zyński „O poe-zyach satyrycznych S. F. K-a“ (w „Rocz. Tow. P. N. Krak.“ 1851); A. Mierzyński „De vita, moribus, scriptisque latinis S. F. Acerni“ 1857; K. Kantecki „Seb. K-cz i jego poemat o Rusi“ w „Przewód, n. lit.“ 1875; J. Przybór owski „Rok śmierci S. Klonowicza“ w „Ateneum“ 1878; J. D e tm e r s k i „Nowe szczegóły do życiorysu K-a“ w „Ateneum“ 1882, t. I; T. Garlicki „Victoria deorum“ w Sprawozd. gimn. w Brzeżanach i osob. 1884; K. Ehrenberg „S. F. K-cz“ w „Bibliotece Warszawskiej“ 1889, t. III; J. Bystro ń „Katonowe wiersze“ w Sprawozdaniu gimu. Krak. 1894; J. B a s i ń s k i „Roxo-lania K-a“ w Sprawozd. gimn. sanock. 1885; S. Zdziarski „K-cz i pamflet przeciw jezuitom“ w „Bibi. Warsz.“ 1900, t. II; obecnie w tegoż „Szkicach literackich“ Lwów 1904; (wykazuje, że przypisywana dawniej K-i Equitis Poloni in jesuitas actio prima“ jest utworem Wojciecha z Kalisza, ob.); Wł. Janko w ski „Podania we Flisie K-a“ w „Pamiętniku literackim“ Lwów 1902.—Najnowsze wydanie pism polskich K-a wyszło w „Bibliotece“ Turowskiego (Kraków 1858); „Flis“ i „Worek Judaszów“ w „Bibliotece Mrówki“ we Lwowie,

Doniosłość prądu reakcyjnego, jaki powiał wraz ze wstąpieniem Zygmunta III na tron, widnieje już i w tych ustępach; K. bowiem, odtworzywszy scenę drastyczną z mnichem, pośpiesza usprawiedliwić się tern, że nie mówi przecie o zakonnikach wogóle, tylko o jednej osobie, a w końcu dodaje z rezygnacyą, że jeśli każą, to łatwo ten ustęp wyskrobać . . . Ślad znowu jeszcze wyraźniejszy innej, szlachecko-możnowładczej przewagi widać w części czwartej, która o lwiej skórze mówić zamierzała.

1*. Ohm

Klonowski, Teofil, jako nauczyciel przy seminaryum nauczycielskiem w Poznaniu wydał: „Pieśni i piosnki szkolne na 2, 3 i 4 głosy“ (Poznań 1847 — 48). Tamże od r. 1858 zeszytami ogłaszał: „Zbiór pieśni z melodyami w kościele Rzymsko-katolickim od najdawniejszych czasów używanych“.

Klonowskie jezioro, we wsi Klonowo, gub. Płocka, pow. rypiński; 20 morgów obszaru, 54 stopy głębokości. „Słów. geogr.“.

lJyv.

Hr.

Klonowskie starostwo niegrodowe, leżało w wojew. Sieradzkiem, pow. Sieradzkim; według lustracyi z lat 1564 i 1662, powstało ze starostwa Śieradzkiego. Należały do niego wsi: Klonowa, Brąszewice, Lipice, Leliwa, Czartorya, Zabłocie, Godynice, z folwarkami i kuźnicami. W r. 1771 było w posiadaniu Melchiora Szymanowskiego, łowczego soclia-czewskiego, który opłacał zeń kwarty złp. 3 065 gr. 22, hiberny złp. 3 056 gr. 20. Na sejmie warszawskim w r. 1773 — 75 Stany Rzpltej nadały star. K. w 50-letnie posiadanie emfiteu-tyczne Mielżyńskiemu, staroście wareckiemu.

Nie trudno się domyślić, że tu wystąpić mieli ci, co szarpali dobro Rzplitej, co gnębili miasta i włościan. K. zaledwie 8 wierszy w tej części nakreślił, rozpoczynając od słów: „strach o tej skórze pisać“; zostawił tedy sobie czas do namysłu, czy ma się uprzykrzyć „Judaszom zębatym“,—i, o ile wiadomo, nie miał odwagi do ich krytykowania na piśmie. I w „Worku Judaszowym“ niewiele poezyi; możemy tylko cenić względną śmiałość pisarza—mieszczanina, nie chcącego płynąć z prądem, zapewniającym pochwały i powodzenie.—Prócz powyższych u-tworów K. napisał po łacinie genealogiczno-historyczny poemacik „Gorais“ (ogłoszony drukiem dopiero w roku 1870 przez W. Okęckiego w Warszawie) na cześć domu swoich dobrodziejów Gorajskich; przełożył wstęp ze swojej „Victoria deorum“ i wydał go rokif 1597 p. t.

„Pożar, upominanie do gaszenia i wróżka o u-padku mocy tureckiej“: zamknął w czterowier-szach panowania królów polskich p. t. „Pamiętnik książąt i królów polskich“ (1576 dwukrotnie bez wyr. r. i m. d., 1639, 1673, 1697,

1787), przedrukowywany dla nauki młodzieży;

„Philtron . . . quo inaestimabilis vis charitatis christianae exprimitur“ (Kraków 1582); przełożył „Dystychy Katonowe“ i „Regułę błogosławionego i Bogu upodobanego Ojca Benedykta Tenże sejm, z pdwodu sporów, wynikłych św.“ (Kraków 1597 1 cz.). Jako rymotwórca z Szymanowskim o granice, wyznaczył sądy

w celu załatwienia tej j śmierci Jerzego V wydał jego życiorys (1878).

asesorskie koronne

sprawy.

Klopemania ob. Kleptomania.

Klopman Ewald (* d. 9 lutego r. 1734 w Wirszowie (Wiirzau) w Kurlandyi — f 21 stycznia 1804 w Mitawie), Uczył się na uniwersytetach w Jenie i w Strasburgu. Odbywał częste podróże po całej Europie, a w przerwach urzędował przez krótki czas w ministe-ryum berlińskiem i zostawał w służbie ambasadora angielskiego Williams a (ob.), w charakterze sekretarza, nareszcie został kamer-junkrem ks. Kurlandzkiego Piotra, z którym w r. 1764 bawił w Petersburgu po inwestyturę, a następnie w Warszawie i zagranicą. W r. 1774 otrzymał od Stanisława Augusta order Orła białego. Piastował urząd marszałka dworu kurlandzkiego, spełniał misye do Petersburgu, Berlina i Warszawy, a po zrzeczeniu się księstwa kurlandzkiego przez ks. Piotra usunął się do życia prywatnego i opuścił kraj. — Jego pisma: „Oratio de usu linguae latinae“ (Jena 1752); „Jus ducem eligendi statibus Curlandiae et Semigaliae competens, extincta quoque stirpe masculina Kettleri“ (Londyn 1758); „Imperan-ti nullum esse jus in populum apud quem est de summa imperii potestate, electionis lege disponendi etc.“ (tytuł całkowity u Estreich. XIX 309 zepsuty; Królewiec 1760, Londyn 1761). W rękopiśmie pozostawił po francusku historyę Kurlandyi i Zmujdzi, oraz liistoryę ciągu swojego życia, obmyślił i wydał wiele medali na uczczenie Katarzyny II i jej czynów.

Pyr.

Hr- W r. 1874 przeszedł na katolicyzm i osiadł w Wiedniu, gdzie napisał „Der Fall des Hauses Stuart“ (1875 — 87, 14 tomów) w duchu katolickim; „Das Jahr 1683 und der folgende grosse Türkenkrieg“ (Gradée 1882). Wydał nadto: „Corrispondenza epistolare tra Leopoldo I imperatore ed il P. Marco d’Aviano, capuc-cino“ (t-że 1888) oraz nową edycyę swego dzieła o Tillym „Der Dreissigjährige Krieg bis zum Tode Gustav Adolfs 1632“ (Paderborn 1889, 3 t.)

Pyr.

Klopp O nn o, historyk, (* 9 października 1822 w Leer we Fryzyi Wschodniej); był w r. 1854 nauczycielem w Osnabrück, później w Han-nowerze, gdzie w r. 1861 powierzono mu wydanie dzieł Leibniza, a w r. 1865 sprawozdanie o archiwach krajowych. Już w opracowanej przezeń na żądanie stanów wschodnio-fryzyjskich „Geschichte Ostfrieslands“ (Hanno-wer, 1854 — 8, 3 t.) można była przekonać się o jego nienawiści ku Prusom, na które zwalał winę za wszystkie nieszczęścia Niemiec; powoli przyłączył się całkiem do obozu wiel-ko-niemieckiego, a zarazem ultramontańskiego i partykularystycznego. Świadczą o tern jego dzieła: „Der König Friedrich II von Preussen und die deutsche Nation“ (Szafhuza 1860, wyd. 2-e 1867); „Tilly im Dreissigjährigen Kriege“; (Stuttg. 1871, 2 t.), oraz artykuły zamieszczone w „Historisch-politische Blätter“ Görres’a. W tym duchu antypruskim wpływał także na króla Jerzego V. Po r. 1866 zostawał ciągle w otoczeniu zdetronizowanego króla w Hietzing i napisał sporo broszur przeciwko Prusom: „Der Erbfeind Deutschlands“, „Der Berliner Hochverrathsprocess wider den Staatsminister, Graf Platen“; „die Hannoveraner vor Eisenach“, „Das preussische Verfahren in der Vermögenssache des Königs von Hannover“, i in. — Po

Klopstock Fryderyk Bogumił, poeta niemiecki (* d. 2 lipca r. 1724 w Quedlin-burgu — f d. 14 marca 1803 w Hamburgu). Pochodził z mieszczańskiej, bardzo religijnie usposobionej rodziny. Ojciec jego należał do tak zwanych pietystów (ob.), którzy naówczas przez głębszy nastrój uczuciowo-religijny usiłowali pobudzić coraz bardziej kostniejący w zastoju i bezdusznym formalizmie protestantyzm niemiecki. Z tego nastroju wynikły pierwsze natchnienia K-a i cała jego twórczość w nim głównie czerpała swe siły żywotne. Już w czasie pobytu w szkołach w Schulpforcie powziął K. myśl wielkiego poematu religijnego mającego za przedmiot odkupienie świata przez mękę Zbawiciela. Podczas studyów teologicznych w Jenie i Lipsku twórczy ten zamysł począł się urzeczywistniać. Wkrótce potem ogłoszone w czasopiśmie „Bremer Beiträge“ pierwsze pieśni poematu p. t. „Messias“ zwróciły na młodego poetę uwagę powszechną^ i niebywały w całych prawie Niemczech wywołały entu-zyazm ze względu na ujawniającą się w nich dążność twórczości samodzielnej, zupełnie różnej od panującego naówczas. przeważnie w poe-zyi niemieckiej niewolniczego naśladownictwa obcych wzorów francuskich. Tak prędko wsławiony, poeta i następnie, bez przerwy prawie, aż do śmierci cieszył się ogólnem w swej ojczyźnie uznaniem. W r. 1751, za protekcyą jednego ze swych możnych wielbicieli, otrzymał stałą pensyę roczną od króla duńskiego, Fryderyka V. W r. 1754 ożenił się z Małgorzatą Molier i przemieszkiwał z nią w Kopenhadze i w Hamburgu. W r. 1774 margrabia badeń-ski, Karol Fryderyk, wielki również zwolennik poety, powołał go na swój dwór, ale po krótkim tam pobycie powrócił K. do Hamburga, gdzie do śmierci przebywał i gdzie po stracie pierwszej małżonki powtórnie w sędziwym już wieku (1791) się ożenił. Miasto Hamburg uczciło go wspaniałym pogrzebem, objawem czci powszechnej, jaką za życia cieszył się poeta.— Jego główne arcydzieło „Der Messias“ (ogłaszano naprzód częściowo: 1 — 3 pieśni w czasopiśmie „Neue Beiträge zum Vergnügen des Verstands und d. Willens“, Brema 1748; pieśni 1 — 5 oddzielnie w Halli 1749 i 1751; pieśni 1 —10 w Kopenhadze 1755; pieśni 11 — 15 t-że 1768; pieśni 16 — 20 w Halli 1773; wreszcie pierwsze

Wielka Encykl. Povrsz. llustr. Zesz. 284b. T. XXXVI.

W. (i.

całkowite wydanie Altona 1780) posiada znaczenie epokowe w dziejach literatury niemieckiej, jako pierwszy donioślejszy objaw budzących się w niej samodzielnych prądów twórczych, które niebawem w epoce Goethego i Schillera do tak bujnego miały doprowadzić ją rozkwitu. Wszelako wielbione bez miary przez współczesnych, to arcydzieło K-a dzisiaj zupełnie się już przeżyło. Jest to utwór zbyt przesiąknięty jednostronnym refieksyjno - sentymentalnym duchem protestanckim, aby trwałe w poezyi mógł osiągnąć znaczenie; w swoim czasie wprawdzie wiele sił ukrytych pobudził i ożywił w umysłowej glebie krajów niemieckich, ale poza obrębem swej epoki i swej sfery religijno-duchowej silniejszego wpływu wywrzeć nie zdołał. Poezye liryczne K-a, ogłaszane w formie i pod nazwą ód (pierwszy zbiór w Hamburgu 1771), albo jako „Geistliche Lieder“ (Kopenhaga 1758 i 1786), zawierają treść po części religijną, po części świecką i odznaczają się głębokością nastroju uczuciowego, oraz formą bardzo oryginalną, polegającą na różnorodnych, samodzielnie przez poetę wymyślonych rytmach z zupełnem wykluczeniem końcówek rymowanych. Z metrów starożytnych usiłował K. wytworzyć odrębną rytmikę niemiecką, stosując ją w heksametrach swej Mesyady i w nader kosztownych kombinacyach metrycznych swych ód i pieśni. . Usiłowania te wszakże nie zostały uwieńczone pomyślnym skutkiem; późniejsza poezya niemiecka zarzuciła zupełnie wynikłe z nich pomysły rytmiczne. Nie pozostawiły w niej też trwałych śladów reformatorskie dążności poety na polu dramaturgii, ujawniające się naprzód w tragedyach biblijnych: „Der Tod Adams, ein Trauerspiel“ (Kopenhaga 1757), „Salome, Trauerspiel“, (Magdeburg 1764), „David, Trauerspiel“ (Hamburg 1772), a jeszcze dobitniej w dramatach narodowo-germańskich: „Hermann’s Schlacht“ (Hamburg 1769), „Hermann und die Fürsten“ (tamże 1784), „Hermann’s Tod“ (t-że 1787). Te ostatnie przerwał K. b ar dit ami (Bardiete) i chciał w nich stworzyć nowy, czysto rodzimy i patryotycznym duchem przesiąkły typ poezyi dramatycznej, podczas gdy tragedye biblijne miały być podobnym samodzielno-swoj skini typem dramatu religijnego. Oba te rodzaje dramaturgii K-a zrazu wielu znalazły naśladowców, wkrótce jednak uznane zostały za zupełnie chybione próby na polu dramatu, podjęte przez poetę, który do tego rodzaju poezyi najmniejszego nie posiadał uzdolnienia. Wogóle cała twórczość K-a przemijające tylko, choć historycznie bardzo doniosłe, posiadała znaczenie. K. nie przez to, co stworzył, lecz przez to, co pobudził i wywołał, epokowe w literaturze niemieckiej posiada znaczenie. Z jego utworów tylko niektóre liryki młodzieńcze, pełne werwy i ząpa-łu, wiecznotrwałą posiadają wartość, ale jego wpływ pobudzający w literaturze ojczystej, po-

czucie siły samodzielnej i godności narodowej w dziejowym rozwoju ducha germańskiego bardzo wybitne zapewniają mu stanowisko. Zbiorowe wydanie dzieł K-a przez niego samego w ostatnich latach życia było przygotowane i wyszło po raz pierwszy w Lipsku w latach 1798 — 1810 p. t. „Sämmtliche Werke“; następnie wielokrotnie powtarzane, ostatnie wyszło w Sztut-gardzie 1876 r. w krytyczno-historycznem opracowaniu Baeka.—Por. „Briefwechsel der Familie K,“ (t. 2 Halberstadt 1810), M örikho fer „K. in Zürich“ (Zürich 1851); 1. F. Strauss „K.’s Jugend-geschichte“ (Berlin 1866).

Klose Samuel Benjamin, historyk szlą-ski, syn kuśnierza (* 27 kwiet. 1730 we Wrocławiu— f 18 września 1798). Od r. 1750 — 53 kształcił się w Halli i we Frankfurcie n/O. w teologii. Po powrocie do Wrocławia oddawał się study om literackim, a prócz tego był nauczycielem prywatnym. W listop. 1763 r. został powołany na rektora szkoły św. Ducha we Wrocławiu i na tern stanowisku przetrwał lat 35, pracując z całem poświęceniem. Powoływano go często do komisyi egzaminującej na nauczycieli. W r. 1774 przedłożył plan zreformowania szkół jezuickich, a w 5 lat potem minister Zedlitz wezwał go do wypracowania programu reformy szkół wrocławskich. W latach 1760 — 65 K. wszedł w przyjazne stosunki i blizko zaznajomił się z Les sin gem (ob.), z nim jednym umiał prowadzić ożywioną rozmowę, a w czasie pobytu Lessinga we Wrocławiu, był jakby jego prawą ręką i ciceronem po bibliotekach. K. odznaczał się bystrym zmysłem krytycznym, widocznym w jego study ach nader licznych. Był współpracownikiem Flógela w wydawaniu „Vermischte Beiträge zur Philosophie und den schönen Wissenschaften“, a od 1769 — 1776 wydawał sam „Breslauer Nachrichten von Schriften und Schriftstellern“, aod 1774—1775 „Neue litterarische Unterhaltungen“. Położył przez te pisma wielkie zasługi w badaniu przeszłości Szląska. Ale najwięcej zasłużył się jako pedagog, a przede-wszystkiem jako historyk, jest bowiem autorem cennego jeszcze dziś dzieła: „Von Breslau— documentirte Geschichte und Beschreibung. In Briefen“.; (Wroclaw 1781—83), wydanego anonimowo. Jest to pierwsza krytyczna historya Szląska w 5-u tomach, sięgająca do roku 1526. W manuskrypcie pozostało drugie pięć tomów nieogłoszonych, zawierających dzieje Szląska od XVI w. począwszy. Pracował K. nad tern dziełem tak gorliwie, że pozostało 248 fascykułów nader starannie przez niego przepisanych, zawierających najcenniejsze materyały źródłowe. Wydane przez niego pięć tomów wytwarza właściwie także tylko zbiór materyałów, krytycznie ugrupowany i objaśniony, a tyczących się nie-tylko dziejów politycznych Szląska, ale także literatury, sztuki, ustroju etc. K. uporządkował bardzo bogate miejskie archiwum we Wrocławiu. Por. „Allgm. deuts. Biographie“ t. XVI. M- G*^-

„Kury er Warszawski“ medya.

Hr.

Kloss Karol, rzeźbiarz i dramaturg polski, (* 1849 w Warszawie—f 1881). K. początkowe wykształcenie artystyczne otrzymał w Warszawie, dalsze zaś studya odbywał w Berlinie i Dreźnie, poczem przez pewien czas mieszkał we Lwowie, a następnie w Rzymie. Do celniejszych jego prac rzeźbiarskich zaliczane bywają: Wisła, praca nagrodzona na konkursie w Warszawie; Chrystus, rozmnażający chleb; Kordecki, Tarpeja, popiersie Kościuszki, oraz kilka portretów. Owocami działalności literackiej K-a są: „Cajus Gracchus“ tragedya; „Sempronia“ koinedya historyczna; „Mieszko i Oda“ dramat; „Pojedynkarze“ komedya;

dramat; „Spazmy“, ko-

lC B.

Kloster Heilsbron ob. Heilbronn.

Klosterman Karol, pisarz czeski (* 1848); gimnazyum ukończył w Czechach, studya uniwersyteckie w Wiedniu, poczem przez dwa lata był nauczycielem w domu rodziny magnackiej czeskiej, później otrzymał posadę nauczyciela języka francuskiego w szkole realnej w Pilźnie, gdzie dotychczas pozostaje. Najpierw dał się poznać publiczności czeskiej i niemieckiej szeregiem szkiców z Francyi środkowej, drukowanych w czasopiśmie „Politik“; później ogłosił po niemiecku pierwszy swój utwór beletrystyczny „ Böhmerwaldskizzen “ (1890), przyjęty milczeniem przez krytykę niemiecką, z uznaniem zaś przez czeską. Od tej chwili K. pisuje powieści swe tylko po czesku, a wyjątkowo niektóre drobne nowelki po niemiecku. Spędzając często wakacye i święta Wielkanocne i Bożego Narodzenia u krewnych swych na Szumawie czeskiej, poznał doskonale ten wielce poetyczny zakątek Czech i większość prac swoich osnuł właśnie na motywach szu-mawskich, opisując piękną przyrodę Szumawy i charakteryzując lud jej. Do najlepszych jego powieści takich należą: Ze svëta lesnich sa-mot“ (1891); „V raji sumavském“ (1892); „Sklari“ (1893); zbiór nowel p. t. „V srdci sumavskych hvozdu“ (Puszcz 1896); na tle życia studentów wiedeńskich osnuł powieść „Za stestim“ (1895); prócz tego napisał spoio drobnych nowel, rozrzuconych w czasopismach czeskich lub nawet niemieckich, a nie wydanych dotychczas osobno. K. jest niewątpliwie dość utalentowanym powieściopisarzem; nie zrywając z realizmem, umie bardzo żywemi i pięknemi barwami odmalować zjawiska przyrody, której piękność w całej pełni odczuwa, umie wniknąć głębiej w naturę ludu prostego, wreszcie rozwinąć należycie i utrzymać akcyę w powieści.    H

Klosterneuburg, miasto w Austryi dolnej, w obwodzie (Bezirk) Tulln, na prawym brzegu Dunaju, 9 km. od Wiednia, przy dr. ż. Wiedeń—Gmünd, mostem napowietrznym połączone z Korneuburgiem, stacya parostatków. Strumień Kierling dzieli miasto na górne i dol-ne. K. posiada rządowy zakład naukowy pomologiczny, oraz szkołę uprawy wina, stacyę doświadczalną chemiczno-fizyologiczną dla winnic i ogrodów owocowych, zakład dla obłąkanych, dom sierot, szpital, pocztę, telegraf, sąd okręgowy, fabrykę pokostu, lakieru i farb. Około 10 tys. mieszk., którzy trudnią się uprawą wina i prowadzą handel głównie winem. W górnej części miasta znajduje się dawny klasztor Augustyański (Augustiner Chorherrenstift), fundowany w r. 1106 przez margrabiego Leopolda III Świętego; jest to jeden z najbogatszych klasztorów w Austryi. Podłużny gmach w postaci pałacu wzniesiony około r. 1750. Mieści się tam skarbiec, biblioteka, za wierająca 40 000 tomów (1460 inkunabułów)⁻i około 1 500 rękopisów, galerya obrazów, gabinet numizmatyczny i przyrodniczy; piwnice klasztorne, na 3 piętra głębokie, posiadają najlepsze białe wino austryackie, które pochodzi z winnic należących do klasztoru (znajduje się tu beczka 560 hektol., która rozmiarami odpowiada beczce heidelberskiej). Godnym uwagi jest kościół romański z XII w. ze wspaniałe-mi krużgankami z pierwszej epoki gotyku, mieszczący grobowiec fundatora, i sławny ołtarz z Verdun z r. 1181, złożony z 51 płyt metalicznych.—K. założył Karol W. naterytoryum rzymskiego zamku obronnego. Książe Albrecht I uczynił K. w r. 1298 miastem książęcem i nazwał Neuburg - Klosterhalben.—Na zachód od K. leży wieś Kierling z lecznicą serwatkową’¹ (około 1 000 miesz.); na płd.-zach. wieś Weidling, ulubione letnisko, u stóp Kahlenbergu; poeta Lenau i oryentalista Hammer-Purg-stall mają tutaj nagrobki (około 1 000 mieszk.). Porów.: Drexler „Das Stift K., Kunsthistorische Skizze“ (Wiedeń 1894).

Klosters, gmina i wieś w szwajcarskim kantonie Graubünden, w okręgu (Bezirk) Oberlandquart, przy linii kolei wąskotorowej Land-quart-Davos. Wieś składa się z 3-ch grup. K. -Dorfli (1120 m. nad p. m.) z dworcem kolejowym, Platz (1209 m.) z dawnym kościołem św. Jakóba i B ei der Brücke (1 191

m.) z dworcem. K. liczy 2 000 mieszk.; jest to doskonała lecznica powietrzna oraz punkt gromadzenia się turystów, odbywających wycieczki do lodowców gór Silvretta i do lecznicy powietrznej w dolinie Engadinu (ob.). Wieś K. otrzymała swą nazwę od klasztoru premonstrateńskiego, zniesionego w r. 1526 — 8. Por.: Im ho f „Luftkurort K.“ (Klosters 1893). Hr-

Klosz, z francusk. cloche = dzwon, naczynie szklane w kształcie dzwona lub półkuli używane zwykle do ochrony przedmiotów od kurzu, a także do ochrony roślin od mrozu; wyrabiają je ze szkła szybowego. K-em nazywają także otoczenie szkła lampy, używane w tym celu, aby światło jej niebyło rażą-cem dla oczu. K-e te mają kształt kuli lub kielicha; wyrabia się je ze szkła mlecznego, lub

matowego. Dzwony pomp powietrznych służących do wypompowywania powietrza nazy-

M. H.

Po śmierci Klodomira

Pyr.

Pyr.

Pyr

S. l’ł.

wają także K-ami.

Klotaryusz I, król Franków (511 — 561), syn Klodoweusza i Klotyldy w Compiègne d. 10 listopada 561 r.). Po śmierci ojca panował nad podzielonem państwem Franków wespół z trzema braćmi: Thierrym, Klodomi-rem i Childebertem.

wymordował jego dzieci i podzielił się jego posiadłościami z pozostałymi braćmi. Wojował z Burgundyą i z Wizygotami z częścio-wem powodzeniem, jako też z Sasami, od których doznał porażki. Zdobył uznanie swojego zwierzchnictwa nad Bawaryą i księciu tego kraju, Garibaldowi, kazał się ożenić ze swoją własną żoną Wuhldetradą. Był charakteru okrutnego i nieporządnych obyczajów, za co ściągał na siebie wyrzuty ze strony św. Nice-ta, arcybiskupa Trewiru, ale nie ustępował. Znane są nazwiska jego sześciu czy siedmiu żon. Miał bardzo wiele dzieci, z których przeżyło go tylko czterech synów, i ci podzielili się jego państwem. Głownem źródłem do historyi Klotaryusza jest Grzegorz z Tours „Hist. Franc.“ ks. III i IV. Por. także L ongn o n „Geogr. de la Gaule au VI-e siècle“ ob. Mer o wingo w i e.

Klotaryusz II, król Franków (584—628), był synem Chilperika I i Fredegondy. Mając zaledwie cztery miesiące życia, gdy ojca jego zamordowano, winien był ocalenie swojej matce, która go oddała pod opiekę Gontrana, króla Burgundyi. W walkach posiadanej przez siebie Neustryi z Austrazyą, utracił znaczną część królestwa, lecz śmierć króla Austrazyi, Thierrego III, i wynikłe w następstwie zaburzenia, oraz pieczołowitość Gontrana oddały mu panowanie nad wszystkiemi trzema królestwami Franków: Austrazyą, Neustryą i Bur-gpndyą. Starał się zaprowadzić ład i porządek w państwie, kazał ułożyć Prawa Alama-nów, w r. 614 ogłosił edykt, w którym poczynił znaczne ustępstwa na korzyść kościoła i arystokracyi. Walczył szczęśliwie przeciwko Sasom. W r. 622 mianował swego syna D a-goberta królem Austrazyi, dając mu za doradców Arnulfa, biskupa Metzu, i Pipina, marszałka pałacowego. Z trzech żon miał tyluż synów, lecz przeżyli go tylko Dagobert i Ka-ribert.—Źródła: Kronika Fredegaryusza, wyd. Krusch’a, t. IV.— „Capitulariaregum Francorum“ (wyd. Boretius’a) ob. Merowingowie.

Klotaryusz III, (652—670), syn Klodoweusza II i Batildy, panował początkowo nad trzema królestwami frankońskiemi ; później Austrazyą rządził, jako król, brat jego, Chil-deryk.

Klotaryusz IV, mianowany królem Austrazyi przez Karola Martela w r. 717; we dwa lata później zmarł. — Był pochodzenia wątpliwego i nie odegrał żadnej roli historycznej.

Klotylda ŚW. (f około r. 540 lub 545); wychowana została na dworze Gundobalda, kr. burgundzkiego, który jej rodziców a swego brata i bratową okrutnie zamordować rozkazał. Wieść o cudnej piękności księżniczki doszła do wiadomości Klodoweusza I, kr. Franków; przybyli od niego posłowie do Gundobalda z prośbą o rękę K-dy. Po długich wahaniach K. zgodziła się na to zamążpójście, zastrzegłszy sobie u przyszłego męża, poganina, wolność wyznawania Wiary św. Próby nawrócenia Klodoweusza długo były niepomyślne, aż wreszcie po bitwie pod Tolbiacum (Zülpich) król przyjął chrzest. Nawróconemu usilnie pomagała K. w szerzeniu chrześcijaństwa. Po śmierci męża (511) ciężko była doświadczana przez nieszczęścia rodzinne, utratę syna, Klodomira, i śmierć wnuków, zamordowanych z rozkazu swych stryjów. Ciało jej po śmierci złożono obok zwłok męża w wystawionym przez Klodoweusza kościele św. Piotra i Pawła (dziś św. Genowefy) w Paryżu. Żywot jej u Bollandystów zap. pod 3 czerwca; znajduje się też w Ma-bill. „Acta Sanctorum“. — O św. K-dzie pisali Fr. Gay „S. Clotilde...“ (Paryż 1867); Rouquette „S. Clotilde et son siècle“ (Paryż 1867). Rouquette wylicza w swem dziele wszystko, co pisano o św. K-dzie.

Klotz Krystyan Adolf, filolog (* 13 listopada 1738 w Biscliofswerdzie na Łużycach w Saksonii — f 31 grudnia 1771 w Halli). W r. 1758 rozpoczął studya filologiczne i filozoficzne w Lipsku, prowadził je dalej w Jenie i tam następnie habilitował się r. 1762; po kilku zaś miesiącach był powołany na profesora nadzwyczajnego do Getyngi, gdzie w następnym roku 1763 został profes. zwyczajnym filozofii, a w 1765 profesorem retoryki w Halli i tu otrzymał od Fryderyka II rangę radcy tajnego. Filologicznie wykształcony, był biegłym znawcą łaciny, pisał w tym języku różne rozprawy, pomiędzy niemi z zakresu filologii klasycznej, jakoteż poezye poprawną łaciną, które przychylnego u znawców doznawały przyjęcia. Poezye te ogłosił p. n. „Opuscula poetica“ (Altenburg 1766); w tymże czasie wydał zbiór rozpraw p. n. „Opuscula varii argu-menti“ (Altenb. 1766); następnie rozprawę archeologiczną „Ueber den Nutzen und. Gebrauch der geschnittenen Steine“ (Altenb. 1768). Przygotował krytyczne wydania pisarzy starożytnych; Tyrteusza, greckiego poety elegijnego z w. VII przed Chr. (Brema 1764, wyd. 2-e Altenb 1766); Marka Vidy, poety nowołacińskiego „De arte poetica“ z r. 1527 (Altenb. 1766); „Vindiciae Horatianae“ (Brema 1764) i „Lectiones Venusi-nae“ (Lipsk 1770). Zbiór rozpraw K-a wyszedł po jego śmierci p. n. „Opuscula philologica et oratoria“ (Halla 1772) i „Opuscula nummaria“ (Halla 1777 z rycinami). Pisywał także krytyki literackie w czasopiśmie «Allgemeine deutsche Bibliothek“. Wielkie uznanie, które sobie dość

wcześnie zjednał swojemi pracami, zrodziło w nim pychę i przecenianie samego siebie. Wdając się w spory z innymi uczonymi (Bur-mannem, Lessingiem), wywołał walkę, prowadzoną namiętnie, w której obie strony obrzucały się wzajemnie wyrazami obelżywemi. Najniebezpieczniejszym jego przeciwnikiem był Lessing, którego K. dotknął nieprzychylną krytyką jego Laokoona. Ocena ta spowodowała surową odprawę ze strony Lessinga w dziele „Briefe antiquarischen Inhalts“ (Berlin 1768 — 69). K. polemikę swoją rozwinął w pismach satyrycznych: „Genius saeculi“ (Altenb. 1760); „Ridicula literaria“ (Altenb. 1762); „De libris auctoribus suis fatalibus“ (Lipsk 1761); „Sain-nium“ (t-że 1764): następnie w wydawnictwach p. n.: „Acta literaria“ (Altenb. 1764—72, tomów 7), gdzie występował jako zawzięty przeciwnik „Allgem. deut. Bibliothek“, której przed tern był współpracownikiem; w „Bibliothek der elenden Skribenten“ (Frankf. 1708 — 71); „Skur-rilische Briefe“ (Halla 1769); „Neue Hallische gelehrte Zeitung“ (Halla 1766 — 71, 6 części); i „Deutsche Bibliothek der schönen Wissenschaften“ (t-że 1767 — 71, 6 tomów). — Por. Hausen „Leben und Charakter Herrn K.“ (Halla 1772) i „Briefe deutscher Gelehrten an K.“ (wydane przez Hagena t-że 1773).

Klotz R e i n o 1 d, filolog klasyczny i leksykograf, ur. 13 marca 1807 w Stolbergu w górach saskich, gdzie mieszkał jego ojciec, dya-kon, następnie pleban, znany wówczas ze swoich Pieśni i modłów chrześciańsko-religij-nych dla armii saskiej; f 10 sierp. 1870 w Kleinzchocher pod Lipskiem. Naukę początkową otrzymał od ojca, następnie uczył się w liceum w Schneebergu i w szkole św. Mikołaja w Lipsku, a od r. 1826 studyował w tamtejszym uniwersytecie teologię i filologię. Wkrótce oddał się wyłącznie filologii klasycznej pod kierunkiem znakomitych profesorów Aug. Böckha i Gotfr. Hermanna: w r. 1830 otrzymał stopień doktora filoz.; po złożeniu rozprawy „Quaestiones criticae“ (Lipsk 1831) został tamże docentem, w r. 1832 profesorem nadzwyczajnym filozofii klasycznej i wkrótce adjunktem dyrektora seminaryum filologicznego, a dopiero w końcu r. 1849 mimo silną opozy-cyę członków wydziału, mianowany przez mi-nisteryum Beusta profesorem zwyczajnym po śmierci G. Hermanna (f 31 grudn. 1848). Obok wykładów uniwersyteckich K. zajmował się krytyką tekstów i wydawaniem dzieł pisarzy greckich i rzymskich; ogłosił mianowicie: Recenzyę tekstu Lucyana „Gallus“ (Lipsk 1831); Klemensa Aleksandryjskiego „Opera omnia“ze scholiami (4t. Lipsk 1831 — 34); wydawał w dalszym ciągu, opracowując krytycznie, trage-dye Eurypidesa, rozpoczęte przez Pflug-ka w zbiorze „ Bibliotheca Graeca[“ , założonym przez Jacobsa i Rosta (Gotha 1841 — 60); wybornemi uwagami opatrzył dzieło D e-

A. A K.

artykuły.

K. Ii.

variusa „Liber de graecae linguae particu-lis“, po raz pierwszy wydane w Rzymie r. 1527 (Lipsk 1835—42, 2 tomy). Z pisarzów rzymskich, oprócz pojedyńczych pism Cycerona jakoto: „Quaestiones Tullianae“ (Lipsk 1830); „Cato major“ (Lipsk 1831); „Laelius“ (t-że 1833); „Tusculanae quaestiones“ (t-że 1835; dodatki i sprostowania 1843; wyd. 2-e 1855), wydał wszystkie mowy Cycerona z komentarzami (Lipsk 1835 — 39, 3 tomy), nadto wybór mów: „Orationes selectae XXI“ (t-że 1869, 2 tomy; wyd. 2-e 1871) i całego Cycerona: „Scripta omnia“ (Lipsk 1851—56, 11 tomów; wyd. 2-e 1863 — 72); także: Terencyusza ze scho-j liami Donata i komentarzami (Lipsk 1838—40,

2 tomy), szczególnie zaś tegoż „Andria“ z objaśnieniami krytycznemi (t-że 1865) i Korneliusza Ne po sa (Hanower 1846). Napisał też „Handbuch der lateinischen Litteraturgeschichte“ (Lipsk 1846, t. I, dzieło nieskończone) i ułożył obszerny i dokładny słownik łacińsko-niemiecki „Handwörterbuch der lateinischen Sprache“, przy współpracownictwie Fr. Liibkera, dyr. gimnazyum w Parchim, i E. Hudemanna, współ-rektora w Leer (Brunświk 1847 — 57, 2 duże tomy=4 półtomy 225 ark. druku w 8-ce; kilkakrotnie przedrukowany; wyd. 6-te 1879). Po śmierci K-a, syn jego Ryszard wydał pracę ojca p. n. „Handbuch der lateinischen Stilistik“ (Lipsk 1874). K. był także współredaktorem czasopisma „Neue Jahrbücher für Philologie“, założonego przez Jahna, gdzie umieszczał własne

A. A. K.

Klotz Herman, snycerz niemiecki (* 1859 w Imst w Tyrolu), pochodzi ze starej rodziny snycerzy, uczeń Griesemanna, u którego wprawiał się również w robotach kamieniarskich. Przybywszy w r. 1874 do Wiednia, wstąpił do szkoły artystyczno - przemysłowej przy muzeum austryackiem, odznaczył się w niej zdolnościami, zdobył stypendyum rządowe, z biegiem zaś czasu stanowisko profesora tejże szkoły. Madonna, dwie karyatydy, pomnik Eitelbergera w Muz. austryackiem oraz allegoryczna postać snycerstwa należą do najcelniejszych jego utworów. Obok nich wybitną wartością artystyczną odznaczają się jego portrety, wykonywane w płaskorzeźbie i w rzeźbie pełnej, zwykle polichromowane.

Klotz Kasper, malarz niemiecki (* w 1773 w Mannheim — f około 1854), był synem Mateusza, również malarza, pochodzącego ze Strasburga, dekoratora teatrów monachijskich i autora rozprawy o barwach. K. wykształcenie początkowe otrzymał od swojego ojca, później od D orner a; w r. 1794 został malarzem nadzwyczajnym elektora Karola Teodora, później króla bawarskiego Maksymiliana I. Spe-cyalnością jego były miniatury i portrety. K. jest wynalazcą przyrządu, za pomocą którego przedmiot każdy, bez względu na odległość,

K. B.

M. S.

k. u.

może być widziany w wielkości naturalnej. K. miał dwócli synów, Augusta i Karola, którzy byli również malarzami,

Klotzsch Jan Jerzy Karol, filozof niemiecki (* 1763— f 1819). K. był profesorem filozofii w Wittenburgu; pozostawił kilka dzieł poświęconych etyce i jej historyi: „De natione fidei moralis“ (Wittemb. 1793); Über das Leben und die philosophischen Ansichten des Se-neca“ jako wstęp do wydania dzieł Seneki, które wyszło w dwóch tomach w Wittenb. i w Zerbst 1799--1802. „Versuch einer Anthropologie der Moral“ (Wittenberg 1817). W dziełach powyższych rozwija K. pogląd, że istnieją tylko obowiązki względem samego siebie, obowiązki zaś względem innych wchodzą całkowicie w zakres obowiązków względem siebie. K. napisał także rozprawę przeciw zepsuciu języka niemieckiego w dziełach filozofów ówczesnych p. t.: „De Lingua germanica recentiorum philosophiam tractandi studiis gaud parum culta“ (Wittemb. 1784).

Klotzsch Jan Fryderyk, botanik niemiecki (* d. 9 czerwca 1805 r. w Wittenbergu—f w r. 1860 w Berlinie na stanowisku kustosza herbaryum królewskiego). Pracował wiele nad systematyką roślin, na pamiątkę czego w mianownictwie łacińskiem wiele roślin na-nad Menem, H. Keller) i „Nävrhy umëlecko-prum. a dokorativni“ (Praga, J. G. Calve).

Klovio, miniaturzysta słowiański ob. Cio vio.

Klown, błazen cyrkowy, ob. Clo w n.

Klozet (z angielskiego). Jest to naczynie w ksztacie miski z lejem lub otworem z boku, ustawiane w ustępie (ob.), z zamknięciem, aby niedopuścić wydzielania się nieprzyjemnego zapachu z dołów kloacznych lub kanałów ściekowych. K-y połączone z wodociągiem zowią się water klozetami. Zamknięcie K-u bywa uskuteczniane albo za pomocą klap pociąganych, albo samoczynnie się otwierających, lub za pomocą wody (syfonowe). Istnieją także i kombinacye powyższych urządzeń. W K-ach pierwszego rodzaju pociągnięcie drążka lub naciśnięcie guzika otwiera nietylko klapę u spodu leja umieszczoną, lecz równocześnie i kurek od wodociągu znajdujący się przy K-ie; woda spływa stamtąd do kanału i spłukuje miski. Samoczynne K-y klapowe mają pod lejem miski małą klapę zrównoważoną przeciwciężarem i otwierającą się od spodu, kiedy obciążona jest odchodami lub wodą; po wyrzuceniu ciężaru, klapa ta samoczynnie się zamyka. Opłukiwanie wodą odbywa się osobno. W K-ie

zwano dodatkowo jego skróconem nazwiskiem KI. Ważniejsze prace K-a: „Herbarium vivum mycologicum, sistens fungorum per totam Germanium crescentium collectionem perfectam“ (Berlin 1855 — 59); „Linne’s natürliche Pflanzenklasse Tricoccae des Berliner Herbariums“ (1859); „Die Aristolochiaceen des Berliner Herbariums“ (1854); „Begoniaceengattungen und Arten“ (1854); „Die botanischen Ergebnisse der

Reise des Prinzen Waldemar von Preussen in

z. z.

den Jahren 1845 -46“ (1862).

Kloucek C e 1 d a, rzeźbiarz, dekorator czeski (* 1855 w Senomatach pod Rakownikiem); przez 6 lat pracował w pracowni O. Lessinga w Berlinie, uczęszczał następnie do szkoły ar-tystyczno-przemysłowej w Wiedniu, skąd powołano go na stanowisko profesora takiejże szkoły we Frankfurcie, po pięciu zaś latach na profesora c. - k. szkoły przemysłowo - artystycznej w Pradze. Dziełem jego są wielkie dekoracye na starej politechnice praskiej, ozdoby w wielkiej sali Banku hypotecznego, w miejskiej kasie oszczędności i in. Na podstawie studyów nad dawnemi czeskiemi ornamentacyami s g r a f-fito (ob.), K. doszedł do biegłości w tego rodzaju ozdobach i stosował je w swoich pracach. Komponuje wzory zdobnicze dla rzeźbiarzy i malarzy z zastosowaniem do budownictwa, które stawiają go w rzędzie wybitnych artystów-dekoratorów. W r. 1885 K. otrzymał medal srebrny na wystawie w Norymberdze, w r. 1888, zaś złoty w Monachium; oprócz tego jest'.autorem dwóch prac literackich: „Ornamente nach plastischen Originalen“ (Frankfurt

pl

■SP

7.

Fig. 142. Pj zekrój mis i (Barrhead).

syfonowym (fig. 142) miska a od spodu połączona jest z syfonem kształtu <J> napełnionym wodą,

która zamyka naczynie od kanału ściekowego.

Opłukiwanie klozetu odbywa się przez pociągnięcie drążka lub sznurka, wskutek czego woda spływa ze zbiornika b. Miski K-owe są okrągłe lub owalne, ze steingutu, porcelany, fajansu lub żelaza lanego (wewnątrz emaliowa- zapach, ne). W górnej części miski znajduje się nasadka do połączenia z rurą przeprowadzającą wodę od zbiornika; woda ta dokonywa spłukania. Dno miski z jednego boku zakończone jest rurą krótką, idącą do syfonu.

Zbiornik wody umieszczony nad K-em jest tak urządzony, że za pociągnięciem sznurka wypuszcza oznaczoną ilość wody, tj. tyle, ile się w nim mieści. Rozmaite są urządzenia tych zbiorników. Zwykle jest to skrzynka z żelaza lanego (fig. 143), w której mieszczą się dzwon

M If.

BK llUlIJKJttfcWJinil llllllllli-js iig"B

•• S%i-Ä«jssK.:.r *4' w* =

s-an

■plis

Fig 143 Zbiorniki wody.

luźno osadzony i dwie rury: jedna rura d, po której woda spływa ze skrzynki do klozetu, a druga c, doprowadzająca wodę z wodociągu do skrzynki i połączona z kurkiem i pływakiem. Rura d umieszczona jest w środku skrzynki i jednym końcem sięga prawie aż do jej wierzchu, a przykryta jest dzwonem z żelaza lanego, drugi zaś koniec połączony jest z nasadką znajdującą się w górnej części miski. Na skrzynce umocowana jest dźwignia dwura-mienna, której jeden koniec połączony jest z dzwonem, drugi zaś ze sznurkiem pociągowym. Po napełnieniu skrzynki i dzwona wodą prawie aż pod wierzch rury d i po podniesienin dzwonu przez pociągnięcie sznurka, zwiększa się przestrzeń pod dzwonem i woda tam wchodzi. Jeżeli dzwon zostanie nagle opuszczony na dół, woda zacznie się przelewać przez wierzch do rury d, wskutek czego powietrze rozrzedza się pod dzwonem i sprawia, że woda gwałtownie uchodzi do rury i tym sposobem cała zawartość skrzynki zostaje wssaną przez rurę; dzięki temu pływak umieszony w skrzynce opada na dół, otwiera kurek od wodociągu, woda wchodzi do skrzynki i napełnia ją, co sprawia, że pływak podnosi się i zamyka kurek od wodociągu. Tam, gdzie niema ani wody ani kana-lizacyi, są w użyciu K-ty suche, przesypywane proszkiem dezynfekcyjnym. Są zwykle tak urządzone, że po podniesieniu klapy przykrywającej klozet proszek automatycznie wsypuje się i tym sposobem tłumi nieprzyjemny

M, H.

Klozetowy papier — cienki papier koloru brunatnawego wyrabiany ze słomy, lub włókien drzewnych, a często z włókien Alfa, które pochodzą z liści wąskich a długich traw Slipa tenacissima i Ligenum spart um, rosnących w Hiszpanii i Afryce północnej.

Klub. Wielka Brytania jest ojczyzną pewnego rodzaju stowarzyszeń o charakterze politycznym, których nazwa jest wzięta również z mowy angielskiej. Klub, clubbe, jest to stary wyraz saksoński, oznaczający pierwotnie kij, a później składkę opłacaną przez członka pewnego towarzystwa, nakoniec samo towarzystwo i lokal, gdzie się ono zbiera. Główna różnica pomiędzy zwykłem stowarzyszeniem a klubem polega na łączności jakiegoś interesu towarzyskiego lub społecznego, który jednoczy wszystkich członków’, oraz na fakcie, że ci członkowie schodzą się we wspólnem lokalu, na ten cel utrzymywanym. Interes społeczny może się wyrażać we wspólnym dążeniu do celów politycznych, naukowych, artystycznych, lite-terackich, lub wreszcie towarzyskich. W A n-glii już za Henryka IV Tomasz Occleve wspomina o K-e, zwanym „Sądem dobrej kompanii“, do którego członków⁷ sam się zaliczał. Założycielem jednego z najpierwszych towarzystw tego rodzaju był sin Walter Raleigh, w gospodzie „dziewicy morskiej“ (Mermaid) pod nazwiskiem Bread albo Friday Street C.; należeli do niego Shakespeare, Beaumont, Fletcher, Seiden, Donne i in.—Ben Jonson uchodzi za założyciela Devil Taverne Club, w pobliżu wieży Tempie. K-y polityczne zjawiają się w końcu XVII w. Wtedy też w użycie powszechne wchodzi nazwa K-u. W r. 1699 Aubry pisze: „Używamy wyrazu Clubbe na oznaczenie przyjacielskiego związku w gospodzie“. Za czasów „Tatlera“ i „Spectatora“ wyraz ten był już w powszechnem użyciu. White’s C. został założony w roku 1698 przez torysów, aBrook’s C. przez wigów. Całkiem inny charakter miał Beefsteack C., w którym prezydowała aktorka Beg Woffington. — Inny znów Beefsteack C. liczył pomiędzy członkami swoimi takie znakomitości, jak Hogarth, Fox, Sheridan, John Kemble, książę Clarence, lord Brougham, Samuel Rogers.—Kit-cat C. (nazwa przejęta od domu pewnego cukiernika, Krzysztofa Cat) składał się z czterdziestu członków, którzy musieli koniecznie mieć podwójną kwalifikacyę: stronników domu hanowerskiego i amatorów pasztetu z baraniny. Tu należeli: Marlborough, Sunderland, Halifax, Sommers, Robert Wal pole, van Brugh, C o n-

Pyr

L. K.

„Staats-Wort.“ t. V, 614—26.

greve, Addison, Steele, Samuel Garth, Bogumił Knelle, malarz nadworny. — W Br o-ther’s C. spotykali się Bolinbgroke, Harley, S w i f t.—Wogóle już przed dwustu laty życie K-owe stanowiło charakterystyczny rys angielskich mężów stanu, uczonych i artystów. W r. 1764 powstał klub Johnson’a, w piętnaście lat później przekształcony na Literary

C.; wyrocznią dla niego był, nawet jeszcze po śmierci, doktor Samuel Johnson. Schodzili się tutaj Oliver Goldsmith, malarz Reynolds, mówca Burke, historyk Gibbon, aktor Gar-r i c k, któremu Johnson zawdzięczał powodzenie swojej „Ireny“. Do członków jego należeli M a c a u 1 a y i lord Stanhope. — A t h e -na e um O. z charakterem czysto naukowym i literackim został założony w r. 1827, a jednym z pierwszych jego członków był Walter Scott. Obecnie głównemi politycznemi klubami są Carlton C., założony przez księcia Wellingtona, the Conservative C., the Junior Carlton C., St. Step hen’s C., Reform C., Devonshire C., Union C.",

E i gli ty C. Wiele z tych K-ów ma swoje siedziby we wspaniałych budowlach, z komfortem, a niekiedy i z przepychem urządzonych. Dzisiaj każdy zawód posiada jeden lub więcej K-ów własnych, w których warunki przyjęcia zmieniają się wielce. — W Stanach Zjednoczonych K-y nie mają takiego znaczenia, jak w Anglii, gdyż wszystkie przyjemności życia K-ego zastępują amerykanom hotele, urządzone jak olbrzymie karawan-seraje. Częstokroć tworzą się tam K-y dla pewnej czasowej potrzeby politycznej, naprzykład dla celów wyborczych, i po zaspokojeniu tej potrzeby rozwiązują się. Od czasów wojny domowej powstało w całej Unii bardzo wiele K-ów republikańskich i demokratycznych, których zadaniem jest nauka i przygotowanie młodzieży do obrony interesów swego stronnictwa. Liga republikańska ma stałą siedzibę w 75 K-ach w stanie Ohio. W stanie New-York znane są stowarzyszenia: Tammany i Irving Hall. W grudniu roku 1887 odbyła się konwencya narodowa wszystkich K-ów republikańskich Unii, na której za-stanawiono się nad sposobami skutecznego oddziaływania na politykę państwa. — K. alpejski (ob. Alpinizm).—Club de l'Entresol był we Francy i jakby zarodkiem akademii u-miejętności moralnych i politycznych. Założył go w r. 1724 ksiądz A lary, u którego, w zamieszkiwanej przezeń antresoli, zbierali się raz w tydzień mężowie polityczni i wybitni ekonomiści. Kardynał Fleury w r. 1751 nakazał rozwiązanie K-u. Członkami jego byli: margrabia d’Argenson, ksiądz de Saint - Pierre, ksiądz Pomponne, Montesquieu, książę de Noirmoutiers i inni. K-ów podczas wielkiej rewolucyi za Ludwika XVI-go powstało, za wzorem angielskim, bardzo wiele, głównie politycznych, we Francyi, a szczególniej w Paryżu, w Delfinaeie i w Normandyi. W chwili roz poczynania się sesyi Stanów Generalnych naj większą miał sławę paryski K . J a k ó b i-n ó w (ob.), zwany początkowo Klubem bre-to ńs kim, z siedzibą w Wersalu. Po Jakobinach najważniejszym był K. Kordelierów, (ob.), założony w końcu r. 1790. Jakobini byli początkowo konstytucyonalistami, monarchistami liberalnymi, zanim się stali republikanami; Kordelierzy zaś mieli odrazu skrajne dążności przewrotowe. Gmina Paryża i konwencya sprzyjały powstawaniu klubów, zwłaszcza radykalnych. Zachowawczy kierunek reprezentowały: „La société de 1789“, i „des Feuillants“. W r. 1793 największa część K-ów dawniejszych zniknęła; powstały natomiast takie, jak Towarzystwo kobiet republikańskich i rewolucyjnych, K. Massia, „Towarzystwo Łazowskiego“ i inne. Za dyrektoryatu K. Jakobinów został zamknięty, lecz członkowie jego zakładali kolejno nowe K-y. Stanowczy koniec istnieniu klubów zgotował dopiero zamach stanu 18 bru-maire’a roku VIII. —O K-ach: C. M a r s h. „Clubs of London, with anecdotes of their members“, (1832, 2 tomy); Timbs John „Club Life etc.“ (1866, 2 tomy); tenże „History of clubs and club Life“ (1872); Ryan I. „Clubs in politics“

( „North American Review 1888“); Ivey „Club of the world“ (wyd. 2-e 1880), „Grande Encyclopédie“ Lamir.

Kluby (etnologia). Pod nazwą niewłaściwą K-ów słyną w etnologii domy, w których przebywają podczas dnia, a niekiedy i nocą mężczyźni żonaci wioski, młodzież zaś nieżonata mieszka stale. Niekiedy istnieją takie domy i dla dziewcząt. Szczegóły, ob. Komunaln e domy męskie i żeńskie.

* Kluber Jan Ludwik, prawnik niemiecki, (* 1762 — f 1837 w Frankfurcie), 1787 profesor w Erlangen, 1807 w Heidelbergu, 1817 tajny radca legacyjny w Berlinie. Ważniejsze prace: „Staatsrecht des Rheinbundes“ (1808); „Akten des Wiener Kongresses“ (1815—35, 9 tom.); „Oeffentliches Recht des deutschen Bundes“ (1817, wyd. 4-te); „Europäisches Völkerrecht“ (1821, wyd. 2-e 1881; przekł. franc. Ailland 1831, nowogrecki 1822, rosyjski 1828); „Droit des gens moderne d’Europe“ (1819, wyd. 2-e 1874). Ob. Mohl „Gesell.“ I, 274

in., II, 473—487; Kaltenborn „Kritik des Völkerrecht“ 1847, str. 175 —183; Bluntschli

s. v.

Kluckhohn Au gust (* 6 lipea r. 183& w Badenhausen w księstwie Lippe —f 19 maja r. 1893 w Monachium), historyk, odbywał studya w Heidelbergu i w Getyndze. W pierwszym z tych uniwersytetów został w r. 1858 docentem history i, ale już w końcu tego roku przesiedlił się do Monachium dla objęcia po Syblu działu krytyk w „Histor. Zeitschrift“, a także wszedł, jako współpracownik, do ko-misyi historycznej, z początku przy badaniu

M. H

a. roi.

aktów sejmowych, a następnie przy wydawnictwie korespondencyi Wittelsbachów, z której z pod jego opracowania wyszły: „Briefe Friedrichs des Frommen, Kurfürsten von der Pfalz“ (Brunszwik 1868 — 72, 2 tomy). W r.

1860 habilitował się na docenta w uniwersytecie monachijskim, w r. 1865 został profesorem nadzwyczajnym, a w r. 1869 przeszedł na profesora zwyczajnego do szkoły technicznej wyższej, pozostając przy uniwersytecie jako profesor honorowy. W r. 1883 powołano go na profesora zwyczajnego historyi do Getyngi. Dzieła: „Die Geschichte des Gottesfriedens“ (Lipsk 1857); „Wilhelm III, Herzog von Bayern-München, der Protektor des Baseler Konzils“ (Forschungen zur deutschen Geschichte, 2 tomy, Getynga 1861); „Ludwig der Reiche, Herzog von Bayern-Landshut“ (Nördling.

1865), uwieńczone przez komisyę historyczną;

„Friedrich der Fromme, Kurfürst von der Pfalz (Nördling. 1876— 1879); „Luise, Königin von Preussen“ (Berlin 1876); „Blücher“ (tamże 1879) i wiele rozpraw o historyi Palatynatu oraz szkolnictwa w Bawaryi, w Rozprawach tamtejszej akademii umiejętności. Po śmierci wyszły:

„Vorträge und Aufsätze“ (Monachium 1894).Pyr-Klucz, narzędzie służące do otwierania zamków lub kłódek (ob. Zamek.). K-em nazywa się także narzędzie do zakręcania lub odkręcania śrub z główkami czworokątnemi lub sześcio-kątnemi, a także odpowiednich naśrubków (m liter), jak to przedstawia fig. 144; fig. 145,wyobra-

zawsze [równolegle do szczęki dolnej i obejmuje i ściska główkę śruby lub nadśrubek. W budownictwie K-em nazywa się głaz, który ciśnieniem swem utrzymuje inne części budowli, jak K. kopuły, K. sklepienia (ob.) W robotach ciesielskich K-em nazywa się płytka drewniana, która naciska i spaja części wiązania. K-em nazywa się także częśó składowa przyrządu telograficznego Morse’a (ob. Telegraf), słynąca także pod nazwą w y siłacza i służąca do wysyłania znaków telegraficznych. Wyraz K. ma także znaczenie przenośne, jak np. K. do odcyfrowania pisma tajemnego.

Klucz w muzyce (łac. davis, włos. diiave, fran. def, angiel. hey), znak graficzny, umieszczany na początku kompozycyi (w utworach na niektóre instrumenty, np. fagot, wiolonczela, niekiedy i w środku kompozycyi) na pięcioli-nijnej skali systemu muzycznego i oznaczający wysokość pewnego tonu w nutach; jest to znak, według którego czyta się nuty. W dawnej muzyce wokalnej istniały klucze: wiolinowy, altowy, sopranowy, mezzo - sopranowy, altowy, kontraltowy, barytonowy i basowy; w dzisiejszej używa się zwykle dwóch kluczów: wioli-nowego, zwanego także kluczem 6r, i basowego, zwanego również kluczem F. Pierwszy wskazuje położenie nuty g jednokreślnego na drugiej linii, zaś drugi—położenie nuty F małej oktawy na czwartej linii. W muzyce orkiestrowej używa się nadto kluczów: altowego, na trzeciej linii (dla altówki i puzonu alt.), i tenorowego, na czwartej linii (dla puzonu tenorowego, niekiedy dla wiolonczeli i fagotu). Oba te klucze wskazują wysokość i położenie nuty c.

Klucze ś. Piotra. Władza K-ów oznacza

władzę najwyższą, jaką w Kościele otrzymał od Chrystusa Piotr i jego następcy. Termin ten zaczerpnięty został z Ewangelii ś. Mateusza: „I tobie dam klucze królestwa niebieskiego A cokolwiek zwiążesz na ziemi, będzie związane i w niebiesiech, a cokolwiek rozwiążesz na ziemi, będzie rozwiązane i w niebiesiech“ (św. Mat. XVI, 17 — 19).

Kluczka, nazwa dawna obojczyka (ob.), dziś już nie używana.

Kluczki czaszki (Ossicula triquetra, O. su-tur ar um s. Worr,liana s. raphogeminantia, etc.). Są to kostki drobne napotykane w szwach mię-dzykostnych czaszki (ob.), czasami w liczbie ogromnej, setkę lub dwie przekraczającej. — K. powstają przed zrośnięciem się kości czaszki w kierunku ich t. zw. szwów, czyli spojeń zębiastych, albo w miejscach, gdzie u noworodka były ciemiączka (fonticuli), tworzą się zaś w ten sposób, że między brzegami kości czaszki przed spojeniem się ich, powstają zawiązki kostne samodzielne, które, nie zrasta-

8.PŁ

\9

Fig. 144. Klucze. Fig 145.

ża K. uniwersalny, francuskim zwany, który służyć może do śrub lub naśrubków rozmaitej wielkości, składa się z rękojeści żelaznej g wydrążonej, połączonej z ramą r i w niej się obracającej; w ramie tej mieści się nadśrubek śruby s, a na niej osadzona jest szczęka ruchoma b prowadzona w szczęce stałej b. jąc się z kośćmi sąsiadująeemi, rozwijają się Gdy obracamy rękojeść, szczęka górna posuwa się do wielkości pewnej i tkwią potem jak kliny

Wielka Eucykl. Powgz. Ilustr. Zesz. 284b. T. XXXVI.

w brzegach krętych szwów czaszki. — Najwięcej K-ek napotykamy zwykle w szwie obrąbkowym, czyli kątowym (Sutura lambdoidea), ale nie są bynajmniej rzadkością w szwach czaszki innych. Szczególnie wielkie, bo do 3 i 4 centymetrów średnicy dochodzące, K. napotykamy w miejscu ciemiączka (ob.) przedniego, a wtedy anatomowie nadają im niekiedy miano ossa fonticularia.—K. są właściwością wyłączną czaszki, w innych szwach kostnych w r. 1683. nie spostrzegano ich dotąd nigdy. W czaszkach wielkich, zwłaszcza u ludzi w dziecięctwie wodogłowiem (ob.) dotkniętych, są najczęstsze i najliczniejsze.—Rozmiary K-k bywają bardzo rozmaite, wahające się między wielkością ziarnka maku- a średnicą 3-ch i więcej centymetrów. Bardzo często występują symetrycznie.—Przesąd dawny K-om wyjętym z ciemiączka wisielca przypisywał własności lecznicze niezwykłe; miały one być pomocne przeciwko padaczce (ob.) i dla tego niektórzy anatomowie dawni nazywali je ossicula antiepileptica, inni znów lekarze, jeszcze w wieku XVII, utrzymywali, że są lekiem pewnym przeciwko wściekliźnie. Szczegółów dokładniejszych po szukać należy w podręcznikach anatomii, zwłaszcza w dziełach wybornych J. Hyrt-

wskiego Stanisława Szczukę); jest to przekład wydawcy z łacińskiego oryginału, noszącego tytuł „Eclipis Poloniae orbi publico demonstrata authore Candido Veronensi“. W r. 1899 ogłosił K. z rękopisu „Abrys domowej nieszczęśli-wości y wnętrznej niesnaski.... przez jedną zakonną osobę światu pokazany .... anno 1721“ (Bazylianin ks. Jan Olszewski). Jest wreszcie

K. autorem rozprawy o odsieczy wiedeńskiej

M. G-y.

Kluczyki, ob. Pierwiosnek.

Kluge Fryderyk, znakomity giermanista, ur. 22 czerw. 1856 w Kolonii; studya językoznawcze i giermanistyczne prowadził w Lipsku, Strasburgu i Freiburgu; w r. 1880 habilitował się w Strasburgu, w 1884 powołany był do Jeny na profesora nadzwyczajnego, gdzie też w 1886 został profesorem zwyczajnym filozofii niemieckiej i angielskiej; od r. 1893 jest profesorem języka i literatury niemieckiej w Freiburgu w Bryzgowii. Prace przez K-go ogłoszone odnoszą się głównie do zakresu filologii niemieckiej i angielskiej, w szczególności zaś do historji tych języków i ich leksykografii; jakoto: „Beiträge zur Geschichte der germanischen Conjugation“ (Strasburg 1879); „Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache“ (Strasb. 1883, wyd. 6-te 1899, str. 510; indeks do niego ułożony przez Jansena; wyborny słownik, objaśniający postać, znaczenie i pochodzenie każdego wyrazu niemieckiego, wstęp, (26 str.) zawiera historyę języka niemiec. w treściwym zarysie); „Stammbildungslehre der alt-germanischen Dialekte“ (Halla 1886); „Von Luther bis Lessing; Sprachgeschichtliche Aufsätze“ (Strasb. 1886, wyd. 4-e, z mapką); „Angelsächsisches Lesebuch“ (Halla 1888);„ Deutsche Studentensprache“ (t-że 1895, str. 12 i 13b); poświęcone badaniu początku i rozszerzeniu się języka, używanego przez studentów niemieckich na zebraniach, biesiadach i t. p.; w części 2-ej zamieszczony jest słownik tego języka); „Rotwelsch. Quellen und Wortschatz der Gaunersprache und der verwandten Geheimsprachen“ (t-że 1901, t. I str. 16 i 495; dzieło to, poświęcone językowi złoczyńców, oprócz tego, że jest źródłem do historyi kultury i kryminalistyki, zawiera także ważne objaśnienia, dotyczące języka ludowego; „English Etymolo-gy, a select glossary serving as an introduction to the history of the english language“ (t-że 1898, str. 8 i 234, ułożone wspólnie z F. Lutzem). W wydawnictwie H. Paula p. n. „Grundriss der germanischen Philologie“ w t. I-ym zamieścił K. dwie prace: „Vorgeschichte der altgermanischen Dialekte mit einem Anhang: Geschichte der gotischen Sprache“ (1897, odbitka st. 194), w której przy pomocy metody językowo-porównawczej odtwarza najdawniejszy stan mowy germańskiej; i „Geschichte der englischen Sprache“ (t-że 1899, 222 str., z map-

1 a (ob.)

Dr. J. P.

Kluczyeki FranciszekKsawery, historyk i wydawca; (* d. 3 grudnial821 r. w Krechowie i 2 maja 1904 w Krzeszowicach), syn mandataryu-sza. W Żółkwi uczęszczał do szkół początkowych, we Lwowie do gimnazyum i tam także odbywał studya uniwersyteckie. Po ukończeniu wydziału filozoficznego przyjął posadę w gimnazyum tarnowskiem, po paru jednak latach wyjechał do Wiednia dla dalszych studyów. Stąd powołał go ś. p. hr. Adam Potocki na sekretarza i przewodnika kancelaryi głównej w Krzeszowicach, a niebawem powierzył mu wychowanie syna swego, Artura. Po kilku latach, w r.

1869, został powołany przez hr. Augustową Potocką na bibliotekarza do Wilanowa i od tego czasu zaczyna się jego praca naukowa, o której jednak myślał oddawna. W r. 1874 Artur Potocki wezwał go do Krzeszowic na bibliotekarza; w r. 1881 K. został wspólnikiem drukarni „Czasu“, co trwało do r. 1898, wtedy bowiem choroba kazała mu zaniechać wszelkiej pracy i przenieść się do Krzeszowic, gdzie do śmierci przebywa. Był także członkiem’ Akademii Umiejętności. Zasłużył się głównie jako wydawca ma-teryałów historycznych, poświęciwszy się przeważnie wiekowi XVII, w szczególności zaś Janowi Sobieskiemu. Owocem tycli studyów było wydawnictwo: „Pisma do wieku i spraw Jaua Sobieskiego“ 2 t.; „Acta anni 1683“ i „Lauda sejmików ziemi Dobrzyńskiej“; wszystkie te 3 dzieła wyszły nakładem Akademii w „Acta historica“.

Ponadto własnym kosztem wydał „Zaćmienie Polski światu powszechnemu wykazane przez Szczerotę Prawdzickiego“ (podkanclerza litew- | ką), gdzie głównie wykazuje wpływ obcych ję-

zyków, mianowicie skandynawskich, na angiel-    w Paryżu“ dwie rozprawy K-a o turbinach

ski, tudzież rozwój dźwięków i form tego ję-    w „Przeglądzie Technicznym“ z roku 1881

J. H-ch.

Klughardt August (* 30 listopada r. 1847 w Köthen, f w Dessau w r. 1902), kompozytor muzyczny, uczeń Blassmana i Reichela. Po ukończeniu studyów pełnił kolejno, w ciągu lat 20, obowiązki kapelmistrza teatrów w Poznaniu, Lubece, Wejmarze, Neustrelitz i w Dessau. Napisał: sześć symfonij, cztery uwertury, dwie suity orkiestrowe, kwintet fortepjano-wy, trio, sekstet smyczkowy, dwa kwartety, koncert na obój, koncert na skrzypce, orato-ryum „Die Grablegung Christi“; opery: „Mirjam“ (Wejmar 1871), „Iwein“ (Neustrelitz 1879), „Gudrun“ (1882), „Hochzeit des Mönchs“ (Dessau 1886; w Pradze pod tyt. „Astorre“), kilka fantazyj na fort., obój i altówkę, oraz osiem ze-

A. Pol.

zyka aż do czasów Shakespeare’a. K. jest także „O zbiornikach wody deszczowej w górach Kor-założycielem czasopisma, poświęconego etymo- dylierskich“ i w „Wędrowcu“ w tymże roku logii i leksykografii niemieckiej, p. n. „Zeit- „Dzisiejsza Peruwia“. schrift für deutsche Wortforschung“ (Strasb.

1901 —1904, 4 tomy), w którym zamieszczane są objaśnienia i wszelkie przyczynki naukowe dotyczące budowy i historyi wyrazów języka

niemieckiego.

A. A. K.

kowie

Klu.it Adryan, historyk holenderski (* r. 1735 w Dordrechcie,—f 1807), od r. 1778 profesor historyi w Lejdzie, opracował krytycznie średniowieczne dzieje Holandyi oraz dawne holenderskie prawo państwowe. Główne dzieła: „Historya critica comitatus Hollandiae et Zelandiae“ (Middelburg 1777 — 84, 4 tomy) i ,;Historie der Hollandsche Staatsregering“ (Amsterdam 1802 —1805, 5 tomów).

Kluk Krzysztof ks„ przyrodnik polski (* w Ciechanowcu na Podlasiu 1730 —f 1796); przy ojcu swym, geometrze z zawodu, kształcił się w wieku chłopięcym w rysunkach i rzeźbie, nauki szkolne pobierał w Warszawie, potem w Drohiczynie, i wreszcie w Łukowie. W r. 1761 wstąpił do zakonu misyonarzy u św. Krzyża, gdzie po dwóch latach otrzymał święcenia kapłańskie. Niedługo potem dostał, za poparciem Ossolińskich, bogate probostwo mińskie, zrzekł się go jednak wkrótce, przyjmując inne, daleko uboższe, ciechanowieckie, w miejscu swego urodzenia. Będąc z natury zamiłowanym badaczem przyrody, oddał się tu z zapałem studyom fłorystycznym, gromadząc materyał do flory krajowej. W pracy tej wielkie ułatwienie znajdował w możności korzystania z bogatej biblioteki książąt Jabłonowskich w Siemiatyczach. Owocem jego niezmordowanej pracy były następujące dzieła: „Botanika dla Szkół publicznych. Dziełko elementarne, przejrzane i pomnożone układem przyrodzonym przez Benjamina Wierzbickiego“. (Warszawa 1833; pierwsze wyd. 1785). „Dyk-cyonarz roślinny, w którym podług układu Linneusza opisane są rośliny nietylko krajowe, dzikie, pożyteczne albo szkodliwe, na roli, w oranżeryach utrzymywane, ale oraz i zagraniczne, które by mogły w kraju być użyteczne, albo z których mamy lekarstwa, korzenie, farby, albo które jakową nadzwyczajność w sobie mają; ich zdatności lekarskie,

Kluger Władysław (* w r. 1848 w Kra-f 29 Lutego r. 1884 w San-Remo), inżenier. Ukończywszy szkołę realną w Krakowie i tamtejszy instytut techniczny w roku 1868, wszedł do istniejącej podówczas wyższej Szkoły polskiej w Paryżu, a później do paryskiej Szkoły dróg i mostów, którą w r. 1873 ukończył z dyplomem inżeniera. W tymże roku, dostawszy posadę na drodze Lyońskiej, zamieszkał w Embrun, w départ, des Hautes-Alpes. W końcu 1873 otrzymał urząd w Li- szytów pieśni. mie,ijako inżenier rządowy do robót wodnych.

Pyr.

Wkrótce potem rząd peruwiański powierzył Klugerowi katedrę mechaniki stosowanej w Szkole dróg i mostów. Po uciążliwej, lecz prawdziwie płodnej pracy, która odznaczała się niezwykłą wszechstronnością (projektował bowiem nietylko drogi i kanały w Peru, lecz budował gmachy publiczne, a nawet kościoły), stargawszy zdrowie i siły, leczył się w Krynicy i Meranie, a w końcu roku 1880 osiadł w Krakowie. — Austryackie ministeryum robót publicznych przyznało K-i bez egzaminu stopień „upoważnionego inżeniera cywilnego“.—

W r. 1882 powołany przez zarząd miasta Krakowa na referenta sprawy wodociągowej, wydał w tymże roku „Sprawozdanie techniczne z obecnego stanu sprawy wodociągowej m.

Krakowa“. W r. 1883 napisał: „Sprawozdanie z poszukiwań wody gruntowej w okolicach

m. Krakowa, tudzież opis projektu wodociągu zdrojowego z Regulic“. . Oprócz wyżej wymienionych sprawozdań pozostawił plon obfity na polu piśmiennictwa technicznego. Będąc jeszcze w szkole dróg i mostów w Paryżu, o-pracował wspólnie z Feliksem Kucharzewskim program dzieła o hydraulice, który przyjętym został przez Towarzystwo nauk ścisłych w Paryżu: a później, również z Feliksem Kucharzewskim, napisał: „Wykład Hydrauliki wraz z teo-ryą machin wodnych“, wydany w r. 1873. —

W Limie ukończył znakomite dzieło: „Wykład wytrzymałości materyałów i stałości budowli“, rozpoczęte jeszcze w Embrun, a wydawane w r. 1877 w Paryżu, nakładem lir. Działyń-skiego. Przebywając w Peru, K. gromadził zbiory okazów etnograficznych i antropologicznych, które w roku 1878 ofiarował Akademii Umiejętności w Krakowie.—W tymże roku wyszły z druku „Listy z Peruwii i Boliwii“.

Oprócz wyżej wymienionych prac są jeszcze w „ Pamiętniku towarzystwa nauk ścisłych

ekonomiczne dla ludzi, koni, bydła, owiec, pszczół, etc. etc., utrzymywanie, z poprzedzającym wykładem słów botanicznych i kilkora-kim na końcu rejestrem“ (tomów 3, Warszawa 1803—5. Inne wyd. 1805 —1811 i pierwsze 1786 — 1788). „Historya naturalna“ (tomów

12). Oddzielne tomy pojedynczo różnemi czasy przedrukowywane. Tom I „Zwierząt domowych i dzikich osobliwie krajowych, histo-ryi naturalnej początki i gospodarstwo, potrzebnych i pożytecznych domowych chowanie, i zażycie w ogólności o wszystkich“. Przedrukowane T. I w Warszawie 1808; T. II O drzewach i ziołach dzikich, lasach i t. d. z fig. 1802; Tom III O rolnictwie, zbożach, łąkach, chmielnikach, winnicach i roślinach gospodarskich z fig.“ 1802. „Historya naturalna. O rzeczach kopalnych, osobliwie zdatniejszych, ich szukanie, poznanie i użycie. T. I O rzeczach kopalnych w powszechności; O wodach, solach, tłustościach ziemnych i ziemiach, z fig.u 1797;

T. II—O kamieniach w powszechności, o klej-

t-Ą

rfl

■j

% -S -

:r

ł naw-

^    ; f/f &o

ty';    X, ,Nv    Hf \

W %v.; iÉLt,    ’. •

Fig. 147. Nagrobek ks. Krzysztofa Kluka w kościele w ^ Ciechanowcu.

rozmnożenie, chorób leczenie, dzikich łowienie, oswojenie, zażycie, szkodliwych zaś wygubienie, z figurami“ (Warszawa 1795). Tom II —

„o Ptastwie“ (1797); T. III—„O gadach“ (1798):

T. IV—„Owady i robaki“ (1802); T. V „O roślinach potrzebnych, pożytecznych i wygodnych, osobliwie krajowych, lub w kraju użyteczne-mi byó mogących, utrzymanie, rozmnażanie

notach, kruszcach,^ch kopaniu, i o górnictwie, z fig.“ 1802; inne wydania—1782, 1791. Por.

K. K-c.

Wielka Encyk. Orgelbranda.

W r. 1848 w kościele Ciechanowickim nad

zwłokami K-a umieszczony został nagrobek z następującym napisem: „Ks. Krzysztofowi Kluk, kanonikowi kruszwickiemu, dziekanowi drohiczyńskiemu, pierwszemu przyrodo-pisarzo-

wi w języku polskim, urodzonemu w mieście J wie ojczystej. Później dopiero należy rozpo Ciechanowcu r. 1739, zmarłemu tamże r. 1786, j cząć naukę języków obcych, zaś od roku-Stefan Ciecierski jednocześnie z posągiem I 14-ego życia uczniowie mogą być rozdzielani przed tym kościołem nagrobek ten postawił ro- j stosownie do tego, czy w przyszłem powołaniu

J będzie potrzebne wykształcenie humanistyczne owa- albo realne. Urządził wzorowy zakład naukowy w ofiarowanym mu przez króla zamku Stetten, gdzie miał sposobność wypróbować w praktyce swoje pomysły pedagogiczne, ale stopniowo musiał się wyrzec niektórych swoich ideałów i coraz bardziej uwzględniać poglądy i przyzwyczajenia otoczenia. Ale to ustępstwo przyczyniło się do tem większego rozpowszechnienia się pozostałych zamiarów. Uwzględniono wymagania K-a podczas orga-nizacyi szkolnictwa wirtemberskiego zwłaszcza od chwili, gdy w r. 1849 powołano go do zasiadania w najwyższej radzie szkolnej. Zasłużył się na tym urzędzie wprowadzeniem do planu szkolnego lekcyi gimnastyki oraz założeniem szkoły kształcącej nauczycieli gimnastyki. Napisał: „Das Turnen, ein deutsch-nationales Entwickelungsmoment“ (Stuttgart 1842), i opracował wydanie 4-te dzieła Guts M u t h-sa „Spielen für die Jugend“ (t-że 1845), oraz wydnie 3-cie książki „Gimnastik“ (t-że, r. 1847).

K. K-ć.

Pyr.

ku 1848.“

Kltlk, Otiorhynchus Germ., rodzaj dów tęgo-pokrywy ch (Coleopter a), zaliczony do rodziny ryjkowców (nazyw. także klukami). Rodzaj ten obejmuje nadzwyczaj wiele gatunków (około 450), z których przeszło 300 zamieszkuje Europę; owady te uzbrojone są w długie różki, złożone z wielkiego członka podstawowego, oraz z siedmio-człon-kowego biczyka; szerokość tarczki piersiowej ^wynosi tyleż co i długość; odwłok, przykryty zamkniętemi pokrywami, jajowaty, golenie zazwyczaj zazębione; roślinożerne; wiele gatunków należy do szkodników w rolnictwie i w ogrodnictwie. Najważniejsze gatunki K. c z ar n y O. niger Fahr. (7 —11 mm.), bardzo pospolity w Europie środkowej; pokrywy podłużnie prążkowane i szeregami kropkowane; zamieszkuje okolice górskie; obgryza młode drzewka świerków i modrzewi z kory tuż nad ziemią; szkodzi nieraz i bukom, wygryzając im liście; larwy jego, żywiąc się korzeniami, żyją w ziemi; tam też przeobrażają się w po-czwarki; owady zaś dorosłe wylęgają się w jesieni, opuszczają jednak ziemię dopiero na wiosnę.

O. fuscipes Ol. — czarny o skórze gładkiej, nieco od poprzedniego większy (10 — 12 mm.), spotyka się rzadziej: sposób życia taki sam. O. geniculatus Germ. czarny z szarem krótkiem uwłosieniem, bardzo pospolity na krzewach kwitnących; O. irritans Herbst. — czarny błyszczący, szkodliwy w zagajnikach świerkowych. O. piei-pes Fahr, bardzo szkodliwy dla lasów dębowych, dość często napada i na drzewa owocowe; O. ovatus L. mały (4—5 mm.) na sosnach; O. sulcałus Fahr. (9 mm.)—w Europie środkowej i północnej spotykają się dość często na różnych roślinach zielnych szczególniej z rodź. Primulaceae, Saxifragaceae, na poziomkach i truskawkach, nieraz szkodzi winoroślom. O. Ugustici L. obgryza pączki winogron i brzoskwiń, najpospoliciej jednak bywa spotykany na na lucernie i pod kamieniami.

Klukwa, ob. Żórawina.

Klumpp Fryderyk Wilhelm, pedagog, obrońca realizmu i fizycznego kształcenia młodzieży (* d. 30 kwietnia r. 1790 w klasztorze Reichenbachskim w Szwarzwaldzie,—f w Sztut-gardzie 12 lipca r. 1868). Poświęcił się pierwotnie studyom teologicznym. W r. 1820 powołany na stanowisko nauczyciela gimnazyum w Sztutgardzie, tam wkrótce otworzył salę gimnastyczną. Powszechne zajęcie wzbudziło jego dzieło: „Die gelehrten Schulen nach den Grundsätzen des wahren Humanismus und den Anforderungen der Zeit“ (Sztutgart 1829 — 30, 2 tomy). W tej książce K. żąda, aby pierwsze nauki podawano dziecku tylko w mo-

P yr.

Klundert, miasto, a dawniej forteca w Ho-landyi, w Brabancie północnym na północo-za-chód od Breda. Młyny, olejarnie i tartaki; przeszło 3 500 mieszk. W d. 3 marca 1793 r. zdobyli je Francuzi po bohaterskiej i zaciętej obronie.

Khiniak, ob. Cluny.

Klüpfel Karol August, historyk (* 8 kwietnia r. 1810 w Darmsheim pod Sztutgar-tem, — f 11 kwietnia r. 1894 w Tfibindze), studyował w Tfibindze teologię i historyę, długie lata pozostawał przy ojcu swoim jako jego wikaryusz w parafii Grossheppach, w r. 1841 został mianowany drugim, w r. 1863 zaś pierwszym bibliotekarzem uniwersyteckim w Tfibindze. W r. 1881 złożył urząd. Ogłosił drukiem wiele prac, a mianowicie: „Urkunden zur Geschichte des Schwäbischen Bundes“ (Stuttg. 1846 — 53, 2 tomy); ,,I)ie deutschen Einheitsbestrebungen in ihrem geschichtlichen Zusammenhang“ (Lipsk 1853) i w dalszym ciągu „Geschichte der deutschen Einheitsbestrebungen 1848 — 71“ (Berlin 1872 — 73, 2 tomy); „Gesch. d. Univ. Tübingen“ (Tüb. 1898), w no-wem opracowaniu p. t. „Die Universität Tübingen in ihrer Vergangenheit und Gegenwart dargestellt“ (Lipsk 1877). Prócz tego opracował na nowowydany dawniej wespół z G. Schwabem, „Wegweiser durch die Literatur der Deutschen“ (wyd. 4-e Lipsk 1870, z trzema dodatkami aż do r. 1879). Wspólnie z Schwabem napisał i wydał: „Wanderungen durch Schwaben“ (wyd. 3-e, Lipsk 1853).

Klusâcek Karol, malarz czeski (* 1865); studya artystyczne odbywał w akademii pra-

nę Kluszewskich w Galicyi. — Hefner, Ostrowski, Rietstap.

skiej; wcześnie zaczął tworzyć samodzielnie, ogłaszając reprodukcye obrazów swoich w wielu ilustrowanych pismach czeskich. Pracom tym towarzyszyły od czasu do czasu utwory literackie, beletrystyczne K-a. Pierwszy szereg malarskich utworów jego stanowią: „Sub sceptro ebrietatis“ (1887), „Studnice ucenosti (karton, 1889), „Dobra sprava obce“ (1891, karton), Taniec, muzyka i śpiew (projekty dekoracyjne), cykl obrazów olejnych do „Parsi-vala“ Wagnera, oraz kilka obrazów alegorycznych, jak Handel, Rzemiosło i t. p. (1893). W tym czasie K. odbył podróż do WTłoch, która niezwykle dodatnio wpłynęła na polot i jędr-ność jego twórczości artystycznej. Po powrocie wykonał wiele dekoracyj dla różnych instytucyj i gmachów fresco, sgraffitem i al’ tempera w Pradze i miastach prowincyonal-nych. Obok obrazów stworzył szereg kompo-zycyj satyrycznych, zajmował się nadto malarstwem w zastosowaniu do przemysłu, ilustrowaniem i rysowaniem winiet, dyplomów i t. p. K. jest autorem ilustracyi do „Kralovské po-hâdky. Versem a kresbou vypravuji Bo-humil a Karel K“. (Praga, E. Grćgr. s. a). K. został następnie redaktorem czasopisma ilustrowanego „Volne Smëry“.

Klustonit, minerał, jeden z licznych węglowodorów przyrodzonych; czarne maty o połysku żywym, przypominające obsydyan, w glinach niektórych węglowych pokładów Anglii. Według dokonanej analizy zawiera około 47.8% gazu świetlnego, 51.8% węgla, 0.24°/0 popiołu i około 0.1 % wody.    z- w-

Kluszewski, herb polski. Na tarczy dwudzielnej, w polu prawem, czerwonem—półksiężyc złoty, a nad nim takiż krzyż kawalerski; w lewem, błękitnem, na barku podkowy z krzy-

i).

K. Ji.

x:u

>y

iSPr¹

LA

fi

Pyr.

Kluszewski Jacek, (* 20 sierpnia 1761 a może 1751,—f 14 lutego 1841), otrzymał wcześnie starostwo brzegowskie, bo jeszcze za pobytu swego w szkole kadetów; po odbyciu podróży za granicę, osiadł w Krakowie, gdzie do niego należał pałac Spiski na rynku. W pałacu K. urządził pierwszą stałą scenę w Krakowie; odbywały się tam przedstawienia podobno już od r. 1780. Najdawniejszy afisz o przedstawieniu przez „aktorów narodowych“ tragedyi „Obrotny sługa“ nosi datę 16 stycznia r. 1785. W r. 1786 dawano tam operę włoską „La Semplice“ i inne; w latach 1787 — 90 ukazywali się na tej scenie Jan Nep. Szczurowski i basista Owsiński. W r. 1796 wprowadzono zamiast polskiego teatr niemiecki. K. pozostał i wtedy duszą teatru, była to namiętność wielkiego pana, który dla swej rozrywki nie szczędził mienia. Wziął na siebie zbudowanie teatru, a ponieważ szło o zakład, który K. wygrał, przeto budowano gmach z pośpiechem, kończono go w zimie przy świecach, do murowania roztwarzano wapno gorącą wodą. W d. 1 stycznia 1801 teatr został otwarty przy placu św. Szczepana, ale ostał się nie długo: po latach kilkunastu belki były zbutwiałe, a gmach groził zawaleniem. K. w r. 1805 wyjednał od ces. Franciszka II wyłączny dla siebie przywilej na lat 20 na przedstawienia polskie, raz w tydzień; w inne dni grali Niemcy. W r. 1815 odnowiono K-mu przywilej na lat 15; nowo utworzona rzeczpospolita krakowska wyznaczyła zapomogę w sumie 15 000 złp. Rozpoczęły się czasy bardzo smutne. K., zmarnowawszy własny swój majątek, uważał zasiłek za wynagrodzenie zasług swoich, obracał go na własne potrzeby i nie płacił gaży artystom. Nierząd ten ustał dopiero w r. 1830, kiedy przedsiębiorstwo teatralne objął Miroszewski. K. umarł w zapomnieniu. Był to przedewszystkiem majętny pan, miłujący sztukę, muzykalny, subtelny znawca, bardzo ruchliwy. Rozrzucał się na wszystkie strony: otworzył w Krakowie fabrykę fortepianów i powozów, popierał stolarstwo, zakładał ogrody, zbudował kilka okazałych gmachów. Bliskimi jego krewnymi przez siostrę byli znani w literaturze naszej: Edward bar. Rastawiecki i Anna z Krajewskich Na-kwaska.

Fig. 147. Kluszewski (herb.)

Kluszyn ob. Kłuszyn Klutschak Henryk, podróżnik czeski, syn Franciszka, dziennikarza (* 1848 w Pradze, — f żem kawalerskim złotym—kruk czarny z pierście" 1890 w Nowym Yorku). Kształcił się na po-niem złotym w dziobie. Nad tarczą dwa lieł' liteclmice w Pradze, zkąd w r. 1871 udał się my ukoronowane: w pierwszym pięć piór stru- j do Stanów Zjednoczonych, czyniąc wycieczki sich, w drugim zaś kruk z pierścieniem. Od- 1 na połów wielorybów. W r. 1878 przyłączył miana herbu Szeliga (ob.), czy też Ślepo- się do wyprawy biegunowej pod przewodni-wron (ob.), powstała prawdopodobnie w po- ctwem F. S ch w atk y, zamierzającego zbadać czątkach XIX stulecia, a używana przez rodzi- losy wyprawy sir Johna Franklina. Pełnił

J. K. G.

się rozkład chemiczny.

z. w.

Hr.

b-r J. P.

w ekspedycyi czynności geometry i rysownika. Okręt „Eothen“ zatrzymał się dla przezimowania na wybrzeżu zachodniem zatoki Hudsoń-skiej, aby przywyknąć do sposobu życia Eski-mów. W następnym roku 1879 wyprawa odkryła rz. Hayes na północ od ujścia rz. Back, przekroczyła zatokę Elliot, ciągnęła wzdłuż wybrzeża północnego wyspy Adelajdy, dotarła do ziemi króla Wilhelma (King Wiliams Land) i zbadała całe wybrzeże południowe i północne wyspy aż do przylądka Felix, poczem tąż samą drogą powróciła na wybrzeże zachodnie Adelajdy, następnie do rz. Back i po krótkiej podróży skierowała się napowrót ku zatoce Hudsońskiej. Zabawiwszy w zatoce Dały, wyprawa na wielorybowcu kapitana Backera dotarła do kraju (r. 1880). K. przyczynił się do odkrycia śladów pobytu Franklina i sporządził znakomite prace kartograficzne. W Au-stryi miewał odczyty o swoich podróżach, ale niebawem powrócił do Nowego Yorku, gdzie w braku zajęcia wpadł w nędzę. Napisał „Ais Eskimo unter den Eskimos (Wien 1881) i wiele artykułów. („Naućny Slovn.“).

Kllltalit, minerał, jest to szkocki anal cym mięsisto-czerwouy, słabo przezroczysty, ciężaru właściwego 2.166, według wszelkiego prawdopodobieństwa zmieniony przez rozpoczynający

z. w.

Klüver Filip, gdańszczanin, ojciec znakomitego geografa piszącego się Filipem Kli-weryuszem (ob. Klüver Filip); w 1588 — 1610 był mincmistrzem i gwardyanem mennicy gdańskiej, na monetach złotych kładł swój monogram v^gj Urn. w lipcu r. 1610.

Klüver, Cluver, łac. Cluverius, Kliweryusz Filip, twórca geografii historycznej ( * 1580 w Gdańsku,—f 31 grudnia 1622). Miał od r. 1600 studyować prawo w Leydzie, poświęcił się wszakże geografii i historyi starożytnej, za co ojciec odmówił mu wszelkiej pomocy materyal-nej. K., przyciśnięty biedą, zaciągnął się do wojska austryackiego, gdzie przebył lat 2. W latach 1607— 13, zwiedził Norwegię, Anglię, Szkocyę, Francyę, Niemcy, Szwajcaryę i Włochy, wreszcie osiadł w r. 1615 w Leydzie, gdzie, po wydaniu swej „Germania an-tiqua“ (1616), został mianowany geografem Akademii ( Geographus Academicus) i mógł bez troski o jutro oddać się swej ulubionej pracy. W latach 1617— 18 powtórnie zwiedził Włochy i Sycylię. K. napisał: „De tribus Rheni alveis atque ostiis“ (Leyda 1611); „Germaniae antiquae libri tres“ (t-że 1616 i 1631); „Sicilia antiqua..., item Sardinia et Corsica“ (t-że 1619); i wreszcie główne dzieło „Italia antiqua“ (t-że 1624). Po śmierci K-a ukazała się, często wydawana, choć najsłabsza z jego prac: „In-troductio in universam geographiam tam vete-rem quam novam“ (Leyda 1624; najlepszem jest wydanie A. Bruzen de la Martinière’a

Amsterdam 1729; po niemiecku wyszła ta praca w Norymberdze 1679). Dzieło to służyło przez wiek cały jako podręcznik geografii dla szkół wyższych. Por. Partsch „Philipp C.u (Wiedeń 1891).

Kluyskens Jan Franciszek (* w Alost [Flandrya wschodnia] d. 9 grudnia r. 1771 — f w Gandawie d. 24 października r. 1844) lekarz belgijski, wielce zasłużony. K. był synem chirurga i sam od r. 1788 w Gandawie zaczął uczyć się chirurgii; po ukończeniu nauk wstąpił do służby lekarskiej wojskowej w jednym z pułków austryackich, w Belgii stojących. Podczas wojny przeciw Francyi był raniony w bitwie pod Croix-aux-Bois, po bitwie pod Jemmappes opuścił służbę austryacką i w r. 1794 został chirurgiem starszym (Chirurgien-major■) w wojsku hollenderskiem; po zajęciu Hollandyi przez zwycięskie wojska francuskie osiadł w Gandawie, by zająć się tam wykonawstwem lekarsko-chirurgicznem. Niebawem mianowano go tam chirurgiem naczelnym szpitala miejskiego oraz profesorem anatomii i chirurgii w tamtejszym Collegium medicum. Gdy w r. 1814 Belgia wraz z Hollandyą zjednoczone zostały pod berłem domu Orańskiego, rząd ówczesny mianował K-a lekarzem naczelnym służby zdrowia wojskowej. Zajmując stanowisko to położył zasługi wielkie, zwłaszcza po bitwie krwawej pod Waterloo.—Po ustaleniu się pokoju zamieszkał znów w Gandawie, gdzie wskutek starań jego urządzono zakład położniczy, szkołę akuszerek i dom dla obłąkanych.JC. przyłożył się też głównie do założenia uniwersytetu tamtejszego, w którym został później profesorem zwyczajnym. W. r. 1832 król Leopold I, belgijski powołał go na lekarza przybocznego swego. Od r. 1805 wydawał K. wspólnie z L. H. G. Vramkenem i J. V. P. D un barem „Annales de littérature médicale étrangère“, tłómaczył dzieła różne z języka angielskiego, oraz wydawał prace oryginalne, z których najważniejsza „Matière médicale, contenant l’histoire des médicaments etc.“ (Gandawa 1824—1826; 2 tomy). Spis prac K-a podaje Cal lis en w „Med. Schriftsteller. Lex.“ (t. X, str. 261 i t. XXIX, str. 279).—Por. „Biogr. médicale“ (t. V, str. 439) i C. F. A. Piron „Algemeene Levensbeschryving der rnennen en vrouwen van Belgie etc.“ (str. 195). — Syn jego, Henryk (f w r. 1885), był również lekarzem i profesorem chirurgii w Gandawie, oraz numizmatykiem uczonym; z prac jego, do zakresu tego należących, na wyróżnienie zasługują: „Médailles frappées en l’honneur de médecins“ i dwie monografie ogłoszone w „Revue numismatique belge“ p. n. „Numismatique Vésalien-ne“ i „Numismatique Jennerienne“. Z prac jego chirurgicznych wymieniamy tylko „Considérations sur le mode de pansement des blessés“ (Gandawa 1860).—Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte“ (t. III, str. 501).

K. K-c.

Hr.

Klvana Józef, przyrodnik i etnograf czeski, (* 1857 w Wiedniu), nauki pobierał w Lipsku i Ołomuńcu, przyrodę zaś studyował w uniwersytecie praskim, po ukończeniu którego został asystentem prof. Boidckiego, następnie zaś prof. Vrby przy muzeum królewskiem Cześkiem; od r. 1882 był nauczycielem gimnazyal-nym w Kromieryżu, od r. zaś 1894 w Hradku węgierskim; od r. 1894— inspektorem okręgowym szkolnym w Hodoninsku, od 1898—dyrektorem gimnazyum kijowskiego (na Morawach). Dla zasług swoich naukowych został K. członkiem korespondentem akademii czeskiej i instytutu geologicznego oraz kustoszem komisyi centralnej wiedeńskiej, muzeum przyrodniczego berneńskiego i członkiem założycielem muzeum etnograficznego w Pradze. Jako badacz poświęcał się głównie studyom petrograficznym, mineralogicznym i geologicznym, dotyczącym Czecli, Moraw i Szląska. Z prac tych na szczególniejszą zasługująvuwagę: „Petrolog. Studia porfyr. hornin. v Cechach“ 1881; „Noersty Mo-ravy a ulezska die naleziśt' s uvodem geol. a mapkou geol.“ 1882; „Geologie ceského Rudo-hoi'i die Gust. Laubea“ 1882 i 1889; „Geolo-gickń mapa Krâl. oeskćho“ 1883; „Geol. na-stin okoli kromeriżskćho“ 1883; „Petrologickń studia svrchniho siluru ceského“ 1883; „O geolog. pomërach Moravy a Slezska, s mapou geol.“ 1883 — 87; „O tretihornich sopec. hor-ninńch na Moravë a Slezsku“ 1884; „Uprave-ny text k nâzor. atlasu zivocisstva“ 1885 — 87; „Nerosty krâl. ueskćho die naleziśt“ 1886; „Historickÿ vÿvoj nâzoru o prirodë“ 1886; „Petrogr. pîdspëvek k poznani vyvrelÿch hornin na Moravë a ve Slezsku“ 1889; „0 erupt. horninâch tesenitowÿch a pikritovÿch na Seve-rovÿch Moravë“ 1892, „Udoli Vltavské mezi Praliou a Kralupy. Petrogr. Studie“ 1893; „0 geol. pomërech Moravy s mapou geol.“ 1897; „Teśenity a pikrity Moravské“ 1897; „Kraj-innÿ râz Moravy“ 1898; „Ueber die Trachten der Mähr. Slaven“ 1896; „0 lidovem kroji na Moravë a Slezsku“ 1895; „Krój lidu slovenské-ho na Moravë“ 1897 — 98; „Vinohrady na Mo-rav. Slovâcku“ 1898.

KlwÓW, osada (przedtem miasteczko) w gub. Radomskiej, pow. Opoczyńskim, nad strumieniem Sławno, przy trakcie z Radomia do Opoczna, 28 w. od Radomia, 32 w. od Opoczna, położona w lesistej nizinie. Posiada schronisko dla starców i kalek, urząd gminny; liczy przeszło 1000 mieszk., trudniących się wyrobem kożuchów, grubego sukna i pończoch. —W roku 1413 wieś K. została zamieniona, na mocy przywileju Wład. Jagiełły, na miasto, któremu król ten nadał prawo magdeburskie, targi tygodniowe oraz 2 jarmarki do roku. W r. 1434 właściciel K-a, Borzyc, wyznaczył miastu pola i łąki oraz obdarzył je ulgami. Na początku XVIII w. K.. przeszedł w posiadanie rodziny Swidzińskich, z których Stanisław Swidziński,

starosta radomski,, na mocy pozwolenia Augusta III z r. 1749, przy starem mieście nowe założył; król ten potwierdził wszystkie dawne nadania i przywileje K-a (1750). W K-ie znajduje się murowany kościół parafialny, fundowany w XV w., odnowiony około roku 1860, w którym obok swych przodków spoczynają: Stanisław na S w i d n i e Swidziński, wojewoda rawski, pułkownik znaku pancernego, zmarły w r. 1761 w Sulgostowie, oraz zasłużony obywatel i zbieracz, Konstanty Swidziński (ob.)—„Słown. geograficzny“.

KładniÓW, wieś nad Bugiem, o 2 mile od Włodzimierza. Wieś tę darował na wieczne czasy August III w r. 1744 Ostapowi i Michałowi Kosińskim oraz ich synom, Aleksandrowi i Bazylemu, uwolniwszy ich od wszelkich powinności i podatków, prócz łanowego, za co Kosińscy obowiązani byli dostarczać podczas wojny jednego pachołka. W kampanii r. 1792 po cofnięciu się z Ukrainy i Podola armii księcia Józefa za Bug, ścigający ją gen. Kachow-skij z przeważnemi siłami przeszedł rzekę pod K-m dn. 17 lipca.    Hr

Kładzko, Kład z ko, Kłodzko, po niem. Glat z. 1. hrabstwo, ongi należące do królestwa czeskiego, obecnie weszło w skład Szlązka pruskiego i stanowi dział południowy obwodu wrocławskiego. Dzielnicę tę przerzynają średnie Sudety. K. obfituje w wody mineralne i słynie 14 miejscami kąpielowemi (Chudoba, Dusznik, Langenau t t. d.). Główną rzeką jest Nisa kłodzka, wypływająca z pod szczytu Klapperstein. Z prawej strony wpadają do niej: Czarna woda (Wölfel, Schwarzwasser), Biała woda (Plomnitz, Weisswasser) i Biała (Bela); z lewej zaś: Bystrzyca Hamerska (Weistritz, Kressenbach), Bystrzyca Dusznicka (Reinerzer Weis-stritz), Łomnica i Stienawa czyli Scienawa (Steine). Na pograniczu czesko-kłodzkiem płynie Orlica. K. obfituje w rudę żelazną, węgiel kamienny, marmury, wapieńce, piaskowce, i t. p. Trzecią część K-a, zwłaszcza góry, pokrywa las; na górach rodzi się len i owies; doliny, szczególniej rz. Scienawy, są dosyć urodzajne. Ludność w r. 1890: 172 433 głów, w tej liczbie 164 501 Katolików, 7 472 Protestantów, 154 innych wyznań chrześc. i 306 Żydów. Narodowość niemiecka przeważa; w pobliżu granicy czeskiej mieszka 10 000 Czechów. Głów-nemi zajęciami są rolnictwo i hodowla bydła (masło, sery). Przemysł opiera się na wyrobach papierowych, sukna, szkła, cukru i t. p. Handel znaczny. Pod względem administracyjnym hrabstwo dzieli się na 3 okręgi: kłodzki, bystrzycki i neurodzki. Pierwszy ma na 527.91 km. kw. i 62 956 mieszkańców. W stosunkach kościelnych K., należy do archidyecezyi praskiej Herb: Lew czeski z koroną.—K., lubo znane było już Rzymianom, właściwie na widownię dziejów występuje w X w., kiedy tu istniał gród pograniczny od Polski, należący do włości Sła-

wników, po których upadku gród, będący sie- kiemu, Pucie z Czastołowic (1431). Gdy wdowa dliskiem żupy miejscowej, stał się własnością po Pucie wyszła za Hynka Kruszynę z Lichten-panujących w Pradze Przemysłów. Na teryto- burka (1435 r.), ten od opiekuna córek Puto-ryum tutejszem odbywały się w ciągu XI w. I wy cli nabył zapis na K., ale skutkiem opozy-boje czesko-polskie, zakończone pokojem w r.

cyi jednej z córek i księcia opawskiego, Wilhelma, miał spory o tę włość. Od syna Hynko-wego, Wilhelma (1454), nabył K. ówczesny wielkorządca Królestwa czeskiego, Jerzy Podie-bradzki, za 23 400 kóp groszy czeskich. W r. 1458 odbył się w K-u zjazd króla Jerzego z książętami szląskimi, a w r. 1463 z biskupami: wrocławskim Josztem i ołomunieckim Ta-

1093, na mocy którego Bolesław Krzywousty otrzymał od Brzetysława II czeskiego- całe K. na prawie lennem. Sobiesław, walcząc z Władysławem I, spalił w r. 1114 przedmieście K., a wstąpiwszy na tron książęcy, odbudował zgo-rzałe przedmieście i gród obwarował. W r.

sem. Podczas wojny Jerzego z Maciejem Korwinem Kładczanie stali po stronie króla czeskiego. Na mocy manifestu, wyjednanego przez Jerzego u cesarza Fryderyka III (1464.), K. stało się hrabstwem. Synowie kr. Jerzego tytułowali się hrabiami k-mi; po śmierci ojca podzielili się hrabstwem w ten sposób, że Henrykowi dostało się samo hrabstwo z Minster-bergiem, który przeszedł prawem dziedzictwa na synów jego, Albrechta, Jerzego i Karola. Ci dziedzictwo to sprzedali magnatowi austryac-kiemu, Udalrykowi z Hardeka, który w r. 1525 odstąpił K. bratu swemu Janowi. Ten znowu sprzedał królowi Ferdynandowi I, który, niemogąc zebrać całej summy, zastawił K. Janowi z Pernsztyna r. 1537. Od synów tego pana nabył hrabstwo w 1549 Ernest bawarski, niekonsekrowany arcybiskup salcburski. Zniweczył on reformacyę w K-u. Po śmierci Ernesta (1560) stany czeskie nie dopuściły do dziedzictwa synowca arcybiskupiego, Albrechta bawarskiego, palatyna reńskiego, K-nie powrócili do protenstantyzmu i brali udział w powstaniu czeskiem. Za arcyks. Karola, biskupa wrocławskiego (1623—1624) nastąpiły czasy reak-cyi katolickiej. W r. 1742 K. zajął Fryderyk II, król pruski, i przyjmował hołdy od stanów. Chociaż później generał austryacki, Laudon, zdobył miasto K. (r.    1760), ale na zasa

dzie pokoju w Hubertusburgu powróciło pod panowanie pruskie (r. 1763).—2) Miasto, wokrę-gu wrocławskiem, nad rz. Nisą. Stare Miasto, na wyniosłości skalistej, wznosi się nad lewym brzegiem rzeki. Z wieży, zwanej Doryon, widok na całe miasto. Na miejscu zburzonych murów powstały dzisiaj szerokie ulice. Na prawym brzegu Nisy, połączonej niegdyś z dawną twierdzą Schäferberg, zawdzięczającą swój początek Fryderykowi II (1746 — 1750), zachowały się trzy kościoły. We farnym 2 pomniki arcybiskupa prask. Ernesta z Pardubic i synów tudzież wnuków Jerzego Podiebradzkiego. Ratusz z wieżą, odnowiony po pożarze r. 1886; Synagoga, gimnazyum, niegdyś kolegium jezuickie, 2 szkoły żeńskie , szpital, teatr. Browary, cegielnie i t. p. Ludność (z wojskiem) 13 501 (r. 1890) (Naucn. Slown.).

Kłajpeda, ob. M emel.

1. Kłamstwo (socyologia). Napięcie K-a jest

1137 na zjeździe z Bolesławem Krzywoustym ponowiono stosunki przyjazne z Polską. Z drugiej połowy XII w. i z początku XIII st. zachowały się niektóre imiona burgrabiów K-a:

Hroznata (1169), Rywin (1175 —1176), Witek (1177), Bohusz Brodaty (1183 — 89), Herman (1195), Ratibor (1196), Smil (1211), Zbisław i Wilhelm (1113), Budiwoj (1222). W r. 1241 Tatarzy bezskutecznie usiłowali zawitać do K-a.

Wieś targowa Broumow, założona przez urzędników żupy K-ej, przeszła w r. 1253 na własność Benedyktynów. W następstwie wojny między Wacławem I a synem jego Przemyślem dostało się K. w moc pana czeskiego Gawła z Lembergu, po którego śmierci król Przemyśl II odebrał Lembergom K., a wszystkie majątki Klasztoru broumowskiego czyli polickiego uwolnił z pod jurysdykcyi żupy K-ej, lubo inne żupy, leżące po za klasztorem, nie przestały być w mocy pomienionej jurysdykcyi jeszcze o sto lat później. Aż do urządzenia dekanatu broumowskiego wieś rzeczonego nazwiska zależała pod względem kościelnym od K-a. Król Przemyśl II zaprowadził osadników niemieckich, obdarzając okolicznych właścicieli prawem nie-mieckiem z apelacyą do Magdeburga. Na czele zarządu stał hetman. Posłów na sejm czeski K-nie nie wysyłali. Po upadku Przemyśla, na mocy umowy cżasławskiej (1278), K. przeszło pod panowania Ks. wrocławskiego, Henryka IV, który zatrzymał ie aż do swojej śmierci (1290).

W r. 1316 król Jan zastawił K. panu czeskiemu, Hynkowi Berkowi z Dubi. Po wykupieniu król Jan potwierdził stanom K-a przywileje (r. 1325) nadane im przez Przemyśla II, uczynił także ulgi w powinnościach wojskowych.

J. F. G.

W r. 1327 zastawione księciu wrocławskiemu Henrykowi VI, K. po śmierci jego (r. 1335) powróciło wraz z księstwem wrocławskiem do korony czeskiej, póki znowu nie dostało się w zastaw Bolesławowi IV, ks. minstersburskiemu (1337—41). Na mocy dyplomatu z r. 1344, zaprzysiągł król Jan wraz z synem, margrabią Karolem, że już K-a nigdy nie zastawi; jednak Karol w r. 1351 oddał je w zastaw Henrykowi głogowskiemu, a 1378 zapisał margrabiemu morawskiemu, Josztowi (do r. 1387). Król Wacław IV potwierdził w r. 1388 przywileje i zapisał ziemię Januszowi ks. raciborskiemu (r.    1397). W r. 1428 nawiedzili K. Husyci

Sierotki. Król Zygmunt zapisał K. panu czes- bardzo odmienne w, różnych epokach rozwoju

98

WielkB Kuc. Powsz. Ilustr. Zesz. 285a. T. XXXVI

kulturalnego. Na niższych szczeblach kultury, w życiu wewnętrznem plemienia, K. wogóle jest mniej rozwinięte niż w okresie cywiliza-cyi. Niektórzy badacze nawet twierdzą, że pojawia się ono dopiero z wyższym szczeblem kultury, stanowiąc zwłaszcza charakterystyczny rys cywilizacyi. Istotnie, w pracach etnograficznych można często spotkać obrazy bytu pierwotnego zakrawające na sielankę. Np. „charakter Bodów i Dzimalów (podgórskie ludy himalajskie) jest pełen rysów ujmujących i prawie zupełnie wolny od nieprzyjemnych. Są oni inteligentni, łagodni, uczciwi i wierni w słowie i czynie. Nie dopuszczają się gwałtów względem współrodaków lub sąsiadów i nie mają wcale zapału wojennego. Nie chcą pracować na innych lub iść do służby jako żołnierze, lokaje lub woźnice. W ich społeczeństwie niema sług, ani niewolników, ani jakichkolwiek sprzymierzeńców; ani tradycya i religia, ani zwyczaje nie uświęcają żadnej sztucznej różnicy stanowiska. Nie mają sekt, klanów lub kast pomiędzy sobą, każdy jest równy innemu. Równość nie jest martwą literą. Bodowie i Dzi-malowie odżywiają się dobrze, mieszkają wygodnie; głos, wzrok i postępowanie świadczą o nieobecności tego nikczemnego strachu, który jest właściwością Bengalów“. Prawdomównością niecodzienną odznaczają się Kondowie, Weddo-wie, Druzowie, większość plemion indyjskich Ameryki północnej i t. d.; o ile zaś K. silniej zagnieździło się w okresie pierwotnym, są to zawsze ludy zahukane, rozbite. W zasadzie wada ta w życiu wewnętrznem plemion dzikich i barbarzyńskich nie odznacza się napięciem swojem. Życie to jest jeszcze tak proste i nie-zawikłane, stosunki tak przejrzyste, rozmiary społeczeństwa tak nieznaczne, wreszcie duch solidarności tak silny, iż posługiwanie się K-em nie przysporzyłoby najmniejszych korzyści, ale przeciwnie odstrychnęłoby od kłamcy ogół jego rodaków. Typy kłamliwe są tam skazane na wymarcie. Natomiast w stosunku do plemion wrogich fortele wszelkiego rodzaju, a w tej liczbie K., są w użyciu powszechnem, chociaż K. posiada naówczas odmienny charakter od naszego drobnego, codziennego kłamania. K. przedostaje się w życie codzienne, wewnętrzne społeczeństwa, dopiero ze wzrostem złożoności więzi społecznej, kiedy stosunki wzajemne przybierają charakter coraz mniej przejrzysty i potężnieje odosobnienie gospodarcze oddzielnych rodzin. Rozwój zwłaszcza wymiany produktów (a później sprzedaży i kupna) przyczynia się znakomicie do wzmożenia K-a. Handel, który rozwinął się z wrogiego stosunku plemion ościennych, przywłaszcza sobie wszystkie fortele wojenne, ale łagodzi je, zastępując przelew krwi przez wyzyskanie sytuacyi. W tak ścisłym związku pozostaje zaś z K-em, że gdy Anglicy przenieśli targi w niektórych miastach Indyj pod święte drzewa, w których cieniu nie wol

no kłamać, wybuchały rokosze handlarzy, twierdzących, iż zajęcie kupieckie stało się niemo-żliwem. Epoka dzisiejsza, gospodarstwa towarowo - pieniężnego, doprowadziła wreszcie K. do nieznanego dotychczas w dziejach napięcia. Jednocześnie zrodziła liczne a nieprzejednane antagonizmy interesów (i odpowiednie walki) i nadała życiu charakter niezmiernie zawikła-ny, a w takich warunkach K. zmieniło się na korzystny środek dojścia do celu. Wreszcie do wzrostu K-a w miarę cywilizacyi dołącza swoje działanie jeszcze jeden czynnik, a mianowicie tak zwana ogłada towarzyska, która każe unikać szczerości, jeśli ta winna sprawić komuś przykrość: „jeśli typ Alcestesa staje się coraz rzadszym, to dlatego, że szczerość jest coraz bardziej źródłem nietowarzyskości“ (Tarde). Słowem, charakter i napięcie K-a pozostają w ścisłym związku z ustrojem społecznym, w którego szrankach badamy tę wadę; jakiemi-kolwiek są jego źródła biologiczne, sposób ujawniania się ich zależy od więzi społecznej. I naturalnie, dalszy wzrost lub złagodzenie K-a zależą od form, jakie przybierze ustrój społeczny w dalszym rozwoju swoim. Tarde za-daje pytanie: czy postęp cywilizacyi z konieczności prowadzić musi do wzrostu K-a? i odpowiada na to subtelnie, ale powierzchownie. Trudno zapuszczać się w przepowiednie, ale warto zaznaczyć, iż w życiu społecznem Europy zachodniej potężnieje w ostatnich dziesięcioleciach instytucya, która zadaje cios posługiwaniu się K-em w sferze stosunków, gdzie rozwielmożniło się najbardziej — w handlu. Jest to kooperacya spożywcza. Przyczynków, które poddałyby K. głębszej analizie i uwzględniły związek jego z każdoczesnym ustrojem społecznym, niema wcale. Co najwyżej można wymienić G. Tarde’a „La criminalité comparée“ (Paryż 1886, str. 181—212), oraz szkic Herberta Spencera o Etyce handlu (w jego „Szkicach“). Natomiast są liczniejsze a poważne prace o typie biologicznym kłamcy Co do tego typu, zwrócono w ostatnich czasach uwagę na kłamców urodzonych, którzy przedstawiają jak gdyby przyrodzone jądro olbrzymiego zastępu kłamców. Wówczas gdy inni kłamią wskutek wpływów otoczenia—świadomie, kłamca urodzony posługuje się K-em, bo tak każe mu jego przyrodzenie duchowe. Psychiatrya zwłaszcza rzuciła jaskrawe światło na ten typ i ochrzciła jego krańcowe, patologiczne okazy nazwą kłamliwych fantastów (pseudologia phantastica). W ich umyśle rzeczywistość tak splata się z rojeniami fantazyi, te ostatnie tak zasłaniają pierwszą, iż granica pomiędzy prawdą a zmyśleniem doznaje zatarcia zupełnego i samo K. przybiera charakter czynu bezwiednego, żywiołowego. Daudet w swoim Tartarinie z Tarascon, Sienkiewicz w Zagłobie uchwycili przewybornie te typy. Życie urodzonych K-ów jest jednem pasmem przygód i kłam-

r.. k.

stwa, a prawdopodobnie różni samozwańcy nie tyle byli świadomymi oszustami, ile tego rodzaju fantastami, nieumiejącymi wytknąć granicy pomiędzy istotnym faktem a płodem swej chorobliwej wyobraźni. Od chorobliwych okazów kłamstwa fantastycznego ciągną się ogniwa coraz mniej wyraźne, złagodzone, nieod-skakujące zbytnio od przeciętnych warunków życia społecznego i zajmujące w niem stanowiska i fachy, uwarunkowane przez swoją umiejętność uczuciowego przystosowania się do danej sytuacyi za pomocą żywiołowego lv-a. „Moglibyśmy wyszukać pokrewne typy w sferze stosunków normalnych. W życiu codziennem spotykamy bardzo często natury, które pod względem prawnym mogą i muszą uchodzić za posiadające wolę i świadomość, a jednak nie są ludźmi normalnymi. Popęd do K-a ujawnia się pod postacią nieszkodliwych facecyi, to znowu bywa zużytkowany w obrębie uprawianego zawodu. Fanatyczny agitator, lekarz, dużo opowiadający o dokonanych uleczeniach, uczony, zadziwiający świat rozgłaszaniem małej wartości odkryć, mogą zwieść wielu, a to dlatego, iż okłamują samych siebie“ (A. Delbrück). Pierwiastek ten kłamliwej fantazyi tkwi w podstawie uzdolnień agentów i dobrych subjektów, aktorów i t. d. Na przeciwległym krańcu znajduje się typ chorobliwie i drobiazgowo sumienny. Oba te typy — urodzonego kłamcy i urodzonego przedstawiciela ścisłości i sumienności—wśród ludów istnieją w różnym względem siebie stosunku ilościowym. Wśród prostej więzi społecznej, w jej życiu codziennem, jedynie urodzeni K-cy posługują się K-em, które zresztą przybiera charakter łagodny, niewinny poniekąd; natomiast w zawiłem społeczeństwie, kiedy' K-o zamienia się na fortel codzienny w walce konkurencyjnej, przez stosunki narzucany niekiedy każdemu, K-cy urodzeni przedstawiają jedynie przedni oddział olbrzymiego zastępu kłamców, który w osobie swojej przedstawicieli, niewykraczających po za szranki normalne duchowości, zużytkowywuje w sposób zawodowy swoje uzdolnienie. Porów. A. Delbrück „Die Pathologische Lüge und die psychisch abnormen Schwindler“ (Stuttgart 1891); J. Redlich „Ein Beitrag zur Kenntniss der Pseudologia pathologica“ (Allg. Zeits. über psych.-gericht. Medicin, tom 57); A, Behr „Bemerkungen über Erinnerungsfalschungen u. pathol. Traumzustände“ (t-że, tom 55).

2. Kłamstwo (pedagogik a). Chociaż skłonność do kłamstwa uchodzi niemal powszechnie za wrodzoną, jednak badacze natury dziecka tylko w części pogląd ten podzielają (np. Compayrć, Stanley Hall, Sully), opierając się nadto na przypuszczeniach, nie zaś na faktach rozwoju wady tej u człowieka. Pochodzenie K-a przypisać należy czynnikom biologicznym i społecznym; wśród tych ostatnich zaś wpływy wychowawcze odgrywają zwykle wybitną ro

lę w krzewieniu się w duszy dziecięcej skłonności do fałszu w najrozmaitszych postaciach. Pomiędzy właściwościami, które człowiek dziedziczy po oddalonych przodkach z okresu dzikości, a które nie różnią się niczem od podobnych cech u zwierząt, istnieje bezwiedna, lub rozmyślna skłonność do wprowadzenia w błąd innych stworzeń w celach samozachowawczych. Do najprostszych przykładów bezwiednej i biernej obłudy należą znane fakty przystosowania barwy, niekiedy kształtu ciała (u owadów) do wyglądu otaczających przedmiotów⁷, co ułatwia zmylenie groźnego wroga. Swego rodzaju K-em, lecz w postaci czynnej, są praktykowane w świecie zwierzęcym oszustwa, których zadaniem jest bądź obrona od nieprzyjaciela, bądź napaść; w tym celu np. niektóre rodzaje zwierząt usiłują wzbudzić w przeciwniku postrach przez pozorne zwiększenie swej objętości (najeżanie sierści, piór), co w zmienionej formie istnieje nie tylko u plemion dzikich, wykazujących odpowiednim ubiorem swą potęgę przed wrogiem, lecz i wśród armij spółczesnych. Poszukiwanie łupu połączone jest również z szeregiem rozmaitych fałszów, począwszy od udawania niewinnych lub nawet przyjaznych zamiarów. Przykłady takie dowodzą, iż życie w pierwotnej swej postaci i pobudki całkiem indywidualistyczne zniewalają zarówno zwierzęta jak i ludzi najniższej kultury do ukrywania przed innymi rzeczywistości lub wystawiania jej w błędnem świetle, skoro tylko ujawnienie prawdy zagrażać może istnieniu osobnika. Spostrzeżenia nad dziećmi wykazują, że zanim rozpoczną życie społeczne, t. j. nim doświadczą na sobie następstw życia towarzyskiego, posiadają już skłonność do posługiwania się obłudą dla obrony pierwszych swych interesów. Można, coprawda, napotkać dzieci, które nie kłamią i nie oszukują wcale, trudno jednak wy-tłómaczyć zjawisko to brakiem zdolności ku temu; należy raczej przypuszczać, że umiejętne postępowanie z niemi wychowawców nietylko nie nastręczyło im potrzeby samoobrony za pomocą K-a, lecz nadto życzliwem względem dziecka zachowaniem się, oraz dawaniem przykładów prawdy i szczerości skierowało je na otwartą drogą niekłamanych stosunków. Ogólnie wszakże bywa inaczej, bo już w kolebce dziecko urnie ukryć pożądany dla niego przedmiot, a dwuletnie -spożywać jadło pokryjomu. Biologiczne źródła kłamstwa wykazują, że jest ono potrzebne w życiu przedspołecznem, w stosunkach wrogich, w dążeniach niezespolonych, kiedy przemoc, podstęp, wyprowadzanie innych w pole zapewnia byt niektórym osobnikom. Z rozpoczęciem jednak życia zbiorowego, kiedy głównem spoidłem staje się wzajemność, wszelkie ukrywanie prawdy łączy się z krzywdą ogółu i rozluźnia więzy solidarności; wtedy wzajemne zaufanie upada i życie pojedyń-czycli ludzi rozbieżne przybiera kierunki. O ile

więc zasady współdziałania przenikają do ży- spełnienia złego. Najpowszechniejszem jednak cia zbiorowego, o tyle wszelkie K-o i oszustwo stają się nietylko zbytecznemi, lecz i szkodliwemi, zarówno dla wprowadzającego w błąd jak dla zawiedzionych. W życiu solidarnem nieprawda znika sama przez się, a panowanie prawdy rozpoczyna się z zaprowadzeniem stosunków na współdziałaniu osnutych. Ponieważ jednak obecny ustrój społeczny opiera się na współzawodnictwie, więc i główne urządzenia pozbawione są pierwiastku społecznego, a przez to prawdy i słuszności w swych założeniach.

i najgłębszem źródłem zakażenia poczucia prawdy w młodzieży, po za dziedziną wpływów społecznych, jest nieszczerość wychowawców w słowie i czynie, oraz niezgodność ich postępowania z wygłaszanemi zasadami. — Bibliograf i a. Przykłady kłamstwa dzieci do lat 3—4 podał i scharakteryzował Sully J. „Dusza dziecka“ (tłom. Moszczeńska, Warszawa 1901,rozd. „Kłamstwadziecięce“). — Compay ré „L’évolution intellectuelle et morale de l’enfant“. — S tan 1 ey Hall „Childern’s Lies“ (w „Americ. Journal of Psychology“, 1890), — Scholtz „Wady charakteru dziecięcego i ich leczenie“ (tłom., Warszawa 1892).—De lbr iick A. „Die pathologische Lüge und die psychisch abnormen Schwindler“ (Sztutgard 1891). Lempke Fr. „Kłamstwo, traktat pedagogiczny dla użytku rodziców i nauczycieli“ (spolszczył Muklanowicz J., Warszawa 1903). W szkicu tym, podobnie jak w innych rozprawach pedagogicznych, pominięto zupełnie biologiczne i społeczne czynniki kłamstwa, skutkiem czego zajmuje autor beznadziejne stanowisko w walce z tą wadą i rozwiązanie kwestyi streszcza w jałowem życzeniu: „Niech każdy na swej grzędzie mały chwast choć wykorzeni, a wtedy może noc się nam w dzień zamieni“).—Art. „Lüge“ w „Encykl. Handbuch der Pädagogik“ R e i n a jest bez wartości naukowej i praktycznej.—Art. „Kłamstwo“ w Encyklo-

St. K.

Jeżeli u podstaw życia zbiorowego kryje się źródło bezwzględnych dążności samolubnych, to pierwotne pobudki prowadzące do K-a nie przestają być środkiem do wyzyskiwania słabych stron bliźniego. Rozwój kultury, przy nizkim poziomie uspołecznienia, rozszerza zakres panowania obłudy, i wytwarza z niej coraz skuteczniejszy, choć zręcznie ukrywany, oręż w brutalnej walce o byt. K., poczęte na gruncie stosunków ekonomicznych, przeniknęło do wszystkich dziedzin życia, które bezpośrednio lub pośrednio od warunków bytu materyalne-go zawisły. Dlatego zwyczaje, zabawy, stosunki miłosne, publicystyka, sztuki piękne i etyka są w mniejszym lub większym stopniu przepojone duchem obłudy, co wytwarza w domu i w szkole zanieczyszczoną fałszem atmosferę. Stąd płyną trudności przy zwalczaniu K-a przez wychowawców, mają oni bowiem do

Kłąb. ob. Korzeń.

Kłąb (ros. Chollia, fr. Garrot, niem. Widerrist), w nauce o składzie zewnętrznym zwierząt domowych oznacza wyniosłość, od której się zaczyna wyrost szyi. Tworzą ją wyrostki cierniste 5 pierwszych kręgów grzbietowych, służące za podstawę i miejsce przyczepienia licznych mięśni, ścięgien i wiązadeł. Wysokość tych wyrostków rozstrzyga o piękności K-u; przy Wysokiem K-ie (mowa tu o koniu) głowa jest dobrze osadzona na karku, ruch łopatek swobodny. K. właściwy jest koniom angielskim pełnej krwi i wschodnim rasom szlachetnym. Nizki K. czyni przód konia ciężkim i pozbawia go klasyfikacyi na konia wierzchowego. Wszelkie stłuczenia i odgniecenia K-u przez złą uprząż lub źle wysłane siodło, z powodu licznych ścięgien i wiązadeł, mających tu swe przyczepienie, są bardzo niebezpieczne: łatwo może się wywiązać przetoka (fistuła), zwana norzycą, której leczenie jest trudne i mozolne, a często bezskuteczne. Kalectwo to może spowodować śmiertelny tężec.

Kłąb skalny, ob. Kłęby skalne.

Kłącze, ob. Łodyga.

Kłączeń, wyraz utworzony przez Zdzi-

St. Kew.

werne-z. w.

Kłągiewicz Jędrzej Benedykt, biskup wileński (* 1765 — f 1841), nauki pobierał

czynienia zarówno z wpływami biologicznemi, pedyi Wychowawczej, które, jako przeżytki, wciąż jeszcze tkwią w nieuspołecznionej naturze ludzkiej, jak i z oddziaływaniem ustroju życia zbiorowego. Warunki, w których wychowuje się młode poko-lanie, wpływają znakomicie na rozwój i utrwalenie K-a. Dzieci wzrastające o głodzie i chłodzie mają daleko więcej powodów do K-a w celach sa-mozachowania, niż te, które rozporządzają wszyst-kiem do zaspokojenia swych potrzeb. Ubóstwo i brak niezbędnych warunków hygienicznych wydają organizmy wątłe, niedokrwiste; nadmierna surowość wychowawców bywa zwykle powodem upośledzenia czynności fizyologicznych i psychologicznych (dzieci zahukane): są to najważniejsze przyczyny braku odporności wobec trudów, słabej energii i odwagi; usposobienie zaś bojaźliwe skłania do wykrętów, obłudy, pochlebstwa i podstępu. Niekonsekwentne postępowanie z dzieckiem, jak obietnice, bez zamiaru ich dotrzymania, chwiejność w rozkazach i zakazach, bezustanne groźby, kończące się na niczem, przepowiadanie dziecku złych następstw jego czynu wbrew rzeczywistości i t. p.: oto szkoła K-a, którą przechodzą prawie wszystkie dzieci. Niezawodnym też środkiem pobudzania do K-a jest bardzo rozpowszechniony zwyczaj wychowawców podejrzewania dziec- towieckiego na oznaczenie minerału ka, przy lada sposobności, o mówienie niepraw- rytu. dy. Poddaje się w ten sposób myśl o możliwości kłamstwa i zarazem ośmiela dziecko do

S. Pł.

w Iłłukszcie, w Kurlandyi, wyższe w szkole głównej wileńskiej. Po kilko-letniem nauczaniu w szkole w Krożach otrzymał probostwo w Wor-niach, potem św. Jana w Wilnie. Po przekształceniu szkoły głównej na uniwersytet a moralnego wydziału jej na rodzaj głównego seminaryum duchownego K. został profesorem jego i regensem (1806). Wykładał dogmatykę i hi-storyę Kościoła. W r. 1820 został kanonikiem, w 1828 administratorem wileńskim. Wilno już od r. 1808 nie miało własnego pasterza i dye-cezyą rządzili przez dłuższy czas arcybiskupi mohilewscy (Siestrzeńcewicz). Brak władzy na miejscu spowodował wiele złego w dyece-zyi. K. energicznie zabrał się do uporządkowania spraw kościelnych, zaprowadził ład i rygor. Po zamknięciu uniwersytetu w r. 1831, przez swe starania utrzymał fakultet teologiczny, zamieniony w dwa lata później na akademię duchowną. W r. 1830 K. został biskupem in partibus i sufraganem wileńskim, w r. 1841 biskupem dyecezalnym. Napisał: „Nauka dla pewnego katechumena“... (1819); „Mowa... przy nowem otwarciu seminaryum przy ces. uniwersyt. wil.“ (1822); „Kazanie na obchód żałob. pam. Piusa VII papieża“... (1823); „List pasterski z powodu cholery“ (1831) —wszystkie wydane w Wilnie. Prócz tego: „Religia objawiona jest dziełem Boga“ („Pamiętnik relig mor.“ 1843) i rękopisy: „O stopniach, któremi postępowało objawienie boskiej religii“; „O to-lerancyi cywilnej“. Artykuły K-cza znajdują się nadto w „Wizerunkach i roztrząsaniach naukowych“.

Kłębkowe kopyto (weterynarya), ob. Ko-

pyto.

Kłębuszek nerczany, ob. Nerka.

Kłęby biodrowe, ob. Kulsze.

Kłęby skalne albo pnie skalne. Są to pewne postaci występowania niektórych skał w przyrodzie. K-mi albo pniami skalnemi nazywamy masy nieregularne znacznych wymiarów, leżące przekraczająco, niezgodnie ze skałami je otaczającemi, t. j. będące w występowaniu przerywającem. Zajmować to stanowisko względem skał otaczających mogą K-y zarówno wobec skał osadowych, uwarstwionych, jak wobec skał wybuchowych, masowych lub łupków krystalicznych. Warstwy skał otaczających w żadnym razie nie stosują się w swym układzie do kształtu i powierzchni K-ów. Kłęby tkwią w nich zupełnie intruzyjnie; widać, iż powstały już po uławiceniu się skał warstwowych i zburzyły je, przerwały. Stąd zachodzi pewna analogia pomiędzy K-em a żyłą, i, gdy postaci te są krańcowemi ogniwami szeregu najrozmaitszych sposobów występowania skał intruzyjnych, pomiędzy niemi znajduje się wiele form przejściowych, t. zwanych złoży żyłowych, które stanowią ogniwa łączące wszystkie te występowania skał przerywających w jeden szereg wspólny. Wymiary K-ów są bar-

dzo rozmaite. Znamy K-y których długość w najdłuższych i szerokość w najszerszych miejscach mierzy się na mile, są zaś, wcale niewielkie, tak, że je jednem spojrzeniem objąć można. Zarysy i kontury K-ów zwykle oznaczyć jest prawie niemożliwe, gdyż w większej części przypadków tkwią w skałach otaczających do głębin, zupełnie nam nieznanych. Tylko tam, gdzie sterczą obnażone przez denuda-cyę z pomiędzy warstw osadowych, można obserwować ich przekrój na przekrojach przypadkowych. W kilku miejscach również roboty górnicze dały niejaki materyał do sądu o podziemnej konfiguracyi K-ów. W najogólniejszych zarysach K-y są bryłami okrągławemi lub elip-tycznemi, lecz powierzchnie ich bynajmniej nie są regularne i stałe. Przeciwnie, pełno na nich jaknajrozmaitszych co do wielkości i kształtu wgłębień i wypukłości. Boki ich zagłębiają się w warstwy otaczające również pod kątami najrozmaitszemi, czasami biegną prostopadle, czasami skośnie. Często od głównej masy K-u odchodzą na strony najrozmaitszej miąszości, kształtu i długości kliny, żyły, odnogi, apofizy, wchodzące w najrozmaitszych kierunkach w skały K. otaczające. Gdy w pewnej miejscowości występuje dużo K-ów, często daje się spo-strzedz pewna prawidłowość w ich rozkładzie. Tak więc czasami leżą szeregiem, tak, że kierunek ich wydłużenia zarazem jest kierunkiem całego szeregu; kiedyindziej znów w całej grupie K-ów, nieprawidłowo rozrzuconych, dłuższe ich osi biegną wszystkie w jednym kierunku, są sobie nawzajem równoległe. W postaci K-ów występuje w przyrodzie bardzo wiele skał masowych, najczęściej zaś granity, tak iż rzec można, że K. skalny jest charakterystyczną formą występowania tej skały. Granity najczęściej widzimy w przyrodzie jako t. z w. wyspy granitowe—masy mniej więcej nieregularnie eliptyczne, wystające nieco ponad teren otaczający. Struktura czyli złożenie skały kłębowej w znacznej części przypadków jest jednostajne. Bywają jednak przypadki, kiedy np. K. granitowy posiada w jednych miejscach złożenie drobnoziarniste, w innych znów jest gruboziarnisty lub porfirowy. Kiedyindziej partye ułożone są koncentrycznie, lecz bynajmniej nie regularnie i nigdy nie odgraniczają się ściśle i wyraźnie, lecz miejsca rozmaitej budowy stopniowo jedne w drugie przechodzą i związane są przejściami z budową głównej masy, tak, iż w ogóle te części skały o rozmaitej budowie są to niejednorodne smugi pogmatwane, powikłane i pomieszane pomiędzy sobą. Często bardzo zewnętrzna część pnia granitowego składa się ze skały o drobniejszem ziarnie niż części wewnętrzne, w rzadkich tylko przypadkach peryferyczne części K-ów posiadają budowę gruboziarnistą. Prócz granitów, w postaci K-ów występują w przyrodzie t. z w. skały głębinowe, czyli b atoli ty ty, t. j. te skały krysta-

Z. W

Hr.

Hr.

liczne, masowe, które powstały z masy ognisto-ciekłej, wpartej na wielkich głębokościach pomiędzy utwory dawniej już istniejące. Lecz K. nie jest bynajmniej formą występowania tylko skał ogniowych. Utwory jpowstałe jako osad chemiczny z roztworów, n. p. sól kamienna, gips, często również tworzą K-y, bryły o znacznych nieraz wymiarach i formie nieregularnej. Lecz nie są to K-y skalne właściwe, te bowiem łączymy zawsze z pojęciem skały przerywającej i leżącej niezgodnie ze skałami otaczaj ącemi, gdy przeciwnie K. z wody osiadły musi być zgodnie skałami otoczony, jako utwór od nich starszy lub spółczesny. K. zaś intru-zyjny, właściwy, jest zawsze utworem późniejszym, przerywającym skały otaczające.

Kłobka, wieś i folwark w gub. Warszawskiej, pow. Włocławskim, nad rzeczką Kłóbką, 23 w. od Włocławka. Szkoła początkowa, urząd gminny, młyn wodny, staw, jezioro (10 mórg.), pokłady torfu. Murowany kościół paraf. św. Prokopa, stojący na górze, według podania, został wzniesiony w r. 1155; do tej epoki wszelako odnieść można zaledwie mury samego presbyteryum, reszta zaś pochodzi z czasu o wiele późniejszego. Do kościoła tego chronili się mieszkańcy odległych nawet miasteczek i osad w czasie morowego powietrza w r. 1623—25, jak o tern przekonywają metryki kościelne. Według aktów kościelnych świątynia w K-ce zgorzała przed r. 1662, później odbudowana, wykończona zaś ostatecznie w r. 1881 kosztem parafian i proboszcza ks. Mich. Ziarniewicza. Sama wieś służyć musiała za miejsce obronne; wskazówką tego jest zameczek, otoczony podwójnym przekopem; że K. była widownią walk, tego dowodzą znalezione narzędzia, służące do broni palnej, a także napotykane na polach kości ludzkie.    1Ir-

Kłobucki Jan, także Jan z Kłobucka, profesor wymowy w Akademii krakowskiej, uchodzący za jednego z najlepszych mówców w. XVI (f r. 1609 w Krakowie). Najważniejsza jego praca: „O ćwiczeniu krasomowskićm“ nie wyszła z druku; wydane zaś zostały różne mowy, z pośród których wyróżnia się jedna, opisująca życie Walentego Widawczyka, rektora Akademii krakowskiej: „Elogium funebre Va-lentini Vidavii, Sacrae Theolog. Doctor. Acad. Crac. Rectoris, memoriae consecratur“ (Kraków 1602, w 4-ce).

Kłobuckie starostwo niegrodowe w wojew. Krakowskiem, pow. Lelowskim. Według metryk koronnych, do star. K-go należały w połowie w. XVII, prócz miasta Kłobucka (nad Okszą), wsi: Zagórze z folwarkami: Zakrzów, Łobodno, Miedźno, Kocino, Ostrowy, Łojki, Dobra, Brzoska, Wręczyca, Grodzisko, Stara Huta, Waleńczów, Biała Królewska; w nich cztery młyny. Na sejmie w r. 1658 Stany Rzplitej konstytucyą z 21 sierpnia t. r. nadały star. K. Paulinom w Częstochowie na własność wieczy

stą, jako nagrodę za mężną obronę Częstochowy przeciw Szwedom. Podług lustracyi z r. 1789 star. K. przynosiło rocznie złp. 49 587 gr. 28Y2 dochodu. — Słown. geogr“.

Kłobucko, osada, przedtem m-ko w gub. Piotrkowskiej, pow. Częstochowskim, nad rz. Okszą (Oksą), 16 wiorst od Częstochowy, przy trakcie z Częstochowy do Wielunia, położona w wąwozie śród wyniosłości wapiennych. Posiada schronisko dla starców i kalek, sąd gminny, szkołę początkową, stacyę pocztową; około 3 000 mieszk. Akta miejskie wskazują, że K. zostało założone już w r. 1244; wszakże przywileju lokacyjnego podczas lustracyi starostwa w r. 1564 nie znaleziono. W aktach star. Kłobuckiego przechowały się niektóre inne przywileje, między innemi przywilej Kazimierza W. z r. 1339, uwalniający mieszczan od wielu danin i powinności, dotąd opłacanych; przywilej ten zatwierdzili następni królowie: Kaz. Jagiellończyk w r. 1453, Jan Olbracht w r. 1493, Zygm. August w r. 1563, Zygmunt III w r. 1620, Władysław IV w r. 1637, August III w r. 1750 i Stan. August w r. 1778. K. było jednem z miast, które Władysław, ks. Opolski, otrzymał w lenno od króla Ludwika w r. 1370. Wład. Jagiełło siłą odebrał K. księciu Opolskiemu i do korony przyłączył (1396). W r. 1457 Jan, ks. Oświęcimski, spalił i złupił miasto. W końcu w. XVII K. było stolicą starostwa. Lustracya z r. 1636 świadczy o zamożności i rozwiniętym przemyśle K-a, które posiadało wielu sukienników, szewców, piekarzy, prasołów i t. p. Kłobucki kościół parafialny zbudowany był z modrzewiu, funda-cyi, jak uiesie podanie, Piotra Dunina (1125). W zeszłym (XIX) wieku kościół ten rozebrany, a nabożeństwo przeniesiono do kościoła po kanonikach regularnych, pod wezw. św. Marcina. Kościół ten wraz z klasztorem wzniósł przy pomocy Zbign. Oleśnickiego w latach 1434—48 Jan Długosz, wówczas proboszcz kłobucki, i osadził sprowadzonych z Kazimierza (pod Krakowem) kanoników. Kazimierz Jagiellończyk potwierdził erekcyę kościoła i klasztoru w r. 1454; dokument ten przechowuje się dotąd w probostwie kłobuckiem. Z czasem kościół uległ zupełnemu zniszczeniu. Na początku w. XVII Mikołaj Wolski, starosta krzepicki, mieszkający w K-u, na nowo kościół odbudował, a biskup Tomasz Oborski, sufragan krakowski, konsekrował (1623). Następnie kościół kilka razy gorzał; w r. 1743 odnowiony staraniem zakonników, otrzymał wieżę z zegarem i ozdoby wewnętrzne. W r. 1796 znów uległ poża-rzowi. Ówczesny przełożony, ks. Wybranowski, doprowadził świętynię do zupełnego porządku; w tym stanie kościół dotrwał do naszych czasów (bez wieży, zegara i biblioteki, które zniszczył ogień). W r. 1810 kościół w K-u odebrano zakonnikom i oddano księżom świeckim. Zbudowany z kamienia ciosowego i wa-

Ilr.

py.

sie“ z 2 lutego r. 1892.

piennego, wygląda dość okazale, lecz nie posiada cecli starożytności. Jedyny szczegół, który mógłby zaświadczyć o jego dawności, stanowią oddrzwia kamienne przy wejściu bocz-nem, podobne do oddrzwi kościoła w Krzepicach (ob). Kościół kłobucki posiada starożytną chrzcielnicę kamienną, pięknie rzeźbioną w stylu gotyckim, na której wyryte są herby różnych rodzin i rok 1492; przewieziono ją tutaj z dawnego kościoła parafialnego. Organy kościoła kłobuckiego słynęły niegdyś w kraju. Prawie wszystkie budowle w K-u były od dawien dawna drewniane; dopiero, gdy w r. 1832 miasto doszczętnie zgorzało, zamożniejsi powystawiali domy murowane. Handel i przemysł od XVII w. w zupełnym upadku.

Kłobuk. 1. W dawnym języku polskim wszelkiego rodzaju okrycie głowy. Słowacy na Węgrzech zowią tak kapelusz. — 2. Nierozkwitły pączek róży zwał się także K-iem. — 3. Kapelusz szerszy u góry i bez skrzydeł, z czarnej krepy, noszony przez mnichów kościoła wschodniego. Patryarchowie i metropolici używają K-ów morowych, białych z czarnym welonem, świeccy zaś duchowni wyższego stopnia— aksamitnych fioletowych.

Kłobukowski Antoni, dziennikarz polski. Pochodził ze starej rodziny szlacheckiej, przybyłej do Polski z Czech, syn właściciela dóbr ziemskich i adjutanta Kościuszki w r. 1794 (* w r. 1813 w Grodnej dolnej w powiecie tarnowskim,— f 29 stycznia r. 1892). Do szkół średnich uczęszczał w Rzeszowie, poczem, już w 16-m r. życia, zapisał się na wydział filozoficzny w uniwersytecie lwowskim, zajmując się głównie literaturą i lingwistyką, do której wielkie objawiał zdolności. W wojnie w r. 1831 bierze czynny udział (Ostrołęka). Po powrocie ciągnie K. studya uniwersyteckie w Krakowie na wydziale prawa, pisząc równocześnie drobne, ale liczne wiersze, drukowane w „Dzienniku mód“, jedynym podówczas literackim dzienniku w Galicyi, wydawanym we Lwowie przez krawca Kulczyckiego. Te wiersze zaznajomiły i zaprzyjaźniły Iv-ego z Polem, Józefem Kremerem i in. Dzięki tym stosunkom zostaje w r. 1839 wychowawcą Jana Tarnowskiego z Chorzelowa. Uczniowi swojemu towarzyszy wszędzie, do Tarnowa, Wiednia, Hohenheimu, gdzie wraz z nim uczęszcza na kursa rolnicze, wreszcie do Paryża, gdzie dwa lata bawią. Tu poznał się K. z towarzystwem polskiem, grupującem się koło „Hotelu Lambert“ (ob.), a ponadto z Mickiewiczem, Chopinem, Słowackim, Zaleskim. W r. 1848 był K. świadkiem rewolucyi lutowej w Paryżu, poczem powrócił do kraju i przez lat kilka oddawał się zajęciom literackim i pedagogicznym. W r. 1854 zawezwano K-go na odpowiedzialnego redaktora „Czasu“, za sprawą nieznającego go nawet osobiście ówczesnego kierownika „Czasu„, Maurycego Manna. Jako redaktor „Czasu“, na którem to stanowisku pozostał aż do śmierci, K. przyczynił się wielce do podniesienia dziennika, jak i jego powagi i poczytności, choć obowiązki te początkowo bardzo trudne wobec ówczesnych stosunków polityczno-społecznych w Austryi, sprawiały mu wiele przykrości; był nawet uwięziony, a dziennik sam zamknięty w r. 1863. Pracował w „Czasie“ stale jako kronikarz i sprawozdawca teatralny, nadzwyczaj sumienny w tym ostatnim dziale; był tłómaczem korespondencyi obcych, znał bowiem siedm języków nowożytnych. Pisał także i nadal ulotne poezye i no-welle, przełożył dramat Delavigne’a. „Dwie królowe“. Był członkiem nadzwyczajnym Akademii Umiejętności w Krakowie. Por. wspomnienie pośmiertne L. Dębickiego w „Cza-

M. O-y.

Kłobukowski Aleksander, obywatel ziemski, gruntowny znawca stosunków ekonomicznych większej własności ziemskiej w król. Polskiem (* 3 maja 1820 w Powierciu pod Kołem w wojew. Kaliskiem, w dziś. pow. Kolskim gub. Kaliskiej—f 16 września 1903 w Warszawie). Syn ziemianina, Józefa K-go, za Ks. Warszawskiego podprefekta, za Król. kongresowego komisarza obwodowego, zrodzony z Anny z Kwileckich, córki ostatniego starosty niegrodowego kolskiego. Po ukończeniu szkoły w Łęczycy i gimnazyum Maryi Magdaleny w Poznaniu odbył w uniwersytecie dorpackim studya na wydziale kameralnym, kształcąc się w prawie i ekonomii politycznej. Z otrzymanym w roku 1844 stopniem kandydata praw, po krótkim pobycie w domu rodzicielskim, wyjechał za granicę dla wykształcenia się w umiejętnościach agronomicznych; zwiedził Niemcy, zabawił dłuższy czas w Paryżu, zawitał i do Anglii. Około r. 1850 zaczął prowadzić gospodarstwo rolne na glebie ojcowskiej.. Umysł zdolny do spostrzeżeń i uogólnień, wcześnie już zrozumiał warunki dalszego istnienia wielkiej własności, i nie odwrócone też jej koleje przyszłe. Wykształcenie, zdolności i stosunki osobiste wprowadziły go w koło „Roczników gospodarstwa krajowego“, ześrodkowane w Andrzeju Zamoyskim. Po zawiązaniu się Towarzystwa Rolniczego, w styczniu roku 1858, w pierwszym roku jego istnienia wszedł K. do tej instytucyi jako człowiek postępowy powściągający egoizm stanowy w sobie i w innych pobudkami obywatelstwa, sprawiedliwości i rozumnego porządku w układzie stosunków między dworem a ludem. Nie będąc od razu zwolennikiem uwłaszczenia, które zresztą wówczas (1858 i 9) nie dopominało się jeszcze od Towarzystwa zasadniczego uznania, statecznie jednak przemawiał za zupełnem ekonoinicznem wyzwoleniem, tak nieszczęśnie od r. 1807 za-niedbywanem, tak wręcz w r. 1831 lekcewa-żonem; ujmował się za służbą folwarczną, wytykał niebezpieczeństwa stosunku tymczasowo-

ści uświęconego przez ukaz z czerwca r. 1846. przyjmować, ani odrzucać, przynajmniej potę-Kiedy w r. 1859 zaczęto w Wilnie krzątać się piono. Życzliwość treskowowska miała się po-około zorganizowania kredytu rolnego i zażą- wtórzyć w roku następnym. K. w zimie z r. dano z Warszawy sił organizacyjnych, komitet 1863—4 dia bezpieczeństwa osobistego bawił To w. Rolniczego wybrał K-go i wraz Aleks, zagranicą, w Paryżu; w styczniu r. 1864 otrzy-Preissem (ob.) i Antonim Wrotnowskim mał nowe od Treskowa wezwanie. Z upowa-(ob.) posłał go współobywatelom do przewo- żnieniem hotelu Lambert do wysłuchania no-dniej i przygotowawczej pracy. Trudy i za- wych propozycyj, w nowych zupełnie, a o wie-biegi tych delegatów rozbiły się ostatecznie le cięższych warunkach, w samym końcu sty-o brak hypoteki, którą wszakże spodziewano cznia przybył do Berlina. Już d. 4 lutego się wówczas dla gubernij litewskich uzyskać, miał wobec Treskowa, głównie tu działającego, W walnych naradach Towarzystwa nad prze- posłuchanie u Bismarcka. Trzeba przypomnieć, kształceniem stosunku pańszczyźnianego, w la- że były to czasy toczącej się już wojny o Holsztyn tach 1860 i 61 K. wyróżniał się szczerością i Szlezwig; niedorzeczną polityką kierowana woli, jasnością poglądów i czystością dążeń ku Austrya, współdziałając z Prusami, leciała w za-dobru ogólnemu, a najwymowniejsze po sobie sadzkę wojny 1866-go roku. Powstanie upada-ślady pozostawił w sprawie t. zwanego fun- ło, a mimo to nie milkły zachęty z Paryża, duszu gromadzkiego, którego wytworzenie uwa- Bismarck postawił K-u jako możliwe do osią-żał za obowiązek szlachty, ciążący na jej ma- gnięcia częściowe, w miarę uspakajania się jątku. Gdy idea własności, szerzona przez To- kraju, na pojedyńczych terytoryach organizo-masza Potockiego (ob.), zdobywała sobie wanie porządków politycznych, zbliżonych do przewagę nad pomysłami czynszów i dzierżaw, stanu prawnego z r. 1815, może nawet pod głos dodatni K-go nie mało do wcielenia jej berłem pruskiem; obiecywał też i jaknajrzeczy-w pamiętnę uchwałę z d. 27 lutego r. 1861 wistszą amnestyę, a określenie ścisłe takiej się przyczynił. Po rozwiązaniu Towarzystwa organizacyi, któraby zadowoliła wszystkich, (6 kwietnia 1861) K., jako widoczny już w ca- wkładał na księcia Władysława Czartoryskiego, łym kraju obywatel, uczestniczył w ówczesnym Tym razem już K. utracił równowagę; nie umiał ruchu społecznym; w r. 1862 był w t. zw. patrzeć, słuchać i mówić, a nadewszystko nie „organizacyi białej“ naczelnikiem po w. koniń- umiał milczeć. Po znanej depeszy ks. Czarto-skiego i urząd ten pełnił jeszcze w lecie 1863 r., ryskiego z d. 24 lutego, miał d. 2 marca 1864 kiedy już „Białych" nie było. Niedalekie są- u prezesa ministrów drugie posłuchanie, które siedztwo, blizka znajomość i wyświadczona wa- już stanowczo te dyplomatyczne wywiady za-żna przysługa właścicielowi ziemskiemu, prusa- kończyło. Dochował się w kopii zbiór 10 likowi Treskowowi, nagle przedzierzgnęły K-go na stów K-go i jednego z biura hotelu Lambert, początku r. 1863 w dyplomatę. Ziemianin nasz wymienionych w całej tej przygodzie. Ukazu-znalazł się wówczas w Berlinie. Treskow, ma- je on jasno całą nierozważną porywczość K-go, jący przez brata dostęp do Bismarka, a wstęp cały jego zacny a niewinny niepokój oto, aby na dwór, wprowadził go do późniejszego żela- wkroczenie Prasaków nie było rozbiorem kraju, znego kanclerza. We dwóch z Tresko wem i całą też dobrą wiarę w słowa wymawiane oświadczyli oni gotowość Prus do podjęcia ze złą. Odznaczająca się polityczną trzeźwością się pośrednictwa, obiecując za zaniechanie po- depesza z d. 28 kwietnia 1864 r., prawdopo-wstania przywrócenie konstytucyi r. 1815, dobnie pióra Kalinki, w samej treści swojej nawet z wojskiem, i jaknajrozleglejszą amnestyą. niesie surowy sąd na przygodnego dyplomatę. Wymawiano przy tern imiona W. Ks. Konstan- K. powrócił do kraju, niewiadomo w jakich tego, arcyks. Maksymiliana, późniejszego ces. warunkach i kiedy, zdaje się jednak, że około Meksyku, wreszcie Antoniego Radziwiłła. Cała r. 1870. Missya z lat 1863 i 64 widocznie ta impreza pruska była oczywiście intrygą, mu ciążyła; gdy w kilkanaście lat później opi-zmierzającą do zmącenia szyków bliskiej już sał ją Mik. Berg w czasopiśmie „Russkaja Sta-interwencyi dyplomatycznej, a zarówno z daty rjina“, dotknięty opisem wystąpił z ostrem za-pierwszych depesz Anglii, Austryi i Francyi przeczeniem w dziennikach, zagroził nawet (17 kwietnia) jak z daty amnestyi (12 t. m.) autorowi pojedynkiem w razie nieodwołania oraz spełzłej misyi ks. Ryszarda Metternich a do faktu głównego, który nam dzisiaj, zwłaszcza Wiednia (powrót do Paryża d. 23 marca) i upadku wobec listu z d. 5 lutego 1864 r,, wydawać dyktatury Langiewicza (d. 20 marca) widać, że się musi zupełnie prawdziwym. Po szczęśli-powyższe zabiegi pruskie przypaść mogły na wyin powrocie osiadł K. na roli i jako cichy ostatni tydzień marca i pierwsze dziesięć dni „Młynarz z nad Warty“ pisywał artykuły do kwietnia. Treskow tak silnie nacierał, że po- „Niwy“ o stosunkach rolnych, o upadku wiel-dobno nawet ukazał możliwość audyencyi u kró- kiej własności ziemskiej, o wielkoobszarowym la Wilhelma I. K. uchylił się od zaszczytu, kredycie hypotecznym i t. p. W r. 1875 pierw-ale nie mógł, i nie chciał też, uchylać się od szy gen. gubernator Królestwa, Kotzebue, pod-bezwłocznego zawiezienia propozycyi do Pary- czas pobytu w Kaliszu zlecił K-u opracowanie ża, gdzie je oczywiście, nie mając prawa ani j memoryału o położeniu materyalnem dóbr szła-

W r.

cen-

o za-

mo-

rozsze-

Słowie“, „Bibl. warszaw-

K. 13.

Do tego rodzaju kar należało

checkich; memoryał, z d. 21 sierpnia t. r., ani ' układem ani stylizacyą nie przypada do całości człowieka. Taka sama nuta dźwięczy jeszcze w wiele lat później w opracowaniu „Własność ziemska i Tow. Kred. Ziemskie“.

1876 ziemianie kaliscy wybrali K-go do tralnego komitetu T. Kred. Ziemskiego. Odtąd zaczyna się 27-letni okres płodnej pracy jego w instytucyi ogólnie ziemiańskiej. Związany ścisłą przyjaźnią z zasłużonym Tadeuszem Kowalskim (ob.), wspierany jego radą i w licznych nader pracach dla Towarzystwa i w kierunkach myśli obywatelskiej poza towarzystwem, K. nawzajem własnem swojern światłem wpływał doniosłe na wyrabianie się poglądów przewodnich w instytucyi. Pracował dla niej rozumnie, szczerze i z tak rzadką u nas mocą charakteru; do ostatnich lat sędziwego wieku był jednym z jej naj czynniej szych, najpożytecz-niejszych członków. W dziejach Tow. Kr. Ziemskiego niezapomnianem pozostanie energiczne jego wystąpienie przeciwko niefortunnej inicyatywie radcy Eustachego Dobieckiego siłek ze skarbu dla cierpiącej wielkiej własności, o kredyt melioracyjny i fundusz rezerwowy; trwałą też kartę zajmie ostre napomnienie ziemian Kaliskich za nierozważne pomysły, ralnie krzywdzące instytucyę. Liczne są me-moryały K-go i opinie urzędowe, zwłaszcza o wnioskach stowarzyszonych na ogólnych zebraniach, dotyczące głównie hypoteki, waluty, rżenia kredytu T. kr. Ziemskiego na małą własność, kredytu melioracyjnego, konwersyi, służebności, ustawy leśnej i t. p. Działalność K-go jako agronoma i publicysty agrarnego wobec tej jego działalności w T. kr. Ziemskiem maleje; sama przez się jednak, nie ilościowo wprawdzie, ale jakościowo wyróżnia go z massy piszących. Za zasługę poczytać mu potrzeba wcześne wydanie hasła parcelacyi, poważne śledzenie jej postępów i ujmowanie ich w liczby, oraz pilne a humanitarne baczenie na los służebnika i najmity rolnego. Głosy i opinie K-go jako członka Tow. Rolniczego znajdują się w „Rocznikach gosp. krajowego“; późniejsze artykuły — żadnej bowiem większej pracy nie zostawił—w „Niwie“ skiej, „Encykl. rolniczej“ („Kapitał w rolnictwie“), „G. Polskiej“, wreszcie w „Kuryerze Warszawskim“. —O K-m: „Gaz. Rolnicza“ 1903, nr. 39; Mowa pogrzebowa D-ra Michała Kępińskiego; „Biblioteka Warszawska“ 1893 X (art. Szymona Askenazego); Berg M. „Russkaja Sta-rjina“ 1875 i nast.; „G. Polska“ z tegoż czasu; „Historya Towarzystwa Rolniczego“ przez Władysława Grabskiego (Warszawa 1904)); Zbiór listów z r. 1864. wyżej wspomniany.    s-

Kłobukowski Stanisław, syn poprzedzającego, współczesny publicysta polski (* 1854 w Powierciu pod Kołem w gub. Kaliskiej). Nauki początkowe i średnie pobierał w Paryżu i Genewie. Studyował później prawo i eko-

Wialka Ene. Powcz. Iliutr. Zesz. 2 4b. T. XXVXI.

nomię polityczną w Bonn i Wiedniu, gdzie za rozprawę „lieber die Seebeute oder d. Privateigenthum zur See“ otrzymał doktorat. We wrześniu 1889 r. na drugim zjeździe prawników polskich we Lwowie wygłosił referat o potrzebie urządzenia wychodztwa polskiego, wskazując jako miejsce nowej pracy Amerykę południową. Powołany na profesora Szkoły Wyższej kobiecej w Dublanach przez półtora roku wykładał w niej ekonomię polityczną, statystykę, skarbowość i ekonomikę rolniczą. Otrzymawszy następnie urząd w Biurze statysty-cznem wydziału krajowego w Galicyi, założył, wydawał i redagował od lipca r. 1892 „Przegląd emigracyjny“, zamieniony w r. 1896 na „Gazetę handlowo-geograficzną“ W latach 1893 i 94 należał wraz z Aleksandrem L i s i e w i-czem (ob.) do redakcyi dwutygodnika „Słowo polskie“, który przez zgrupowanie koło siebie żywiołów postępowych przyłożył się do utworzenia ważnego dla Galicyi Stronnictwa Ludowego. W tym czasie przemawiał usilnie za uniwersytetami ludowemi, bibliotekami i muzeami prowincyoualuemi, stawiając za wzór Fran-cyę, powołując się nawet na przykład Syberyi (w Minusińsku). Na trzecim zjeździe prawników polskich w Poznaniu w r. 1893, poparty przez Lisiewicza, Alfonsa Parczewskiego (ob.) i Wiktora U ngara (ob.), przeprowadził uchwałę zalecającą założenie Towarzystwa Handlowo - geograficznego, które też rzeczywiście powstało w tym samym roku we Lwowie pod prezydencyą Tadeusza Dzieduszyckiego, a dy-rekcyą samego projektodawcy. O tern towarzystwie wydał K. umyślną broszurę. W r. 1895 instytucya ta (przy współdziałaniu Towarzystwa Ś-go Rafała we Lwowie) wysłała K-go do Ameryki Południowej. Podróże swoje od sierpnia 1895 r. do początku r. 1898 po obszarach osadnictwa polskiego i innych, któ-reby się do dalszej kolonizacyi nadawały, opisał K. w dwutomowem dziele, które wyszło jako dodatek do „Gazety handlowo-geograficznej“, Prócz wyżej wspomnianych w r. 1893 wydał w Lwowie broszurę o fundacyi imienia Tadeusza Kościuszki. Od kilku lat (1904) zamieszkuje w Warszawie.

Kłoczko wski Walenty, malarz polski z w. XVII, był czynnym w okolicach Krakowa, a zapewne i w samym Krakowie. W ołtarzu wielkim kościoła w Łososinie Górnej nad Czchowem jest jego niezły obraz Zwiastowania Matki Boskiej, opatrzony podpisem: Walen-ti Kłoczkowski 1675.

Kłoc, trawa ob. Brachypodium.

Kłoda. W systemie kar wiejskich, mających lokalne czyli miejscowe znaczenie, kary moralne, polegające na pokucie publicznej a hołdujące zasadzie odstraszenia były w ezęstem użyciu.

siedzenie w kunie, w gąsiorze, lub kłodzie. Chłop, który się dopuścił przewinienia wzglę-

przez panów wiejskich.

Hr.

s. Pi.

dem swego pana, lub większej zbrodni na swym bliźnim, nietylko był karany pieniężnie, ale nadto ponosił karę moralną. Kara ta polegała na tern, że albo w kościele, albo przed kościołem był wystawiany zbrodniarz na widok publiczny, bardzo często z narzędziem zbrodni na szyi. Oprócz tego był skrępowany w ten sposób, że kładziono mu na szyję żelazną obręcz, którą był przymocowany do ściany (gąsior), albo też kładziono mu ręce i nogi w drewniane kleszcze. Ten ostatni rodzaj kar cechuje właśnie t. zw. siedzenie w kłodzie. K. był to pierwotnie pniak, w którego otwory kładziono nogi obwinionego a potem je ściskano. Później używano do tego dwóch belek, w rodzaju dyb, z kilku otworami; w te otwory musiał włożyć nogi obwiniony, poczem mu je ściskano. To narzędzie dozwalało na większe lub mniejsze udręczenie skazanego. Zależało ono bowiem od tego, czy skazanemu mniej lub więcej rozstawiono nogi, lub też czy mu równocześnie skrępowano i ręce. W tym wypadku przybierał skazany postawę, już nie stojącą, ale zgiętą; ręce bowiem miał skute przy nogach, skutkiem czego cały grzbiet wyginał. Niejednokrotnie karany otrzymywał przytem odpowiednią ilość plag. Księgi sądowe wsi Kasiny, o których prof. B. Ulanowski miał odczyt, zamieszczony w Roczniku Akademii umiejętności krak. z roku i893/4, podają, iż chłop, który się targnął na urząd pański obelgą słowną, płacił 3 grzywny i 3 dni siedział w kłodzie; jeżeli zaś targnął się czynnie, płacił 10 grzywien i siedział w kłodzie przez 6 niedziel. Wyrażenie pospolicie używane „siedzieć jak w kłodzie“ jest reminiscencyą tej przykrej pozycyi, na jaką prawo dworskie chłopów skazywało, karząc ich w ten sposób. Zwyczaj karania kłodą albo mógł być wprowadzonym wraz z prawem niemiec-kiem, na którein wsie polskie były lokowane, albo też utrwalił się samoistnie, gdyż pan wiejski posiadał nietylko władzę sądzenia, lecz także i władzę ustawodawcą w sw Ą wsi; mógł zatem stosować takie kary, jakie sam wymyślił. W każdym razie K. jest to kara lokalna, wiejska, stosowana względem swych poddanych

Ab. Kł.

Kłodawa, osada (dawniej m-ko) w gub. Kaliskiej, pow. Kolskim, nad rz. Kłodawicą lub Rgilówką, od Koła 20 w., od Łęczycy 56 w., położone na płaszczyźnie. Szkoła początkowa, stacya pocztowa, około 2 000 mieszk. Przez K-ę przechodzi pierwszorzędny trakt pocztowy warszawsko-kaliski, oraz drugorzędny włocław-sko-sieradzki. Początek K-y sięga dalekich czasów, bo już za Władysława Hermana wspominają o niej dzieje. Kiedy Judyta, żona Władysława Hermana, powiła w r. 1085 syna, Bolesława, zwanego później Krzywoustym, zaczęto w Polsce wznosić kościoły na cześć św. Idziego; wtedy fundowano także kościół w K-ie. Wład. Jagiełło przywilejem z r. 1409 uwolnił miesz-

kańców K-y od pod wód pod swe rzeczy. W r. 1430 nadał miastu prawo niemieckie oraz o-znaczył powinności. Kazimierz Jagiellończyk uwolnił mieszczan od opłaty myta i targowego (1445). Dobrodziejstwa te wpłynęły pomyślnie na rozwój i zamożność miasta, które pod względem zaludnienia zajmowało pierwsze miejsce po stolicy swego województwa (Brześć - Kujawski); na wojnę w roku 1459 K. dostarczyła 20 uzbrojonych pieszych. W roku 1464 mieszkał w K-ie Kazimierz Jagiellończyk, aby być bliżej toczącej się walki z Krzyżakami. Zygmunt I potwierdził w r. 1581 wszystkie przywileje miejskie; po wielkim pożarze uwolnił je w r. 1523 od różnych powinności. W r. 1533, z powodu powtórnego pożaru, Zygmunt I znów roz-maitemi ulgami miasto obdarzył. Były wówczas w K-e cechy kowalów, ślusarzów, mieczników, rymarzów, iglarzów, kotlarzów, czapników i in. W r. 1552 Zygmunt August zatwierdził cech sukienników. Sławny Grzegorz W i-gi lancy on z Sambora (ob.) wykładał czas jakiś w K-ie wymowę i rymotwórstwo. Lustra-^ cya z r. 1564 świadczy o kwitnącym stanie K-y. Podczas pierwszej wojny szwedzkiej K. została prawie zupełnie zniszczona; lustracya z r. 1660 znalazła na 56 łanów, które do K-y należały, tylko 26 osiadłych i zamiast 700 domów tylko 80. Odtąd miasto nie podniosło się więcej, pomimo starań królów i nowych przywilejów. Do upadku K-y przyczynili się także starostowie tutejsi, którzy przemocą przywłaszczali sobie mienie mieszkańców. Modrzewiowy kościół parafialny pod wèzw. św. męczenników Fabiana i Sebastyana został wzniesiony między r. 1560 — 70; odnowiono go w r. 1846 i 1851. Dalej, murowany kościół Wniebowzięcia N. M. P. z klasztorem karmelitów trzewiczkowych, fundowany w r. 1623 przez Franciszka Krzykowskiego, dziedzica dóbr Krzykosy i Dąbrówka. Kościół św. Idziego, fundowany za Wład. Hermana, oddano w r. 1430 kanonikom regularnym; po zniesieniu zakonu w r. 1809 świątynia ta tak podupadła, że w r. 1825 mury rozebrano i wystawiono z nich ratusz i jatki rzeźnicze, pozostała tylko dzwonica drewniana. Targi odbywają się w K-ie co tydzień, jarmarków jest 6 do roku. — „Słownik geogr“.

Kłcdawita Marcin ob. Ner wic ki.

Kłodawski Jan, paulin (w pierwszej połowie XVII w.), wydał w Rzymie (1639): „Epi-tomae historiae de origine et instit. Örd. S. Pauli Erem. in Polonia et Hungaria“.

Kłodawskie starostwo niegrodowe w województwie i powiecie łęczyckim; zaliczało się przjsd r. 1736 do województwa brzesko-kujawskiego. Wedle lustracyi z r. 1662 powstało z dawniejszego starostwa Przedeckiego. Należały do niego: miasto Kłodawa, miasteczko Dąbrowiec i wsi: Głogowa, Nowa, Kubłowa, Kłokocino, Ostrowy Małe, Baby, • Kopy, Jasie-

4 680 złp. i 13 gr.

nieć, Długie Kąty, Łążek, Dubiegniew i Dąb. W roku 1771 posiadał je Ignacy Kossowski, sekretarz koronny, opłacając z niego kwarty

M. Stii.

ją. I na dworze polskim postępowanie K-go (zwłaszcza w sprawach natury pieniężnej) nie zawsze budziło zadowolenie i nieraz ściągnęło mu ostrą naganę ze strony podkanclerzego Fr. Krasińskiego, czy nawet samego króla, Zyg. Au-a, w tych n. p., między innemi, słowach: „tego chwalić nie możemy, iż nad jasne zakazanie nasze, raz i drugi powtórzone, ważycie się pieniądzmi naszemi szafować...“—W czasie tego kilkoletniego pobytu we Włoszech K., nie-mający zresztą wyższych święceń, ożenił się na wiosnę r. 1579 z markizówną Julią de Lauro, synowicą księcia neapolitańskiego Montis Leonis, z domu Pignatellich, a siostrzenicą wicekróla Sycylii, Marka Antoniego Colonny. Z tego małżeństwa miał K. syna,* Franciszka, który młodo umarł.—Łętowski „Katalog biskupów, prałatów i kanonik, krak.“ t. III str. 129; Paprocki (pod Kłodziński) i N i e s i e c k i (pod Kłodnicki); Kl. K antę c ki: „Summy neapolitańskie“ passim str. 181). Wiele listów Zyg. Aug-a i Fr. Krasińskiego do K-go mieszczą „ Akta podkanclerskie Fr. Krasińskiego“.

Kłodzina (Connus), jest to nadziemny, zgrubiały pęd rośliny, nierozgałęziony pień. K-ę mają podzwrotnikowe paprocie drzewiaste, rośliny rzędów cykasowatych (Cycadi-ńaea) i zamiowatych (Zamieae), oraz przeważnie palmy (Palmae). K. pierwszych 3 wymienionych gatunków jest pokryta gęsto skrętoległemi liśćmi brunatnemi, niepozornego kształtu, łuskowatemi, na wierzchołku tylko posiada wieniec wspaniałych zielonych pierzasto złożonych liści. K. niektórych gatunków palm jest pokryta kilkomilimetrową warstwą wosku roślinnego (Copernica cerifera Mart. i Cero-xylon andicola H. B.). K. palm jest nader twarda, tak, że służy za wyborowy budulec. K, Sagownic (Saguś) oraz cykasów ( Clcas circinn-lis L. i C. revoluta L.) i zamii (Zamia caffra Thun.) są wypełnione skrobią, którą po wypłukaniu przerabiają na „sago“. Pierwsze dają produkt bardziej wyborowy.

Kłodziński Maciej (f 1616), sekretarz Stefana Batorego, kanonik krakowski. Nauki pobierał w Bononii. Tam przebywając, wydał dwie mowy: „In obitum Sigism. Augusti régis“ (1574); „De Henrici Valesii felici in Polonorum régis inauguratione oratio gratulatoria“. Podnosił cnoty religijne króla Stefana i dedykował mu przetłómaczone przez się z włoskiego na łacinę i polski dzieło Hieronima Sirina: „Liber de modo acquirendae divinae gratiae“ (Kraków „Wizerunek łaski boskiej“ ( Kraków

s. Pł.

Kłódka jest to zamek przenośny, zawieszany na kabłąku u skobla. Mechanizm K-i zwyczajny nie różni się prawie niczem od mechanizmu zamku (ob.) zwyczajnego. Klucz porusza zasuwę, która wchodzi w otwór znajdujący się w jednym końcu kabłąka, drugi jego koniec osadzony jest na zawiasach. K. w języku łowieckim jest to kawałek deski, na której nawiązuje się oka sieci myśliwskich.

Zh.

Hr.

Kłodnica, także K o c a w a (niem. Klodnitz), prawy dopływ Odry; powstaje z kilku strumieni za zachodnich stokach gór Tarnowskich, koło Ligoty (pow. Pszczyński) i Bytomia. Pod miastem Koźle (niem. Kosel) wpada dwoma ramionami do Odry. K. przyjmuje z prawej strony powyżej Gliwic Małą Kocawę, płynącą z okolic Bytomia (Bytomska-Woda) i Dramę. K. ma 75 kim. długości. Kanał Kłodnicki, otwarty dla ruchu w r. 1790 (46 kim. długi), łączy Gliwice z Odrą (pod Koźlem). Od Gliwic łoże K-y jest skanalizowane aż po jej ujście i opatrzone 18 śluzami. Kanał ten służy głównie do przewozu węgla kamiennego z kopalni szląz-kich do Odry.

Kłodnicki Stanisław, h. Łada, lub Kłodziński-, jak go nawet częściej zwano (z łac.

Z Z.

Clodinius), kantor krakowski, archidyakon miednicki, sekretarz króla Zygmunta Augusta i długoletni agent polski w Neapolu, był najstarszym z siedmiu synów Macieja wojskiego liwskiego, starosty błońskiego, i Anny z Boguckich. Nauki odbywał w Akademii krakowskiej, a następnie, za staraniem i poparciem podkanclerzego kor., Jana Przerębskiego, na uniwersytetach włoskich, gdzie uzyskał stopień doktora obojga praw, później zaś papież Juliusz III mianował go swoim protonotaryuszem. Wróciwszy po 11 latach do kraju, dostał od biskupa żmudzkiego, Wierzbickiego, archidyakouię, a od biskupa krak., Padniewskiego, kantoryę krakowską w roku 1567. Jako sekretarz Zyg.

1583);

1587). (Por. Encyklop. Kość.).

Kłodziński Adam (* 1795—f 25 kwietnia 1898), sprężysty administrator i publicysta, urodził się w Mikłowicach, w obwodzie przemyskim (w Galicyi); ukończywszy studya prawne

Aug-a i jako człowiek zażywający opinii zdolnego i biegłego prawnika, został wysłany na miejsce zmarłego Pawła Stępowskiego do Neapolu w maju roku 1569 w celu odzyskania dóbr po królowej Bonie. Ta misya była najważniejszą polityczną czy dyplomatyczną akcyą K-go, choć, co prawda, bynajmniej nie uwieńczoną pomyślnym skutkiem, bo zresztą cała ta przewlekła i zawiła sprawa „sum nea-politańskich“ nie została nigdy pomyślnie dla Polski załatwioną. Z drugiej zaś strony od zarzutu opieszałości w tej sprawie nie jest K. w zupełności wolny. Przebywający wtedy w Rzymie i także tą sprawą zajmujący się kardynał Hozyusz skarży się na tę właśnie opieszałość K-go w doniesieniach, wskutek czego nie rao- ( w uniwersytecie lwowskim, był nauczycielem że często wiedzieć, jak rzeczy w Neapolu sto- w domu lir. Potockich, a dawszy się poznać

trzyński: „ Zakład narodowy im. skich“. Lwów 1894.

Hr.

z prac literacko-naukowych, został członkiem Tow. nauk. krak. Roku 1839, wśród nader ciężkich dla Zakładu Narodowego im. Ossolińskich stosunków, objął jego dyrekcyę i przez lat 10 energicznie ją spełniał. On-to dopiero doprowadził gmach Zakładu do tej postaci, w jakiej go dziś oglądamy, i uczynił go przydatnym do celu, określonego przez fundatora; on niekiedy z własnych funduszów przychodził w pomoc instytucyi lub starał się o zaciągnięcie dogodnej pożyczki. Prócz tego nie zaniedbywał i strony naukowej. W r. 1842 zaczął wydawać pismo poświęcone dziejom, bibliografii, rozprawom i wiadomościom naukowym, p. n. „Biblioteka naukowego Zakładu imienia Ossolińskich“. Starał się o spółpracownictwo najznakomitszych ówczesnych autorów i pozyskał je; koszta, ze względu na szczupłość dochodów zakładowych, opędzał z własnej kieszeni. Wydawszy trzy roczniki, obejmujące 12 tomów, przekonał się, że czasopismo ściśle naukowe nie znajduje należytego rozpowszechnienia, oraz że szersza publiczność nie czyta go, ponieważ artykuły w niem zawarte nie były dla niej dość przystępne. Wskutek tego postanowił r.

184.6 przeprowadzić pewne zmiany w programie, a mianowicie obok rozpraw treści naukowej pomieszczać także artykuły belletrystyczne. Ale i tak przekształconej „Bibliotece“ nie powiodło się; położył jej koniec r. 1848, który odwrócił umysły ku ruchowi politycznemu i dziennikarstwu. Ciągle myślał K. o otwarciu czytelni w Zakładzie; z początku nie było miejsca, gdzie-by ją umieścić, a gdy miejsce się z czasem znalazło, trzeba było dla braku funduszów wobec potrzeb naglących wydzierżawiać pokoje i sale, a tak otwarcie sali stało się niemożli-wem. Dopiero 1 kwietnia zamiar ten wreszcie urzeczywistniono, lecz już roku 1849 musiano znowu pytać się rządu: czy po wakacyach letnich wolno otworzyć czytelnię, a to ze względu na stan oblężenia, i czy wolno wydawać do rąk publiczności wszystkie książki? K. miał sobie niechętnych (między innymi Aug. Bielow-skiego i K. Szajnochę); d. 5 lipca 1849 poprosił kuratora Zakładu (Lubomirskiego) o uwolnienie od obowiązków dyrekcyi, a dnia 14 czerwca r. 1850 złożył także urząd sekwestra-tora dóbr funduszów, który przez rok sprawował. Resztę życia przepędził w majątku własnym, we wsi Parchaczu. Wtedy doczekał się słów uznania za swoję działalność w Zakładzie Ossolińskich, i to od tegoż samego Maurycego hr. Dzieduszyckiego, który poprzednio niepochlebne kuratorowi złożył o nim sprawozdanie. Drobne prace treści krytycznej i ety-motologicznej pomieszczał K. w „Bibliotece“; odpierał zarzuty w broszurze: „Odpowiedź na artykuł bezimiennego“ (Lwów 1850) ; drukował okolicznościowe przemówienia i t. p. Najwcześniejsza jego publicystyczna praca pochodzi z r. 1829: „Mieszkąnięę Krakowa do mieszkańca

Warszawy“ (Kraków). Ob. Dr Wojciech Kę-

Ossoliń-

P. Chm.

Kłodzko, ob. Kładzko.

Kłokooki Hieronim, starosta rzeczycki; w wojsku dosłużył się rangi pułkownika, potem wstąpił do zakonu jezuitów; f w r. 1721. Przełożył z francuskiego i ogłosił drukiem: „Monarchia turecka opisana przez Ricota, z francuskiego języka na polski przetłómaczona przez szlachcica polskiego i do druku podana w r. 1678“ (Słuck, in folio, z 8 rycinami. Było i drugie wydanie tej książki). Ricot znał osobiście naszego rodaka, Wojciecha Bobowskiego (ob.), który pod nazwiskiem Ali Beya lub Ferguimana paszy był pierwszym dragomanem sułtana Mahmuda IV. Od Bobowskiego otrzymał Ricot wiele cennych wskazówek i informacyi o stosunkach państwa tureckiego.

Kłokocki Stanisław, autor z czasów Stanisława Augusta, syn wojskiego mińskiego. Napisał: „Mowa do J. K. Mości podczas danego dowodu w różnych naukach w szkołach normalnych warszawskich, miana d. 23 lipca 1778 r.“ (w 4-ce). Prócz tego wydał przekład (z francuskiego) powieści Marmontel’a pod tytułem: „Inkassy“ etc. (Warszawa 1781, M. Grel; wyd. 2-e 1801).

Kłokoczka, roślina ob. Celestrinae.

Kłopotowski Bolesław Hieronim, arcybiskup mohylewski (* 13 marca r. 1848 pod Szarogrodem, w gub. Podolskiej — f 24 lutego r. 1903 w Petersburgu). Pochodził z rodziny szlacheckiej. Pierwsze nauki pobierał pod okiem rodziców w domu, a następnie w Złoto-polu (Złotowie) na Ukrainie, poczem kształcił się w Kijowie. Obrawszy stan duchowny, wstąpił do seminaryum żytomierskiego r. 1865, skąd po czterech latach został wysłany do Akademii Duchownej petersburskiej (1869) i ukończył ją w r. 1873 ze stopniem magistra i odznaką cum eximia laude. Mianowany w tymże roku profesorem seminaryum żytomierskiego, wykładał język łaciński, teologię moralną i hi-storyę kościelną. Obok pracy profesorskiej był obrońcą nierozerwalności małżeństwa przy sądzie duchownym biskupim w Żytomierzu. W r. 1877 powołany na profesora Akademii petersburskiej , wykładał tam historyę kościelną i prawo kanoniczne. Jako profesor pełnił kolejno obowiązki prefekta alumnów, bibliotekarza i kapelana alumnów. Gdy w r. 1884 ks. Albin Symon został rektorem Akademii i zajął się jój reformą, K. mianowany inspektorem tej instytucyi był prawą ręką jego przy przeprowadzaniu ważnych zmian w Akademii. W r. 1883 został mianowany przez bisk. Kozłowskiego kanonikiem kapituły Żytomierskiej. Obok tego urzędu K. zajmował stanowisko sędziego surrogata w sądzie duchownym II instancyi metropolii petersburskiej. R. 1885 na publicznej dyspucie, odbytej wobec licznego zgroma-

Ks. W. 13.

\4

Fig. 149.

Fig. 148

J. Trz

S. 1).

Kłosówka, trawa pastewna ob. Miątwa. Kłosownica, trawa ob. Br a ch y p o di um. Kłossowski Marcin, malarz polski z wieku W aktach .radzieckich Krakowa z roku 1655 figuruje, jako starszy cechu malarzy.

Kłossowski Walenty doktór filozofii był w ćwierci ostatniej wieku XVIII nauczycielem gimnazyalnym (Szkoła przyakademicka) w Kra-

dzenia, otrzymał stopień doktora prawa kanonicznego. W r. 1897, po usunięciu się od zarządu Akademią bisk. Symona, K. objął to stanowisko jako pełniący obowiązki rektora, a w r. 1898 konsekrowany na biskupa tytularnego eleuteropolitańskiego, został mianowany sufra-ganem łucko - żytomierskim i kamienieckim. W rok potem (1899) po śmierci Cyryla Lubo-widzkiego, biskupa żytomierskiego, został biskupem dyecezyi łucko-żytomierskiej, w r. 1901 zaś, 15 marca, po śmierci arcybiskupa mohy-lewskiego, Szymona Kozłowskiego, prekonizo-wany przez Leona XIII na arcybiskupa mohy-lewskiego, wkrótce objął stolicę i zarząd dyecezyi. Jako profesor K. odznaczał się gorliwością i żelazną wytrwałością w pracy. Wykłady swoje opracowywał na podstawie najnowszych wyników nauki i prowadził ściśle w duchu kościoła. Dla ułatwienia alumnom nauki, wydał litografowany podręcznik swoich wykładów, utrzymany i przez następców jego na katedrze historyi w Akademii p. t. „Compendium historiae Ecclesiasticae“ (3 tomy). Pisywał do „Przeglądu Katolickiego“ roczne sprawozdania historyczne, które wymownie świadczą o głębszej obserwacyi dziejów. Jako arcybiskup mohylewski starał się podnieść Akademię petersburską do rzędu zagranicznych, cieszących się uznaniem wszechnic; zabrakło mu jednak ludzi. Usunąwszy dawnych profesorów, nie mógł od biskupów Królestwa uzyskać zezwolenia na wyjazd do Petersburga dla objęcia katedr kilku zdolniejszych, młodych i wysoko wykształconych duchownych. Trzeba było katedry zapełniać tymi, którzy byli pod ręką. Podobnież sprawy szły i z seminaryum dyecezal-nem. K. przeniósł zwłoki arcybiskupa mohylow-skiego Dmochowskiego z cmentarza protestanckiego, na którym od kilkudziesięciu lat spoczywały, na cmentarz katolicki, przy okazałej procesyi, złożonej z kilkudziesięciu tysięcy ludności katolickiej. W końcu grudnia r. 1902 zaziębił się w czasie wizyty kanonicznej miasta Tweru i po dwumiesięcznej chorobie zmarł na zapalenie płuc.

Kłos (Spica), jedna z postaci kwiatostanów (ob.) skończonych czyli groniastych. Każdy K. składa się z osi głównej (rhachis), z której wyrastają bezszypułkowe kwiaty, każdy opatrzony przykwiatkiem. Tego rodzaju K-y istnieją np. u babek (Plantacjo), koszyska ( Verbena offic.) i t. d. Bardzo często K-y tworzą, nie pojedyńcze kwiaty, lecz małe kłoski (Spicu-lae). Takim jest K. złożony (Spica compo-sita), występujący, prócz u wielu innych roślin, typowo u licznych traw (Lolium,—perz, zboża) oraz u ciborowatych (Cyperaceae). Do K-ów należą, jako odmiany, następujące kwiatostany: 1) Kotka k. bazia (amenthum), Jestto K. o wiotkiej osi, odpadający po przekwitaniu w całości i złożony z kwiatków po większej części nagich, jednopłciowych, umieszczonych

w kątach osobnych łuskowatych przyk wiatko w. Takie kotki napotykamy u brzóz, olch, leszczyny, wierzb, topoli i t. d.; 2) Szyszka (conus) o twardej, zdrewniałej osi, kwiatkach zaś nagich, opatrzonych drzewniejącemi lub, co rzadziej (jałowiec), mięśniejącemi później łuskami. Jest to postać typowa dla drzew szpilkowych;

V;

'v

Fig. 147.

Fig- 147—Szemat kłosu; fig. 148—Kłos babki lancetowatej (Hantago lanceolata); fig. 149—Kotka czyli bazia leszczyny (Corylus Avelanà).

3) Kolba (Spadix), odmiana o osi grubej, mięsistej, otoczonej u dołu jednym lub licznemi, zwykle wielkiemi, liścieniami, stanowiącymi pochwę (Spatha) kolby. Same kwiaty są przytem nagie i szczelnie do siebie przylegają. Za przykład może służyć kolba kukurydzy oraz cała rodzina obrazkowatych (Araceae).

Kłos Tomasz, ksiądz, autor poczytywanej dotąd za najdawniejszą, Arytmetyki w języku polskim, wydanej w r. 1538 w Krakowie p. t. „Algoritmus — To iesth nauka Liczby—polską rzeczą wydana — przez ks. Tomasza Kłosa— na trzy części się dzieli, pierwsza będzie o osobach liczby, wtóra o regule detri, trzecia o rozmaitych rachunkach y o spółkach kupieczkich. Cracovie ex Officina Ungleriana“. Egzemplarze tego wydania są dziś wielką rzadkością. Wydanie drugie z wstępem i objaśnieniami ogłosił w r. 1889 M. A. Baraniecki w „Bibliotece pisarzów polskich“ wydawanych przez Akademię Umiejętności w Krakowie. O życiu i innych pracach K-a nie posiadamy wiadomości.

XVII.

K. 13.

Red

rologii, i in.

wmSm

n.

rÆ

ar

w koronie

D.

Hr.

kowie, ogłosił drukiem: „Dyssertacya o pomocy nauk fizycznych do wzrostu fabryki i ekonomii krajowej“ (Kraków 1792 w 4-e, str. 44).

L. Gąsiorowski w „Zbiorze wiadomości do bist, sztuki lek. w Polsce“ (t. III, str. 209) utrzymuje, że K. jest tłómaczem „Dykcyonarza powszechnego medyki, chirurgii i sztuki hodowania bydląt i t. d.“ (Warszawa u Dufoura, 1788 —1793, tomów 9), co także za nim powtarzają inni, S. Koś miński („Słown. lek. polsk.“ str. 104) wszakże twierdzi że przekładu tego dokonał Wincenty Roch Karczewski (ob.), co w rzeczy samej jest daleko prawdopodobniejsze, ponieważ tłómacz „Dykcyonarza“, na jego stronie naczelnej podpisujący się tylko literami W. K., dodaje do nich „dawnego w Akad. krak. filozofii D-ra i Prof.“, a to słuszniej odnieść można do Karczewskiego niż do K-go, któremu nadto przypisywany bywa przykład polski pamfletu barona Ig. Borna p. n. „Dzieła Jana Naturalisty zamykające w sobie mnichopismo, oskarżenie i obronę naturalisty z anatomią mnicha... w Augszpurgu“ (b. w. r. w 8-e, str. nl. 7 i 109; tabl. 6).

Kłossowski Aleksander, meteorolog (* r. 1846 w Żytomierzu), studyował nauki przyrodnicze w Kijowie i r. 1876 został tam docentem, w r. 1880 przeniósł się do Petersburga, w r. 1882 został docentem geografii fizycznej, a po uzyskaniu stopnia doktora mianowany tam r. 1884 nadzwyczajnym, a 1886 zwyczajnym profesorem geografii fizycznej. Za rozprawę o burzach w Rosyi otrzymał złote medale od towarzystwa geograficznego rosyjskiego i akademii nauk, a w r. 1896 wielki medal złoty od akademii nauk. Znacznie się przyczynił do rozwoju badań meteorologicznych, a założona przez niego sieć meteorologiczna w Rosyi płd.-zachodniej obejmuje 1 600 stacyj; pod jego też kierunkiem zbudowane zostało w r. 1894 nowe obserwatoryum meteorologiczne uniwersytetu no-worosyjskiego w Małej Fontance pod Odessą. Organem prowadzonej przez niego sieci meteorologicznej jest „Meteorologiczeskoje obozrje-nie“, w którem szczególniej troskliwie zebrane są obserwacye burz i gradów; w wydawnictwie tern ogłosił nadto znaczną liczbę rozpraw, jak: O klimacie Odessy, Opady w Rosyi płd.-za: chodniej, O rozkładzie burz na powierzchni kuli ziemskiej, O wahaniach poziomu morza i temperatury w pasie nadbrzeżnym morza Czarnego i Azowskiego, O najnowszych postępach meteo-

s. K.

Kłost, trawa ob. E1 y m u s.

Kłosy, herb polski. Na tarczy w polu błę-kitnem—trzy złote pszeniczne kłosy z listkami, z jednego korzenia o pięciu 'odnogach wyrosłe. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy takie same kłosy. Zabry czerwone, podbite złotem. Pieczętują się nim rodziny Deszertów

■Hilf

Fig. ! 50. Kłosy (herb.)

i Kłosowiczów v. Kłossowiczów. —Małachowski; Siebmacher IV, 14, 12; Borkowski.

Kłośnik, owad ob. Ani so pli a.

Kłośnik, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu czerwonem, lilia srebrna na gałązce zielonej.

Nad hełmem, szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. Nadany wraz szlachectwem Janowi Ja-nuszowskiemu przez Zygmunta III na sejmie koronacyjnym w Krakowie w dn. 4 stycznia 1588 roku.

Metr. koronna ks. 134, p.

65; Niesiecki.

Kłótnia, także D'ę b n i a- | k i lub W i ś 1 a n ó wk a, rzecz- ■ ka w gub. Warszawskiej, pow. Włocławskim, bierze Fig. J5b Kłośnik (herb), początek pod Wąwołem w gminie Lubień. Za Kłótuem przepływa jezioro i błota Rakutowskie; poniżej Łagiewnik wpada z prawej strony do Dyabełka; K. ma 30 wiorst długości.

Kłuck, wioska pod Kielcami, słynna z fa-brykacyi bryczek najtyczanek, szeroko u nas rozpowszechnionych. Jest tu także kopalnia rudy żelaznej.    Hr-

Kłus. Jest to jeden z przyrodzonych chodów konia, którym wszakże koń nie ujeżdżony, pozostawiony samemu sobie, niechętnie się posługuje, przenosząc się z miejsca na miejsce w powolnem tempie — stępa, a w szybkiem — galopem (ob.). K. jest przyśpieszonym chodem konia, w którym podnoszenie nóg, zajmowanie niemi przestrzeni i stawianie ich na ziemi odbywa się w tenże sam sposób co w stępie, to jest po linii przekątnej, tylko, że w tym ostatnim chodzie można rozróżnić stąpnięcie każdej nogi z osobna, gdy w kłusie każda para nóg przekątna, to jest prawa przednia i lewa zadnia, i na odwrót lewa przednia i prawa zadnia podnoszą się jednocześnie i również jednocześnie stawiane są na ziemi, przyczem każda zadnia noga trafia w ślad odpowiadają-cej jej przekątnej lewej, a gdy są obie za-

St. Kow.

wieszone w powietrzu, wtedy ciało konia opiera się na ziemi drugą przekątną parą nóg. Jest pewien rodzaj K-a, którego uczą w ujeżdżalniach cyrkowych, należący do t. zw. wyższej szkoły jazdy, dziś już zarzuconej jako nie mającej zastosowania w użyciu praktycznem; w tym K., zanim jedna przekątna para nóg dotknie ziemi, już druga się podnosi, tak, że przez krótką chwilę koń zawieszony jest w powietrzu, nie dotykając nogami ziemi. K., w którym koń zajmuje przestrzeń i stawia nogi nie po przekątni ej, ale jednostronnie (prawa przednia i prawa zadnia, lewa przednia i lewa zadnia), nazywa się ino chodem, a podobna kolej ruchu nóg w stępie zwana jest kroczą. Jest to ruch bardzo szybki, kołyszący, pośpieszny, przyjemny dla jeźdźca, a nie męczący konia. Chód taki jest wrodzony niektórym typom koni, jak n. p. dońskim- z innych zwierząt żyjących dziko istnieje u łosia, który nim szybko umyka przed pogonią. U konia jednak ujeżdżonego pod siodło chód taki słusznie jest uważany za nieprawidłowy, ponieważ w razie potknięcia się koń, mając podpartą jedną tylko połowę ciała, łatwo mógł być narażony na u-padek. Pomimo to jednak w Wiekach Średnich, gdy poważne osoby, zwłaszcza duchowne i damy wysokiego rodu, odbywały podróże konno, wierzchowce z takim pośpiesznym a łagodnym chodem (fr. Vamble) wysoko były cenione i nawet kawalkatorowie umyślnie uczyli koni tego chodu, jeśli go z natury nie posiadały, pętając im jednostronnie kończyny i w takich więzach zmuszając je do ruchu.

Kłusak, ptak brodzący ob. Drom a z. Kłusownictwo. Samowolne polowanie na cudzym gruncie. W społeczeństwach pierwotnych rośliny i zwierzęta przychodzące na świat bez udziału człowieka uważane były za własność wspólną i prawo okupacyi służyło każdemu (ob. W Jasność). Na dalszych stopniach rozwoju takie pojęcie własności ograniczone zostaje zarówno przez interes właściciela ziemi jak i przez interes państwa: własność ziemi obejmuje i wszystko co na ziemi w świecie roślinnym i zwierzęcym żyje, właściciel korzysta z prawa bezwzględnego do wszystkiego, co ziemia nosi i daje; polowanie staje się jego wyłącznym przywilejem w związku z takiem przeobrażeniem w poglądach prawnych, polowanie bez czy wbrew woli właściciela staje się czynem karygodnym. Jednak prawodawca liczy Się z tradycyą żyjącą śród ludu i karze przekroczenia przeciwko własności zwierzyny inaczej, znacznie słabiej i ostrożniej niż wszelkie inne zamachy na własność. W Polsce w XVII w. każdy niemal szlachcic strzegł pilnie swoich granic, ażeby w jego dziedzinie nikt nie polował. Statut litewski pozwalał łowić tylko li-Sy; i wilki na cudzym gruncie bez zniszczenia zboża. Karał śmiercią chłopów polujących bez pozwolenia. W imieniu Zygmunta Augusta pod

skarbi Lutomierski zakazał 18 marca roku 1554 oddawać sądowi kradnących zwierzynę w lasach Niepołomickich, mówiąc: „Nie chce król jegomość, aby wtenczas, kiedy odkupować można karę śmierci za zabójstwo człowieka, aby wilk lub jeleń miał większą wartość jak człowiek“. W czasie rewizyi III statutu litewskiego karę śmierci za kradzież myśliwską wywołano. Kodyfikacya ostateczna nastąpiła dopiero za czasów Stanisława Augusta r. 1775. Prawo ówczesne stanowi między innemi 1) kto na cudzym gruncie bez pozwolenia łowi, traci psa, strzelbę, wszelki sprzęt i 1000 grzywien płaci... 2) kto na cudzym gruncie bez pozwolenia dziedzica na trzy mile od Warszawy łowi, w której to odległości służy także prawo królowi, ten w sądach potocznych warszawskich odpowiada. Prawodawstwo współczesne ogranicza wszędzie kłusownictwo, jako polowanie zawodowe, wykonywane bez zezwolenia władzy państwowej i właściciela gruntu. Prawo francuskie (z d. 3 maja r. 1844, uzupełnione przepisami z d. 22 stycznia r. 1874) karze polowanie bez zezwolenia administracyi grzywną 16 — 50 fr., przyczem grzywna może być podwyższona do 200 fr., o ile polowanie miało miejsce w czasie niewłaściwym; w wypadkach ciężkich stosuje areszt od 6 dni do 3 miesięcy. Polowanie w obszarach ogrodzonych może być karane więzieniem do 2 lat. — Prawo belgijskie (z d. 28 lutego 1862), wzorowane jest na prawie francuskiem. Prawo pruskie (z d. 7 marca 1850), określa karę do wysokości 300 marek albo 3 miesięcy więzienia, w niektórych wypadkach połączoną z pozbawieniem niektórych praw honorowych i oddaniem pod dozór policyjny. Winnym odbiera się narzędzia i broń bez względu na to, czy stanowi ona ich własność. Prawo austryackie (7 marca 1849) uważa polowanie na cudzą zwierzynę za rodzaj kradzieży. Surowo karze K-wo prawodawca angielski (Poaching prévention act). Policya może zatrzymywać na drodze i poddawać rewizyi osobistej osoby podejrzane o samowolne polowanie. Przestępstwo samo karane jest do wysokości 50 funtów albo karą więzienia do 6 miesięcy, a nawet ciężkiemi robotami 3 — 16 lat. Pomimo tak surowych zakazów kłusownictwo nigdzie nie zmniejsza się. We Francyi ilość wykroczeń wynosiła w roku 1844 — 6 231, a w r. 1878—24445. Stróże leśni często padają ofiarą obowiązku: obliczono, że w Belgii w ciągu 11 lat (1880 — 1891) kłusownicy zabili 135 strażników leśnych. Trzeba jednak zauważyć, że i ci ostatni odznaczają się wyjątkową bezwzględnością, a przy lada sposobności korzystają z pozoru samoobrony i strzelają do mniemanych kłusowników. — Art. 1461 ustawy o karach (według wyd. z 1895) karze samowolne polowanie karą pieniężną do wyso-sokości 25 rubli. Kłusownikom odbiera się broń i z inicyatywy Towarzystwa racyonalnego

przed sobą tam był wysłał, sam zaś miał dążyć na spotkanie głównej siły nieprzyjaciela. Kłuszyn, wieś w gub. Smoleńskiej, w po w. Była chwila wahania się w hetmańskiej radzie

polowania straż ziemska rozwija w kierunku silnego oddziału wojska, który Dymitr Szujski ścigania kłusownictwa nader energiczną działalność ob. Polowanie.

s. v

Giatskim.

Bitwa pod Kłuszynem (d. 4 lipca r. 1610), jedyna większa bitwa w otwartem polu podczas wojny moskiewskiej (1609 -1618), prowadzonej przez Zygmunta III celem wania tronu moskiewskiego przeciwko carowi Wasylowi Szujskiemu. Wyprawa hetmana poln. kor., St. Ż o ł k i e w s k i e g o, z pod Smoleńska ku Moskwie i w następstwie tego bitwa pod Kłuszynem ściśle wiążą się z ówczesnym stanem rzeczy. Wojska królewskie w obecności samego Zygmunta III bezskutecznie oblegały Smoleńsk (od października 1609), a tymczasem sytuacya w Moskwie znacznie pogorszyła się na niekorzyść króla, i stanowisko jego przeciwnika, Szujskiegowzmocniło się. Ten, mając po swojej stronie „mir“ i strzelców, zmuszał coraz-to nowe zamki i ziemie do składania sobie

przysięgi poddaństwa, a nadto, na mocy układu zawartego ze Szwedami, zaciągnął na swój żołd 5 000 wojska szwedzkiego pod wodzą de la Gardiego, Krzysztofa Szumma i Jakóba Pontusa, powiększając później zastępy cudzoziemców w swojem wojsku przez najęcie 3 000 zacię-żnych Francuzów, Anglików i Szkotów pod dowództwem Edwarda Horna. Trudne było położenie Szujskiego w samej Moskwie, której Dymitr, drugi Samozwaniec, popierany przez liczne i doborowe siły Polaków - ochotników, pod dowództwem Zborowskiego i Jana Sapiehy, z Tuszyńskiego obozu poważnie zagrażał. Lecz z tych trudności uwolnił go sam Zygmunt III, który wszczął rokowania z Polakami celem odciągnięcia ich od Samozwańca na swoją stronę. Skutkiem tego powstało w obozie Tuszyńskim zamieszanie, w którem część Polaków ze Zborowskim na czele opuściła szeregi Samozwańca, aby się pod dogodnemi warunkami zaciągnąć na służbę królewską, druga część, z Dymitrem, odstąpiła od Moskwy do Kaługi. Uwolniony od niebezpieczeństwa na miejscu, pomyślał Szujski o daniu odsieczy Smoleńskowi. Zadanie to włożył na swego brata, Dymitra Szujskiego. Ten wódz miał do pokonania po drodze kilka oddziałów wojsk polskich, które stały załogą po różnych zamkach na przestrzeni między Smoleńskiem i Moskwą. Zygmunt III, obawiając się, ażeby nieprzyjaciel, zniósłszy te załogi polskie w Wiaźmie, Biele, Carewozajmiszczu i Szujsku, nie zagroził wojsku oblegającemu Smoleńsk, wyprawił Żółkiewskiego, kazał mu ściągnąć wspomniane oddziały i przyłączywszy do nich Polaków, którzy przeszli od Samozwańca na stronę króla, stawił czoło nieprzyjacielowi. Udało się Żółkiewskiemu zgromadzić po drodze około 10 000 jazdy i piechoty polskiej i kozaków. Około 4 000 z nich zostawił w o-bozie pod Carewozajmiszczem dla pilnowania

1611 i Bitwa pod Kłuszynem“ („Przewodn. nauk. i liter.“ 1895). „Historya Jana K. Chodkiewicza“ (Warszawa 1781 t. I, ks. 5); „PismaŻółkiewskiego...“ (Lwów 4861).

Kłykciny, (patol.), wyraz pochodzenia now-rzadko używany, urobiony na wzór grecko-łac. condyloma i to samo znaczenie mający, określa więc wyrostki pewne, chorobliwe na błonach śluzowych oraz na skórze, zwłaszcza sąsiadującej blizko z błonami wymienio-nemi; częściej nowotwory tego rodzaju nazy-

wojennej. Jedni radzili, żeby zaczekać pod Car-em, inni, żeby ruszyć dalej i zaczepnie wystąpić. Ważność tej chwili sam Żółkiewski w pamiętniku tej wojny tak opisuje: „Pan het-opano- man w tak ciężkich razach, widząc, że na tern wszystko należało królowi jegomości i rzeczy-pospolitej, jaką fortunę z kniaziem Dymitrem Szujskim Pan Bóg-by zdarzył, rezolwował się skusić z nim szczęścia“. Ruszył tedy pod wieczór 3 lipca 1610 z pod Car-a z 5 500 jazdy, 250 piechoty i 400 kozaków zwanych Pohre-byszczanami w kierunku Kłuszyna. Bitwę stoczono nazajutrz, d. 4 lipca, w odległości 4'/, kim. na zachód od Kłuszyna. Jak zaciętą była, o tern może świadczyć choćby liczebny stosunek sił po obu stronach: podczas gdy Żółkiewski miał tylko coś ponad 6 000 ludzi, stanęło naprzeciw niego do walki, według późniejszych zeznań samego Dymitra, 40 000 wojska moskiewskiego i 8 000 cudzoziemców pod wodzą Pontusa i Horna. Cały obóz nieprzyjacielski z bogatym łupem wpadł w ręce zwycięscy. Kilka ważniejszych zamków nieprzyjacielskich poddało się Żółkiewskiemu dobrowolnie przez wysłanie do niego posłów. Połowa wojsk cudzoziemskich poddała mu się na placu boju, obowiązując się formalnie, że przeciwko królowi polskiemu w carstwie Moskiewskim służyć nie będą, i ci prawie wszyscy zaciągnęli się na żołd króla; 10 000-czna załoga w Care-wozajmiszczu poddała się również powracającemu nazajutrz do swego obozu Żółkiewskiemu, i ci „przysięgli poddaństwo i wiarę królewiczowi Władysławowi i przyłączyli się do wojska naszego“ (Pam. Żółk.). Żółkiewski przez zwycięstwo kłuszyńskie nadał wojnie zwrot stanowczy. Bo ważniejsze od bezpośrednich są następstwa polityczne tego zwycięstwa. W trzy tygodnie potem Szujski został przez bojarów „z państwa zsadzon“, droga do Moskwy stanęła otworem i plan osadzenia na jej tronie Wazy blizki był urzeczywistnienia. Z drugiej strony oblężenie Smoleńska nie doznawało odtąd przeszkód i za tern poszło jego odzyskanie. Ob. St. Żółkiewski „Początek i progres wojny Moskiewskiej“ (Lwów, bibl. Mrówki t. 144, 145). Górski K. „Oblężenie Smoleńska w latach 1609

T)d.

szego,

Dr. 3 P.

Dr. .! P.

+ 1881 we

Phil.“ (1896, XVIII, 308 — 310).

Kmety (Kmethy) Jerzy, generał węgierski (* 1810 w Pokoragy na Węgrzech, w komitacie Gömörskim — f 25 kwietnia 1865 w Londynieb Początkowo ze studyów swych teolog, wstąpił do wojska, i kiedy wybuchła rewolu-cya węgierska, był już kapitanem. Przystawszy do rewolucyi, awansował szybko na pułkownika i uczestniczył w zwycięzkim pochodzie Görgey’a (ob.) w stopniu dowódcy dywi-zyi armii północnej w styczniu i lutym r. 1849. Odcięty od armii północnej w końcu czerwca, połączył się z armią południową Perczela (ob.) i wspólnie z nim pobił na głowę bana Je la ci ca (ob.) d. 14 lipca r. 1849. Po klęsce Węgrów pod Temesvarem K. udał się do Turcyi, gdzie, przyjąwszy islamizm oraz imię Izmael pasza, został generałem. Odznaczył się podczas wojny Krymskiej obroną Karsu, gdzie odparł szturm gen. Murawjewa. Kiedy w fortecy zaczął panować straszny głód, K. zdał dowództwo pułkownikowi angielskiemu Williamsowi, a sam udał się do Erzerum. Opisał swą działalność w pracy pod. tyt. „A narrative of the defense of Kars on the 29 o-

wane bywają szyszko winami. — Odróżniane bywają K. dwojakie: stożkowate czyli ostre i Gondiflomata acuminata) i płaskie albo szeroki e ( C-a lata, fr. plaques muqueuses); pierwsze z nich teraz naj z wy klej noszą miano szysz-k o win, drugie lepieży (ob. te wyr.)

Kłykieć. Nazwę tę w polszczyźnie dawnej nosiły członki palców (phalanges), oraz szczególnie końce ich stawowe, widoczne zwłaszcza, gdy rękę w pięść stulimy; następnie nazywano tak samo uderzenie kostkami temi (zupełnie podobne znaczenia miały też wyr. gr. ó KÔvdoXoç i łac. oondylus). Anatomowie dzisiejsi nasi zwykli tak nazywać niektóre wyrostki kostne, mniej lub więcej okrągławe i niezbyt wystające (łac. condyli).

Kłymkowyć Ksenofont, pisarz rusiński (* 1835 w Chocimierzu w Galicyi Lwowie). Będąc jeszcze uczniem w gimnazyum tłómaczył Mickiewicza, Zaleskiego i Byrona; z przekładów tych były drukowane tylko niektóre w piśmie „Zarja Hałycka“, reszta zaś zaginęła. Czas wolny od nauki poświęcał stu-dyowaniu Szafarzyka i Dobrowskiego. W roku 1856 wszedł jako praktykant do zarządu skarbowego w Stanisławowie; w 4 lata później został pisarzem u adwokata. Następnie utworzył związek rusiński w Stanisławowie, wstąpił do redakcyi „Słowa“ we Lwowie, później do „Mety“, w kilka lat po jej upadku osiadł w Wiedniu i został współredaktorem wielko - ruskiego pisma politycznego, „Słąwjańska Zarja“, po-czem w r. 1868, gdy pismo to upadło, wrócił do Lwowa, gdzie objął redakcyę pisma „Osnowa“; kiedy i to pismo przestało istnieć, K. porzucił politykę i zajął się wyłącznie pracą czysto-literacką, mianowicie tłómaczył dzieła Szewczenki na język niemiecki. „Ottuv slov. Nauc.“.Hr-

Kmet, nasz Kmieć, wyraz, używany dzisiaj w Słowiańszczyznie południowej dla oznaczenia osób bardzo różnego stanu i sytuacyi społecznej. 1. W Serbii pod nazwą K-ów słynęli najbardziej poważani i wpływowi w wiosce gospodarze rolni, odpowiadający „starikom“ miru wielkoruskiego i mający głos na wiecach wioskowych, jakoteż na zebraniach kneżyn (ob.) i nahij. Dostojeństwo to nie opierało się na wyborach ani nie było przekazywane dziedzicznie, ale wypływało z powagi i majątku włościanina. W charakterze samorzutnych przedstawicieli wioski K-owie traktowali z urzędnikami tureckimi, załatwiali drobniejsze sprawy wioski (np. działy familijne). Miłosz Obrenowicz nadał im charakter urzędowy. Każda gmina posiada trzech K-ów, sędziów najniższej instancyi, od których wyroku służy apelacya do sądu powiatowego. Ci urzędnicy wybierają podatki i daniny, zawiadamiają włościan o postanowieniach i rozporządzeniach władz wyższych i czuwają nad ich wykonaniem, mają prawo wymierzania kary aż do 10 plag i wyznaczania osób do szarwarków

Wialka Enc. Fowsz. llustr. Zesz. 2 5» T. XXVXI.

i innych robót publicznych: wogóle spełniają obowiązki naszych wójtów. 2. W Czarnogór z u nazwa ta przysługuje sędziom polubownym; zwykle każda strona wybiera dwunastu, którzy dopóki k m e t u j ą, noszą nazwę K-ów.

3. W Bośnii i u Słoweńców wyraz ten o-znaczał włościanina siedzącego na cudzej ziemi i w cudzem zabudowaniu (jeszcze dzisiaj w gub. Grodzieńskiej wyrażenie „być u kogoś w kme-tiach“ znaczy: mieszkać na pokomornem, czyli odnajmować mieszkanie). W Bośnii tacy włościanie, siedzący na cudzej ziemi, słynęli u Turków pod nazwą czifcziji. Zbliżali się poniekąd do połowników: pan dawał im niekiedy nasiona i woły, a nadto ziemię i mieszkanie, wtedy oddawali mu połowę plonów; jeśli woły były własnością K., tenże oddawał tylko trzecią część zbiorów i t. d. 4. U R u s i-n ó w węgierskich nazwa K-a (całę warstwę zowią zbiorową nazwą Km itst w o) przysługuje włościanom, posiadającym jakgdyby dożywotnią na mocy zwyczaju dzierżawę, w okolicy zaś Kołom y i — zamożnym włościanom, jak niekiedy bywa i u nas. Słowem, wyraz K. bywa używany w rożnem znaczeniu, a tak było i w przeszłości (ob. Kmieć). Bibliografia ob. Kmieć, a nadto L. Re y man („Wisła“, IX 639, X 443; autor ten zbliża wyraz K. z „kumem“ i „kmotrem“ i tłómaczy go jako towarzysza); Ławrowskij „O zna-czenji słowa K.“ („Moskwitjanin“ 1853, 24); Brandi „Glossarium“; Maciejowski „Nowy pogląd na znaczenie wyrazu K.“ (Biblioteka Ossolińskich); Karsznie wicz „Ueber die Abstammung und Bedeutung des Wortes K.“ (Zagrzeb 1895): Jagić w „Arch. für slav.

L. K.

Sept. 1855, translated from the German of Gef

10o

P. Chm.

orge K.“ (Londyn 1856). Pod koniec został generalnym gubernatorem w Kastamuni w Azyi Mniejszej.    Hr-

Kmicic, herb polski, ob Radzie.

Kmicic Mikołaj (* 1601— f 1632), uzdolniony rymotwórca łaciński, jezuita, rodem z wojew. Witebskiego, młodo zmarły w Wilnie. Utworu jego są dwa dytyramby, jeden ogłoszony w Wilnie 1628 „Dithyrambus seu panegi-ricus Georgii Tyszkiewicz“, drugi zaś w „Epi-citharismata ad lyram P. Casirniri Sarbiewski“, przedrukowywany później we wszystkich pośmiertnych wydaniach Sarbiewskiego. Przypisywany od czasów Niesieckiego K-owi poemat historyczny-religijny: „Josaphatidos... libri III“ (1628) nie jest jego dziełem, lecz bazyliana Jozafata Isakowicza.

Kmicic Samuel, synowiec bardziej znanego Mikołaja K-a (ob.), był chorążym orszań-skim i starostą krasnosielskim. Jako pułkownik słynął w wojsku z odwagi, ale zapewne i z zawadyactwa, bo był obłożony kondemnatą przez trybynał W. X. L. i skazany na banicyę. Wszakże te wyroki, zapewne dla zasług wojennych K-ca, zostały zniesione za króla Michała na sejmie ordynaryjnym warszawskim 1670 r. [Vol. leg. IV, str. 54, wyd. Ohryzki). H. Sienkiewicz wyidealizował go w swoim „Potopie“.

Kmieoie w Polsce. U ludów słowiańskich nazwa ta (kmieć, kmetho, kmet, Kwen. i t. p.) różnemi czasy, a przy drobnych różnicach brzmienia, posiadała znaczenie rozmaite. Wiadomo jednak, że mianem tym nazywano wyłącznie ludzi trudniących się rolnictwem, bez względu—zwłaszcza w czasach zamierzchłych— na ich położenie majątkowe, a za niem—społeczne. Zdaje się też, że wywód językowy, wyprowadzający powstanie wyrazu kmet’, kmieć i t. p. od greckich zwiji,yj ( wieś ) i xtdfAïjr/jç (mieszkaniec wioski), posiada za sobą wiele prawdopodobieństwa. Wzrasta ono, gdy zważymy, że cechą najistotniejszą każdego—w najróżniejszy sposób pojmowanego „kmiecia“, była uprawa roli, lub wogóle —posiadanie ziemi.— Wraz ze zmianą stanowiska, jakiej z biegiem dziejów bezpośrednie trudnienie się uprawą roli w hierarchii zajęć ludzkich ulegało, zmieniało się także w różnych krajach słowiańskich i znaczenie społeczne ludzi, kmieciami zwanych.—W prostych warunkach słowiańskiego prabytu — w dobie prymitywnego zdobywania warunków życia, oznaczał prawdopodobnie KMeTî» wybitniejszych i zamożniejszych posiadaczy o-sad gospodarskich—„magnatów“ starosłowiańskiego społeczeństwa (= magnas, procer). — U Słoweńców n. p., którzy przechowywali dłużej, niż inne zachodnie plemiona słowiańskie, trądycye swoich praojców, oznaczał kmet’ w narzuconym im przez Niemców feudalizmie,— człowieka, posiadającego pełnię praw lennika [Gandehner). W ustroju patryarchalnym serbskiej zad rugi oznacza K. naczelnika tej

instytucyi, głowę rodziny,— to, co Niemcy nazywaj ą der Hausälteste, a Rosyanie s t a r s z i n a, [zarówno w ramach rodowej instytucyi miru (MiPï>), jak i w sztucznem odbiciu tej instytucyi, znanem pod nazwą „artieli“]. W Czechach średniowiecznych oznaczał K.: a) Kmiecia w znaczeniu drobnego rolnika [Bauer)-, b) starca—początkowo, jako patryarchę rodu, a później jako człowieka starego i c) lennika, posiadającego wyższe prawo ziemskie, czyli należącego do klasy panów (pani). Wogóle zaś był K. w Czechach ówczesnych tern samem, czem w Rzymie pater familias, a na Morawach hospodar (pols. gospodarz),—bez względu na stanowisko społeczne „familii“. Nadto oznaczał tam K. (I) głowę rodu pańskiego i członka najwyższej rady monarszej aż po rok 1487, kiedy i rycerstwo niższe powołanem do niej zostało.—Miał przeto K. czeski identyczne niemal, mianowicie w punkcie ostatnim, znaczenie z polskim komese m (comes) — towarzyszem monarszym, wielmożą, mającym tyle wspólnego z hrabią (Graf)—ile Niemcy z Polską. — Przechodząc do Polski, zauważyć trzeba, że dzieje znane K-a polskiego zaczynają się stosunkowo późno. Najdawniejsze zabytki prawne, z częściowym przynajmniej zachowaniem nomenklatury polskiej w zakresie omawianego przedmiotu, sięgają zaledwo schyłku Wieków Średnich, t. j. epoki, w której stanowisko zawodu c z y s to rolniczego, rozstrzygające o znaczeniu społecznem K-a w każdej dobie, należało już do najniższych.—Dzieje K-i zlewają się przeto u nas z dziejami ludności wieśniaczej. Istnieją jednak i w owych, rdzennie polskich dziejach K-a, wskazówki, że, podobnie jak w Czechach n. p., oznaczał on pierwiastko-wo i u nas nietylko drobnego rolnika (= Bauer), ale i posiadacza większych włości — bodaj nawet magnata.—Jakkolwiek bowiem niektórzy uczeni nasi (n. p. Piekosiński) wyrażają zdanie, że nazwa K-a pojawia się w Polsce dopiero współrzędnie z oddziaływaniem kolonizacyi niemieckiej, zdaje się być rzeczą niewątpliwą, że K. wszechsłowiański posiada w Polsce podobnie jak w innych ziemiach pobratymczych, plemienną, a odległą przeszłość swoją. Fakt, że miano K-a zjawia się dopiero w źródłach polskich XIII wieku, t. j. w dobie początków kolonizacyi niemieckiej, nie może tu posiadać, jak zobaczymy, znaczenia donioślejszego. Po pierwsze bowiem, ogół źródeł naszych przeważnie w wieku XIII się poczyna, a powtóre — co najważniejsza—K-e tej epoki oznaczają u nas podobnie, jak i w innych ziemiach słowiańskich, nietylko ludność małorolną... W roku 1284 ks. Przemysław Wielkopolski w potwierdzeniu nadania Chełmna katedrze gnieźnieńskiej przez Komesa Bierwolda, łowczego kaliskiego i cze-śnika lądzkiego, nazywa go honorabilis kmeto nosi er et miles str etwas (Cod. dipl. Maj. Pol. I •N» 539), a podobnież miano „naszego kmiecia“ otrzymuje w r. 1295 Komes Wawrzeniec w dyplomacie ks. mazowieckiego, Bolesława (Kod. dypl. Maz. Lubomirskiego JN6 41).—Z tejże samej doby, z wieku XIII, pochodzą i najdawniejsze u nas wzmianki o K-ach małorolnych, t. j. o K-ach—włościanach. Najdawniejszą datę taką, rok 1241, wydobył Hube („Prawo Pols, w wieku XIII“ str. 52) ze źródeł mazowieckich. Dla Małopolski i Wielkopolski będzie nią rok 1252 (Kod. kat. krak. I, J\® 34. Kod. dypl. W. Pols. I, 308). — Gdybyśmy nawet zapomnieli na chwilę o przytoczonych wyżej Kmieciach-Komesach, Bierwoldzie i Wawrzeńcu, stojących (w zakresie dziejów K-i) na straży związku rozwojowego Polski z resztą ziem słowiańskich, samo źródło daty Hubego,—Mazowsze, którego najdawniejszy znany dokument lokacyjny na prawie niemieckiem pochodzi z r. 1253 (Hub. j. w. J\ę 24), stwierdza poniekąd słuszność naszego zarysu pierwotnych losów dziejowych K-a polskiego.—O polskim kmieciu-magnacie nic już więcej powiedzieć nie możemy. Miano K-a zlewa się u nas w dobie średniowiecznej z pojęciem wolnego włościanina (homo liber) i towarzyszy mu stale przez cały ciąg dziejów. Dzieje K-a polskiego są przeto właściwie dziejami wolnej osobiście ludności wieśniaczej polskiej od czasów najdawniejszych aż do ujęcia tej klasy społecznej w karby pańszczyzny. Jakkolwiek bowiem Kmieciami i Kmiotkami nazywano dość powszechnie i chłopów późniejszych, będących zniwelowanym w okresie pańszczyzny wytworem społecznym wszystkich, zróżniczkowanych dawniej, kategoryj ludności wieśniaczej; jakkolwiek K-mi nazywano niekiedy i w Wiekach Średnich ludność nie wolną (por. Cod. Maj. Pol. .IN» 308 z r. 1252; „...duo kmetones proprii patris nostri, venatores castorum...“)—to jednak naogół K. yA&è&yji'i oznaczał przedewszyst-kiem, a bodaj—w zasadzie, wolnego wieśniaka.—Za interpretacyą taką przemawia większość źródeł, a nadewszystko krocie wzmianek, rozproszonych po księgach sądowych wszystkich ziem Polskich XIV i XV wieku. — Jeżeli zaś zasadnicza ta interpretacya zbacza nieco od ścisłości zupełnej, pochodzi to z braku ścisłych granic grup i zjawisk społecznych wo-góle, a średniowiecznych, bardzo zróżniczkowanych, w szczególności.—Dzieje wszystkich klas średniowiecznej ludności wieśniaczej i dzieje chłopów późniejszych (poddanych), którzy z o-gółu klas tych powstali, należą do historyi Włościan (ob.). Na tern miejscu zajmiemy się tylko dziejami K-i we właściwem znaczeniu tego wyrazu,—jedną z najbogatszych, a i najpiękniejszych zarazem kart historyi włościań-stwa polskiego.—Zdaje się, że pierwotnie, jeszcze przed powstaniem zawiązków władzy centralnej, istniały w Polsce, przeważnie drobner a) osady ludzi wolnych, biorące swe nazwy od imion założycieli.-Tworzenie się władzy państwowej, skupiającej tych rozproszonych mieszkań

ców, wywołało powstanie punktów oparcia owej władzy, czyli miejsc obronnych, t. j. grodów.— Na utrzymanie załogi grodów przeznaczano pewną ilość osad, zamieszkanych przez dawnych tubylców (a), pozbawionych wolności, a zwanych odtąd 8). Narokowymi (ob.). Osady te, w części i znowa zakładane (jeńcy, niewolnicy), przybierały nazwę od rodzaju narzuconej im posługi (n. p. Szczytniki=:ludzie, wyrabiający tarcze=szczyty; Grotniki=:groty i t. p.).— W wieku XII mnożą się w Polsce większe posiadłości kościelne i szlacheckie kosztem dawnych osad wolnych (a), przechodzących na własność kościoła i szlachty z woli panującego. Jest to chwila, w której na arenę dziejów wewnętrznych Polski wypływa typowa klasa wieśniacza naszych Wieków Średnich, t. j. K-ie.—Pierwszą, zasadniczą kategoryę tej ludności, zwaną w źródłach liberi, stanowi, jak się zdaje, część potomków dawnych tubylców (a), z którymi zlewają się i przybysze wolni — hospites. Cechą tej kategoryi jest używanie wolności osobistej, a brak własności gruntowej, która na obszarze całego państwa należy już do panującego, lub do tych, których on ziemią obdarował. Potrzeba rąk roboczych i wolność osobista pierwszej kategoryi K-i, krępująca panów, wytworzyły jednak dość wcześnie drugą kategoryę ludności wieśniaczej (y) klasę, przypisaną do gleby (adscripticii), a posiadającą swój pierwowzór genetyczny w narocznikach (ß). Dawna kategorya ludzi wolnych (a), zlewając się stopniowo—to z narocznikami (ß), to z ludnością do gleby przypisaną (y), obniżała dawny swój poziom społeczny, podnosząc jednocześnie poziom obu klas niższych (ß. i y). Czynniki polityczne, ekonomiczne i agrarne stworzyły wreszcie ze wszystkich tych klas i ich poddziałów—typ K-a polskiego.— Kadry jego pomnożyła z czasem najniższa społecznie klasa ludności wiejskiej—niewolnicy (srvi, ancillae, familia), pochodzący z jeńców wojennych i z za-kupieńców. — O dziejach kategoryi a i ß nie da się nic bliższego powiedzieć. Najbogatszą stosunkowo w szczegóły jest historya ludności pół-wolnej (y), mającej wywrzeć wpływ najpoważniejszy i urobić z czasem fizyognomię dziejową średniowiecznych K-i polskich przed ko-lonizacyą niemiecką. Kategorya ta ludności wiejskiej (y) była, jak się zdaje, najliczniejszą. Początkowo zamieszkuje ona posiadłości panującego, a z czasem, już w wieku XII, przechodzi dość licznie wraz z ziemią na Kościół i na szlachtę drogą darowizn książęcych. Wolność tych ludzi (y) była do tyła ograniczoną, że bez zezwolenia swych panów bezpośrednich nie mogli gruntu opusczzać, panowie zaś mieli prawo przesiedlać ich wedle własnego uznania. Na tej - to ludności ciążyły przede wszy stkiem rozliczne ciężary publiczne, wynikłe z nakazu pańskiego w dobie, kiedy książę był ich panem bezpośrednim. Do typowych ciężarów

na

takich należały: stróża, czyli pilnowanie osad własnych, i najbliższego grodu; ciężar ten bywał zamieniany: na opłatę; Por adln e, czyli danina z gruntu; S t a 11 (danina na stół goszczącego w okolicy panującego); Narzaz; (: rzeź; danina mięsna na dwór monarszy) i Obraz (obowiązek wymiany dawnej, a lepszej zazwyczaj monety na nową, gorszą—wedle wartości nominalnej). Nadto podlegała ta ludność posługom licznym, związanym z wyprawami woj ennemi, z łowami księcia i t. p. Z chwilą przejścia gruntów w posiadanie prywatne, ludność ta uległa nadto różnym daninom i 0-płatom na rzecz nowego pana bezpośredniego.— Juryzdykcya nad całą ludnością polską, a więc i wieśniaczą, należała w tej dobie do panującego, lub jego urzędników (castellani), których okręgi były zapewne odbiciem prastarych urządzeń administracyjnych, polegających na prawne-publicznych wspólnotach wsi okolicznych, czyli na t. z w. organizacyi opolnej (opile) i żupnej (?).—Tak przedstawia się naogół p er-wotny byt historyczny K-i polskich w dobie poprzedzającej kolonizacyę (ob.) niemiecką. Kolonizacya ta, rozwinęta od połowy wieku XIII, wprowadziła do Polski niemiecką organizayyę wiejską, mającą ku schyłkowi Wieków Średnich dokonać całkowitej prawie niwelacyi wśród naszej ludności wieśniaczej. K., bliżej historycznie znany, na tym dopiero tle i w tym okresie czasu (XIII—XV w.) wyraźniej w dziejach naszych się zaznacza, uchodząc z tego powodu niewłaściwie za kreacyę kolonizacyi niemieckiej. Wpływ jej wszelako, przekształcając do gruntu stosunki agrarne w Polsce, wytworzył z dawnych żywiołów wiejskich, oraz z ludności rolnej napływowej, nowy typ K-a, będący typem przejściowym pomiędzy K-em dawnym a późniejszym „chłopem“, który uważany może być z wielu względów za typ odrodzony dawnego K-a przedkolonizacyjnego. Aby charakter zasadniczy owego typu przejściowego pojąć należycie, dość jest rzucić okiem na fizyogno-mię kolonizacyi niemieckiej. -Wywołały ją dwa czynniki: Ciężkie pogorszenie bytu, a stąd — prąd emigracyjny niemieckiej ludności rolnej; powtóre zaś—zapotrzebowanie takiejże ludności w Polsce przez właścicieli ziemi, dającej mały dochód z powodu braku uprawy. Wszczętemu stąd ruchowi immigracyjnemu towarzyszyły pod berłem Piastów okoliczności jaknaj-pomyślniejsze: łatwość zyskania gruntu pcd u-prawę na warunkach dla kolonistów dogodnych, nietylko pod względem ekonomicznym, ale i społecznym. Na takiem tle rozwija się u nas kolonizacya niemiecka nader pomyślnie w XIII, XIV, oraz w pierwszej połowie wieku XV. Wywarła ona wpływ stanowczy nietylko na dokonane z czasem ujednostajnienie typu K-a, ale i na powodujące tę metamorforę zmiany radykalne w dawniejszym systemie naszego rolnictwa, wzorującym się odtąd na urządzeniach

niemieckich. System ten polegał pierwej na tem, że wsie polskie miały pod względem rolniczym— wskutek obfitości ziemi, a braku rąk roboczych, przedewszystkiem charakter zbioro-wo-jednodworczy. Jakkolwiek bowiem K-a łączyło z innymi towarzyszami, zamieszkałymi w tej samej wsi, blizkie sąsiedztwo, wspólna zawisłość od pana i solidarna odpowiedzialność za popełnione we wsi, lub w jej najbliższym okręgu (opole ob.), a niewykryte przestępstwo,—wieś jednak nie stanowiła właściwie jednostki prawnej, ani jej grunta—jednostki gospodarczej, będąc, conajwyżej, zbiorowiskiem terytoryalnem jednostek podobnych. Co do związków krwi K-i polskich—cognationes, to te rozpłynęły się tak wcześnie w communitas niemieckiej, że się nic bliższego o nich powiedzieć nie da. Każdy K., byle czynsz wraz z daninami i prestacyami opłacił, gospodarował sobie i dla siebie, będąc, z wyjątkiem okoliczności pomieniouych (pan, opole, sąsiedztwo), jednostką całkiem niezależną w zakresie praw, przysługujących mu z urodzenia.—Inaczej miała się rzecz w importowanym do Polski wiejskim u-stroju niemieckim, pochodzącym ze „złotych“ je--szcze czasów zachodniego wieśniaka. — Zasada niezawisłości osobistej, człowieczej, rozwinięta jest w tym ustroju o wiele wyżej niż w polskim (mamy tu na myśli klasę najliczniejszą ludności wieśniaczej polskiej, wzmiankowaną wyżej pod 7). Wszelako miejsce ograniczeń innych zastępuje w nim na rzecz produkcyi rolnej zawodowa zawisłość gospodarcza w zakresie czasu, rodzaju uprawy i eksploatacyi ziemi, określonych ściśle przez płodozmian, wspólny dla gruntów danej wioski. Wypływająca właśnie z tego ustroju wspólność osadników rolnych, zamieszkałych w danej miejscowości, składa się — zarówno pod względem a-grarnym jak i autonomii prawnej, na pojęcie i istotę wsi właściwej (niemieckiej Dorf), a dalej wogóle—instytucyi wiejskiej wspólnoty ( Dorfgemeinde) Communitas ), czyli gromady. — Nie była jednak ta wspólność komunizmem. Każdy członek gromady posiadał bowiem wydzieloną sobie z gruntów wiejskich, a określoną ściśle, ilość roli, łąki, lasu, czyli—obok pastwiska wspólnego —osadę, rozproszoną niekiedy w swych częściach składowych na przestrzeni większej, w miarę rodzaju wiejskiego terenu i zastosowanego doń płodozmia-nu. W całości nosiła taka osada nazwę włóki, czyli łana (Hufe, łać. mansus). — Powstałe wskutek podobnego urządzenia szachownice gruntów wieśniaczych spotykamy i dziś jeszcze, zarówno na Zachodzie, jak i u nas, we wsiach, które posiadały w przeszłości prawo i urządzenia niemieckie. Wsie tedy w znaczeniu właściwem, bo—mające za podstawę zarówno większą ilość „gospodarek“ jak i ich łączność prawno-rolniczą, powstają u nas, wbrew dawniejszym poglądom historycznym, dopiero pod

Możliwie dokładna synteza

Odtworzenie tych

Nadto, mó-

korzystali

wpływem kolonizacyi niemieckiej (ob. niżej ustęp o położeniu ekonomicznem K-i). Łączy się z niemi ściśle nowy typ K-a, o jakim mowa.—Widząc strony dodatnie nowego wzoru, z którego zastosowania, w ślad za podniesieniem rolnictwa, większy też dochód (czynsz) z ziemi osiągnąć było można, poczynają rolni właściciele polscy, jak oto: panujący, Kościół i szlachta, nietylko przybywających z Zachodu kolonistów na gruntach swych osadzać, zaopatrując ich w przywileje na dalsze praktykowanie w całej pełni niemieckich obyczajów prawnych i rolniczych, ale—dawne nawet wioski „polskie“, przenoszą, czyli „lokują“ na prawie i rolnych urządzeniach niemieckich. Przywilej odpowiedni otrzymywał do rąk, przed przystąpieniem do założenia lub organizacyi wsi, przedsiębiorca tej czynności, czyli „zasadźca“ (scultełus, sołtys), stający się pośrednikiem pomiędzy gromadą (Communitas) a panem. Stawał się on nadto wojennym tegoż towarzyszem i sędzią w pierwszej instancyi spraw danej wsi, sądzonych na podstawie prawa niemieckiego. Za trudy swoje otrzymywał część dochodów z sądownictwa i wolny od ciężarów kawał gruntu (sołectwo) dla siebie i swych potomków, którzy urząd jego dziedziczyli, dziejów klasy włościańskiej, a stąd i K-i właściwych w Polsce, należy jeszcze do przyszłości. Wielorakość partykularyzmów dzielnicowych i niemniej sza różnorodność warunków ekonomicznych, oraz stosunków agrarnych w różnych ziemiach i epokach, nie pozwalają z wielu względów, na sumaryczne traktowanie dziejów „włościaństwa“ polskiego, ani nawet historyi K-i (Kmethones, rzadko rustici), czyli typowej ludności wieśniaczej średniowiecznej, występującej w przybliżeniu w okresie lat 1250 — 1450, nim się na typ chłopa (poddanego, rusticus, rzadziej kmetho) zamieniła, dziejów na podstawie skąpych zabytków ustawodawczych (Statuty) byłoby z trzech powodów dalekie od prawdy. Po pierwsze—z powodu lakonizmu rzeczonych zabytków—zwłaszcza w stosunku do ludności wiejskiej; powtóre z powodu częstej, niemal zasadniczej, rozbieżności pomiędzy teoryą (t. j. ustawodawstwem, a raczej jego usiłowaniami) a praktyką prawną w Wiekach, Średnich i po trzecie — z powodu sprzeczności, jaka pomiędzy ideą ujednostajnienia prawa, piastowaną przez rząd, a istotnym, partykularnym stanem rzeczy, podtrzymywanym przez sądy i społeczeństwo, zachodziła. Klucze do poznania tej rzeczywistości szerokiej, a skomplikowanej, spoczywają podziśdzień jeszcze w surowym a olbrzymim materyale archiwalnym, dotyczącym bezpośrednio omawianej kwestyi. Są to—poza nielicznemi stosunkowo (znanymi) dokumentami lokacyjnemi—księgi sądowe. Poczynają się one dopiero na schyłku XIV wieku, a zawierają materyał kolosalny i nieoceniony. — Mówiąc o dziejach K-i, nale

żałoby właściwie mówić oddzielnie, a przynajmniej zaznaczać waryanty historyczne, zachodzące pomiędzy dziejami K-i szląskich, wielkopolskich, małopolskich, kujawskich, mazowieckich i t. d. Jest to dzisiaj jeszcze, ściśle biorąc, nawet w przybliżeniu, niemożliwe. Jeżeli jednak, jako przykład najwybitniejszy, obierzemy sobie dzieje K-i w najkulturalniejszej pro-wincyi średniowiecznej polskiej, t. j. w Mało-polsce, to dzieje właściwe przedstawią się (na podstawie archiwalnej) jak następuje: W końcu XIV iw początkach XV wieku, a nawet w całej pierwszej jego połowie spotykamy tam dwa typy K-i: Osadzonych na prawie niemieckiem i polskiem. Pierwsi podlegali w zasadzie sądownictwu autonomicznemu właściwego sądu sołtysiego, a w wyższej instancyi—sądowi prawa niemieckiego na zamku krakowskim, przy czem od r. 1423, w zakresie czterech artykułów grodzkich (podpalenie, rozbój, grabież, gwałt), ciążyło nad nimi i ogólne sądownictwo grodu (jus castrense). Drudzy podlegali przede-wszystkiem sądom grodzkim, których kaden-cye były nieprzerwane, oraz — w praktyce, i sądownictwu ziemskiemu, wiąc językiem rzeczywistości, a nie teoryi, nadmienić trzeba, że niektóre wsie „niemieckie“ podległe były sądownictwu pańskiemu (jus dominiale)\ „polskie“ zaś, pomimo że teoretycznie powinno było być wręcz naodwrót,—należały w tej mierze do wyjątków. Anomalia ta powstawała w sposób następujący: Sądy dominialne utrzymywali na mocy specyalnych, a rzadkich przywilejów przedewszystkiem Kościół i magnaci, a sądy te sądziły w zasadzie swoich K-i własnych; inni K-e polscy, pozbawieni sądownictwa dominialnego z sądów państwowych (Było to naturalne, gdy zważymy, że sądy średniowieczne uważać należy przedewszystkiem za instytucye trudniące się pośrednictwem w zawieraniu kompromisów pomiędzy powaśnionemi stronami zarówno w sprawach w pojęciu dzisiejszem „cywilnych“, jak i w „karnych“. Wyjątek stanowiły w tej mierze tylko 4 artykuły grodzkie). Tymczasem przeciętny szlachcic (dziedzic), przenosząc za zezwoleniem panującego wieś swoją „polską“ na prawo niemieckie i zwalniając ją tern samem od juryzdykcyi sądów państwowych, t. j.[polskich, a w pierwszym rzędzie od sądownictwa starościńskiego i kasztelańskiego, czyli—grodu, zostawał sam jej sołtysem, t. j. sędzią autonomicznym niemieckim, pomimo, że Statut Wiślicki proceder za niegodny szlachty uważał. — Że jednak taki pan - sołtys prawa niemieckiego nie znał, a dochody z nabytego przywileju sądownictwa chętnie pobierał, przeto zwykł był sądzić K-i swoich wedle normy sądów dominialnych polskich. I powstała stąd dziwaczna instytucya „sołtysa polskiego“, która się z czasem zupełnie utarła, otwierając drogę późniejszej — z doby chłopskiej — przewadze prawnej pana

przeniesionych urzędownie

stanowczo pod

nad K-i, zwłaszcza, gdy ją i stosunki ekono-miczno-agrarne na niekorzyść tych ostatnich wzmocniły. Jakkolwiek szlachta rzadko jeszcze w sposób bezpośredni obowiązki sołtysie we wsiach swoich sprawowała, trzymając sobie do tego odpowiednich zastępców (sołtysów), to jednak tkwił w tem zawiązek późniejszej potęgi pana.—Reasumując ustęp powyższy, stwierdzić musimy, że dwie wspomniane kategorye K-i rozpadały się właściwie u schyłku Wieków Średnich na cztery poddziały: a) K-i niemieckich, b) K-i polskich, c) K-i legalnie pańskich (n. p. w dobrach kościelnych, posiadających sądy do-minialne=patrymonialne) i d) K-i pańskich nielegalnie ( czyli z prawa polskiego na niemieckie, a uważanych w praktyce przez szlachtę za (ludność 7) rodzaj „chłopów“ późniejszych).—Epoka, o jakiej mowa, nawrskroś jeszcze grubo - materyalistyczna, miała, obok ujemnych, tę dobrą dla K-i stronę, że w praktyce stosunki społeczne polegały w niej nie tyle na ideowej, klasowej, ile jeszcze, a przedewszystkiem — na ekonomicznej podstawie. Ogólne zaś stosunki były tego rodzaju, że się szlachta osobiście mało jeszcze rolnictwem trudniła, przenosząc ponad nie służbę rycerską. Zasadą wartości ziemi był dla niej przeważnie jeszcze czynsz, a marzeniem ekonomicznem—możliwe podniesienie jego skali. Stąd na wolność osobistą K-i nie dybała wcale, a K. sprawny i pracowity, byleby obowiązkom umowy z panem czynił zadość, posiadał całą możność zdobycia poważniejszych nawet zasobów materyalnych, które mu per fas et nefas, ale skutecznie, do najwyższych szczebli społecznych mogły utorować drogę. Drobna, a często żadna różnica kulturalna pomiędzy nim a szlachcicem, sprzyjała temu nie mało. Zjawisku owemu udzieli oświetlenia jaskrawego fakt, że uboższa, przeciętna szlachta średniowieczna oceniała przywileje stanu swojego przeważnie ze strony praktycznej; dumna była z tego, że członki jej i rany wyżej były w taksach Statutu szacowane, aniżeli kmiece, ale nie mogła przÿ sposobności oprzeć się pokusie, aby poczęstuńku z rąk K-a nie przyjąć, aby z nim w karczmie nie świadczyć sobie kompanii, pożyczką, lub darem pogardzić, a wreszcie (rzadko!)—gdy bogatszemu o to chodziło, — nie zaświadczyć pod przysięgą zupełnego z nim braterstwa po klejnocie i zawołaniu. Że przez małżeństwa i drogą fałszywego wywodu ze 'szlachectwa wsiąkło w materyałistycznej, krzy-woprzysiężczej dobie średniowiecznej, nie mało K-i bogatśzych do szlachty, to rzecz nie wątpliwa.—Idea wyższości urodzenia, stojąca w dobie późniejszej — nie bez wyjątków jednak — zjawiskom takim na drodze, tkwić mogła w st. XIV i XV jedynie w głowach możno władców, wobec których przed przywilejem Jedlnieńskim, przed Kazimierzem Jagiellończykiem i Aleksandrem, jeszcze się szlachcie o równości przysło

wiowego zagrodowca z wojewodą nie śniło! Szlachta szara, uboga, stanowi w Wiekach Średnich żywioł, wobec wszystkich warstw społecznych—nie wyłączając K-i względem ekonomicznym (wówczas absolutnie najdonioślejszym faktycznie) upośledzony. Na takiem tle zasadniczem rozpatrywać należy dzieje rzeczywiste K-i ówczesnych. W teoryi byli bowiem K-e upośledzeni, zarówno pod względem społecznym jak prawnym i ekonomicznym. Przezwiska: rybałt, łapka, cham i chłop dotykały ze strony warstw wyższych ich godność osobistą. Statut ustanawiał cenę ich głowy na 10 grzywien podczas, gdy szlachecka n. p. 60 była warta, a ziemia, którą uprawiali, nie była (prócz wyjątków) ich własnością, zmuszając ich do opłacania się za prawo pracy i zdobywania warunków bytu.—Teorya ta odbiła się właśnie w Statutach, które — nietylko opłaty najniższe za śmierć (10 grz.), rany krwawe (2 grz.) i tłuczone (8 skojców), zadawane K-om, wyznaczały, ale—ze względu na stratę, wyrządzoną w krzywdach kmiecych panom, część poważną (40 % — 50 % ) tych opłat sądom, a względnie i właścicielom gruntu przyznawały.—W praktyce sądowej jednak, będącej odbiciem życia, nie teoryi dola kmieca w korzystniejszem świetle się przedstawia. Wartość ekonomiczna pracownika na roli zagłusza tu często jego upośledzenie socyalne i prawne, doprowadzając niekiedy do zjawisk iście zdumiewających. Za zabójstwo szlachcica n. p. groziła każdemu, a więc i K-wi (wszelkie opłaty normowane były nie według klasy krzywdzicieli, lecz—pokrzywdzonych), wysoka opłata karna, wynosząca 60 grzywien. Rozmiary jej podnosiły nadto dwie kary sądowe „piętnadzie-sta“ (=3 grzywny), płacone sądowi i spadkobiercom zabitego. 66 grzywien była to suma dla K-a i wogóle dla człowieka niebogatego— rujnująca. Niemożność uiszczenia jej grozi śmiercią. W takich wypadkach zdarzało się, że sąd K-wi kary dodatkowe darowywał (in-dulsio poene XV), a główszczyznę rozkładał (za zgodą powoda) na raty, i to w naturaliach,

n. p. w wosku, po cenie możliwie wysokiej. Wypadku takiego w zastosowaniu do szlachcica nie znamy. Przeciwnie — szlachcic za ochro-mienie, lub zranienie szlachcica płacił dwa razy tyle, co nie szlachcic, a więc i K. Pochodziło to z usiłowania wpojenia w rycerstwo obyczajów bardziej kulturalnych oraz poczucia wyższości własnej.— Cześć niewiasty kmiecej ceniona była na równi z inną—t. j. oppressor... in gratta... ejus—bez względu na klasę, do jakiej ów oppressor należał. — Jako człowiek wolny, mógł K. dochodzić na każdym—nie wyłączając własnego pana—krzywdy swojej, a sądy publiczne (inne stanowią mniejszość) rządziły się w tej mierze bezstronnością jaku aj zupełniejszą. Niewoliło go było „ciążyć“ (impignorare) za winy pana, a nawet, uwzględniając ewentualne u-bóstwo K-a, nakazywał go Śtatut ciążyć w ra-

zie nieusprawiedliwionej nieobecności w sądzie (contumacia) tylko na jednym wole, podczas gdy szlachcicowi podwójny w takim wypadku sekwestr zagrażał. Wzbraniał wprawdzie Statut K-wi naganiać szlachectwo szlachcicowi (vitupérât io nobilitatis) — chyba takiemu, który w mieście siedział i kupczył, albo raz już przez równego sobie naganiony, z zarzutu się nie o-czyścił (expurgatio nobilitatis); ale sam fakt tego zakazu świadczy z jednej strony o usiłowaniu państwa, aby szlachtę podnieść społecznie,— z drugiej zaś—o Wysokiem stosunkowo stanowisku K-a, które sztucznie, za pomocą nakazów z góry, obniżać trzeba było w myśl feudalnej zasady średniowiecznej, że winny przez równego sobie sądzonym i ocenianym być powinien.— Idea ta była z dwóch względów do przeprowadzenia trudną. Raz—dla małej różnicy kulturalnej, jaka pomiędzy szlachtą i K-mi zachodziła, a powtóre dlatego, że same nawet organa władzy —sądy i sędziowie, słabo sobie jeszcze z różnicy stanowej obu tych klas zdawali sprawę. Nie wiedzą tedy sądownicy ówcześni dokładnie w czem właściwie i jak na drodze praktyki prawnej, często prejudykatowej, a w dalszym ciągu — ustawodawczej, należy tkwiącą w abstrakcyi ówczesnej potrzebę wyodrębniania klas społecznych, uwydatniać. — Na tej tabula rasa przebijają tu i owdzie zawiązki urządzeń późniejszych skrystalizowanych w dobie „chłopskiej“, w wieku XVI i XVII,— albo reminiscencye prastarych obyczajów prawnych danej ziemi, przestarzałych już w omawianej dobie. Naogół jednak epoka ta przedstawia nader mało prawnych ograniczeń K-i poza temi, jakie co do opłat karnych ustalił Statut Wiślicki. Najważniejszem z tych ograniczeń dodatkowych w Małopolsce było zasądzanie od K-i kary „piętnadziesta“ na rzecz sądu i strony wygrywającej, o ile był nią szlachcic lub żyd, a brak przysądzania jej K-om. Gdy kara taka należała się K-wi, pobierał ją pan jego. Pięt-nadziesta stawała się przeto w tym wypadku, jakby jednym z pierwszych symbolów pojęcia o zwierzchnictwie pańskiem (dominium, jus do-minii).—ByĆ może jednak, że była tylko relu-cyą za należne panu faktycznie, lub teoretycznie., prawo sądownictwa w danej sprawie. Świadczyłby o tein fakt, że„ pietnadziestą“, należną w oźnemu, sąd właściwy zabierał, a mieszczanom, stającym przed sądami polskiemi (nie-właściwemi dla nich, bo należeli do niemieckich) nie przyznawano jej wcale. Karę drobniejszą, VI gryffen (—6 skojców) K-e pobierali.—Jeżeli dola prawna K-i, legalnie lub nielegalnie „polskich“, do najgorszych nie należała, to lepszem jeszcze było położenie K-i „niemieckich“, a nawet tych „polskich“ (z dóbr duchownych), którzy faktycznie sądownictwu pańskiemu podlegali. — K-e „niemieccy“ sądzeni byli przez sołtysa wedle prawa niemieckiego w sądzie sołtysim, wiejskim, czyli ławniczym

(,Judicium bannitum). Niekiedy nazywano go i gromadzkim, a sądził on w zasadzie wszelkie drobniejsze sprawy K-i właściwych, których, jakby w poczuciu ich wyższości nad K-i „polskich“„mieszkańcami“ i „czynszownikami“, wyjątkowo tylko K-ami (jak należało), mianował. Sprawy ważniejsze tych K-i, podobnie jak i mieszczan, rozstrzygał Sąd wyższy prawa niemieckiego na zamku krakowskim. Ponieważ K-e i mieszczanie stanowili w zasadzie wyłączną klientelę sądownictwa niemieckiego, przeto byli przez nie traktowani naogół tak, jak szlachta przez państwowe sądownictwo polskie. W praktyce wystarczały K-om przeważnie same sądy sołtysie, podobnie jak mieszczanom— sądy wójtowskie. Na sto spraw, sądzonych w Wyższym Sądzie prawa niemieckiego wypada, np. w latach 1392 —1416, zaledwo 4°/₀ spraw kmiecych i 6°/₀ mieszczańskich. Olbrzymią większość, wynoszącą do 90°/₀> stanowią tam sprawy sołtysów i wójtów, dla których sąd ów był instytucyą jedyną, poza sądem królewskim.—K-i, podlegających sądownictwu pańskiemu, t. j. (w zasadzie faktycznej) K-i z dóbr duchownych, sądził sąd dominialny, inaczej patrymonialnym zwany znajdującysię zazwyczaj w każdych obszerniejszych włościach .duchownych. Sąd ten „wyręczał“ samego pana,

t. j. biskupa, opata i t. p., a składali go: sędzia pański, wójtem niewłaściwie zwany, oraz ławnicy. Jeżeli wszystkie inne sądy tej epoki starały się usilnie o zadowolenie swej klienteli, z której im dochód wszelaki płynął, to pierwszymi w tej mierze były sądy dominialne, najmniejszą klientelę posiadające. [Przypominamy, że wszelakie sądy ówczesne—z wyjątkiem grodu w sprawach gardłowych (quatuor articuli castrenses) — były przedewszystkiem instytucyami, pośredniczącemi kompromisy pomiędzy stronami na podstawie obyczajów prawnych]. Zdarzało się tedy, i to dość często, że strony, pomijając właściwe sądy swoje, szukały załatwienia spraw w innych, przestawiających lepsze widoki powodzenia. Oczywiście — było to możliwe tylko za zgodą obu stron powaśnionycli. Znamy jednak mnóstwo wypadków, w których zgoda taka następowała, a obwiniony, lub powód, a jure suo recedendo, wyrok niewłaściwego sądu przyjmował. Z jednej strony wytwarzało to gmatwaninę stosunków prawnych; z dru giej jednak ludzie, zwłaszcza ubożsi, wyzwalali się w ten sposób od ewentualnego upośledzenia lub od wysokich kar sądowych (np. w państwo wem sądownictwie polskiem), zyskując na kieszeni i honorze.—W tern położeniu rzeczy zarysowywał się na tle sądownictwa dominialnego, zmierzającego do powiększania swej klienteli, ten objaw charakterystyczny, że K-e np., skoro tylko mogli, nigdzie indziej, jeno wr sądach patrymonialnych sprawy swoje (zwłaszcza, gdy ich pozywano) załatwiać usiłowali. Gdy dodamy, że w sprawach z panem własnym sta-

ły dla K-a ówczesnego zawsze sądy publiczne ktował zwykle takiemu „zasadźcy“ przed umo-otworem, a w sprawach z obcymi pan, stans wą warunki swoje, dotyczące czynszu (census, circa kominem suum, starał się nietylko od solarium), danin (praestationes) i robocizn (la-krzywdy, ale i od cięższej przegranej K-a swo- bores) na folwarku dworskim. Sołtys, trzyma-jego ocalić—było naogół położenie prawne K-i wszelkich kategoryj u schyłku Wieków Średnich z pewnością lepsze, aniżeli np. szlachty ubogiej.—Przechodząc do położenia ekono m i cz-nego K-i nadmienić musimy, że podstawa ich bytu, rolnictwo, stało w Małopolsce w omawianej dobie dość wysoko. Jednopolówka należała już przeważnie do przeszłości, zastąpiona przez płodozmian trzechpolowy; znaczna ochronarlasów wskazywała nadto na minioną już przeszłość gospodarstwa prymitywnego, opartego na nowinach upopielonych, a uprawa grochu, jęczmienia, kapusty, lnu, maku, owsa, prosa, pszenicy, tatarki, wyki i żyta, oraz ogrodowizn—marchwi, ogórków, pasternaku, pietruszki, rzepy, rzerzu-chy i rzodkwi — na wyższy stopień kultury rolnej. O gospodarstwach rodzimie polskich, t. j. z przed wpływu urządzeń niemieckich, mamy tylko jaknajogólniejsze dane, stwierdzające fakt systemu jednodworczego, polegającego na zupełnej swobodzie gospodarczej każdego osadnika. Bez względu tedy na to — ile osad wieś „polska“ liczyła, był to zawsze tylko zbiór osad jednodworczych, niez wiązanych z sobą pod względem rolniczym. Gromadność pracy na roli — system wielodworczy („Mehrhofsystem“ w'przeciwstawieniu do dawnego polskiego „Einholsystem“) wprowadzony został do nas dopiero pod wpływem kolonizacyi niemieckiej. Wątpliwości w tej mierze odeprze fakt, że system rolny niemiecki z epoki Karolingów, domu Saskiego i Staufów, znajduje w Polsce XIV i XV stulecia—w typie wsi „niemieckiej“ swoje identyczne odzwierciedlenie; natomiast typy topograficzne prastarych wsi polskich spotykamy w Niemczech tylko na gruncie słowiańskim, co świadczy o zewnętrznej odrębności przyrodzonej obu typów; ich odmienność wewnętrzną (jednodworczą i małodworczą) charakteryzują

jąc się tych warunków, umowę z ochotnikami zawierał, poczem każdemu z nich grunt (łan, Hufe, włóka, mansus) wydzielał. Takiż sam proceder towarzyszył przenoszeniu dawnej wsi „polskiej“ na prawo niemieckie. — Jeżeli grunt był dziewiczy, nowi osadnicy otrzymywali—(wza-mian za pracę dla przyszłości nad kulturą nowiny) — zwolnienie częściowe lub zupełne od wszelkich opłat i ciężarów na rzecz pana, co zwało się wolnizną (Liberias, wolycza, le-czenstwo) lub wolą, przyczem wieś taka nowopowstająca nazwę Woli zazwyczaj otrzymywała. Z ilości (233) i położenia wiosek tego miana podziśdzień istniejących, wynikałoby, że ruch osadniczy (na nowinach) rozwijał się różnemi czasy (przeważnie jednak na schyłku Wieków Średnich) w całej Polsce prawie jednakowo. „Wól“ przypada na Małopolskę 34%; na Wielkopolskę 31% i 35% na Mazowsze. Lata wolnizny trwały od lat paru do — kilkunastu, kładąc podwalinę pod dobrobyt pracowitych a gospodarnych K-i. Możności zdoby-nia takiegoż dobrobytu nie byli pozbawieni winni K-e omawianej doby, gdy zważymy, że panom, zmuszonym stosować się do warunków ogólnych, chodzić musiało o podtrzymanie siły płatniczej i roboczej K-i, jako kontrahentów, na których wartość ziemi i dochód z niej opierał się przedewszystkiem. Na straży kontraktów stały ponadto omówione już warunki prawne epoki. Gdyby zaś pan, mimo wszystko, K-i swoich ciemiężył—wtedy, jeśli nie sąd polski, to niemiecki znalazłby był drogę (ev. skargę prywatną) do króla i jego egzekutywy. Co zaś do K-i „polskich“, to — poza przyjętym i dla nich kontraktem — lub umową Statut pozwalał dwu K-om co roku rolę swoją opuszczać (i poszukiwać innej). W razie zaś cięższych przewinień pana (gwałt na kmiotce, ciążenie K-i

nie potrzebujący usprawiedliwiać się przed nikim ze swoich pobudek emigracyjnych, stanowić mogli doniosły dla szlachcica ubytek, gdy zważymy, że wioska przeciętna nie więcej nad 10—12 łanów, czyli osad kmiecych, liczyła, a rzadko która wieś stanowiła w całości wła-

dostatecznie badania Smolki „(Mieszko Stary“ str. za winy dziedzica, klątwa rzucona na pana) — 425—428) i Małeckiego („Zprzeszłości dziejo- wszyscy K-e mogli wieś opuścić. I dwaj je-wej“I, 191—243) w sposób, niedopuszczający dnak hypotezy, że i przed kolonizacyą niemiecką oba te typy—niemiecki i polski były do siebie zbliżone.—Jakkolwiek wsi, nowo na prawie nie-mieckiem, założonych było stosunkowo niewiele (w dobie i miejscu, o jakich mowa—około 17°/₀),

łanie, lub po parę łanów, a w tych warunkach strata jednego nawet K-a—klęską często być mogła, bo gospodarka dworska (folwark=T⁷or-Werk. Werk zwała się cała figura gruntów kmiecych danej wsi, po za którą [vor] leżała posiadłość pańska) zaledwo na potrzeby domowe starczyła.—Wrażenie ogólne, jakie się z baczniejszego przeglądu ksiąg sądowych odnosi—przeczy stanowczo istnieniu nadużyć pań-

to jednak znakomitą ilość wiosek z prawa poi- sność jednego pana. Szlachta posiadała prze-skiego na niemieckie przeniesiono, a w większo- ważnie własności kollokacyjne—tu i owdzie po ści pozostałych zaprowadzono urządzenia niemieckie (jak to wynika z kontraktów Liber Benef.) mniej lub bardziej wiernie skopiowane. K-e stali się czynszownikami (dzierżawcami), na warunkach, rozmaicie tu i owdzie ustanawianych. W stosunku do pana—właściciela gruntu, na jakim siedzieli, obowiązywał ich tylko kontrakt z nim zawarty, a w ręce sołtysa, pośrednika pomiędzy dziedzicem i gromadą, złożony. Pan dy-

skicli względem K-i w omawianej dobie. Należą one do wyjątków, rzadszych bodaj od odwrotnych nadużyć—kmiecych.—Kontrakty bywały bardzo rozmaite, dyktowane przez potrzeby, upodobania, lub zwyczaje lokalne; naogół jednak przedstawiają się w postaci ekonomicznej ciężaru (ogólnego), spoczywającego na K-ach, mniej-więcej jednakowo. Jeżeli bowiem czynsz był większy, za to inne ciężary i daniny redukowano odpowiednio i—odwrotnie. Począwszy od kontraktów, brzmiących: „2 grzywny czynszu z łana, zresztą—nie“, a skończywszy na „żadnym czynszu, a wszelkich robotach na polach dworskich“—cała olbrzymia skala umów najoryginalniejszych, danin, przysług, opłat i robocizn, przewija się przed naszemi oczyma w obfitych źródłach epoki. Co do ciężarów publicznych, to na schyłku Wieków Średnich K-e polscy podlegali im (częściej relu-cyi pieniężnej), podobnie, jak w dobie przed-kolonizacyjnej. Relucya pieniężna, a zwłaszcza poradlne, zgeneralizowane przez króla Ludwika— zmniejszyły jednak naogół dawną różnorodność tych prestacyj, wychodzących coraz bardziej z użycia. W dobrach królewskich i duchownych zachowały się one najdłużej, wykazując jeszcze w wieku XV około trzydziestu rodzajów prestacyj publicznych.—K-e „niemieccy“ (poza poradlnem, opłacanem najczęściej przez pana) uiszczali t. z. kollektę, czyli opłatę w wypadkach dla panującego radosnych, lub groźnych (wesele, niewola, kontrybucya). Rodzajem ciężaru publicznego, spoczywającego na K-ach, była dziesięcina kościelna, prawie wyłącznie w naturze uiszczana, a snopową, wytyczną, lub małdratową zwana. Polegała ona na tern, że w końcu żniw, nim zboże zwiezione było z pola, wzywali K-e oficyalistę właściwego kościoła, który, zjechawszy na miejsce, dziesięcinę—t. j. dziesiątą część plonu „wytyczał“ i albo sam ją zabierał, abo li też K-e odstawiali ją na miejsce wskazane. Odstawa ta bywała często powodem nieporozumień, a za niemi—wyroków sądownictwa duchownego {jus spirituale) na nieposłusznych. Ulegali im zarówno wszyscy K-e, choć wsi lokowanych na tern prawie było bardzo mało (t. zw. Kmiecie — Świątnicy, będący rodzajem pozostałości po dawnych [ß] „narocznikach“ kościelnych). Zamiana dziesięciny snopowej na pieniężną należała do wyjątków, a spory o dziesięciny kościelne gnębiły nietylko K-i, ale i szlachtę. — Zawierając kontrakt z panem, K. uiszczał opłatę pieniężną, zwaną gościnne (hdspitale) — czyli odwrotny rodzaj dzisiejszego zadatku. Jeżeli przybywał z własnym inwentarzem, szacunek pański dla nowego przybysza odbijał się w umowie, opiewającej o wyższym czynszu, a mniejszych robociznach. K-e bogaci zyskiwali najłatwiejsze warunki dzierżawne; biedakom najcięższe groziły. Pierwsi bowiem dyktować mogli warunki swoje; drudzy mogli

Wielka Encykl. Fowsz. llustr. Zesz. 285b. T.

ich tylko słuchać. Pierwsi wybierali sobie zazwyczaj wsie „niemieckie“, a gdy do zatargu z panem przyszło, nie wahali się np. grozić mu, że go na „żebrę we własnych dobrach puszczą“ — drudzy, gdy ich i w „polskich“ nie chciano, zmuszeni byli nieraz, zamiast dzierżawy czynszowej—imać się prostej służby na folwarku i schodzić w poczet zwykłych parobków {familiäres).—O przywilejach prawnych, o obowiązkach i ich stopniu, stanowiły tedy wyłącznie czynniki ekonomiczne, boć „prawo“ polskie czy „niemieckie“, nie do K-i, lecz do ich gruntów, przywiązane było. — Po zawarciu umowy, K. na gruncie wskazanym osiadał. Mógł on ewentualnie otrzymać inwentarz i zagrodę, lub pole gołe bez inwentarza, które zabudowywał i inwentarzem własnym obsadzał. W pierwszym wypadku stawał się bardzo od pana zależnym w drugim —pan o jego względy się ubiegał. Obie te okoliczności zaznaczały się oczywiście w warunkach kontraktu, podobnie jak i stan, w jakim K. rolę otrzymywał. Zwykle zastawał ją już obsianą—ponieważ termin umów dzierżawnych zamykał się pomiędzy połową grudnia i stycznia. Jeśli była jałową, kontrakt brzmiał odpowiednio. Przy opuszczaniu gruntu K. winien był panu czynsz na św. Marcin z dołu zapłacić i rolę w stanie umówionym (zwykle—obsianą) zwrócić. Jeśli otrzymał był inwentarze żywe lub martwe, zwracał je także w stanie, umówionym. — K. zamożniejszy, biorąc się do pracy, przyjmował zwykle parobków {familiäres, familii, homines wczanstnyczy=uczestnicy) za utrzymanie, a niekiedy i za skromną pen-syę, przyczem ich panem (dominus) zostawał.— W miarę gleby i nakładu pracy dochód brutto z łanu wahał się w wieku XV w Małopolsce pomiędzy IOV2 a 4 grzywnami rocznie, średnio 7 grzywien wynosił. Że zaś cena takiego łanu (wprawdzie bez inwentarzy) nie przewyższała 20 grzywien, dochód ten nie był wcale mały. Inwentarze żywe i martwe nie przenosiły wartości 2Ö grzywien na łanie. Olbrzymia ta suma wynika z ówczesnych nizkich cen ziemi, a stosunkowo wysokich —inwentarza żywego i martwego. Ścisłość zupełna nie jest jednak ze względu na naturę źródeł możliwa. — Prócz dochodów z roli mógł niekiedy K. posiadać i inne, zwłaszcza w okolicy miast (warzywa, drób, masło, jaja, miód etc); są one jednak nieobliczalne.— Po potrąceniu wydatków obowiązujących (czynsze, daniny, dziesięciny) pozostawało mu prze,-ciętnie 2 — 5 grzywien, t. j. około 57.60 — 144 franków rocznie na potrzeby własne. T>ak się przedstawia ten dochód wedle dzisiejszej wartości metalu (srebra), zawartego w 2 — 5 grzywnach „groszy“ z XVwieku. Wartość obiegowa tej sumy była jednak wtedy znacznie większa; wynosiła bowiem w stosunku do cen inwentarza (krowy, woły) około trzech razy tyle. Co do cen żyta i pszenicy, to ceny ówczesne mi a ły się do dzisiejszych, jak 5:3, Ceny owsa były mniej

101

więcej jednakie. Wartość wyrobów miejskich, niezbędnych dla K-i, odpowiadała wedle powyższego rachunku (2 — 5x3) cenom dzisiejszym. Produkty kultury wyższej były nieprzystępne ani dla K-i, ani dla przeciętnej szlachty ówczesnej.

przechodziły na własność członków innych rodów, a przed r. 1496, także mieszczan, kmieci, a nawet i żydów, drogą kupna, spadku ożenku, lub zastawu.—Doszło do tego, że pan danego folwarku, przebywający w nim stale i z niego się piszący, posiadał rzadko we wsi przyległej większą ilość łanów. Zamożniejsi posiadali wprawdzie i po kilkadziesiąt łanów uprawnych, ale łany te na wielkiej przestrzeni, po różnych wsiach, powiatach, a nawet i ziemiach bywały rozproszone. Gdy więc, wetując straty, poniesione na zaniku służby rycerskiej, zapragnęła szlachta, zwłaszcza uboższa, jąć się gospodarstwa rolnego, zaszła potrzeba zwiększenia folwarków przez komassacyę gruntów kmiecych, do folwarków przylegających. K-ie mieli kontrakty, chroniące ich od takiego zamachu, a kontrakt znajdował się w ręku sołtysa. Aby trudność tę zwalczyć, pan kupował nieraz sołectwo, sam sołtysem własnym zostawał, kontrakt zatracał i dyktował K-om warunki niemożliwe, aby ich się pozbyć i grunt opanować. Na to potrzeba było jednak pieniędzy, co się rzadko szlachcie zdarzało. Częściej korzystano z przypadkowej zatraty kontraktu, z pożaru, lub z prywatnej „umowy“ z sołtysem. Były to jednak wszystko wypadki, raczej wyjątkowe, aniżeli stanowiące tło sytuacyi. Częściej zdarzało się, że szlachta uboższa, a tej było coraz więcej, zastawiała łany swoje oczynszowa-ne sposobem wyderkafu szlachcie bogatszej. Ta ostatnia dochodziła tą drogą do majątku, do komassacyi gruntów i t. d., bo o wykupnie zastawu mowy zazwyczaj nie było.—K. miewał tedy po dwu panów, a jakkolwiek zastaw gruntu, na jakim siedział, odbywał się w ramach jego kontraktu z pierwszym panem, to jednak pan ten, oddając wierzycielowi cały użytek (czynsz) z zastawu—zwykle prócz robocizn na folwarku (labores curiae),— usiłował przy okazyi zastawu, aby nie tracić zbyt wiele, dawne warunki kontraktu obostrzyć, czynsz podnieść, robocizny oraz daniny zwiększyć itd. Ponieważ—wobec wybitnego zubożenia szlachty około połowy XV wieku—zastawy powtarzały się coraz częściej i liczniej, a potrzeba utrzymania się z roli była dla szlachty coraz naj-glejszą, doszło do tego, że naogół warunki samego kontraktu zasadniczego pana z K-em, uległy bardzo poważnym zmianom na niekorzyść czynszownika.—K. roli na warunkach dla siebie dogodnyćh dostać już nie mógł: musiał przystawać na cięższe, lub emigrować na wschód (Ruś^, Wołyń, Podole), gdzie walka o byt znacznie jeszcze lżejszą była.—Emigracya pozbawiała szlachtę nietylko czynszowników. O tych już nie stała! Pozbawiała ją ona tych robocizn, jakie K-e (w myśl kontraktów) na gruntach folwarcznych wykonywali. Robocizna stała się teraz tak pożądaną jak dawniej czynsz, a czeladź, żywiona we dworze lub opła-

Z obliczeń szczegółowych wynika, że K. mógł się odżywiać intensywniej, aniżeli wieśniak dzisiejszy. Naogół był on w położeniu do niego zbliżonem, a choć stał kulturalnie (nadewszyst-ko w zakresie materyalnym) nieco niżej, to przedział pomiędzy nim a szlachcicem był bez porównania mniejszy aniżeli dzisiaj. —Najpomyślniej przedstawiały się warunki ekonomiczne K-i w Królewszczyznach; jeżeli zaś porównamy w tej mierze K-i z dóbr duchownych i szlacheckich, to wszystko przemawia za tern, że ci ostatni znajdowali się naogół w położeniu o wiele lepszem aniżeli pierwsi.- K-e bogacze, utuczeni na sołectwie, handlu podmiejskim, na „wolniznie“, młynie, lub karczmie, należeli do wyjątków.

Wyjątkami byli jednak i K-e biedacy, niele-dwie niewolnicy, którzy dziwnym zbiegiem okoliczności, nie sług (familiäres), lecz K-i rolę przyjmowali na siebie.—Znamy K-i, którzy nabywali dobra całe, mieli do nich prawo pańskiego zwierzchnictwa (jus dominii), obejmowali należne sobie dziedzictwo wiosek przy pomocy samego króla, gdy tego zaszła potrzeba, a posiadali ruchomości pańskie i stroili się — bodaj, jak magnaci... Znamy jednak i takich, co, płacąc po l¹/^ grzywny czynszu z łana, z pługiem lub wozem po cztery dni w tygodniu na gruncie pańskim przez rok cały wysługiwać się musieli, a nadto inne jeszcze pełnili posługi i po 4 kapłony, oraz pół kopy jaj na św. Marcin do dworu zaosili.—Rzecz oczywista że w miarę zamożności otwierała się przed pierwszymi przyszłość bodaj pańska, szlachecka, lub mieszczańska (bardzo rzadko), gdy drudzy na dno społeczne się staczali, pociągając i innych za sobą. Biedacy ci byli —obok czeladzi dworskiej — awangardą ekonomiczną późniejszych środków ustawodawczych, mających stan „kmiecy“ na „chłopski“ zamienić. - -Złożyły się na to okoliczności skomplikowane. Miejsce pierwsze zajęła w ich rzędzie zmiana stopniowa,.jaka się w ciągu XV wieku w zawodzie życiodajnym szlachty dokonywała. Dopóki szlachcic był wyłącznie lub przeważnie rycerzem, dopóki część poważną dochodów swoich z łupu wojennego i z łaski monarszej czerpał, poty własność ziemska stanowiła dlań miejsce pobytu w czasie pokoju i połowiczną podstawę istnienia.

K. był wtedy posiadaczem większości gruntów szlacheckich, a folwark pański stanowił w stosunku do całości ziemi oczynszowanej—rezy-dencyę raczej, niż gospodarstwo. To też, gdy żywotne niegdyś prawo bliższości rodowej szlachty (jus propinquitatis) rozluźniać się wraz z upadkiem instytucyj rodów poczęło, oczyn-szowane ziemie szlacheckie, łany i półłanki, wymykając się z rąk pierwotnych właścicieli, | cana kosztowała drogo i nieraz do zdobycia

J. K. K .

K. K-c.

Çm

Hf

(herb).

n.

łatwą nie była. Należało K-a przytrzymać i do nowych warunków egzystencyi zmusić, zwłaszcza, że gospodarstwo folwarczne mogło się szlachcie lepiej opłacać, odkąd po targach cerekwicko-chojnickich z Kazimierzem Jagiellończykiem, Ustawy Nieszawskie (r. 1454) sobie wywalczyła, ku skromnemu na r a z i e ograniczeniu możnowładztwa i nieszlachty. —Coraz częściej spotykamy odtąd orzeczenia znamienne, że „Trzej K-e robią tak, jak czterej“, oraz miana: hommes, incolae, zamiast dawnych hmethones.— Wspomnienia o dawnej ludności półwolnej zaczynają powoli odżywać, a ciężary, do gruntu niegdyś przywiązane (robocizny), na bary K-i, ijakoK-i spadać. — Działo się to na tle, zaznaczonem powyżej, zwolna i stopniowo, ale systematycznie. Stosunki kmiece w drugiej połowie XV wieku przedstawiają obraz ciekawy epoki przejściowej, w której, obok zjawisk z doby kmiecej, spotykamy coraz częściej zapowiedzi mniej lub bardziej jaskrawe późniejszych czasów „chłopskich“. To pewna, że konstytucye z lat (1496), 1520, 1532 itd., wieńczące w sposób ustawodawczy—za pomocą stopniowego przypisania do gleby i ograniczenia wolności osobistej—zamianę K-i na chłopów, nie zawierały ziarna idei nowych, jakby się to z przeglądu Voluminôw Legum zdawać mogło, lecz, sankcyonując rzeczy dokonane, pod nowe upośledzenia ludności włościańskiej kładły podstawę. Już też w dobie pierwszej z konstytucyj pomienionycb, z r. 1496, trudno mówić o K-ach właściwych. Doba ta— schyłek XV stulecia, — otwiera ostatnią kartę dziejów Włościan w Polsce (ob.), na której próżnobyśmy dawnych K-i szukali. Początki tej doby noszą oczywiście na sobie ślady poważne doby minionej; ślady te jednak mogą służyć raczej do zagajenia rzeczy nowej o „włościanach“, aniżeli do kontynuacyi opisu, któryśmy tu pod wyrazem K. podali.—Literatura, dotycząca dziejów włościan, a stąd i K-i w Polsce, jest bardzo obszerna, ale i bardzo daleka od dostatecznego wyjaśnienia przedmiotu. Na wyczerpującą, a racyonalną syntezę dziejów włościaństwa polskiego przyjdzie chwila dopiero po odpowiedniem wyzyskaniu olbrzymich materyałów archiwalnych. Dokładną bibliografię przedmiotu ob. pod artykułem ogólnym „Włościanie w Polsce“.—Tematu, poruszonego pod wyrazem K., dotyczy najbardziej bezpośrednio ze wszystkich rozpraw odpowiednich cenna, acz nader zwięzła, praca prof. Fr. P i e ko s i ń s k i e g o p. t. „Ludność wieśniacza w Polsce w dobie Piastowskiej“ (Kraków 1897).

Kmin, ob. Kminiaczek.

Kminek, Karolek, ob. Carum.

Kminek-Szedlo Giovanni, egiptolog włoski, z pochodzenia Czech z Pilzna, urn. r. 1897 w Bolonji. Nauki gimnazjalne pobierał w Pilz-nie, następnie studjował filologię w Pradze.

W r. 1848 brał udział w ruchach politycznych jako członek studenckiego związku pilzieńskie-go, za co po rewolucji oddany był do wojska, a potym jako oficer jazdy posłany do| Włoch. Zamieszkawszy w Bolonji, porzucił rzemiosło żołnierskie, a oddał się studjom językoznawczym i historycznym. Został następnie docentem uniwersytetu bolońskiego, gdzie wykładał liistorję literatury, będąc równocześnie urzędnikiem bibljoteki uniwersyteckiej. W końcu został nadzorcą muzeum miejskiego i pracował z zamiłowaniem nad egiptologją. Z dziedziny tej ogłosił prace: „II grande sarcofago del museo eivico di Bologna“ (1876, w czasopiśmie Lepsiusa) i osobne dzieło p. n. „Saggio filologi-co per 1’apprendimento della lingua e scrittura egiziana“ (Bolonja 1877), zawierające obok gramatyki egipskiej także wykład napisów hjero-glificznych, znajdujących się w muzeum miejskim w Bolonji. (Porów. „Ottfiv SI. naućny“.

Kminiaczek (Depressaria), rodzaj motyla drobnego (Microlepidoptera), zaliczony do rodziny mólowców (Tineidae); owady te mają głowę gęsto uwłosioną lub pókrytą łuskami, oraz zwinięty smoczek; różki umiarkowanej długości; gąsienice ich trzymają się roślin baldaszkowych i złożonych; do rodzaju tego zaliczamy przeszło 60 gatunków, zamieszkujących Europę. Najpospolitsze z nich: I). nervosa Haw. z czerwo-nawo-brunatnemi przedniemi skrzydłami, uzbrojony w głaszczki z podwójnym czarnym pierścieniem na końcowym członku. Owad dorosły lata od czerwca aż do kwietnia roku następnego; gąsienice jego żywią się kwiatami i owocami kminu; przeobrażenie w poczwarkę odbywa się wewnątrz łodygi tejże rośliny. I). depressella H.~z głową i śródtułowiem bla-do-żółtemi; motyl dorosły zjawia się później w końcu sierpnia; gąsienice—na baldaszkach marchwi.

Kmita I V. Chorągwie Kmitów, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem— dwie chorągwie kościelne żółte, jedna pod drugą. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, ogon pawi, a na środku jego gwiazda sześciopro-mienna złota (niektóre ro- é dżiny używają w klejnocie zamiast pawiego ogona pię- i ciu piór strusich). Bardzo | stary herb, którym pieczętują \ się ukraińskie rody: Czerle-ńiowskich, Czerleńkowskich, Fig. 152. Kmita I Deszkowskich, Jelców (zgaśli),

Katowskich, Kmitów-Czarnobylskich, (zgaśli), Koćmierowskich, Olizarów-Wołczkowiczów i Ura-nowiczów. — Paprocki, Okolski, Kojałowicz, Niesiecki, Kuropatnicki, Małachowski, Borkowski.

7/

Od-

i;:

J).

Kmita II, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem — dwie chorągwie żółte, jedna nad drugą, a nad niemi dwie klamry srebrne, na krzyż złożone. Nad hełmem, w koronie ^szlacheckiej, ogon pawi, a na nim dwie klamry skrzyżowane, jak na tarczy, miana herbu Kmita I, po-wstałajjw bardzo odległej przeszłości, widocznie wskutek spo-krewnienia^się któregoś z Kmi-tów-Czarnobylskich z rodziną pieczętuj ącą’sięherbem Kiam-jFig. 151. Kmita II r y (ob.), a używana oddawna (herb), przez możne rody ukraińskie Tyszów - Bykowskich i Hryckiewiczów, potomków rzeczonego Kmity.—Niesiecki, Duńczewski ; Małachowski, jfjg Kmita herbu wł. vel Chorągwie Kmitów, ród polski. Protoplastą domu tego był żyjący w XV stuleciu Aleksander, ziemianin kijowski. Ten miał syna Kmitę, który imię swoje przekazał potomstwu jako nazwisko. Rzeczony K., w r. 1489 namiestnik putywelski, a w 1494 czerkaski, na tern ostatniem stanowisku dobrze zasłużył się ojczyźnie, jako dzielny wojownik przeciwko Tatarom i Moskwie. Z dwóch jego synów: Kr z y sztof był starostą owruckim (r. 1540), Siemion zaś, dzierżawca czarno-bylski, niemałe zasługi położył, jako dowódca „ludzi kijowskich i czerkaskich w walkach z Tatarami“. Syn tego ostatniego, Filon (ob.), wojewoda smoleński, starosta orszański, wysoko podniósł splendor i znaczenie domu swego. Od zamku Czarnobyla, którego dzierżawcą był od roku 1566 r., wziął przydomek Czarnobylski i zaczął się stale pisać Kmitą-Czarnobylskim. Na synach Filona, Jeremiaszu (r.    1574)

i Łukaszu (1594), ród K.- Czarnobylskich wygasł zupełnie.

Kmita, ród możny z XIV—XVI w. herbu Szreniawa, „dom tamtych czasów w ludzi godnych rozrodzony“. K. Wł. Wójcicki (W. Enc. Orgelbranda) nazwę K-ów wyprowadza od wyrazu Kmieć, Km et ko. Gdyby to przypuszczenie było słusznem, wyraz „Kmieć“ oznaczałby w danym wypadku dostojnika, seniora rodowego—w tern znaczeniu poniekąd był używany w Słowiańszczyźnie południowej (ob. Kmet), i raczej zbliżałby się treścią swoją do wyrazu cornes, a w każdym razie oznaczałby to samo co kneź wśród niektórych rodów ruskich (np. Hojscy pomiędzy Kierdeja-mi). Bądź co bądź K-owie w takiej roli seniorów występują w bitwie pod Grunwaldem, Mikołaj K. prowadził tam chorągiew herbową Szreniawy, pod którą walczyli sami Szrenia-wici. Gniazdo K-ów nieustalone. Wł. Semkowicz, wyodrębniając Szreniawitów odDrużyni-tów, umieszcza obszar pierwszych nad górnym i środkowym biegiem rz. Szreniawy, wpadają-

cej z lewego brzegu do Wisły, i ztąd wyprowadza K-ów, na dowód przytaczając to, że do tego rodu należały tam wsi Piotrkowice (własność Piotra K-y z Sobienia, Długosz „Liber benef.“ II 171) oraz Damiauice (własność Piotra K-y, starosty krakowskiego, 1581; U 1 a-nowski „Najdawniejsze księgi sąd., Krak. zap.“ .M 677). Natomiast Fr. Piekosiński oświadcza, iż w dobie piastowskiej żadnych posiadłości Szreniawitów na Szreniawą niema, a Drużynici, boczna linia Szreniawitów, mieli z nimi wspólną żupę gdzieindziej. W każdym razie ród K-ów wcześnie opuścił wspólne z in-nemi Szreniawitami gniazdo i osiadł w Wiśni -czu (ob.) który nabył zapewne drogą kupna od klasztoru w Staniątkach. Było tam niegdyś grodzisko, a przy niem prawdopodobnie targi na trakcie z Węgier na Bochnię do Krakowa. Przybysze z różnych stron chętnie osiadali w takich punktach, dających sposobność do prowadzenia obrotów handlowych. Tą drogą zapewne wzrosła fortuna K-ów, którzy, zdaje się, umieli podtrzymywać stosunki z mieszczaństwem krakow-skiem. W r. 1254 Wiśnicz był jeszcze w posiadaniu klasztoru staniąteckiego. Dokument Bolesława Wstydliwego wydany dla niejakiego Ocesława z Wiśnicza, przodka Jana K-y, któremu Kazimierz W. ten dokument potwierdza, jest falsyfikatem; to jednak nie wyklucza prawdopodobieństwa, iż podobny przodek K-ów, a właściciel Wiśnicza, żył w czasach Bolesława Wstydliwego, może nawet jest tą samą osobą co Wacław, dziedzic Wiśnicza, wspominany w sumaryuszu łańcuckim. Kazimierz W. jednemu z K-ów dał zamek Sobień (w r. 1460 K-ta na Sobieniu pisze się Kmicium heres in castro Sobyeń). Z pośród rodu tego Jaśko, starosta sieradzki, w r. 1374 zaszedł drogę Władysławowi Mnichowi i zupełnie go rozgromił; zginął w r. 1376, będąc starostą krakowskim, bo gdy w czasie rozruchu wszczętego przez Węgrów usiłował pojednać zwaśnione strony, został ugodzony w szyję i na miejscu skonał. Zbiegli się bracia i kolligaci zabitego i wyrżnęliby Węgrów, gdyby królowa Elżbieta nie ugłaskała rozdrażnionych serc, dając synowi Jaśka, Piotrowi, dziecięciu jeszcze, starostwo łęczyckie. Piotr był kasztelanem lubelskim, a postąpiwszy w r. 1406 na województwo sandomierskie, umarł niebawem. W r. 1389 otrzymał od Władysława Jagiełły wieś królewską Dubiecko w ziemi Sanockiej wraz z trzema inneini. Mikołaj, syn Piotra, kasztelan przemyski, prowadził pod Grunwaldem chorągiew Szreniawitów, a Władysław Jagiełło, zamieniając Dubiecko na miasto w r. 1407, daje mu świadectwo, iż był zasłużonym •żołnierzem. Odtąd K-owie dzielą się chwilowo na dwie linie: dubiecką i sobieńską. Już po śmierci Mikołaja toczy się sprawa synów jego, Stanisława, Mikołaja i Jana, przeciw Janowi K-cie z Wiśnicza, który te dobra, im przy-

Red

padające, zajął przemocą. Piotr na Sob., syn Dobiesława, był starostą spiskim i sandeckim, w r. 1497 wziął laskę wielką koronną, w r. 1501 został wojewodą krakowskim (f 1505, bezżenny). Brat jego, Stanisław, pan na Sobieniu, Dubiecku, Bachórcu i wsiach przyległych, na Babicach, Bachowie, Brzusce, Sufczy-nie i Ruszelczycach, r. 1423 kasztelan przemyski, r. 1501 wojewoda bełzki, umarł na krześle województwa ruskiego r. 1509. Z Katarzyny Tarnowskiej pozostawił dwóch synów, Stanisława i Piotra. Stanisław zmarł młodo bezżenny, Piotr (ob.), najgłośniejszy z całego rodu, zszedł ze świata bez potomków. Na nim wygasła magnacka linia K-ów, o fa-miliantach tego imienia i herbu wspomina Paprocki. Z tych pospolitych K-ów pochodził między innemi Jan Ach acy K. (ob.). Bibliografia, prócz herbarzy: Al. Krasicki „Nieco o K-ach Szreniawitach“ („Bibl. zakładu Ossolińskich“ 1847, II); Z. Ł. Radzimiń s ki „O herbie Krzywasny, pospolicie Drużyna i Szreniawa zwanym“ („Dwutyg. nauk.“ 1874, oraz w oddzielnej odbitce); Wł. Semkowicz „Drużyna i Śreniawa“ („Kwart, hist.“ 1900); Fr. Pi e kosińs ki „ Rycerstwo Polskie “ (tom III, zeszyt dodatkowy; str. 750 —751).

Kmita Piotr (h. Szreniawa) z Wiśnicza (icornes de Wiśnicz), tak zwany od swej najważniejszej posiadłości oddziedziczonej po bezdzietnym stryju Piotrze, jak znowu od innej posiadłości, Sobienia (w pow. liskim, nad Sanem), zwano go, ale już rzadziej, Sobieńskim. K. był synem Stanisława, wojewody ruskiego, i Katarzyny Tarnowskiej, siostry przyrodniej Jana Tarnowskiego, późniejszego hetmana kor. Ur. w r. 1477, młode lata spędził przeważnie w Niemczech, gdzie się kształcił w życiu dwor-skiem, w języku niemieckim i w wojskowości. Po powrocie do kraju piastuje za Zygmunta I urzędy dworskie, mianowicie marszałka nadwornego (mareschalcus curiae), a następnie, od r. 1529, marszałka wielkiego kor. (mareschalcus Regni). Nadto był kasztelanem lubelskim, a od r. 1527 wojnickim, potem sandomierskim, w kilka zaś lat później wojewodą sandomierskim, wreszcie wojewodą krakowskim. Obok tych godności miał starostwa: krakowskie, przemyskie, spiskie i kolskie. — Starożytnego, bogatego i wpływowego rodu, okazałej postaci, przy-tem wykształcony, obyty w świecie, ale obok tego ambitny i niezmiernie dumny, a równocześnie o popularność i wzięcie u szlachty wielce dbały, mówca niezły, choć przemawiający więcej do uczucia niż do rozumu, jest K. poniekąd jednym z typowych magnatów polskich. Z ogromną, prawie nieprawdopodobną chciwością, którą niejednokrotnie odczuwali dotkliwie ludzie w jakikolwiek sposób od niego zależni, mieszczanie, chłopi, żydzi, a która go nieraz wprost do gwałtu i grabieży popchnęła, z tą chciwością szła u K-y w parze, w zupeł

nej zgodzie rozrzutność, prawdziwie wielkopań-ska. Gdy sobie poclochocił (a lubił huczne i wesołe uczty), nie znał wprost miary w gościnności i hojności; kielichy, pierścienie, konie, zbroje i t. p., wszystko to szło na podarunki gościom. Jako sędzia znowu (z tytułu swego urzędu starościńskiego i wojewodzińskie-go) strojmiczy i niezawsze sprawiedliwy; praktyki zaś religijne wykonujący skrupulatnie a wszczynającego się wtedy ruchu roforma-cyjnego zacięty nieprzyjaciel, nie był zapewne K. z tego ostatniego względu niemiłym przynajmniej przeważnej części duchowieństwa. Za duchowieństwa wstawienicjn sh nie dozwolił wyjść Zofii Straszównie, pannie z fraucymeru swej żony, za ks. Orzechowskiego, choć samego Orzechowskiego jakiś czas przetrzymywał i nie-tylko jego, ale wielu warchołów, ludzi zostających w niezgodzie z prawem, władzą świecką czy duchowną (Pełkowie, z których jeden zabił Drohojowskiego; Jan Rozborski, zabójca Wawrz. Wojakowskiego, sędziego ziemskiego przemyskiego: Baranowski i in.). Od intryg niewolny, do stanowczego i otwartego wystąpienia nie bardzo skłonny, wolał się raczej K. posługiwać ludźmi z koła poselskiego (Marcin i Piotr Zborowscy, Piotr Boratyński, St. Podlo-dowski), a w samem znowu jego występowaniu daje się dostrzedz zmienność, pochodząca raczej z jego polityki osobistej niż z zasad, bo zresztą zasadą u niego zdaje się było: tam stać, gdzie korzyści spodziewać się można.—Początkowo działa K. w zgodzie i aliansie z Boną. Nie bez podniety z jej strony, a przy pomocy Zborowskich, przyczynił się wielce do odrzucenia przez sejm w r. 1534 pożytecznej kody-fikacyi ustaw, t. zw. korrektury Taszyckiego. W sprawie obsadzenia kanclerstwa po Szydło-wieckim (naktóry-to urząd Bona chciała przeforsować swego kandydata, Piotra Gamrata, biskupa przemyskiego, ale ostatecznie Zygmunt I, w tym wypadku wyjątkowo stanowczy, mianował na tę godność zasłużonego Jana Chojeń-skiego, biskupa płockiego), w tej całej sprawie K. działał po stronie i w porozumieniu z królową. W wojnie Kokoszej stoi niby po stronie króla; choć dbały o wzięcie u szlachty, które posiada w mierze, jak chyba żaden inny z senatorów, ale nie występuje w obronie czy interesie króla z taką stanowczowścią i otwartością, jak np. Tarnowski. Nie jest bezpodstawnym zarzut, że tego całego ruchu, skierowanego głównie przeciw Bonie i jej gospodarce, był K., skłócony właśnie od niedawna z królową o granice dóbr, jedną z głównych, choć tajemnych, sprężyn. A jak nie pozostał do końca z Boną, tak znowu z jednego z głównych przywódców opozycyi przeciwko młodemu królowi, Zygmuntowi Augustowi, i z najgorętszego przeciwnika jego małżeństwa z Barbarą Radziwiłłówną (z którą K. był przez żonę, Herburtownę, skoligacony) przeszedł, choć, co

za-

cze-

szcze

za

Zh.

prawda, nie sam jeden, do obozu królewskiego, nie bez nadwerężenia przytem swej dawnej popularności ii szlachty. Po tej zgodzie w r. 1550 odwiedził król wraz z żoną, Barbarą, na prośbę K-y, zamek wiśnicki, gdzie spędził trzy dni, hucznie i wystawnie przez gospodarza podejmowany wraz z dworem i żoną, której ko-ronacyę, upragnioną przez króla, K. teraz nie pomału ułatwił. — Z dzieł wojennych K-a nie zasłynął, choć ogółem to pole nie było dla niego obcem. W młodości walczył obok starszego brata, Stanisława, pod Wiśniowcem (1512), a w 1515 pod Orszą. W czasie wojny między Janem Zapolyą a Ferdynandem o panowanie na Węgrzech, K. zasłonił i w bezpieczeństwie utrzymał Spiż przed napadami zbrojnych i swawolnych kup. W samej zaś walce wspierał cichaczem Zapolyę i z tego powodu doznał nawet znacznej klęski od mieszczan koszyckich i bardyowskich, w których zasadzkę popadł, gdy ukradkiem usiłował przeprowadzić do Zapolyi posła francuskiego (Antoniego Rineona) z sobami i pomocą wojenną. Wprawdzie odtąd ci mieszczanie nie odważyli się pokazywać w Polsce, ale ostatecznie, za wdaniem się w tę sprawę cesarza Ferdynanda I K-a dał się mieszczanom przeprosić i całe zajście w niepamięć puścił. Więcej znaczenia, niż te wojenne, mają jego prace dyplomatyczne, mianowicie poselstwa odprawione do Jana Zapolyi, Karola V i Ferdynanda. W r. 1522 na sejmie Rzeszy w Norymberdze K. przedstawiał niebezpieczeństwo grożące od Turków i wzywał do pośpieszenia z pomocą; w 1523 brał ze strony Polski udział w naradach w Szoproniu (Oeden-burg) między arcyks. Ferdynandem a królem węg. Ludwikiem.—Wypada jeszcze wspomnieć o jego znanej a nigdy nie gasnącej niezgodzie z krewnym (przez matkę) Tarnowskim, do go powodem miał być spór o dobra szczebrze-skie, które Tarnowski zajechał był i zajął, a o co K. powziął głęboką urazę i zawziętość; obu tych mężów spotyka się później najczęściej w przeciwnych obozach.—Nakoniec trzeba je-podnieść opiekę, jakiej od K-y doznawała nauka i uczeni, jak d-r Maricius z Pilzna (jego kosztem kształcący się we Włoszech, „Hosiana II“ nr. 893), jak, dalej, Bielski, Janicki i Orzechowski. — O majątek rodzinny był K. dbały; zamek wiśnicki restaurował, ozdobił i umacniał. W pobliżu Sobienia wybudował przywilejem Zygmunta I miasto Lesko z wielkim zamkiem wśród wspaniałego ogrodu. Dwa razy żonaty, najpierw z Anną hrabianką z Górki, a następnie z Barbarą, córką Jana Herburta Dobromilskiego, ale ani z jednego ani drugiego małżeństwa nie doczekał się potomstwa. Umarł po dłuższej słabości na zamku w Krakowie, d. 30 paźdz. 1553 r., w 78 roku życia, ostatni ze swego rodu. Pochowany w grobowcu rodzinnym w-kościele katedralnym, gdzie mujiżona postawiła znany, dotąd zachowany pomnik

w stylu Odrodzenia. Ogromna fortuna Piotra K-y przeszła na spokrewnionych z nim przez dwie jego siostry Stadnickich i Barzych. Boczna, niemagnacka linia K-ów utrzymała się daleko dłużej.—-„Vita Petri Kmitae“ (kilka wydań. Tłom. polskie Wójcickiego w „Bibi, warsz.“ 1865 t. II. Co do autora por. Korzeniowskiego: „O autorach żywotu Piotra K-y i o-pisu kokoszej wojny“ w „Pam. wydz. fil. i filoz. hist. Ak. Um.“ t. VI i osob. odb.). Der s z ny ak: „Epitaphium Petri Cmitae z r. 1553“; Gołębiowski:    „Wiadomość do życia J.

Tarnowskiego i P. K-y“ (w „Bibl. warsz. 1852 tom IV.); Krasicki: „Nieco o Kmitach Sreniawitach“ (w „Bibl. Ossolińskich“ 1847

t. II).

Kmita Filon Czarnobylski (* 1530 — 1597?) herbu „Chorągwie K-ów“. Ojciec jego, Sie-miou, był dowódzcą wojsk na Ukrainie i odpierał zagony tatarskie. Filon poraź pierwszy dał się poznać w. r. 1562 w wojnie między Zygmuntem Augustem a Iwanem Groźnym, walcząc odważnie z niewielką garstką pod Czernibowem, Ułą i Starodubiem i indziej także, zwłaszcza w ziemi siewierskiej. Był wtedy dzierżawcą zamku na Ukrainie, Ostrza, koło Kijowa, który właśnie w tej wojnie obronił. Prawdopodobnie za te zasługi wojenne otrzymał od Zygmunta Augusta starostwo czar-nobylskie i dlatego zaczął się nazywać „Czar-nobylskim“. Starostwo to bowiem w parę lat potem (przywilej z 29 marca 1566) otrzymał na dziedziczną własność, drogą zamiany za ojczyste dobra na Podolu. W tym także roku (1566) mianowany został starostą orszań-skim. Brał potem zawsze udział czynny w wojnie z Moskwą za Zygmunta Augusta (w r. 1568), u którego cieszył się vvielkim mirem, i Stefana Batorego, a w r. 1579 za męstwo okazane pod Smoleńskiem otrzymał godność wojewody smoleńskiego i zarządzał z ramienia króla twierdzą Wielkie Łuki (ob), aż do zawarcia pokoju w Jamie Zapolskim r. 1582, kiedy Wielki Łuki zwrócono Iwanowi Groźnemu. Stąd, z Wielkich Łuk, czynił K. częste wycieczki, szkodliwe Lwielce dla wojsk ^moskiewskich, przez^spalenie Chołina, okolic Starzycy, Rżewa itd., podczas gdy Batory Połocka dobywał. Choć godność jego była tylko tytularną, bo Smoleńsk był wtedy w posiadaniu Moskwy, K. brał mimo to udział w sejmach, jako senator: jest jako świadek podpisany na przywileju miasta Rygi, wktóryin sejm wolny zatwierdza temu miastu wszystkie swobody. Żoną Filona była Zofia Chodkiewiczówna, córka kasztelana trockiego i wojewody wileńskiego Grzegorza; z nią miał dwóch synów, zmarłych młodo, i dwie córki: Zofię, żonę Łukasza Sapiehy, i Bohdanę, żonę kniazia Jerzego Horskiego.-Por. Nies recki V p. 124; Paprocki Herbarz; i Sapiehowie, Materyały... 1. I passim (Petersburg 1890); Malino wskU- Przeździecki:

M. G-y.

w pracy o Babinie). Najpopularniejszym jednak , był swego czasu jako pisarz antysemicki, wier- / szujący zawzięcie rozmaite piśmidła, plotki,

A. Br.

Hr.

lir.

Hr.

K. B.

„Źródła do dziejów polskich“, [t. II p. 243—343 gdzie obok życiorysu (nie dość krytycznego i dziś niewystarczającego) ^zamieścił wydawca 29 listów Filona do magnatów litewskich z r. 1573—4]; Boniecki: „Poczet rodów litewskich w,xV i XVI w.“

Kmita Jan Achacy, poeta polski (f 27 sierpnia 1624), urzędnik żup bocheńskich. Pisarz wcale płodny, w drobiazgach i panegi-rykach niezgorszy talent poetycki wyszalował; tłóinaczył z łaciny bukoliki Wergilego („Pasterskie rozmowy“ 1588), XIII księgę Eneidy (dorobioną przez Wegiusza, 1589) i in.; przewier-szował opowiadania i anegdoty (np. „Penelopea“ 1610); pisał liczne wiersze okolicznościowe, pogrzebowe i in. (np. „Psalma przyjazdu Zygmunta III“ 1587). Najudatniejszy jego wiersz, to wcale ciekawa „Spitamegeranomachia“ (r. 1595), epopea komiczna, na podobieństwo Żabo-my-siej Wojny, oryginalnie napisana, z aluzyami i przytykami do spółczesnych, chociaż wcale nie alegorya polityczna; bajeczna: „Walka żóra-wi z pigmeami-karłami“ (wydana ponownie przez

S. Adalberga r. 1897, wraz z „Aeneaszem“ i „Penelopeą“). Najciekawsza jego rzecz to relacya o rzeczypospolitej Babińskiej pod tytułem Morocosmea Babińskie, przy „Monogamij Stradomskiego i Pszonkowny“, z r. 1617 wydana (przedrukowaua przez St. Windakiewicza

oskarżenia znane (o dzieciobójstwo, profanowanie hostyi i t. d.) przeciw żydom, np. „Proces sprawy bocheńskiej“ (o hostyę, 1601); „List od żydów polskich po Mesyaszu“ (kilka wydań), „Talmud albo wiara żydowska“ 1610, „Jerycho Nowe“ i t. d. Język niezgorszy; tradycya po Kochanowskim jeszcze żywa, pomysły nieraz wcale oryginalne, np. w „Łonie Dyany“ (1588), o podaniach polskich i t. p., lecz brak wykończenia roboty nagłej, niby narzuconej.

- ’ Kmita Mikołaj, kaznodzieja (* 1602 we wsi Opatkowicach, w wojew. Krakowskiem—f 9 czerwca 1639 w Krakowie). W domu rodzicielskim (ojciec był bardzo hojny dla ludzi uczonych) otrzymał K. staranne wychowanie i wyższe studya odbywał w Akademii Krakowskiej, którą chlubnie ukończył. W r. 1629 K. wstąpił do zakonu Karmelitów bosych w Krakowie, przyj ąwszy imię Floryana od św. Ducha. Tam został wkrótce profesorem filozofii i teologii. Ponieważ zaś odznaczał się wielką wymową, mianowany kaznodzieją zwyczajnym (Ordinarius) przy katedrze krakowskiej, miewał mowy na pogrzebach osób z rodzin magnackich. Ogłosił drukiem trzy kazania; wyszły one pospołu zebrane pod nazwą: „Trzy matki, urodzeniem, pobożnością, potomstwem ozdobione“ itd. (Kraków 1639, w drukarni Krysztofa Schedla, w 4-ce, a nadto każde było oddzielnie wydane). Kazania te odznaczają się pięknym językiem

i zawierają ważne szczegóły o Annie z Sztem-berku księżnie Ostrogskiej, wojewodzinie wołyńskiej, Annie z Russi Lubomirskiej, kasztelance wojnickiej, i Zofii księżnie z Ostroga Lubomirskiej, wojewodzinie krakowskiej.

Kmita Piotr Blastus, drukarz polski, Najpierw miał drukarnię w Wilnie; w r. 1623 osiadł w Lubczu nad Niemnem, gdzie był czynnym do roku 1639 (Estreicher przy K-ie wLubczy stawia datę 1612 — 1628, a nadto wspo mina drukarza Janalv-ęwLubczy 1633 —1653; w Enc. Wielk. Orgelbranda daty niezgodne z powyższemi). Prócz drukarstwa K. uprawiał literaturę i poezyę; pisał przeważnie epigramata, z pośród których wyróżnia się epigramat na „Przypowieści polskie“ Salomona Rysińskiego.

Kmita Stanisław, Jezuita, doktor teologii. W r. 1742 był profesorem filozofii w Nieświeżu; w r. 1755 wykładał teologię w Akademii wileńskiej. Ogłosił drukiem: „Przywileje najosobliwsze Najświętszej Maryi Panny.... kazania“ (Wilno 1742., w 4-ce); „Wielki luminarz Benedykt św., kazanie na dzień św. Benedykta“ (t-że 1845, w 4-ce); „Niebo ziemskie... W IMP. Mikołaja Władysława Bułharyna, chorążego mozyrskiego... na pogrzebowym akcie remonstrowane“ (t-że 1742).

Kmita Wacław pseudonim Henryka Jabłońskiego (ob.).

Kmotrzy, ob. Rodzice chrzestni.

Knab Ferdynand, pejzażysta niemiecki, (* 1837 w Wiirzburgu), poświęcał się początkowo studyom architektonicznym w Norymberdze, po przeniesieniu się jednak do Monachium, ulegając wrażeniu, jakie wywarły nań obrazy M a k a r t a, M a x a, F1 u g g e n a i P i 1 o t y’e g o, przerzucił się do malarstwa. K. łączy w obrazach swoich motywy krajobrazowe z architekturą i sztafażem, starając się im nadać nastrój marzycielski, jak np. w grupie świątyń rzymskich w okolicy skalistej z postacią zapadającej nocy, w świątyni olimpijskiej śród pi-nii z unoszącą się postacią poezyi, w licznych scenach ogrodowych i in. tematach, które przeważnie nastręczył mu pobyt we Włoszech. K. został zaszczycony tytułem malarza nadwornego króla bawarskiego.

1. Knabl Józef, rzeźbiarz niemiecki (*1819 w Fliess w Tyrolu — f 1881 w Monachium). K. uczył się najpierw u F. Renn a, snycerza w Imst, później był uczniem O. Entre sa w Monachium, u którego studyował specyalnie rzeźbę średniowieczną, co wpłynęło na charakter jego twórczości. Wykonał szereg grup i postaci pojedyńczych dla różnych kościołów, jak np. Chrzest Chrystusa dla kościoła w Mergentheim w Wirtembergii, Chrystusa z apostołami do wielkiego ołtarza w Weiden, grupę Matki Boskiej do kościoła wotywnego w Passau, grupę św. Anny i Matki Boskiej dla tumu w Eichstätt, nagrodzoną na wystawie w Mo-

W r. 1862£K. zo-

na

siebie opracowanych.

Knapiński Grzegorz Franciszek, laureat akademii krakowskiej w r. 1702, miał opinię biegłego matematyka. Pozostawił po sobie tylko panegiryki w stylu ówczesnym, a mianowicie: 1) „Tryumf miłości przy szczęśliwych nowych oblubiyńców zaślubinach BI. Tom. Cel-lero prezydenta lubelskiego z Barbarą Mekaru-cianką córką radcy krakowskiego“ (Kraków 1714 in fol.); 2) „Messis funesta rosarum in Majo Adalberti Rosa Staszewski Philos. Doctori vi fatorum vindicata“ (Kraków 1710 in fol.). Knapiński Władysław ksiądz (*1838). Po skończeniu studyów teologicznych w Akademii Duchownej Warszawskiej (r.    1863) po

został przy Akademii w charakterze bibliotekarza do r. 1867. Jednocześnie wykładał naukę Religii w gimnazyum żeńskiem. Po zamknięciu Akademii K. przeniesiony został na urząd wi-karyusza parafii św. Krzyża i na tern stanowisku pozostawał do r. 1887. Człowiek niezmiernej pracy i wielkiej erudycyi, cały czas poświęcał nauce, której dorobek widnieje w artykułach umieszczanych w „Encyklopedyi Kościelnej“, w połowie niemal pracami jego zapełnionej. Za redaktorstwa Ks. Sotkiewicza prowadził wydawnictwo tygodnika „Przegląd Katoli-

cki“. Arcybiskup Popiel, ceniąc działalność K-go, mianował go w r. 1883 kanonikiem honorowym Warszawskim. W trzy lata później Akademia Duchowna petersburska ofiarowała mu tytuł doktora teologii „honoris causa“, a w r. 1887 K. otrzymał zaproszenie do objęcia katedry Pisma św. na uniwersytecie krakowskim. Obecnie jest profesorem we wspomnianym uniwersytecie Pisma św. i języków wschodnich. Był rektorem tegoż uniwersytetu, posłem do sejmu. Papież Leon XIII obdarzył go orderem „pro Ecclesia et Pontifice“.

S. l’l.

Schriften“ (1870 — 73).

w r.

nachium w r. 1858 i in. stał mianowany profesorem rzeźby w Akademii monachijskiej.—2. K. Karol, syn poprzedniego, (* 1850 w Monachium), malarz rodzajowy. Z pośród prac jego warto wymienić: Warsztat szewcki, Chłopiec grający na cytrze, Ukryty geniusz (chłopiec rzeźbiący w drzewie).    K-

Knackfuss Herman, malarz i historyk sztuki niemiecki (* 1848 w Wissen n. Sieg), studya artystyczne rozpoczął w Akademii diis-seldorfskiej w r. 1865. Rok 1870 powołał go w szeregi wojska, walczącego z Francyą. Po odbyciu służby K. powrócił do swych studyów, prowadząc je dalej pod kierunkiem Bendeln a n n a i E. Gebhard a. Nagrodzony za prace dekoracyjne, wykonane samodzielnie (dla teatru w Barmen), zapomogą państwową, udał się do Włoch, gdzie przebywał trzy lata. Po powrocie mianowany został profesorem anatomii i historyi sztuki w Kassel. Działalność artystyczna K-a wytwarzała obrazy dekoracyjn i historyczne, z których znaczną część uskutecznił życzenie cesarza niemieckiego, jak np. Bitwa pod Mühldorf; Fryderyk III, burgraf norymberski, przybywający do Rudolfa Habsburga z wiadomością o jego wyborze na cesarza; ces. Henryk VII pasuje Fryderyka IV, burgrafa norymberskiego, na rycerza. Oprócz prac tego rodzaju K. wykonał bardzo wiele portretów oraz rysunków dla drzeworytów. K. jest znany nadto z prac literackich z dziedziny sztuki, jako autor dzieła „Deutsche Kunstgeschichte“ (1888, 2 t.), od r. zaś 1885 jest wydawcą znanego powszechnie wydawnictwa p. t. „Künstlermonographien“,

w którem umieścił szereg monografij, przez

k. n.

Oprócz artykułów pisanych do „Encyklopedyi Kościelnej“, „Przeglądu Katolickiego“, „Kwartalnika Teologicznego“ napisał i wydał: „Norbertanie w Polsce“, „Kto był autorem książki o Naśladowaniu Chrystusa“, „Kraj Ophir“, „Emmaus v. Emovas“, „O przepisach pasportowych“, „Teorya O. Hum-melauera o formacyi Pentateuchu“ (Warszawa

1903) i inne.

Knapp Albert, poeta religijny niemiecki (* 1798—f 1864). Studyował teologię w Tii-bindze , został pastorem protestanckim i zajmując różne urzędy duchowne umarł jako proboszcz w Sztutgardzie. Był autorem popularnych i cenionych wielce pieśni duchownych, które ogłoszano wielokrotnie w różnych zbiorowych wydaniach: „Christi. Gedichte“ (Bazy-lea 1829, 2 tomy; wyd. 3-ie, t-że 1843); „Neuere Gedichte“ (t-że 1834, 2 tomy) i t. d. Oprócz tego pozostawił poezye epickie: „Hohenstauffen“ (Sztutgard 1839); „Bilder der Vorwelt (tamże

1862). K. zbierał dawne hymny chrześciań-skie z różnych wieków i wydawał je p. t. „Evang. Liederschatz für Kirche und Haus“ (Sztut. i Tübin. 1837, 2 tomy; wyd. 3-ie 1865). Pisma prozaiczne K-a wyszły w Sztutgardzie w 2-ch tomach p. t. „Gesammelte prosaische

w. o.

Knapp Herman Jakób (* w Daubornie pod Limburgiem [prowincya Hessen-Nassau] d. 17 marca r. 1832), lekarz zajmujący się z powodzeniem leczeniem chorób ocznych i usznych. Do nauk zawodowych przykładał się od r. 1851, początkowo w Monachium, następnie w innych jeszcze uniwersytetach niemieckich; dyplom doktorski osiągnął w r. 1854 w Giessen, poczem, głównie dla ukształcenia się w okulistyce, zwiedził Paryż, Utrecht i Londyn. Powróciwszy z zagranicy, lat kilka był asystentem A. Gra e-fego (ob.) w Berlinie. W r. 1860 przeniósł się do Heidelberga, gdzie został docentem prywatnym do wykładu chorób ocznych. Po latach pięciu mianowano go profesorem tegoż przedmiotu; ale K. katedrę zajmował krótko i 1868 wyjechał na stałe do Ameryki, a tam, osiadłszy w New-Yorku, założył „Ophthalmie and Aurai Institute“, którym jako lekarz naczelny zarządzał. W r. 1882 został profesorem zwyczajnym okulistyki w Medical College tamtejszego uniwersytetu miejskiego.—K. położył zasługi pewne w dziedzinie optyki fizyolo-

]>r j. r.

gieznej, w zakresie badań nowotworów we wnętrzu gałki ocznej powstających, oraz przyczynił się do ulepszenia techniki operacyjnej zaćmy i zezu (ob. te wyr.). Oprócz wielu mo-nografij w wydawnictwach zawodowych, niemieckich i angielskich, między innemi drukiem ogłosił osobno: „Die Krümmung der Hornhaut des menschlichen Auges“ (Heidelberg 1860, praca napisana pod wpływem H elmholt z a); „Die geschichtliche Entwicklung der Lehre vom Sehen, sowohl des gesunden als des kranken Auges“ (Wiesbaden 1862); „Die intraocularen Geschwülste“ (Karlsruhe 1868, z rycinami i tabl. kolorowaną); „Cocaïne and its use“ (Xew-York 1885) i „Investigations on fermentation, putréfaction, and suppuration“ (t-że 1886). Od r. 1863 do 1865 pisywał sprawozdania roczne o postępach okulistyki dla Canstatta „Jahresberichte“; od roku zaś 1869 zaczął wydawać wspólnie z Moosem „Archiv für Augen-und Ohrenheilkunde“ (po niemiecku i po angielsku); od r. 1879 wydawnictwo to podzielono na dwa odrębne, mianowicie: „Archiv für Augenheilkunde“ (pod red. K-a i J. Hirschberg a, którego miejsce zajął później Schweig-ger z Berlina) i „Arcli. f. Ohrenheilkunde“ (pod red. K-a i Moosa). — Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte“ (t. III, str. 502).

Knapp Ludwik, prawnik niemiecki, docent^ filozofii prawa w Heidelbergu, przekonań bardzo postępowych, zapoznany od współczesnych, dziś dopiero oceniony należycie, syn ministra heskiego (* w Darmstadzie 20 lutego r. 1821 — f t-że 8 listopada r. 1858) w grudniu r. 1846 ukończył uniwersytet w Giessen; od 14 lutego 1848 —1858 docent prywatny w Heidelbergu. W uniwersytecie wykładał różne dyscypliny prawne (prawo francuskie, procedurę francuską i angielską, prawo karne, procedurę karną, medycynę sądową, ekonomię społeczną), a od r. 1852 w każdym semestrze filozofię prawa; powtarzał ją dziesięć razy w ciągu lat-pięciu i ogłosił wreszcie w r. 1857, jako „System des Rechtsphilosophie“ (Erlangen), dzieło napisane pod wpływem Ludwika Feuerbacha (ob.), z nadzwyczajnym talentem, pełne ognia i temperamentu, dziś w znakomitej części nie przestarzałe jeszcze, a w każdym razie godne blizkiego poznania. K. stara się objaśnić prawo w sposób przyrodniczy i wychodzi z następujących założeń. Wszystko jest jedno; każda jakość jest tylko niewiadomą ilością, wszystko jest procesem przyrodzonym, to znaczy, że materya i duch zależne są od tej samej konieczności. Wszelki proces naturalny jest mechanizmem. Duch jest wytworem natury; czucie i myśl są tylko formami zjawisko-wemi materyi. Myślenie oddaje wrażenia zmysłowe. Zadaniem filozofii jest przedstawienie identyczności procesów myślowego i naturalnego, myślenie filozoficzne jest myśleniem anti-fantastycznem. Teoretyczna filozofia ma za

Wielka Enc. Pottm. Ilustr. Zesz. 285b. T. XXXVI

przedmiot fantazmata myślenia teoretycznego, filozofia praktyczna—poznaje fantazmata praktyczne, t. j. twory fantazyi, wyrażone w nakazach prawa i moralności. Filozofia prawa jest tedy poznawaniem i uchylaniem fantazmatów prawa. Podporządkowanie (fizycznie przymuszone) człowieka pod gatunek jest moralnością, pierwotnie nieświadomą, później świadomą, zawsze pobudzającą system muskularny według praw mechanicznych i znajdującą swój wyraz w afektach i czynach. Wszystkie reguły etyczne są regułami celowemi. Świat moralności, zwrócony do osoby działającej {dem, Ich zugekehrte) —jest etyką, świat moralności zwrócony do jej bliźnich (dem Du zugekehrte), przytem zewnętrznie odpowiedzialny—jest prawem. Cechę moralności stanowi przymus moralny. Pod wpływem konieczności dokonywane podrażnienia muskułów wywołuje istotny albo domniemany interes gatunku. Podrażnienia te różnią się ze względu na różnorodność muskułów, skutkiem czego sztuka anatomii mikroskopowej dokonać będzie mogła zróżniczkowania przędzy myślowej moralnej i prawnej... Wyobrażenie interesu gatunku jest logicznym punktem wyjścia wszelkich procesów moralnych. Moralnemi są wszystkie pożądania, o ile odpowiadają temu interesowi, bezprawnemi zaś te, które wbrew jemu narzuca nam wola obca. Odpowiednio do rodzaju wyobrażenia, które człowiek ma o interesie gatunku, kształtuje się w nim wyobrażenie moralności. Prawo jest przymusowem podporządkowaniem człowieka pod wyobrażony interes gatunku.—Filozoficzne podstawy systemu K-a zapadają się w tern miejscu, gdzie znajduje się tajemnica świadomości. Podrażnienie włókna nerwowego nie tłómaczy świadomości, nic bowiem o sobie nie wie i samego siebie świadomem być nie może. Myśl nie jestfosforęscencyą mózgu, jak mocz jest sekrecyą nerek.—Me tłómaczy nam też K. jak rozumieć należy interes gatunku i, wogóle, jak rozumieć w wyrazie „gatunek“: ród, plemię, naród, może ludzkość. „Interes gatunku“ — nieokreślonego bliżej, jest fantazmatem takim samym jak te, które K. zwalczać zamierzał i dla których naukę filozofii prawa budował, i będzie nim dopóty, dopóki nie zostanie bliżej rozpatrzony podmiot, który wyobraża rzeczywisty albo domniemany interes gatunku. Me zajmowano się dotychczas filozofią prawa K-pa. Wpływu nie wywarł on żadnego; może z czasem hędzie inaczej. Prócz kilku recenzyj pierwotnych, w dobie ogłoszenia „Systemu“ pisanych, wogóle zaś niechętnych (Bluntschli w „Kritische Ueberschau der deutschen Gesetzgebung und Rechtswissenschaft“ V, 311 — 6 i Warn ko enig w „Kritische Zeit-schr. f. d. gesammte Rechtwissenschaft“ V, 492 — 516) nie zajmowała się nim dotychezas-z małemi wyjątkami (Kühnast „Kritik moderner Rechtsphilosophie“ 1891 str. 13—15), nau, ka prawna niemiecka. Inaczej filozofowie, któ-

102

s. P.

s. p.

w. w w.

St. A. K.

rzy w wykładach filozofii Feuerbacha zwracać musieli pilną uwagę na pomysły największego i zgoła oryginalnego ucznia znakomitego my-śliciela-publicysty. Tak u A. Rau („L. Feuer-bachs Philosophie“)znajdujemy na str. 26 — 78 wykład filozofii K. i tak samo w najnowszym wykładzie filozofii Feuerbachowskiej (W. Bolin’a „L. F. seine Werken, seine Phiiosophie“ 1890 na str. 267—272. Jo dl („Geschichte der Ethik II, 552) pełen jest podziwu dla K-a, którego charakteryzuje jako „pozytywistę“. Z prawników współczesnych jeden Lot mar (ob.) uznaje w całej pełni zasługi naukowe K-a, przyjmując bez zastrzeżeń jego poglądy filozoficzne („Vom Rechte das mit uns geboren ist“, 1893 str. 43). Z dużem uznaniem odzywa się też o nim słynny pandektysta E. J. Bek-ker („Scherz und Ernst über unsere Wissenschaft“ 1892, str. 179 i in.).—Biografii K-a nie podaje żadne źródło niemieckie. Daty wyżej podane poczerpnięte zostały z archiwum uniwersyteckiego w Heidelbergu oraz z pastoratu w Darmsztadzie. Por. też notatki w Ueber-wega „Grundriss der Geschichte der Philosophie“ (IV, 168 str. Berlin 1902.).

Knapp Jerzy (Georg) Fryderyk, uczony niemiecki współczesny, jeden z najznakomitszych przedstawicieli szkoły historycznej i sam badacz pierwszorzędny w zakresie stosunków włościańskich (* 7 marca 1842 w Giessen). Uczeń Hanse na (ob.) i Engla (ob.), 1867 — 1874 był dyrektorem biura statystycznego m. Lipska, od 1869 —1874 wykładał tamże jednocześnie ekonomię i statystykę; od r. 1874 jest profesorem dyscyplin ekonomicznych w Strasburgu, gdzie prowadzi znakomite seminaryum i gdzie wykształcił cały szereg uczniów, zajmujących dzisiaj katedry w uniwersytetach niemieckich. K. odznaczył się zarówno na polu statystyki jak i w dziedzinie dziejów ekonomicznych, a w szczególności dziejów stosunków agrarnych. Jako statystyk pracował nad statystyką matematyczną (tablice śmiertelności) i statystyką moralności. Tutaj należą prace jego: „Ueber die Ermittelung aus den Aufzeichnungen der Sterblichkeit der Bevölkerungssta-tistik“(Lipsk 1868), „Die Sterblichkeit in Sachsen“ (1869), „Die neueren Ansichten über Moral-Statistik“ (w Jahrbücher fuer Nationalökonomie XV i oddzielnie 1871); „Theorie des Bevölkerungswech-sels“[(1874); „Quétlet als Theoretiker“ (w Jahrbücher j. w. XVIII). Nadto cały szereg rozpraw w „Mittheilungen des statistischen Bureaus d. Stadt Leipzig“ 1868--1874, oraz w „Zeitschrift des kgl. preussischen Statist. Bureaus“ (VII, 1867) z zakresu statystyki zaludnienia m. Lipska.Mako ekono-mista napisał: „Zur Prüfung der Untersuchungen Thünen’s über Lohn und Zinsfuss im isolierten Staate“ (1865), „Ertragsteuer oder Ein-hommensteuer?“ (1872). Jako socyolog zasłużył się rozprawą „Darwin und die Sozialwissenschaften“ (Jahrbücher j. w. XVIII) oraz wielką pracą, w swoim zakresie epokową: „Die Bauernbefreiung und der Ursprung der Landarbeiter in den älteren Theilen Preussens“ (1887, 2 tomy), i do tego przedmiotu wracał kilkakrotnie w licznych wykładach, skończonych zarówno pod względem formy jak i treści, wydanych w 2 tomach p. t. „Die La n d a r-beiter in Knechtschaft und Freiheit“ (Lipsk 1891, zawiera cztery odczyty: „Ursprung der Sklaverei in den Kolonien—“„Bäuerliche Leibeingeschaft im Osten.“—„Erbunterthänigkeit und kapitalistische Wirthschaft.“ —„Die Landarbeiter bei der Stein-Hardenbergschen Gesetzgebung“ przekłady na język rosyjski i francuski, przekład polski w przygotowaniu); „Grundherrschaft und Rittergut“ (tamże 1897 zawiera odczyty i artykuły: Landarbeiter und innere Kolonisation.—Ländliche Verfassung Niederschlesiens, — Bauernbefreiung in Oesterreich. — Grundherrschaft in Norddeutschland i t. d. ). K. wydał pośmiertne dzieło Held’a: „Zwei Bücher zur sozialen Geschichte Englands“ (Lipsk 1881). W seminaryum sztrasbur-skiem w ciągu długiego szeregu lat uczniowie K-a(Fuchs, Grünberg, (ob.). Ludwig(ob.), Wiltich (ob.) i inni) podjęli badania nad dziedziną stosunków agrarnych, specyalnie włościańskich w różnych dzielnicach (Szleswig, Rugi a, Austrya, Czechy i Morawy, ks. Badeńskie. Westfalia, większa część ogłoszona w „Abhandlungen aus dem staatswissenschaftlichen Seminar zu Strasburg“ od r. 1885; dotychczas 17 tom.)

Knappe Herma u, mincarz krakowski, w r. 1408 za zasługi uzyskał obywatelstwo miasta Krakowa.

Knappschaftskassen, są to niemieckie związki ubezpieczeń robotników górniczych, zapewniające im pomoc materyalną na wypadek choroby i niezdolności do pracy, a rodzinom pozostałym zapomogi na wypadek śmierci robotników. Charakterystyczną cechą ich jest prawny przymus, zniewalający robotników danego okręgu i zawodu do należenia do kasy, oraz zobowiązujący właścicieli przemysłu górniczego do ponoszenia części składek ubezpieczeniowych. Kasy te poczęły się już rozwijać w XIV w., a uregulowanie ich prawodawcze nastąpiło w Prusiech w r. 1854. Utrzymały się one i zyskują coraz większe znaczenie samodzielne, niezależnie od obowiązkowych u-bezpieczeń robotniczych, zaprowadzonych w Niemczech dla całego przemysłu. Ob. Ubezpieczenia robotnicze.

Knapski Grzegorz, po łacinie pisał się Cnapius, znakomity leksykograf i filolog polski wieku XVII, ur. 1564 na Mazowszu w miasteczku Grodzisku (dziś guber. i powiat Warszawski), gdzie ojciec jego był sukiennikiem, urn. 14 paździer. r. 1638 w Krakowie i tamże pochowany w kościele ś. Piotra. Nauki pobierał w szkołach jezuickich w Pułtusku i tam wstąpił r. 1583 do zakonu Jezuitów. Tu przez

trzy lata uczył się retoryki, filozofii i teologji, poczym otrzymał święcenia kapłańskie i przeznaczony był na nauczyciela kolegjum jezuickiego wileńskiego, a następnie do innych szkół tego zgromadzenia, w których przez lat kilkanaście wykładał matematyk^ gramatykę, i retorykę; później zajmował się kazuistyką czyli roztrząsaniami etycznemi, polemiką i największą część życia poświęcił słownikarstwu. W ciągu zawodu nauczycielskiego przekonał się własnym doświadczeniem o potrzebie słowników łacińskiego i polskiego, dokładniejszych od tych, jakie wówczas literatura polska posiadała. Rozumiał bowiem dobrze, iż język ojczysty powinien być gruntem i podstawą przy uczeniu się łaciny, jako też każdego języka obcego. Z jednej przeto strony dla ułatwienia nauki klasycznego języka łacińskiego, z drugiej zaś w celu oczyszczenia mowy ojczystej od domieszek łacińskich, które wówczas do polszczyzny krasomówczej wciskać się zaczęły, K. przedsięwziął pracę ułożenia słowników obu tych języków. Do pracy tej zabrał się uzbrojony prze-dewszystkim niepowszednią biegłością w łacinie, jako też dokładną znajomością jęz. greckiego i odpowiednim przygotowaniem filologicznym. Niezwykłe to przygotowanie, wzmacniane ciągłemi studjami starożytnych pisarzów klasycznych i znakomitych dzieł leksykogra-ficznych ówczesnej literatury europejskiej dały K-mu możność ułożenia dzieł pełnych wartości, zalecających się i dobrą polszczyzną i umiejętnym zużytkowaniem nader obfitych źródeł klasycznej łaciny i greczyzny. Słowniki K-go pod względem dokładności opracowania nie ustępują żadnemu z zagranicznych, a niektóre z nich znacznie uzupełniają i przewyższają. Słusznie też stanowią one epokę w leksykograf]i polskiej. Słowników tych jest trzy; autor nazwał je częściami jednego skarbca „Thesaurus“: 1-szą część stanowi słownik polsko-łacińsko-grecki, 2-gą łacińsko-polski, 3-cia zaś jest zbiorem przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich w zestawieniu z odpowiedniemi łaciń-skieini i greckiemi. Każde więc z dzieł stanowi całość osobną. Odmienny i obszerny nagłówek każdego charakteryzuje zawartość pracy. Pierwszego brzmienie jest następujące: „T hesaurus polono-latino-graecus seu promptuarium linguae latinae et graecae Polonorum usui accommodatum. Quid in eo praestitum sit, in Prooemio leges. Hic illud affirmare licet, in hoc opus congesta esse, quaecunque ad Latinarum et Graecarum sim-plicium vocum nomenclaturam, et ad conjunc-tarum phrasim pertinentia continent Thesauri Graeci et Latini, item Calepini, Nizolii, Lexica, Dictionaria, Nomenclatores, libri denique Syno-nymorum, Copiae verborum, ac Phrasium Graeci et Latini. Additae praeterea prope mille vo-ces Latinae, quibus Thesauri et Calepini carent, et totidem fere, quae in eisdem vitiosae sunt, correctae. Deprompta liaec ex bonis scripto-ribus, eorumque exemplis, ubi erat opus, illustrata. Additis etiam interpretationibus ob-scuriorum locorum, et multimoda eruditione ex Philologorura et Criticorum libris. Opera Gregor ii Cna pii e 8. J.“ (Kraków 1621, druk Franc. Cezarego, stron in folio 16 i 1340 we dwa łamy). W obszernej przedmowie (prooe-mium) do tego tomu, wyjaśniającej pobudki do podjęcia dzieła, oraz sposoby jej wykonania, K. wypowiada zarazem sporo myśli trafnych o języku, jego poprawności i o pracach słownikowych. Słowniki polskie i łacińskie w Polsce wydane, jak: Volckmara, Brzezwickiego, Dasipodiusa, Mączyń-skiego i inne ocenia surowo, zarzucając im, słusznie zresztą, niedokładność opracowania i wykazując niektóre błędy językowe w obrębie polszczyzny. Mówi o niepotrzebnym używaniu w polskiej mowie wyrazów cudzoziemskich wobec istnienia rodzimych, to samo znaczenie mających. W słowniku swoim zapisuje jedne i drugie, zostawiając pierwszeństwo wyrazowi swojskiemu (np. dochód, obok intrata, prowent itp.). Powstaje na zwyczaj naganny mieszania wyrazów i wyrażeń łacińskich do mowy polskiej; wykazuje na przykładach śmieszność takiego sposobu wyrażania się, używanego przez niektórych pisarzów i mówców (np. „A g dzięby był adeo fortis, tedy viciniores Capitanea-tus ruszyć się mają“, „Podać się pod externum militem“, „Za liostes patriae mając“ itp.) i dodaje z ironją, iż tacy mają się za Cyceronów w łacinie, a Kochanowskich w polszczyźnie, a tymczasem czynią tylko mowę barbarzyńską i do psucia każdego z tych języków rękę przykładają ( ... quibus se quidam in lingua Latina Tullios, in Polonica Cochano-vios esse putant, cum mixobarbari sint et utrius-que linguae corruptores). W układzie słownika K. trzymał się metody prostej i jasnej. Obok naczelnego wyrazu polskiego podaje jego znaczenie łacińskie i przytacza odpowiednie wyrażenia i zdania łacińskie i greckie, objaśniające użycie tego wyrazu, wymieniając przy-tym pisarza, z którego przykład jest zaczerpnięty. Nie dosyć na tym: tenże wyraz polski poniżej zaraz mamy w zestawieniu z inneini, z któremi zwykle w pewnych wyrażeniach się używa. Tak np. słowo „Jadę gdzie“ ma naprzód podane znaczenie „proticiscor aliquo“ i odpowiednie przykłady łacińskie tak z tym słowem, jako też z innemi tegoż znaczenia: contendo, pęto, pergo i in.; a w następnych zaraz artykułach występuje ono w wyrażeniach: Jadę na koniu, vehor in equo; Ja-d ę na wozie, wozem, invehor curru, iter facio vehiculis; Jadę na wodzie w nawie, łodzi, wiozę się, eo navigio, proficiscor na-vi, invehor flumine; Jadę społem, coequito; Jadę, wiozę się przy brzegu, littus lego; Jadę, jeżdżę na kim, inequito; Jadę na k o g o, tr. b ij ę, invehor in aliquem, contra aliquem venio. Albo np. pod wyrazem Mowa mamy naprzód znaczenie łacińskie —ser-mo, oraz kilka synonimów: locutio, loquela, dic-tio, eloquium, oratio, przytoczonych w wyrażeniach z Cycerona, Katulla, Plauta i in.; poniżej zaś tenże wyraz mowa podany w szeregu zestawień z różnemi określeniami w porządku abecadłowym, jak oto: Mowa chytra, vide Łapaczka; Mowa długa do kogo p.rzyprawna, vide Rzecz; Mowa dobra;

M. g r u b a, prosta, pospolita, stilus rudis, sermo inornatus, vulgaris, sermo proletarius;

M. gruba, aliter pełną gębą mówienie niewdzięczne, oratio vasta, immoderate profusa vox; M. krótka, breviloquentia, laco-nismus; M. łacińska, polska, etc. vide Język; M. łacińska zła, dla niezwyczajnego złączenia słów łaci ńs kich, soloe-cismus, oratio inconsequens; M. mieszana z różnych języków, bilinguis sermo; M. nadęta, wystawna, ampullae et sesquipe-dalia verba; jactatio, granditas verborum; M. niepoetycka, nie rymem, nie wierszem, oratio soluta, libera; M. nieprawa jakiego języka, (ut prawy Polak w mowie) mowa cudzoziemcem pachnąca, r\ £evocf(*ma, X07oę tó £evtxóv, peregrinitas; Mowa okrągłakrasomó wców, vide Okrągłość (dodane w wydaniu 2-im): M. piękna, gładka, oratio teres, sermo rotundus; M. pieśćliwa, vide Mówię pieśćliwie; M. plugawa, ó XÔ70Ç ßopßopcoSrj?, sermo lutulen-tus; praetextata verba; M. trudna ku wyrozumieniu, intorta oratio; M. wątpliwa, ambigua verba; M. wolna, videWolnomow-n o ś ć; M. wspaniała, magniloquentia; M. życzliwa, szczęścia życząca, bona 0-minatio, faventia; M. niewłasna, vide Zamiana słów (dod. w wyd. 2-im). Przy każdym z tych wyrazów oprócz tłumaczenia łacińskiego przywiedzione są wyrażenia i zdania z klasycznych pisarzy łacińskich i greckich, a nawet tu i owdzie podane są dość obszerne wiadomości, dotyczące historji pewnych wyrażeń, albo też inne uwagi i postrzeżenia filologiczne. Już z powyższych przykładów, bez wyboru wyjętych z dzieła K-go, wnosić można o niepospolitej skrzętności autora w gromadzeniu materjału językowego i o rzadkiej również biegłości w naukowym tego materjału opracowaniu. To staranne i umiejętne zestawianie porównawcze wyrażeń polskich z jedno-znacznemi łacińskiemi i greckiemi, czerpane-mi z autorów klasycznych, charakteryzuje cały słownik. Czytelnik na każdym kroku podziwiać musi ogrom erudycyi autora, wyborną znajomość języków klasycznych oraz głębokie poczucie właściwości mowy ojczystej. Wystarczy odczytać opracowanie przyiinków: do, na, od, po... i długie szeregi ich użycia w rozlicznych wyrażeniach polskich. To też dzieło K-go jest istotnym „skarbcem“ językowym, skarbcem cennym dla filologji polskiej, zasobnym w materyał, dla badań historyi polszczyzny wielce użyteczny. Wydanie drugie tego słownika, poprawione i znacznie pomnożone przez autora, wyszło w r. 1643, już po jego śmierci (w Krakowie, drukiem i nakładem tegoż Frań. Cezarego, in folio stron 18 i 1465 we 2 łamy). Układ wewnętrzny wydania 2-ego pozostał ten sam; zewnętrznie zaś, mianowicie wyborem czcionek, różni się ono wyraźnie od wydania pierwszego; w wydaniu pierwszym wyrazy polskie, w abeca-dłowym porządku idące, drukowane są pismem pochyłym czyli kursywą, w drugim zaś polskie uwydatnione są zgrabnym szwabachem; przykłady łacińskie w obu wydaniach złożone są pismem prostym, t. z. antykwą; czcionki greckie w obu są prawie jednakie. W tytułach obu wydań zachodzą także znaczne różnice. Tytuł wydania 1-go przeznacza z góry „Skarbiec“ ten do użytku Polaków: „...promtuarium linquae latinae et graecae Po-lonorum usui accommodatum“; w wydaniu 2-im zakres użyteczności dzieła znacznie rozszerzono, przeznaczając je i dla czytelników innych narodowości; w tytule bowiem wyrażono: „Thesaurus polonolatinograecus seu promptuarium linguae latinae et graecae, in très to mos di-visum, Polonorum, Roxolanorum, Sclavonum, Boemorum usui accommodatum“ i dalej zaraz: „Quod tarnen Indicis Latinopolonici adiecti, be-neücio, aliis etiam nationibus usui magno esse poterit, tum ad verba et phrases Latinas ob-scuriores, quae hic explicantur, intelligendas: tum ad verborum simplicium et coniunctorum Graecorum et Latinorum copiam facillime com-parandam, eorumque delectum; tum denique ad variam eruditionem, quae passim inspergitur, colligendam“. Prócz tego na stronie odwrotnej karty tytułowej znajduje się pośrodku herb Zamojskich, a pod nim sześciowiersz „in hastas illustrissimae gentis Zamościae“, na karcie zaś następnej przypisanie dzieła Janowi Zamojskiemu, staroście Rzeczyckiemu (wnukowi hetmana i kanclerza). Pożyteczne to dzieło K-go wydawano i w skróceniach do użytku podręcznego młodzieży. Skrócenia polegały na usunięciu z tekstu języka greckiego i frazeologji łacińskiej. Podręcznik taki wydano w roku 1643 w Krakowie u Cezarego p. n. „Gr. Cnapii Synonyma seu Dictionarium polono - latinum ex Thesauro collectum“. Największego wzięcia używało wydanie sporządzone przez ks. Benedykta Woronowskiego (prof. konwiktu szlacheckiego w Warszawie), w dwuch tomach p. n. „Słownik polsko-łaciński ze Skarbu księdza Knapiusza Soc. Jesu wybrany, a przeszło dwo-masty słów początkowych, nadto słów i imion rodzajami i odmianami, tudzież porządnym zebraniem pisarzów łacińskich podług wieków łaciny ułożonym, pomnożony“ (w Kaliszu 1769, w 8-ce mniejszej, t. I str. 32 i 793, t. II str.

mm

mm

939; i wydanie 2-e tegoż w 3-ch tomach, t-że r. 1787, mniej poprawne). — Tom drugi dzieła K-go wydany był pod nagłówkiem: „Thesauri polono-latino-graeci Gr. Cnapii S. J. Tomus se-cundus, L atino-Polonicus“ (Kraków 1626 w 4-ce, druk Cezarego, z przypisaniem Piotrowi i Janowi Tarnowskim); wydanie 2-e poprawione i pomnożone wyszło tamże, 1643 w 4-ce; 3-e r. 1652 tamże; 4-e r. 1668, w 4-e str. 840 i 38, tamże u sukces. Cezarego, ze zmienionym i rozszerzonym tytułem: „Thesauri polono-latino-graeci Gr. Cnapii S. J. Tomus Ił, Latino-Polonicus. Simul idem Index verborum primi Tomi ab auctore confectus et secundae editióni cerrectae ac multum auctae accommodatus. In-serta est huic operi interpretatio dietionum, quae in sacris Bibliis duntaxat reperiuntur. Accessit et index rerum insigniorum et annota-tionum ad criticen, et variam eruditionem per-tinentium in primo Tomo positarum,... ad illu-strandam obscuram veterum latinitatem, e qua non pauca in illud opus congesta sunt, et ad ostendendam Polonicae linguae copiam, vim, elegantiam, analogiam, originem et cum aliis linguis similitudinem, vel ab iis differentiam: idque exemplo doctorum virorum...“ Wydanie to uważa się za najlepsze z powodu poprawności i oznaczonego iloczasu wyrazów łacińskich. Wydanie 5-e r. 1693, tamże; wyd. 6-e r. 1698, z dodaniem języka niemieckiego, wyszło w Poznaniu p. n. „Thesauri... tomus se-cundus Latino-germano-polonicus...“ (w 4-e, druk Soc. Jesu, z przypisaniem M. Gembickiemu); wyd. 7-e tamże 1726 w 4-ce; wyd. 8-e 1741 w 4-ce tamże; wyd. 9-e 1745 w 4-ce w Poznaniu p. n. „Thesauri... Tomus secundus Latino-germano-polonicus, novo Synonymorum, Epithe-torum, Yersuum Authorum classicorum, pro authoritate quantitatis, et phrasium poëticarum apparatu auctus...“ (str. 30 „Annotationes“ i 920 we dwa łamy; poczym następuje „Appendix Indicis G. Cnapii, continens Historias et fabulas poëticas. Item Nomina propria illu-strium virorum, regionum, urbium, fluvioruin, et montium, aliorumque multorum“ od Ark. A do N₂, stron 100 nieliczb.); wyd. 10-e równie z dodanym językiem niemieckim, pomnożone przez Pawła Kołacza (Warszawa 1780, druk Mich. Groella w 4-ce stron 4 i 1135 i 111; „...nec non innumeris latinis, polonicis et ger-manicis vocabulis locupletatus per A. R. P. Paulum Kollacz, beneficiatum ad ecclesiam pa-rochialem Sarnoviensem“). Tom trzeci Skarbca jest bogatym zbiorem przysłów, zdań moralnych i wyrażeń przysłowiowych polskich, wyłożonych i objaśnionych odpowiedniemi przysłowiami i sentencjami łacińskiemi i greckiemi. Tytuł tej księgi: „Thesauri Polonolatinograeci Georgii Cnapii e Soc. Jesu Thomus tertius, continens Adagia Polonica, selecta et senten-tias morales ac dicteria faceta, honesta, Latine et Graecè reddita. Quibus, praesertim ob-

scurioribus, addita est lux et mterpretatio ex variis auctoribus, ac multiplex eruditio passim inspersa“ (Kraków 1632, druk Franc. Cezarego, w 4-ce str. 12 i 1388 i 3 str. sprostowań). Układ dzieła jest bardzo prcsty, jakkolwiek niezupełnie praktyczny. Przysłowia w tym skarbcu następują po sobie w porządku abecadło wy m wyrazów, od których się zaczynają. Pod każdym przysłowiem przytoczone jest bądź podobne łacińskie lub greckie, bądź też zdanie lub szereg zdań pisarzów ’ klasycznych, które tę samą myśl w sposób im właściwy wypowiadają. Np. po przysłowiu: „Nie zatai się szydło w miechu“ i objaśniającym zaraz wyrażeniu drugim „Afekt, nałóg; przyrodzenie zataić trudno, wnet się wyda“ (str. 730) następują cj taty łacińskie i greckie, jak: „Heu quam

Fig. 154. Grzegorz Knap ski.

Podług portretu olejnego, znajdującego się w zbiorze Ambrożego Grabowskiego, rysował Łuszczkiewicz w Krakowie.

difficile est crimen non prodere vultu!“ z Owi-djusza, i inne z Platona, Sofoklesa, Plinjusza i t. d. Podobnie przysłowie: „Nie zawsze człeku wszystko g-myśli, powoli“ (str. 731) objaśnione jest cytatami: „Non licet kominem esse saepe ita ut vult“ (Terent.), „Nam neque chorda sonum reddit, quem vult manus et mens“ (Horat.) i t. d. Ogromowi pracy, użytej przez autora na ułożenie tego zbioru przyświecała szczera myśl przyniesienia pożytku umysłowego i etycznego rodakom. Cel ten wypowiada K. w zwięzłej dedykacji na czele Adagjów w słowach: „D. O. M. et Scholae ac Vitae seu Eruditioni et Virtuti Polonorum“. Księga ta, ze względu na obfity i szczególny materjał językowy, zawarty w starodawnych przysłowiach polskich, jest źródłem cennym i dla badań historji języka niezaprzeczenie ważnym, podo-

bnie jak i toin I Słownika. Adagja K-go nie były w całości przedrukowywane i dla tego należą dzisiaj do dzieł rzadkich. Wyciągi z tego dzieła, obejmujące przysłowia polskie, wydawano kilka razy. Za najlepsze z nich uważa się wydanie p. n. „Idiotismi Polonici“ (Poznań 1753, w 12-ce). — Knapski wskutek wymienionych prac słownikowych zajmuje-» miejsce zaszczytne pomiędzy uczonemi, którzy się przyłożyli do zaprowadzenia poprawniejszej łaciny. Pożyteczność dzieł jego, znanych i zagranicą, zaznaczył w w. XVIII J. F. Nolte w dziełku swoim p. n. „Lexicon latinae lin-guae antibarbarum“ (Lipsk 1744). W historji oświecenia w Polsce prace K-go miały znaczenie wybitne. W licznych powtarzane wydaniach i szeroko rozpowszechnione, w ciągu dwuch stoleci szerzyły w kraju znajomość łaciny klasycznej, a z nią razem poczucie pięknego i zwięzłego jej wysłowienia; za czym poszło następnie stopniowe znikanie z mowy polskiej wyrażeń cudzoziemskich, barbarzyńskich i wzmożenie się dobrego smaku na korzyść pierwiastku rodzimego. Największe jednak zasługi dziełami swojemi położył K. dla leksykografji polskiej: jako podstawowe w tej dziedzinie u-łatwiły one w znacznym stopniu wykonanie późniejszej pracy pomnikowej Lindemu.—Wiadomość o pracach K-go skreślił Kurhanowicz w r. 1840 w „Przeglądzie warszawskim lite-ratuyr“ w artyk. „O słownikach języka polskiego“ (t. 3 st. 181 ns.). Życiorys K-go zamieścił „Tygodnik ilustrowany“ r. 1862 wn. 94.A-A-K-

bieniem, przypisując mu rozwiązanie najtrafniejsze niektórych zagadnień filozoficznych.

Knaus Ludwik, malarz niemiecki (* 1829 w Wiesbaden), uczeń K. Sohna i Schado-wa, jeden z głównych przedstawicieli rodzajowego malarstwa niemieckiego. Pierwsze jego obrazy posiadają niemiły charakter szkoły diis-seldorfskiej: koloryt ciężki i ponury. Do wybitniejszych śród nich należą: Der Bauertanz (1850); Die Spieler (1851, w muz. düsseldorf-skiem), Der Bienenvater (1851); Der Taschendieb in dem Jahrmarkt (1852). W r. 1852 K. udał się do Paryża i przebył tam lat 8. Pobyt w Paryżu niezwykle dodatnio wpłynął na rozwój K-a; w czasie tym wykonał wiele swych najlepszych prac. Po powrocie do ojczyzny kilka lat przebywał w Berlinie, później w Dusseldorfie. Z tego okresu pochodzą następujące obrazy wybitniejsze: Die Wochenstube, Durchlaucht auf Reisen, Der Schusterjunge und der Leiermann; Das Kinderfest (1869, muz. berlińskie), Das Leichenbegängniss im Dorfe (1871), Das Gänsemädelein (1872), Die Geschwister (1872), Die Hauensteiner. Prace te odznaczają się doskonałą charakterystyką typów i wyrazów, dobrym rysunkiem, siłą kolorytu oraz właściwym K-wi humorem. Powołany w roku 1874 do Berlina na kierownika jednej z pracowni akademii sztuk pięknych, K. zamieszkał tam stale, odtąd jednak datuje się pewien manieryzm w jego pracach, w których miejsce humoru naturalnego zajęła krotochwil-ność obmyślana. Z tego czasu pochodzą: Die Wirthshausszene, Auf schlechten Wegen (1876), Salamonische Weisheit (1878), Hinter den Kulissen (1880, muz. Drezdeńskie), Die Bacchantin, Ein Försterheim (1886). Z portretów K-a najlepsze są Helmholt za i Mo m mselia, znajdujące się w muzeum berlińskiem.

Knautłl Ghrystyan, historyk łużycki (* 1706—1784), pochodził z rodziny czeskiej, która wyemigrowała do Łużyc; był pastorem ewangelickim we Fridersdorfie (Bjedrichece) pod Zgorzelcem. Napisał bardzo wiele prac z zakresu historyi i literatury Łużyc w języku wyłącznie niemieckim. Do ważniejszych należą: „Geschichte der Oberlausitzer Buchdruckereien“ (z tytułem i łacińskim: „Annales typographici Lusatiae“, 1740), jest to szczegółowa bibliografia dzieł łużyckich i czeskich, drukowanych w Łużycach do połowy XVIII w., „Von dem Kriegswesen der alten Slaven-Wenden“ („Dresdner gelehrt. Anzeigen“ 1757), „Von Je¹’ Wallfahrt in den Taucherwald bei Uhyst in Ober-Lausitz vor der Reformation Lutheri“

M. S.

Knapton Jerzy, malarz angielski V 1698 w Londynie — f 1778), uczeń Richardson a,

■ był obecnym we Włoszech w chwili odkrycia Herculanum i upamiętnił to pracą literacką.

K. li.

K. B.

K. był głównie portrecistą, śród prac jego, o-gólnie niezbyt wielkiej wartości artystycznej, miejsce pierwsze zajmuje portret księżny Walii, matki Jerzego III, w otoczeniu wszystkich jej dzieci, znajdujący się w Hampton Court. K. był również sztycharzem; sztychował podług mistrzów dawnych. —Syn jego, Karol (f 1760), był akwaforcistą.

Knaresborough, miasto w Yorkshire, w dzielnicy West Riding, położone malowniczo nad skalistemi brzegami rzeki Nidd. Ruiny starożytnego zamku z czasów Edwarda III, stary kościół gotycki, fabryki płótna; około 5 000 mieszk. W pobliżu miasta sławne źródło Drop-ping Weil, a nieco dalej „Pieczara św. Roberta“ (St. Robert’s Cave) i majątek „Ribston Hall“, słynący z wybornego gatunku jabłek.

Knauer Wincenty (* 1828 — f 1894), filozof niemiecki. Był docentem filozofii w Wie-    (tamże 1760), „Von der Beerdigung eines

dniu; należał do szkoły Antoniego Günthern;    wendischen Fürstenschülers Christoph Win-

później stał się zwolennikiem Hamerlinga    kler in Meissen“ („Lausitzer Magasin“

N.

Knautia Coult., Świerzbnica, rodzaj z ro-

w dziele swojem: „Hauptprobleme der Philoso-    1768) i t. d.

phie in ihrer Entwickelung und tlieilweiser Lösung von Thaies bis Hamerling“ (Wiedeń 1892).    dżiny szczeciowatych (Dipsaceae); ma dno kwia-

Wyraża się o Hamerlingu z wielkiem uwiel-    towe szorstko-włosiste, łatki pokrywy roztoczone

z. z

z. w.

w gwiazdę, kielich zewnętrzny cztero- do wielo-zębny, z których 2 ząbki większe. U nas spotykane 2 gatunki: K. orvensis syn. Scabiosa arvensis L., Trichera arvensis Schräder (S. polna) ma korzeń wrzecionowaty, ostatecznie wielogłowy, łodygę wzniesioną, pojedynczą albo w górze gałęzistą wraz z liśćmi od bardzo krótkich włosków siwawą, od dłuższych zaś szorstko-włosistą ; liście dolne najczęściej całkowite, jajowato-podłużne, kończyste, środkowe pierzasto-szczepne lirowate; główki kwiatowe płasko - sklepiste, owoconośne—półkuliste; korony jasno-fioletowe, cieliste lub nawet białe, czterowrębne; wysokość 0.3 — 0.6 m. Odmiana powyższej b) integrifolia ma wszystkie liście całkowite, po brzegach ząbkowane lub prawie całobrzegie. Po suchych łąkach, brzegach lasów, pól, wszędzie u nas pospolite, kwitną w lipcu i sierpniu. Trwałe. K. silvatica Duby (Scabiosa sïlvutica L. Trichera silvatica Schräder). S. leśna, ma łodygę dosyć nagą, pokrytą od dołu włosami tęgiemi, cebul-kowatemi, w górze krótkiemi miękkiemi, bez-gruczołowemi oraz dłuższemi a tęgiemi i przez to szorstka; liście karbowane całkowite lub w podstawie wcinane, eliptycznie lancetowate lub jajowate. Korony błękitnawo - czerwonawe. Wysokość 0.3 — 1.25 m., kwitnie w lipcu do września. Trwała. Znacznie rzadsza niż poprzednie, spotyka się w lasach w górzystych miejscowościach, jak n. p. na Beskidach, na Pieninach, pod Radomiem, Kraśnikiem.

Knebel Karol Ludwik von, (* 30 listopada 1744 na zamku Wallersteiu we Franko-nii — f 23 lutego r. 1834 w Jenie), K. studyował przez pewien czas prawo na uniwersytecie w Halli, wstąpił potem w Poczdamie do pułku księcia pruskiego.. Po dziesięciu latach służby wziął dymisyę, ale w ciągu tego czasu wszedł w bliższe stosunki z Rainierem, Nicolai, Glei-mem, Mojżeszem Mendelssohnem i in. Wracając do zakątka domowego, zabawił dłużej w Weimarze i tam w r. 1774 otrzymał miejsce ochmistrza przy ks. Konstantym i towarzyszył księciu w podróży do Francyi. Odwiedził wtedy Goethe’go we Frankfurcie nad Menem. W roku 1779 opuścił to stanowisko, otrzymał emeryturę w stopniu majora i pędził odtąd życie, pozostając w ścisłym związku z tern kołem, do którego należały najznakomitsze umysły ówczesne niemieckie: Goethe, Herder, Schiller, Wieland, książę Karol-August i in. Szczególniej bliskie stosunki łączyły go z Goethem i z Herderem. Poślubiwszy w r. 1798 Ludwikę v. Rudorf, śpiewaczkę nadworną księżnej Amalii, mieszkał przez pewien czas w górskiem miasteczku Ilmenau, następnie przeniósł się do Jeny. Do najlepszych z pomiędzy jego prac należą tłómaczenia tragedyi Alfieri’ego „Saul“ (Ilmenau 1829) „Elegii Propercyusza“ (Lipsk 1798), a przedewszystkiem przekład dydaktycznego poematu Lukrecyusza „Von der Natur der Dinge“ (t-że 1821, 2 tomy, wyd. 2-e 1831). Poe-zye K-a (hymny, elegie, distychy i t. d.) zebrali i wydali Varnhagen von Ense i T. Mundt w pierwszym tomie pozostałej po nim „Litterar. Nachlass und Briefwechsel“ (Lipsk, 3 tomy 1835). Wydano także jego „Briefwechsel mit Goethe“ (t-że 1851, 2 tomy), listy żony Schillera do niego pisane (t-że 1856), listy ks. Karola-Augusta do K. i Herdera (1883), oraz kores-podencyę z siostrą Henryetą (Jena 1858).

Knebelit, minerał, ortokrzemian żelazawo-manganawy (Fe, Mn)₂Si 0₄, izomorfowy z oli-winem, a więc mieszanina izomorfowa fajalitu i tefroitu. Rombowy, znany tylko w wielościa-nach odłupanych; kryształy o dobrze wykształconych ścianach nieznane. Czarny lub szary. Tworzy masy szerokoprętowe, krystaliczne, o budowie nieregularnej. Połysk słaby, średni, pomiędzy szklistym a tłustym. W krawędziach prześwieca. Doskonale łupliwy równolegle do ścian słupa pod kątem 50°6', a więc podobnie jak oliwili. Równolegle do płaszczyzny podłużnej i końcowe) łupliwość mniej doskonała. Twardość 6 — 7, ciężar właściwy 3.93—4.17. Dwój-łomność odjemna. Pleochroizm mocny: szary, żółtawo-zielony, szarawo-biały. W płomieniu dmuchawki topliwy, w kwasie solnym rozkładny. Znajdują K. w Ilmenau w Turyngii, Dannemo-ra w Szwecyi, a także w kilku innych miejscowościach półwyspu Skandynawskiego.

Knef lub Knufis, ob. Chnum.

Kneipp Sebastyan (* w wiosce Stefansried pod Ottobeuren w Bawary i d. 17 maja r. 1821 — f w Wörishofen pod Tiirckheim d. 17 czerwca r. 1897), ksiądz, zajmujący się leczeniem. K. będąc synem włościanina ubogiego, trudniącego się tkactwem, tegoż pierwotnie wyuczył się rzemiosła, ale sprzykrzywszy je sobie, mając już wtedy lat 21, porzucił dom rodzicielski i poszedł w świat, marząc o zostaniu księdzem. Tułał się czas jakiś o chłodzie i głodzie, nie wiedząc jak sobie poradzić. Przygarnął go nareszcie ksiądz Mer-kle, wówczas będący wikarym w Grónen-bacli, i dwa lata przyspasabiał go w naukach tak, że po upływie czasu tego udało mu się złożyć egzamin i zostać przyjętym do klasy 4-ej gimnazyum w Dillingen. Po ukończeniu szkół udał się K. do seminaryum monachijskiego, gdzie otrzymał święcenia kapłańskie w r. 1852. W r. 1855 został kapelanem i spowiednikiem w klasztorze pp. Dominikanek w Wörishofen i na stanowisku tern pozostawał do r. 1881, w którym otrzymał probostwo tamtejsze i pracował na niem do śmierci; gdy już imię jego stało się głośnem, Ojciec święty mianował go szambelanem swym.-—Chorując : sam w r. 1848, K. doznał polepszenia zdrowia po użyciu leczenia wodą zimną; odtąd stał się zwolennikiem zapalonym leczenia tego i uprawiał je później w Wörishofen, dokąd się wiele osób zjeżdżało do niego, wierząc w to, że ich oswobodzi od cierpień wszelkich, i rzeczywiście niejeden wracał wzmocniony lub zdrów zupełnie, a ci wszyscy głosili potem chwałę K-a jako lekarza nieomal cudownego; inni zaś, którym nie pomógł, albo milczeli, wstydząc się łatwowierności swojej, albo też wmawiali w siebie, że tylko dla tego nie doznali polepszenia lub wyzdrowienia, ponieważ zbyt późno chwycili się leczenia tak zbawiennego. W każdym razie rozgłos księdza K-a rozbrzmiewał szybko z roku na rok coraz bardziej, a „jego“ sposób leczenia zjednywał sobie licznych zwolenników. Ksiądz K. właściwie nie wynalazł bynajmniej — jak wielu mniema — sposobu leczenia nowego, lecz stosował zasady hydroterapii (ob.) ogólnej, dawno już przed nim znanej, zmieniając je tylko w niektórych szczegółach podrzędnych, znaczenia donioślejszego nieposiadających; nadto zalecał różne przepisy hygieniczne, także nie nowe, ale po większej części rozumne, dodając do tego wszystkiego zabiegi niektóre, używane przez t. zw. leczenie naturalne (por. Fizyoterapia), wówczas w Niemczech już bardzo modne.—K. zaleca przedewszystkiem życie czynne, ruch i przebywanie długie i częste na świeżem powietrzu, sypianie niezbyt długie przy oknach otwartych latem, przewietrzanie staranne mieszkań, nie oglądając się na pory roku; dalej żywienie się skromne, umiarkowane i proste, przyczem pożywienie roślinne stawia wyżej stanowczo od mięsnego, którego wszakże nie potępia bezwarunkowo, zabraniając jeno jadania mięsiwa solonego i wędlin; wogóle ostrzega przed jadaniem słono. Napojów wyskokowych radzi unikać, chociaż ludziom starszym pozwala na szklaneczkę wina lub jabłeczniku; jako napój zwykły zachwala głównie wodę kry-niczną, czystą lub zaprawioną sokiem owocowym, także mleko. Dzieciom zabrania surowo używania wszelkich napojów rozpalających, a także kawy i herbaty, których i dorosłym używać nie radzi. Wymaga, • aby się odziewać lekko, wystrzegając się sukien ruchy krępujących, więc też noszenie gorsetów potępia surowo, co mu tylko pochwalić można. Zalecane przez niego chodzenie boso po łąkach zroszonych, lub brodzenie po wodzie płytkiej, aczkolwiek dla niejednego śmieszne, o tyle da się uzasadnić, że może przyczynić się do zahartowania ustroju, więc też do zwiększenia odporności jego; pozatem jednak wpływów zbawiennych na zdrowie przyznać mu nie można. Tu mimochodem wtrącić może nie zawadzi, że w Niemczech ludzie zabobonni, zwłaszcza wśród ludu wiejskiego, od czasów niepamiętnych chodzenie boso po łące zroszonej, szczególnie w noc św. Walpurgi (d. W. maj a), mieli za środek pewny i skuteczny przeciwko osłabieniu lub porażeniu nóg. Ile przesąd ten mógł wpłynąć na poglądy księdza K-a, który był dzieckiem ludu, orzec trudno.—Na takie oddziaływanie ogólne, dążące do wzmocnienia i zahartowania ustroju, zgodzićby się można z zastrzeżeniami pewne-mi, przyznając, że niejednokrotnie oddać ono może przysługi rzetelne, ale uznać je też trzeba za wprost szkodliwe w wielu razach, gdy chodzi o cierpienia różne, których leczeniem takiem usunąć niepodobna: a właśnie zarzut ten uczynić trzeba K-owi, że się nie cofał przed leczeniem chorób nawet najcięższych, przeciw którym środki przez niego stosowane, bezwarunkowo nic zdziałać nie mogły. Potępiał też bezkrytycznie wszelkie zdobycze lecznictwa nowoczesnego, nie umiejąc ich pojąć, a tem mniej ocenić należycie, gdyż uparcie trzymał się poglądów ludowych i wierzył ślepo^ w skuteczność ziół różnych, których też nieomal wyłącznie, jako leków używał.—Zwolennicy gorący księdza K-a radzi byli widzieć w nim męża genialnego, jeżeli nie wprost natchnionego od Boga, wynalazcę i głosiciela prawd nowych, ku wybawieniu od chorób ludzkości cierpiącej przez siebie odkrytych, czy wynalezionych; przeciwnicy zaś zbyt krańcowi chcieli go wystawić jako wyzyskiwacza zręcznego, umiejącego ciągnąć korzyści z łatwowierności ludzkiej. Ksiądz K. nie był ani jednym, ani drugim. Nawet na chwilę wątpić nie można, iż działał zawsze w wierze najlepszej i, że lecząc, nie uganiał się nigdy za zyskiem osobistym, jeżeli zaś znaleźli się tacy, którzy umieli wyzyskiwać pacyentów jego, to już nie jego w tem wina. Wórishofen jemu w każdym razie zawdzięcza, że z wioszczyny lichej, w ciągu lat niewielu, stało się miejscowością leczniczą kwitnącą, odwiedzaną tłumnie, osadą zamożną, na miasteczko schludne wyglądającą, posiadającą z jego łaski obszerny dom leczniczy (Kurhaus), przytułek dwupiętrowy dla dzieci i szpital dla chorych zaraźliwych o 40 pokojach t. zw. Kneippianeum; na trzy budynki te, podarowane gminie, oraz na odnowienie kościoła parafialnego K. obracał dochody swe od chorych wpływające, gdyż żyjąc zawsze bardzo skromnie i wstrzemięźliwie dla siebie samego mało nadzwyczaj potrzebował. Z dzieł jego widać, że wierzył głęboko w skuteczność zalecanych przez siebie środków, opierając się może trochę na przesądach ludowych, z mlekiem matki wyssanych, oraz na „doświadczeniu“ swem, które atoli ze spostrzeganiem i badaniem objawów umiejętnem wspólności żadnej nie miewało nigdy. K. o fizyolo-gii oraz o patologii—jak widać z książek jego — miał wyobrażenie bardzo niejasne i spaczone, wykształcenia lekarskiego nie posiadał zgoła: więc też teorye wypowiadane przez niego często bywają po prostu niedorzeczne i śmieszne; lecz tam wszędzie, gdzie t. zw. rozum chłopski wystarczał na to, umiał dawać rady rozsądne, niejednokrotnie godne przyjęcia. — K. chociaż dość późno dopiero zabrał się do pióra, pozostawił jednak dzieł kilka dość obszernych, napisanych pierwotnie po niemiecku, ale przełożonych przez wielbicieli jego nieomal na wszystkie języki

n-r j. r.

von, malarz (* 1646 w Lubece — f 1723 w Londynie), potomek starej rodziny, miał się poświęcić początkowo kary erze wojskowej, lecz opanowany zapałem dla sztuki porzucił study a i wstąpił do pracowni Rem b rand ta, później do Ferdynanda Bola w Amsterdamie. W r. 1672 udał się do Włoch i został uczniem Carla Maratty, malując zrazu obrazy treści historycznej, wkrótce jednak oddał się wyłącznie malarstwu portretowemu i w tej specyalności trwał do końca życia, zdobywając sobie w tym kierunku rozgłos znaczny. 0-koło 1676 K. przybywa do Anglii, jedna sobie łaski i uznanie Karola II, otrzymuje stanowisko portrecisty nadwornego, na którem pozostaje również na dworze następnych panujących. Rysownik dobry i kolorysta wytworny, był K. jednak tylko naśladowcą A. van Dyc-ka, poświęcał przy tern prostotę naturalną na rzecz efektowności w celu schlebiania

Podczas zamie-

ctwie Westminsterskiem.

Pyr.

1867).

europejskie; tłómacza polskiego znalazł w księdzu J. A. Łukaszkiewi czu; te więc przekłady, pomijając oryginały niemieckie przytaczamy tu tylko, jak oto: „Moje leczenie wodą“ (1895, wyd. 10-e, przekład z wyd. niem. 38-go); „Jak żyć potrzeba, wskazówki i rady dla zdrowych i chorych“ (1892, wyd. 5-e, przekł. wyd. niem. 15-go); „Mój testament dla zdrowych i chorych“ (1895); „Kodycyl do „Mojego testamentu“ itd. (t. r.) i „Zielnik czyli Atlas roślin leczniczych“ (stanowi część 2-ą dzieła „Moje leczenie wodą“ 1892); wszystkie wydawnictwa wyszły w Kempten nakładem J. K ö s 1 a, wydawcy wyłącznego dzieł K-a.—Por. A. Rhein „Das Buch vom Pfarrer Kneipp, sein Leben und Wirken als Seelsorger und Arzt“ (Kempten 1891, wyd. 2-e) i „Vater Kneipp, seih Leben und sein Wirken“ (tamże 1897).

Kneippa sposób leczenia ob. Kneipp 8. Kneller (właściwie Kniller) Godfryd

osobom portretowanym. — szkiwania w Londynie był wezwany również przez Ludwika XVI do malowania jego i jego rodziny portretów. Dowodem uznania, jakiem się cieszył, jest jego pomnik w opa-

K. B.

Kneppelhout Jan, pisarz holenderski (* 8 stycznia 1814 r. w Leydzie—j 8 listopada 1885 r. w Oosterbeek), ukończył studya uniwersytecie w Leydzie. Pod pseudonymem „Klik-spaan“ ogłosił szkice z życia studenckiego, i wyrobił sobie odrazu wybitne stanowisko wśród młodych pisarzy ówczesnych Są to: „Studententypen“ (1841) i „Studentenleven“ (1844). Ale nie ziścił w dalszej swej działalności pisarskiej pokładanych w nim nadziei.—Zbiorowe wydanie jego podróży, opowiadań, artykułów biograficznych i literackich wyszło w 12 tomach w Leydzie (1861 — 75).

Kner Rudolf, badacz niemiecki (* 24 sierpnia 1810 w Linz—f 27 października 1869 w Wiedniu). W r. 1828 wstąpił na wydział le-

Wialka Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 2 5b T. XXVXI.

karski w Wiedniu, od 1836 zaś, jako praktykan-w oddziale zoologicznym muzeum przyrodnicze go, oddał się studyom ichtyologicznym; w r 1841 został profesorem historyi naturalnej w Uniwersytecie lwowskim, a^w (1849 przeniósł się na takie samo stanowisko w Wiedniu. Jako badacz K. oddawał się głównie studyom paleontologicznym; w celach naukowych zwiedził Istryę, wyspy Kwarnero (w r. 1852), w latach zaś 1863 i 1867 Północne Niemcy, Danię, Skandynawię. W r. 1858 razem z Hae-cklem wydał słynne dzieło „Die Slisswasser-fische der österreichischen Monarchie“ (Lipsk). Jako znakomity znawca ryb K. uporządkował i określił wiele zbiorów muzealnych ichtyolo-gicznych; z dzieł jego zasługują na uwagę: „Lehrbuch der Zoologie“ (Wiedeń 1849; trzecie wyd. 1862); „Leitfaden zum Studium der Geologie“ (Wiedeń 1851; II wyd. 1855);„Ueber die Ganoiden als natürliche Ordnung“ (t-że.

K K- c.

Knesebeck Karol Fryderyk (von dem K. * 5 lutego 1768 w Karwe pod Now. Rypinem w Brandenburgii, — f 12 stycznia 1848 w Berlinie). W 14-m roku życia^ K. wstąpił do wojska pruskiego, brał udział w kampanii przeciw Francyi (1792—4). W r. 1803 przeniesiony do sztabu generalnego w bitwie pod Auerstedt d. 14 paźdz. r. 1806 ocalił króla od niewoli. Posłany do sztabu rosyjskiego, nakreślił plan bitwy pod Pułtuskiem. Od r. 18Q7 używany coraz częściej do misyi wojskowo dyplomatycznych, im zawdzięczył głównie swą karyerę. W r. 1807 jeździł do Wiednia, |aby wciągnąć Austryaków w koalicyę p-ko Francyi. Po Tylży podał się K. do dymisyi; w r. 1809, w charakterze półurzędowego agenta pruskiego, znajdował się przy głównej kwaterze austryac-kiej. W styczniu r. 1812 wysłany do'Peters-burga z listem Fryderyka Wilhelma III i mi-syą, mającą pozornie na celu skłonienie Aleksandra I do zaniechania wojny, faktycznie zaś

—    upewnienie go o niewinnym charakterze u-działu pruskiego w zbliżającej się kampanii, przypisywał sobie—jak dziś wiemy, niesłusznie

—    doradzenie cesarzowi, aby wojska rosyjskie, niestaczająe poważniejszych bitew, starały się wciągnąć nieprzyjaciela w głąb’ kraju. Najważniejszym momentem historycznym działalności K. była misya, z jaką w d. 9 lutego r. 1813 wyprawiono go do głównej kwatery rosyjskiej. Fryderyk Wilhelm III jeszcze formalnie nie zerwał był z Napoleonem, jeszcze nawet misyę K-a starano się upozorować w o-czach posła francuskiego; ale były to tylko pozory dyplomatyczne, gdyż ogólny nastrój ludności w Prusach, a następnie obawy, wywołane postępowaniem władz rosyjskich w Prusach Wschodnich, gdzie zanosiło się nieomal na powtórzenie scen r. 1760, zadecydowały już o zamiarze zawarcia przymierza z Rosyą. Najważniejszym punktem instrukcyi K-a było za-

Trz.

J. F. G.

J. F. G.

łatwienie sprawy zwrócenia Prusom ich dawnych posiadłości polskich, oraz sprawy nowych nabytków dla Prus, na które liczono wobec nowej walki z Napoleonem. Dwór pruski żądał przywrócenia status quo z r. 1806 co do posiadłości polskich, decydując się tylko na ustąpienie Rosyi Obwodu Białostockiego. K. przybył do głównej kwatery rosyjskiej w Kłodawie w d. 15 lutego r. 1813 i zaraz w d. 18 t. m. dowiedział się od cesarza Aleksandra I, że zgadza się on na przywrócenie Prusom „dawnej ich siły realnej“, wszakże nie w ziemiach polskich, ale w Saksonii, której króla pragnął ukarać. Wynikało stąd, że Rosya zachowuje dla siebie całe Księstwo Warszawskie. K. sprzeciwił się gorąco takiemu postawieniu sprawy: sądził, że bez ziem polskich Prusy nie będą stanowiły należytego „ensemble et un corps d’Etat“, nie będą miały żadnej granicy strategicznej od strony Rosyi, która wskutek tego zbyt silnie ciężyłaby na nie; sprzeciwił się wreszcie ogólnikowemu brzmieniu u-mowy o przywrócenie Prus „dans sa force réelle“. Stąd też, wbrew Steinowi, pragnącemu, aby Prusy zawarły traktat z Rosyą jaknaj-prędzej, i godząc się na ogólnikowe zastrzeżenia, K. był za przeciągnięciem rokowań „vu —jak mówił- que la position des Armées Russes est extrêmement critique“. Na audyencyi w d. 26 lutego r. 1813 zażądał od cesarza Aleksandra I rękojmi co do Prus Wschodnich, o które obawiał się mocno, i oddania Prusom dawnego zaboru polskiego. Co do pierwszego punktu cesarz zgodził się na żądane poręczenie, co do Polski—oświadczył, że nie zamierza brać tytułu króla polskiego, ale nie może uczynić zadość żądaniom pruskim, gdyż nie podobna niweczyć wszystkich illuzyj Polaków, skoro ich się chce pozostawić na tyłach armii koalicyjnej. Oświadczenie to, ze wszech miar charakterystyczne, gdy się zważy współczesny, a tak głośny, list cesarza do ks. Adama Czartoryskiego z Krasnosielca-Lejpun z d. 13 stycznia r. 1813, w którym znajdowało się zdanie: „Une publicité tempestive donnée à mes intentions sur la Pologne jetterait complètement PAutriche et la Prusse dans les bras de la France“, nie przekonało K-a, który oświadczył, że, o ile chodzi o opinię polską, to zaręczenie przywrócenia status quo z r. 1806 możnaby umieścić w tajnych punktach traktatu, przy czem Prusy gotowe są zobowiązać się do przestrzegania najściślejszej tajemnicy. W trakcie dalszych rokowań K. wskazał ogólnikowo linię graniczną rosyjsko-pruską, która iść miała biegiem Prosny, Wisły i Narwi. Jest to t. z. „li-n i a albo granicaKnesebecka“ (Knesebecker Grenze), mająca dla Prus znaczenie przede-wszystkiem strategiczne: stąd też podsuwana Rosyi w r. 1831, gdy cesarz Mikołaj I myślał już zrezygnować z części Królestwa kon-

gresowego, wznawiana później, a podobno i w r. 1863. Cesarz Aleksander 1 odrzucił ten projekt, decydując się tyJko na odstąpienie Prusom Poznańskiego w celu utworzenia łącznika między Szląskiem i Prusami. Opór K-a nie doprowadził do niczego i wysłani po za jego plecami do Wrocławia w d. 26 lutego r. 1813 Stein i Anstett skłonili Fryderyka Wilhelma do zgodzenia się na warunki rosyjskie, o czem wysłaniec pruski dowiedział się z ust samego cesarza Aleksandra I. W kampanii lat 1813 — 1814 odegrywał K. rolę wybitną, był zwolennikiem ostrożnego, metodycznego prowadzenia wojny, wbrew planom Blüchera i (Ineisenau’a. W r. 1815 jako generał-porucznik, brał udział w kongresie wiedeńskim, w r. 1831 po śmierci Gneisenaua dowodził armią obserwacyjną w Poznańskiem. W r. 1847 uwolniony ze służby w godności feld-marszałka. W młodości próbował K. swych sił jako poeta. W r. 1805 napisał „Lob des Krieges“. —O K-u: Knesebeck v. d. Eugeniusz „Eine diplomatische Trilogie aus d. Leben K. Fr. y. d. K.“ (Berlin 1879); Duncker „D. Mission d. Obersten v. d. K.“ („Abhandl. zur preuss. Geschichte“, Lipsk

1876); Lehmann L. „K. u. Schön. Ein Beitrag z. Gesch. d. Freiheitskrieges“ (t-że 1875); Knesebeck y. d. A. „Aus d. Leben d. Vorfahren v. Schlosse zu Tylsen ind. Altmark“ (Berlin 1875).

Knesebecka linia, albo granica (ob.) Knesebeck Karol Fryderyk.

Knez, pierwotnie władca, panujący u Chorwatów naczelnik żupy, czyli zbioru zadrug (ob. z ad ruga); magnatów też chorwackich niekiedy K-mi nazywano. Serbowie nazwą tą obdarzają bądź sołtysów (trybunów w dyplomatach średniowiecznych), bądź sędziów, bądź naczelników powiatów, czyli tak zwanych nahij, niegdyś pod panowaniem tureckiem upowszechnionych. W dawnych gminach rumuńskich w Polsce, Węgrzech i Siedmiogrodzie K-mi nazywali się mianowani przez panującego sołtysi wołoscy. W Czechach miano to stosowano do duchowieństwa w znaczeniu kapłana czyli pres-bytera, a także do duchowieństwa husyckiego obojga obrządków: kielichowego i taboryckiego. Podobnież i u nas stan duchowny zaszczycono tym tytułem (ksiądz), a na Litwie niekiedy i biskupów wileńskich (kneź). Na Łużycach wyraz K-a odpowiada polskiemu „pan“. Pod względem etymologicznym forma K. jest w związku z gock. c h u n i n g, k u n i n g, litewsk. k u-nigas (władca i ksiądz). Kniaź przejęte z starobułg. kniąź (ob. książę).

Kneżewina, czyli Kneżyna, nazwa bądź okręgu, bądź z takich okręgów złożonej nahij i czyli powiatu, podzielonego na srezy. Okręgami i powiatami rządzili pod panowaniem tu-reckiem knezowie, srezami zaś kapetanowie. Miłosz Obrenowicz nazwę K-y zniósł, zastąpiwszy ją wyrazem „sreza“.

czów. — Kojałowicz, Niesie-cki.

Kniaziewicz, herb poi-ski. — Na tarczy, w po-lu błękitnem, między rogami, dwóch do siebie zwróconych¹^' półksiężyców złotych—gwiaz-da sześciopromienna srebrna, ^ nad którą takiż krzyż kawa-lerski. Nad hełmem, w ko-ronię szlacheckiej, pięć piór strusich. Odmiana herbu Mur- V 7:

d e 1 i o (ob.), powstała w dru- M giej połowie XVI stulecia, a Ę' używana przez litewski ród &■" Kniażewiczów v. Kniaziewi- 'Pi

T)' F. 15^. Kniaziewicz herb Kniaziewicz Otton- Karol, syn Jana Kazimierza i Konstancyi z Korfów (* w dn. 4 maja 1762 we wsi Assiten w powiecie Piltyńskim w Kurlandyi —f w Paryżu 9 maja 1842). Rodzina Kniaziewiczów pochodziła z województwa Mińskiego, ale dziad Karola osiadł w Kurlandyi; ojciec, zamożny ziemianin, otrzymał wychowanie w uniwersytetach niemieckich i zatracił potrosze związek z polskością. Karol, na mocy umowy między rodzicami, do dziesiątego roku życia pobierał wychowanie niemieckie i protestanckie; dopiero w korpusie kadetów nauczył się porządnie mówić po polsku. To wychowanie niemieckie, wspólne K-owi z Dąbrowskim, później, za czasów gorącej walki na emigracyi w r. 1799, skłaniało radykałów emigracyjnych do mówienia o „ kurlandczyku “ K. i „sasie“ Dąbrowskim, krzyżujących plany „prawdziwych patryotów polskich“, a starszego brata K-a zaprowadziło na stałe do wojska pruskiego; na szczęście trwało ono bardzo krótko i pozostawiło swój ślad tylko w systematyczności, zdolnościach organizacyjnych i pracowitości, które tak odróżniały zawsze K-a, Dąbrowskiego i Fiszera od księcia Józefa. W r. 1771 ojciec K-a na nieudanej operacyi handlowej stracił cały majątek, wskutek czego, uzyskawszy miejsce rządcy dóbr z początku u Potockiego, kraj czego koronnego, a potem u Briih-la, generała artyleryi, przeniósł się w okolice Warszawy i wziął do siebie syna, który od śmierci matki (1767) znajdował się u krewnych. W r. 1774 Brühl umieścił K-a w korpusie kadetów. Gorący obywatelski duch tej szkoły, koleżeństwo z najświetniejszą młodzieżą polską, zmieniły prędko do gruntu K-a, który już przy wstąpieniu do szkoły przyjął był wyznanie katolickie. Po 3 latach pobytu w szkole K. opuścił ją, nieukończywszy kursu, gdyż ojciec jego nie był w stanie opłacać wymaganych 100 dukatów rocznie. Brühl umieścił następnie K-a w artyleryi koronnej, a po uzyskaniu przezeń stopnia oberfajerwerkera wziął go do szkoły artyleryi w Warszawie którą K. skończył, zdając jaknajlepiej egzamina. Gdy pomimo tego szarżę oficerską przyznano innemu kandydatowi, posiadającemu większą protekcyę, K. rzucił pod nogi kapitanowi swe galouki podoficerskie, za co, zakuty w łańcuszki, miał być oddanym pod sąd wojenny. Wyratował go znowu Brühl, który kupił mu szarżę podporucznika w batalionie tizylierów swego szefostwa. Dla K-a rozpoczęły się odtąd długie lata służby garnizonowej bez nadziei prędkiego awansu, które na ciężką próbę wystawiły jego gorące młodzieńcze usposobienie, podrażnione, już bardzo zawodem w drodze do karyery, jaka go mogła oczekiwać po skończeniu szkoły kadetów oraz upokorzeniami w artyleryi. Dopiero czasy Sejmu Czteroletniego, otwierające okres żywszych obowiązków obywatelskich dla żołnierza, wprowadziły inne życie do pułków, pozwoliły i K-owi zapanować nad sobą, wziąć się do pracy nad uzupełnieniem swego wykształcenia zawodowego. Uzupełnił je tak dobrze, że wkrótce zwrócił na siebie uwagę w tych czasach, gdy pamię-tnikarze ze zdziwieniem opowiadają o tem, jak to młodzi podporucznicy i chorążowie: Fiszer, Chłopicki i Rożniecki, siedzieli nad mapami i książkami. Następna generacya Prądzyńskich i Kołaczkowskich więcej mieć będzie tego wykształcenia, ale zdobędzie je mniejszym wysiłkiem woli, pod lepszym wpływem otoczenia francuskiego, niż przodownicy wykształcenia wojskowego z Sejmu Czteroletniego, jak K. W styczniu r. 1792 jeździł K. do Jass, do swego szefa owóczesnego, Szczęsnego Potockiego, z listem królewskim, wzywającym napróżno przyszłych Targowiczan do powrotu. W kampanii r. 1792 bił się na grobli Boruszko-wieckiej, pod Zieleńcami i Dubienką, zarabiając sobie za tę ostatnią bitwę na awans i krzyż wojskowy. Za rządów Targowicy przebywał K. ze swym pułkiem w Siedlcâch. W roku 1794 powołał go Zajączek już w randze podpułkownika na swego szefa sztabu. Walczył K. w niefortunnej bitwie pod Chełmem, w szczęśliwie stoczonej pod Gołkowem, za którą awansował na pułkownika; brał udział w oblężeniu Warszawy. Później Kościuszko wysłał go na pomoc ustępującemu przed Suworowein Sierakowskiemu, mianowawszy go generał.-majorem. Pod Maciejowicami dowodził K. lewem skrzydłem; wzięty w tej bitwie do niewoli, odesłany do Kijowa, wypuszczony został następnie na wolność za poręką. W roku 1797 Dąbrowski wezwał go do Włoch. Po długiej przeprawie przez Austryę i Niemcy, opisanej tak żywo w pamiętnikach Drzewieckiego, przybył K. do legionów i otrzymał w stopniu pułkownika dowództwo pierwszej legii. Po zawodzie, spowodowanym przez pokój w Campo - Formio, brał K. udział w wyprawie Berthier’a przeciw Państwu kościelnemu i w kampanii rzymskiej i neapolitańskiej Championnęfa. Wyróżnił się wybitnie w bitwach pod Civita Castellana, sforsował następnie wąwóz między Terracina i Tondi, przyczynił się poważnie do łatwej kapitula-

w myśl projektu Sokolnickiego, uformować w bitwie pod Hohenlinden, gdzie należał do ko-miano nad Renem, na wypadek nowej wojny, j lumny gen. Decaen, która, razem z kolumną bądź to na służbie Rzeczypospolitej Batawskiej ¹ gen. Richepanse, miała zajść tyły Austryakom.

cyi Gaety (kon. grud. 1798) W dowód uznania zasług K-a Championnet wysłał go do Dyrektoryatu ze zdobytemi sztandarami neapolitańskiemi, które K. oddał na uroczystej audyencyi w d. 8 marca r. 1799. Dyrektoryat wynagrodził go upominkiem broni honorowej, którą później, po ustanowieniu legii honorowej, pierwszy konsul zastąpił krzyżem kawalerskim legii, zrobił mu nadzieję dowództwa nowej legii polskiej, którą,

wynikającym z małego poparcia formacyi przez rząd francuski, ale przedewszystkiem zapanował nad sejmikowaniem, które wskutek działalności towarzystwa republikanów polskich zagrażało dezorganizacyą legii. Legia wzięła u-dział dopiero w kampanii wiosennej roku 1800 gen. Moreau, przyłączona do lewego skrzydła, pod dowództwo gen. St.-Suzanne. Po zerwaniu rozejmu w d. 26 listopada 1800 K. brał udział

Tm

/|

mp

;fîÉ

aBL

Fig. 156. Generał Otton Karol Kniaziewicz.

boeth, tak,że część sławy gen. Richepanse spadła i na niego. Koniec kampanii zimowej był okresem najświetniejszego rozwoju legii, razem największych nadziei. Traktaty pokojowe z Austryą i Rosyą zniweczyły odrazu wszystko. K., który już w końcu grudnia roku 1800 pisał do gen. Moreau o ewentualnem podaniu się do dymisyi z powodu zmiany sytuacyi, ponowił swe żądanie w d. 22 kwietnia roku 1801, a w d. 1 maja 1801 ze służby wystąpił demonstracyjnie. Krok ten, naganiany przez nie-

a za-

bądź ‘Helweckiej. Układy o nową formacyę | Bił się w tym dniu pod St. Christoph i Matten-ciągnęły się długo ze względu na Prusy, których Derektoryat nie chciał zrażać organizacyą wojska polskiego na niemieckim teatrze wojny.

K. w maju 1799 żądał od Dyrektoryatu zarę-czeń politycznych przed podjęciem się nowej organizacyi, zdając sobie jednak sprawę z sy-tuacyi, i bez nich podjął się dowództwa nowej formacyi, którą, jako legię naddunajską, wzięto wreszcie na żołd francuski. Organizacya tej legii, przy której K-i tyle pomogli Fiszer, Drzewiecki i Gawroński, jest jednym z najwybitniejszych dowodów zdolności kierowniczej genera-    których niższych oficerów, jako opuszczanie

ła, który nietylko umiał podołać trudnościom,    żołnierzy w chwili, gdy na legiony miały spaść

stryackiego, i wówczas nabrał przekonania o istotnych zamiarach Austryaków, o czem doniósł niezwłocznie ks. Józefowi, przyczyniając się w ten sposób do powzięcia planu przedsta-żonego potem nadaremnie Napoleonowi, aby Szwartzenberga ściągnąć z prawego skrzydła do głównej armii, a jego rolę powierzyć korpusowi polskiemu. Brał potem K. udział w bezowocnej pogoni za Bagrationem, oraz w bitwach pod Smoleńskiem, Możajskiem, Czaryko-wem. W odwrocie armii, w czasie początkowego marszu na Woroneż, szedł w aryergar-dzie, potem wyróżnił się znowu pod Dąbrowną. W bitwie nad Berezyną objął dowództwo nad szczątkami korpusu polskiego po rannych Zajączku i Dąbrowskim, ale niebawem sam ranny w nogę, musiał je zdać gen. Izydorowi Krasińskiemu. Mimo niezagojonej jeszcze rany połączył się K. w marcu r. 1813 z korpusem księcia Józefa w Krakowie. Tutaj w przełomowej dla wojska polskiego i jego dowódcy chwili, gdy misya Szaniawskiego i ks. Antoniego Radziwiłła wywołała poważne rozdwojenie w Radzie konfederackiej i wojsku, K. podał się z powodu zdrowia do dymisyi. Było to niewątpliwie protestem przeciw polityce ks. Józefa. „Krok ten K-a—pisze niepodejrżany o radykalizm świadek, Kołaczkowski —w okolicznościach niebezpiecznych, w jakich się korpus polski znajdował, wy tłómaczeniu nie podlega“. Dy-misya wydaną została w wyrazach, nieprzy-noszących zaszczytu generałowi K-owi. W czasie kampanii roku 1813 — 1814 K. przebywał w Lubieniu, gdzie spadła nań śmierć żony (Maryi z Morsztynów l-o voto Steckiej, którą poślubił był w d. 10 września r. 1810), a następnie w Tarnowie, internowany przez rząd au-stryacki. Tutaj doczekał się wezwania do utworzonego w d. 3 maja r. 1814 przez Aleksandra 1 komitetu organizacyjnego wojskowego. Podczas rozłamu, jaki w komitecie wynikł w końcu listopada i początku grudnia 1814 r. z powodu żądania W. Ks. Konstantego, aby tenże komitet zobowiązał się bezwzględnie do tworzenia wojska przed formalnem zaręczeniem co do przyszłej organizacyi kraju, K., wraz z generałami Woj-czyńskim i Paszkowskim złożył do protokółu oświadczenie, że komitet nie posiada dostatecznej kompetencyi do urządzenia armii, póki nie zostanie pozyskanem zaufanie narodu, armia zaś uwolnioną od przysięgi, złożonej królowi saskiemu. Zdaje się, że K. odegrał rolę pierwszorzędną w tern wystąpieniu, nie dowierzając nowemu stanowi rzeczy, przynoszącemu, jego zdaniem, „wiele obietnic, mało skutków“. Poszedł tutaj za głosem części opinii, wzmacniając sobie znacznie popularność, trochę nadwerężoną w r. 1813; jednakże ten jego postępek nieznalazł tak stanowczego uznania, jak zachowanie w r. 1801 i w 1807. W skutek swej deklaracyi wszyscy trzej generałowie opuścili bezzwłocznie ko-berga, dowódcy sprzymierzeńczego korpusu au- | mitet. K. w stosunku do Królestwa kongresowe-

najcięższe ciosy, naogół przyjęto w kołach oficerskich bardzo dobrze i, jako akt polityczny, był on zupełnie na miejscu, miał nawet dla samych legij następstwa dodatnie. K. nadziei jakie w r. 1801 żywili w Paryżu emigranci, grupujący się dokoła Kościuszki, a pragnący wywołać w kraju ruch o własnych siłach, nadziei, których wyrazem była słynna książeczka p. t.: „Czy Polacy mogą się wybić na niepodległość?“, przypisywana tak niesłusznie K-owi, nie dzielił, postanowił, przeciwnie, udać się na Wołyń, gdzie ogłoszona przez Aleksandra I amnestya i pewna zmiana stosunków ściągały licznych emigrantów. Zamiar swój uskutecznił, osiadając we wsi^Zieleńcach, wziętej w dzierżawę od Eustachego Sanguszki. Przez lat 10 bawił tutaj, zajęty gorąco rolnictwem, pisząc dziełko o pszczel-nictwie p. t.: „Dwuletnie doświadczenia“ (Berdyczów 1807), a pozatem zwracając baczną uwagę na życie obywatelstwa wołyńskiego i wypadki europejskie. Dworek w Zieleńcach stał się naturalnem ogniskiem dla rozproszonych licznie na Wołyniu byłych wojskowych polskich, ale wpływ jego właściciela sięgał znacznie dalej. K-a ceniono zarówno w kołach umiarkowanych, oglądających się na plany ks. A. Czartoryskiego, jak i w radykalnych, liczących wciąż na pomoc francuską. W r. 1806 spiskowi wołyńscy uważali go za naturalnego przywódcę powstania, w r. 1807 Aleksander I powołał go do głównej kwatery rosyjskiej w Taurogaeh. Spotkał się tutaj K. z nieocze-kiwanem przyjęciem: cesarz mówił mu o konieczności odrobienia przez Rosyę niesprawiedliwego i niepolitycznego dzieła rozbiorowego, powoływał go do formacyi wojska polskiego. K. w tern wyjątkowo trudnem położeniu, może najtrudniejszem w swem życiu, zoryentował się odrazu: odmówił, powołując się na fakt, że, wobec równorzędnej pracy organizacyjnej Dąbrowskiego w Poznaniu i ks. Józefa w Warszawie, jego formacya stanęłaby w kolizyi z ogólną polityką społeczeństwa, które związało się już z Napoleonem, i wywołałaby wojnę bratnią. Odpowiedź ta zjednała mu szacunek Aleksandra 1 i podniosła jeszcze bardziej jego kredyt w kołach sympatyzujących z Francyą. Do wojska księstwa Warszawskiego wstąpił K. dopiero w roku 1812. Chciano go powołać wcześniej i pisał o tern Davout Napoleonowi w r. .1808, zaznaczając wyraźną ofertę K-a; w r. 1810 była mowa o powierzeniu mu dyrekcyi admini-stracyi wojennej: ale plany te nie doszły do skutku, może z powodu niechęci Napoleona, pamiętającego o dymisyi K-a w r. 1801, a może i dlatego, że chciano utrzymać go na Wołyniu w przewidywaniu kampanii z Rosyą. W d. 25 majaj\ 1812 wszedł K. w służbę polską, w randze generała dywizyjnego, i niebawem otrzymał dowództwo dywizyi w korpusie ks. Józefa. Z Grodna jeździł do ks. Szwartzen-

Trz.

K-a.

M. G-y.

go postanowił „być już odtąd spektatorem, a nie aktorem“ i usunął się do Drezna. Takie stanowisko zwrócić musiało na niego uwagę wszystkich żywiołów opozycyjnych, to też Towarzystwo Patryotyczne—gdy Dąbrowski już nie żył—uważało go za swego moralnego przywódcę. Wciągnęło to K-a w katastrofę r. 1826: w lutym tego roku, na żądanie ambasady rosyjskiej, rząd saski musiał uwięzić go i osadzić w Kó-nigsteinie, a jego papiery odesłał do Warszawy, gdzie później W. ks. Konstanty powoływał się na nie w swej korespodencyi z ces. Mikołajem I, mówiąc o obietnicach Aleksandra I, czynionych Polakom. W Königsteinie przesiedział K. 6 miesięcy, wynagrodzony potem życzliwem przyjęciem, jakiego doznał od Fryderyka Augusta, który pamiętał o jego roli w komitecie, i owacyą, jaką mu zgotowała publiczność drezdeńska. Powstanie listopadowe wyprowadziło znowu K-a na szerszą widownię. Po ustąpieniu Chłopickiego myślano przez chwilę o powołaniu 70-letniego blizko K-a do naczelnego dowództwa, ale myśl tę porzucono i ostatecznie Rząd Narodowy rozporządzeniem z d. 28 stycznia r. 1831 postanowił wysłać go razem z kasztelanem Ludwikiem Platerem do Paryża, gdzie dawne stosunki francuskie K-a mogły mu bardzo ułatwić rolę reprezentanta powstania. Na tein stanowisku rozwinął K. działalność bardzo ożywioną, zakończoną jednak zupełnem niepowodzeniem w d. 3 września 1831. Na e-migracyi należał K. do obozu ks. Adama Czartoryskiego i brał udział w usiłowaniach dyplomatycznych księcia. Pracował w towarzystwach Pomocy naukowej i literackiem. Jak wszyscy żołnierze napoleońscy, czerstwy i energiczny do końca swego długiego życia, zeszedł ze świata, niedoznawszy zniedołężnienia. — Bibliografia: Br. Zaleski: „Karol Kniaziewicz“ („Rocznik Towarzystwa historyczno-literackiego“ 1866, Paryż 1867); Chodźko L. „Hist. des légions polonaises“; Ostrowski Ant. „Żywot Tomasza Ostrowskiego“ ; Akta procesu 1827—1828 roku; Józef Drzewiecki „Pamiętniki“; „Listy znakomitych polaków wyjaśniające historyę legionów polskich“ (Kraków 1831); W. M. Kozłowski „Listy Kniaziewi-cza do Kościuszki“; tenże: „Listy Kniaziewi-cza do Dąbrowskiego“.

K. miał zamiłowanie do sztuki i za pobytu swego we Włoszech, jako legionista, kształcił się w malarstwie. Malował miniatury—z mniej-szem jednak powodzeniem niż krajobrazy, które wykonywał akwarelą i gwaszami; jakkolwiek jego miniaturę Kościuszki, w jednym ze zbiorów prywatnych w Warszawie, do rzędu lepszych zaliczyć należy. Wymienić nadto można podobiznę generała Ksawerego Kosseckie-go z czasów, kiedy ten był jeszcze adjutantem

K. B.

Kniaziołucki Seweryn, urzędnik austrya-cki (* 1853 w Galicyi). Po ukończeniu uni-

wersytetu ze stopniem doktora praw otrzymał urząd przy kolei Albrechta, następnie w towarzystwie kredytowem ziemskiem „Bodenkreditanstalt“. Biliński, przewodniczący wówczas w dyrekcyi generalnej dróg żelaznych, powołał go do zarządu instytucyi, a w r. 1885 wyjednał mu wyższe stanowisko w ministeryum skarbu. Tu K. wkrótce został naczelnikiem sek-cyi prezydyalnej, i w szczególności mając sobie oddane sprawy składu osobistego służby oraz dróg żelaznych, stanowisko to prawie przez cztery lata zajmował. W październiku 1899 r. Clary powołał go do krótkotrwałego swego gabinetu na ministra skarbu; gdy w grudniu t. r. upadł, K. powrócił na poprzedni swój urząd w ministeryum skarbu i sprawuje go dotychczas (1904).

Kniaziołucki Zbigniew (* w r. 1852 na Podolu austr. we wsi Strzałkowce); gimnazyum ukończył w Brzeżanach w r. 1871. Studya uniwersyteckie odbywał w Wiedniu, Krakowie i Lipsku; poświęcał się głównie historyi, naukom społecznym i filozofii. W r. 1876 otrzymał stopień doktora filozofii i w tymże roku przyjął obowiązki zastępcy nauczyciela w gimn. św. Anny w Krakowie. Po 2¹/₂ latach otrzymał posadę adjunkta w archiwum kraj o wem akt ziemskich i grodzkich w Krakowie i na tej posadzie spędził lat kilkanaście. W r. 1900 przeszedł do służby bibliotecznej w bibliotece Jagiellońskiej jako skryptor, równocześnie objął jako redaktor część literacką i feljeton w „Czasie“, gdzie także prowadził dział polityki zagranicznej.—Wydał „Materyały do biografii Reja“ w VII tomie „Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce“ z ksiąg sądowych ziemskich i grodzkich, archiwów krakowskiego, lwowskiego, kieleckiego i lubelskiego, oraz z metryki Koronnej w Warszawie; prowadził druk i korrektę IX t. „Voluminow legum“, zawierającego konstytucye sejmu 4-letniego, i opatrzył go indeksem. Prócz tego drobne prace i szkice: ^Smutue roki“ w warszawskiej „Niwie“, w kalendarzu Czecha (o uniwersytecie Jagiellońskim i jego założeniu), szereg literackich feljetonów w „Czasie“.

Kniażewicz Grzegorz, S. J. (* 1737 na Rusi —f 1804 w Wilnie). Wstąpił do zakonu jezuitów w r. 1755, uczył w rozmaitych kolegiach jezuickich na Litwie gramatyki, huma-niorów i matematyki. Po zniesieniu zakonu jezuitów był jednym z lustratorów Komisyi edukacyjnej. Miał tytuł matematyka nadwornego ks. biskupa Massalskiego, z którym odbywał podróże po Europie, ale tytułu swego nie upamiętnił, o ile wiemy, żadną pracą z dziedziny matematyki. Pisał za to lub ogłaszał w przekładzie polskim prace najrozmaitsze; wymieniamy z nich następujące: „Historya odmian zaszłych w Państwie rosyjskiem itd.“ La Combe’a (Warszawa 1766, przedrukowana przy edycyi Bo-homolca Kroniki Stryjkowskiego); „Kalendarz

s. u.

rolniczy i gospodarski przez ks. Bradley napisany“ itd. (Wilno 1770); „Folwark, w którym grunta nigdy nie zostawają ugorem“, przekład (Wilno 1770); „Kazanie na uroczystość św. Stanisława itd.“ (Wilno 1772); „Życie Józefa Balsamo, znanego pod imieniem hrabi Cagliostro“ itd., przekład z notami (Wilno 1793); „Historya życia generała Bonapartego“, przekład z rosyjskiego (Wilno 1793); „Rozwagi o konduktorach czyli o ściąganiu materyi piorunowej albo o ustrzeżeniu się piorunów“ (Wilno 1801); „Dziennik gospodarski“ (2 tomy, Wilno 1801). W rękopisach miał pozostawić: „Historyę spół-czesną Europy“, Historyę życia biskupa Massalskiego, Zbiór dokumentów do fundacyi i uposażenia biskupstwa wileńskiego, oraz wiele innych rozpraw. Szczegóły jego życia podane są w „Dziejach dobroczynności krajowej i zagranicznej“ r. 1822. (Porówn. „Encykl. powszechna Orgelbranda“ t. XIV, str. 921; Bieliński, Uniw. wileński“ t. III str. 226).

Kniaź Ob. Kneź.

Kniaźnin Franciszek Dyonizy (* 8 paźdz. 1750—f 26 sierp. 1807), rodem z Witebska, stanu szlacheckiego, z rodziny pochodzącej niegdyś ze Smoleńska, zkąd pradziad Franciszka wraz z bratem przeniósł się do Polski, gdy Smoleńsk w r. 1654 został poddany przez Filipa Obuchowicza W. Ks. Moskiewskiemu. Ojca utracił K. w ósmym roku życia swego. Rychło jednak zapomniał po dziecinnemu tej straty, ponieważ mu pozostała matka łagodna i troskliwa, Anastazya; miał siostrę Rozalię, bardzo młodo zmarłą, którą czule w wierszach swoich wspominał. Jako młodzieniec kilkunastoletni wstąpił do nowicyatu księży Jezuitów w Witebsku i zawiązał tu serdeczną przyjaźń z towarzyszem swoim Józefem Leszczyńskim, ćwicząc się wspólnie w próbach poetyckich po łacinie pisanych, jużto w kollegiuin Witebskiem, jużto połockiem i słuckiem. Przeniesiony do kollegium warszawskiego, pisał po łacinie, lubo nie zaniedbywał i wierszowania polskiego, tłómacząc dużo pieśni Horacyu-sza do zbiorowego ich po polsku wydania, podjętego i przeprowadzonego przez księdza Naruszewicza, który, jak dla innych młodszych w zakonie braci, tak i dla K-a, stał się nieporównanym wzorem. W dobie kassaty zakonu 23-letni K. nie miał jeszcze większych święceń i mógł wrócić do świata. Zajęcie znalazł w bibliotece Załuskich. Tu poznał go książę Adam Czartoryski, gen.-ziem. podoi., i zrobił swoim sekretarzem. Długie lata przebywał K. w Puławach, kochał się po cichu a nieszczęśliwie w księżniczce Maryi (późniejszej księżnie Wirtemberskiej), której był nauczycielem, jej i jej braci: Konstantego i Adama Jerzego. Po roku 1795 wpadł w obłąkanie marzycielskie, spokojne; ostatnie lata przepędził u przyjaciela swego Franciszka Zabłockiego, proboszcza w Końskowoli.—Pierwsze większe samo-

istne wydawnictwo książkowe K-a jest w języku łacińskim; wyszło w Warszawie r. 1781 p.

n.: „Francisci Dionysii Kniaźnin Carmina“ (str. 200, mn. 8). Składa się z dwóch ksiąg elegij (w pierwszej księdze 15, w drugiej 14), z przekładu Trenów: Threni Joannis Cochanovi poe-tarum polonorum principis, dedykowanego Franciszkowi Karpińskiemu, z piękną pochwałą Jana z Czarnolasu, wreszcie z 12 pieśni: Odae aliquot. Z elegii wstępnej, adresowanej do Franciszka Bohomolca, a pisanej prawdopodobnie w roku wydania książki, kiedy K. liczył 31 lat życia, dowiadujemy się, że utwory te kreślone po większej części dawniej, w pierwszej młodości, zebrał na życzenie Bohomolca, o trzydzieści lat starszego od siebie rodaka, bo również pochodzącego z Białorusi. Uskarża się że już dawniejszego zapału i dawniejszej łatwości w wierszowaniu łacińskiem nie czuje, że to, co podaje do druku, tworzył jeszcze w nowicyacie, zwłaszcza w Witebsku, gdzie po raz pierwszy o wawrzynach poetyckich zamarzył. Poglądy swoje na zadanie poety wyłożył w drugiej elegii ks. I: „De virtute poe-tica“. Jestto rodzaj malutkiej sztuki wierszo-pisarskiej, uwzględniającej głównie usposobienie wewnętrzne wieszcza. Bwieżych myśli nie znajdziemy tam niewątpliwie. K. trzyma się zasad Horacego i Boileau, odpowiadających zresztą jego temperamentowi: doradza więc wszystkim drogę pośrednią pomiędzy zbyt górnym lotem poetyckim a pełzaniem po ziemi; uznaje konieczność zarówno przyrodzonego talentu, jak i pracy usilnej, choć talentowi przypisuje wyższość; zaleca rozmaitość w pomysłach i formie, lecz ostrzega zarazem przed niebezpieczeństwem motylkowatej zmienności; gani nadmiernie niewolnicze trzymanie się wzorów, zwłaszcza pod względem formy, ale potępia także ich lekceważenie i t. d. W tern wszystkiem oryginalności ani śladu; znana doskonale złota pośredniość, przez wieki całe uważana za prawidło najrozumniejsze i najświętsze, ma w K. przekonanego zwolennika. Sposób atoli, w jaki rady te podaje, ma dużo świeżości i trafnych wyrażeń, zwłaszcza w proteście przeciwko zbyt wybujałej fantazyi, nietro-szczącej się ani o ład w przedstawieniu rzeczy, ani o zasady, ani o prawdopodobieństwo, byleby jeno nagromadzić jaknajwięcej przygód zadziwiających. Filozofia, historya powinny zasilać umysł poety, ale w utworach jego pojawiać się oszczędnie i przeplatać się z żartami i dowcipem, nigdy treści nie zaciemniając. Pożytek społeczny ma być celem pisma, a biada, jeśli je szpecą: kłamstwo, pochlebstwo, wszeteczność, uniewinnianie występków i zbrodni. Wzory takiej doskonałej poezyi zostawili: Homer, Wergili, Horacy, wybrani z tysiąca w ciągu całego szeregu stuleci. Takich poetów czczono w Rzymie za Augusta, we Fran-cyi za Ludwika, w Polsce za Stanisława. Nie znaczy to jednak, iżby tych tylko poetów czytać i podziwiać należało. K. w wierszach swoich wspomina wielu innych, nietylko ze starożytności klasycznej, ale i z czasów o wiele bliższych. Gdy mu przyjaciel jego, Fabian Sakowicz, podarował księgę poezyi Daniela Heinsiusa, znakomitego filologa hollenderskiego z XVII w., rozkoszował się ambrozyą i nektarem, jakie w nich znalazł, oddawna ich spragniony. Wielbił też trzech sobie współcze-nych poetów po łacinie piszących i bał się ich sądu o swoich próbkach. Byli to: znany nun-cyusz papieski, Anioł Durini: wydawca zbioru poezyj Szymonowicza, Dalmata Kunic (Cunichius), autor elegij i epigramatów, wsławiony szczególnie świetnym przekładem Iliady na język łaciński, wreszcie Bernard Zamagna, jezuita, z pochodzenia Włoch, autor łacińskich elegij i sielanek i tłómacz poetów greckich na łacinę. Zaznaczył K. z niejakim smutkiem, że upodobanie do poezyi łacińskiej zanikało wśród ogółu, który oddał się całkowicie francuzczy-źnie. Mimochodem przepowiada, że jak Fran-cya odebrała teraz Rzymowi pierwszeństwo w literaturze, tak i Francyi odbierze pierwszeństwo ród nowy (gens nova); co to za ród, nie powiada, ale prawdopodobnie miał na myśli Anglię, ze względu na wielką sławę naówczas pieśni Ossyana, które i sam miał zczasem przekładać na język ojczysty. — O sprawach ogólno-narodowych nie często odzywał się K. w swoich wierszach łacińskich, ale wypowiedział w nich dobitniej poglądy swoje na ówczesny stan Rzeczypospolitej aniżeli w polskich. W poglądach tych podzielał myśli Naruszewicza wyrażone zarówno w Odach jak w Satyrach, szczególniej zaś w Redutach. Odwyknięcie od spraw wojennych, oddanie się zabawom i rozpuście, gnuśność i próżniactwo, niezgoda i prywata, pijana wolność i brak dążności: oto główniejsze wady, które dawną sławę i potęgę kraju zniszczyły, podając go na łup i pośmiech. Ciężko mu zapewno było pisać o zaniku ducha rycerskiego, bo i sam także go nie miał; słabe jego ciało nie nadawało się do trudów obozowych, a i serce miał miękkie. Ale wiedział, że wobec zbrojnych sąsiadów potrzeba w kraju obudzić i rozwinąć zapał wojenny, a pohamować zbytki i rozkoszowanie się. Przekłady zajmują przeszło trzecią część łacińskiej książki Kniaźnina, który tłómaczył głównie z polskiego i greczyzny; z francuskiego (Świątynia Wenery w Knidos Monteskiusza) dał tylko drobniutki wyjątek. Myśl i obrazy oryginałów oddawał zazwyczaj wiernie, a z niezmierną swobodą, formę natomiast wierszową zmieniał całkowicie. Ponieważ najłatwiej władał dystychem elegicznym, więc oddawał nim wszystkie formy wierszowe, jakie znajdował w swoicli pierwotworach, wskutek czego nieraz je zanadto ujednostajniał, czynił monotonnemi, lubo przyznać należy, iż zbyt rażą-cem to nie jest. Pierwszy obszerniejszy zbiorek poezyj w języku polskim wydał K. (po „Bajkach“ r. 1776 i „Erotykach“ 1779, których się potem wstydził, p. t. „Poezye F. D. K-a“, w r. 1787 u Grólla w Warszawie. Łagodny, cichy, tkliwy, obdarzony smakiem wytwornym, a wykształconym na literaturze greckiej, łacińskiej, francuskiej i włoskiej, każdemu utworowi swemu nadawał cechę wykończenia, niezmiernie dbając o dobry układ i o dźwięczność wierszy. Poczucie rytmiczności przejął ze stu-dyów nad poezyą grecką i łacińską, i starał się do naszego rymotwórstwa, opartego na liczeniu zgłosek i jednakiej liczbie akcentów w odpowiadających sobie wierszach, bez względu na następstwo tych akcentów, wprowadzić ściślejsze prawidła rytmiki i uczynić wiersze nasze inuzykalniejszemi. Uczynił to wprzód, zanim pijar, ksiądz Tadeusz Nowaczyński, ogłosił swoją rozprawę „O prozodyi i harmonii języka polskiego“ (1781). Osiągnął cel zamierzony, wszystkie jego pieśni jak i opery łatwo pod muzykę podkładanemi być mogły; i gdyby tylko na tę stronę zewnętrzną baczyć, należałoby K. wyznaczyć jedno z miejsc pierwszych wśród poetów epoki stanisławowskiej. Atoli gdy i na treść zważać trzeba, wyróżnienie takie byłoby nieusprawiedliwionem. Nadzwyczaj szczupłym jest widnokrąg myślowy tego „puławskiego“ poety; w pieśniach religijnych lub filozoficznych nigdzie nie czuć głębszego zastanowienia się nad rzeczami; bystrości, i lotności myśli brak zupełnie. Fantazya jego uboższą jest niż u Franciszka Karpińskiego; nawet w takich wypadkach, gdzie rzecz sama domagała się żywszego, dobitniejszego wyrazu, czytamy wyrażenia mdłe i powszednie („Matka Spartanka“, „Oda na stuletni obchód zwycięstwa pod Wiedniem“). W pomysłach niema nigdzie świeżości, ani oryginalności. Najlepsze są utwory z dziedziny uczuć tkliwych lub też łagodnie żartobliwych. Ale i tu panuje nużąca jednostajność. Z pomiędzy 200 blisko pieśni (niewłaściwie nazwanych odami) zaledwie 10 mogą u-tkwić dłużej w pamięci pewnym rysem wybitniejszym; do takich należą w tkliwym nastroju: „Krosienka“, „Wiek dziecinny“, „Dwie gałązki“, „O skłonności“; duchem patryotycznym tchnie z nich wiele, najpiękniejszą jednak jest „Mat-ka-obywatelka“; w swoim czasie była bardzo popularną oda „Do wąsów“, kiedy za Sejmu Czteroletniego zarzucono frak i perukę a przywdziano znowu strój narodowy. Z pieśni żartobliwych interesującą jest „Babia góra“, któ-rąby można nazwać komiczną balladą, wystawia bowiem podróż młodego botanika Czempińskiego w Beskidy, naradę czarownic, zazdrosnych o znane im tylko zioła, by zgubić młodzieńca, który przyszedł im wydrzeć tajemnicę, choć nie zapisał się, jak niegdyś Twardowski, do ich cechu. Ton lekki, żartpbliwośp swobodna, tok harmonijny czynią z tej pieśni

jedno z najlepszych artystycznych cacek XVIII wieku. Prawie połowę swych pieśni poświęcił K. uczczeniu domu Czartoryskich, ale się panegirycznem pochlebstwem nie splamił; zwłaszcza przemawiając do młodych wyehowańców swoich, wpajał w nich uczucia szlachetne, miłością kraju tchnące. Dla dworu puławskiego pisał też swoje poemata sielankowe, czy-to w formie lirycznej, jak „Rozmaryn“ na pamiątkę wyjścia Maryi Czartoryskiej (Amarylli) za Ludwika księcia wirtemberskiego (Lindora), czy to w formie epicznej jak „Balon“, opisujący zabawę klejenia „bani powietrznej“, wsławionej przez Montgolfiera, dla puszczenia w niej... kota na próbę, czy wreszcie w formie dramatycznej („Marynki“, „Trzy gody“, „Zosiny“). Są to wszystko oczywiście sielanki konwencyonal-ne, przedstawiające stosunki wykształconego towarzystwa, poprzebieranego tylko za pasterzy i pasterki. Pięknych pod względem czułości ustępów jest tu niewiele; z żartobliwych najładniejsze te, gdzie mamy parodyę rycer-sko-sentymentalnych uczuć w przemowie kota Filusia i zachwyconej nim Pstrusi. I poważniejsze nieco kształty dramatyczne były przez K. opracowywane; przerabiał on opery włoskiego poety Metastasia (ob.) na tragedye („Temistokles“, „Hektor“) i sam je pisał („Cyganie“, „Matka Spartanka“), które w swoim czasie, zwłaszcza wśród towarzystwa wielkich pań i panów, miały powodzenie, choć w rozwoju naszej sztuki dramatycznej skromne tylko zajmują miejsce. Niepodobna pominąć „Bajek“; K. naśladował w nich sposób pisania Lafontaine’a, nieraz bardzo szczęśliwie; niektóre bajki są właściwie powiastkami, jak n. p.

„Ostatni z poetów polsko-łacińskich“ (odbitka z „Eosu“, Lwów 1903).

P. Chm.

Kniażniil Jakób, dramaturg rosyjski (* 14 paźd. r. 1742 w Pskowie—f 25 stycz. r. 1791 w Petersburgu). Jako pisarz K. jest przedstawicielem dramatu pseudoklasycznego i chronologicznie drugim pisarzem dramatycznym w Ro-syi (Sumarokow pierwszy). Twórczość K-na była w bardzo małym stopniu samodzielną; w utworach swoich K. kopiował albo wprost bez ceremonii wykrawał całe sceny z Racine’a, Woltera, Metastasia i t. d. Jedynie tragedye „Rosław“ i „Wadim Nowgorodzkij“ wyróżniają się większą samodzielnością. Nowością w trage-dyach K-na było wysunięcie na pierwszy plan patryotyzmu zamiast oklepanej miłości. Ożeniony z córką Sumarokowa, K. zjednał sobie przychylność Katarzyny II i ks. Daszkowej. Na cześć pierwszej napisał na zamówienie trage-dyę „Titowo miłoserdje“, w której opiewał chwalebnie nie tyle miłosierdzie cesarza rzymskiego Tytusa, ile cesarzowej Katarzyny, co, naturalnie, zapewniło tragedyi rozgłos urzędowy i wziętość. Z innych utworów dramatycznych zasługuje na uwagę „Wadim“, wydany po śmierci autora przez ks. Daszkową na złość Katarzynie Ii-ej, skonfiskowany, jako nieprawomyśl-ny, za to, że w nim założyciel państwa rosyjskiego przedstawiony jest jako uzurpator, a autor wychwala wolność polityczną. Z innych tragedyi K-na zasługują na wzmiankę: „Władimir i Jaropołk“ — kopia z Andromachy Racine’a, „Sofonisba“—plagiat z Woltera, i „Władi-san“, przeróbka z „Meropy“ Woltera. Za najlepsze kornedye K-na uchodzą: „Czudaki“—naśladownictwo „L’homme singulier“ Destouches’a i „Chwastun“ — przekład niemal dosłowny „L'important de cour“ de Bruyère’a. K. pisał nadto poezye sentymentalne i satyryczne. Zbiór utworów jego wyszedł w Petersburgu w roku 1817 wraz z życiorysem autora.

Kniaźtwa na Rusi Czerwonej ob. RuśCzer-

Chw.

w o n a.

Kniaźtwa we wsiach wołoskich ob. Woło

skie osady.

Knićanin Stefan Petrovié

generał

serbski, syn handlarza wołów w Kniczy w Kra-gujewackiem, (* 1808 —f 1855 r.). Znany junak, uwięziony wskutek oszczerstw nieprzyjaciół, wkrótce odzyskał wolność i zwrócił na siebie uwagę księcia Miłosza, który w r. 1835 mianował go kapetauem powiatu Jasenickiego, a następnie naczelnikiem wojskowym w Sme-derewie. Wydalony z kraju za agitacyę na korzyść Karadjordjevićów, osiadł w WTedniu, zkąd książę Aleksander Karadjordjeyić powołał go do senatu. W r. 1848 przyłączył się do powstania serbskiego na Węgrzech. Przywiódł z sobą 3 — 5 000 ochotników. Z Bobolićem kusił się bezskutecznie o zdobycie Białej-Cerkwi

„Kmieć i Merkury“, albo też obrazkami, jak

n. p. „Poeta ubogi“, gdzie przedstawił krótkie dzieje Elinora, pragnącego zwrócić na siebie uwagę to panegirykami, to satyrami, to utworami dramatycznemi, i wszędzie spotykającego zawód; zrozpaczony stanął nad zdrojem kastal-skiin, a Apollin dał mu tę naukę, że kto obrał sobie zawód poety, nie powinien zważać na obojętność ludzi, ma znaleźć zadowolenie w samej twórczości: „kto serce Muzom poświęca, niechaj zapomni o świecie“. Skłonna do tęsknej zadumy dusza K. polubiła „Pieśni Ossyana“; przekład jego jest lepszy, poetyczniejszy od tłómaczenia Krasickiego, lecz tam, gdzie trzeba było siły wyrażenia, nie sprostał zadaniu.—

Całkowite zbiorowe wydanie „Dzieł T. D. K-a, ogłosił F. S. Dmochowski w Warszawie 1828 —

9 w 7 tomach; powtórzeniem tej edycyi, w 6 tomach, jest wydanie lipskie Bobrowicza, w r.

Główniejsze opracowania: Ad. ks.

1837.

Czartoryski „Życie K-a“ (w „Przegl. Pozn.“

1854). F. Suryn „Fr. D. Kniaźnin“ (w „Tyg. 111.“

wo-

1881). L. Dębicki „Fr. D. K.“ (w „Przewodniku Naukowym i literac.“ we Lwowie, 1888, oraz w „Puławach“ t. II). P. Chmielowski: (Weisskirchen). Wezwany przez naczelnego

104

Wielka Encykl. Powsz. llustr. Zesz. 285b. T. XXX.V1-

J. K. G.

S. Di-L.

(Londyn 1865, 2 tomy).

za-

120 i nast.).

dza Stratimirovica, K. zajął stanowisko pod To-maszewcem, gdzie odpierał natarcia Węgrów; następnie udał się do Panczewa i odznaczył się pod komendą Szupljikaca i generała austr. Mayerhoffera. Z rozkazu księcia serbskiego powrócił K. do Belgradu (1849), lecz na prośby patryarchy serbskiego, Rajaczica, znowu wziął udział w powstaniu. Między Wilowem a Mo-szorynem pokonał Perczela (24 maja 1849). Mianowany generałem poraził znaczny korpus Guyona (23 i 24 czerwca). Po ukończeniu kampanii węgierskich K. zaliczony został w Belgradzie do senatu. Muzeum czeskie w Pradze przechowuje jego szablę z napisem serbskim i czeskim.—„Nauen. Slovn.“.

Knidia, po grecku Kvi§ia, po łacinie Cni-dla, przydomek Afrodyty, nadany tej bogini od miasta Knidos (ob.) w Karyi, gdzie pierwszorzędną ozdobę wspaniałej świątyni stanowił przepyszny posąg Afrodyty, ze wszystkiemi uro-czemi wdziękami, zupełnie odkrytemi, wyrzeźbiony przez " sławnego Praksytelesa. Niezawodnie kopią tego arcydzieła sztuki greckiej jest posąg tak zwanej Wenery Medycejskiej.—P o r. Paus. 1, 1, 3; Plin. Nat. Hist. 36, 5, 4.

Knidos, po grecku KviSoç, po łacinie Cni-(lus i Gnidus, miasto doryckie w Karyi, założone przez Lakończ^ków na zachodniej kończynie długiego, wązkiego półwyspu Knidyjskiego (Xepaôvïpoç ^ Kviôia albo Boßocaaia), w pobliżu przedgórza Triopion, gdzie w świątyni Apollina odbywały się zebrania i igrzyska Ligi doryekiej, tak zwanej Heksapolis. Pospołu ze wszystkiemi dzierżawami sąsiedniemi zwano je 7} KviSia, mieszkańców zaś Kviôtoi. Miasto leżało w części na stałym lądzie, pomiędzy dwoma portami, które kanał łączył, po części także na tuż przyległej wyspie. Kwitnęło handlem rozległym i było ogniskiem kultu Afrodyty, zwanej EoîrXoïa (=opiekunka żeglugi, regi-no Cnidi, Horacyusz: Carm. 1, 30, 1; ob. Kni-d i a), której posąg marmurowy, arcydzieło Praksytelesa, najcenniejszą ozdobę świątyni i sławę całego miasta stanowił. Jest owo miasto miejscem urodzenia lekarza i historyka Ktezyasa, matematyka Eudoksosa i historyka Agatharchidesa i słynie wr dziej ach z walnego zwycięztwa, które odniósł w sąsiedztwie jego na morzu ateńczyk Konon na czele* floty perskiej, ateńskiej i cypryjskiej, w sierpniu r. 394 przed Chr. nad Spartańczykami pod wodzą Li-zandra. Ruiny jego rozmaitych świątyń, a szczególnie bogini Demetery, i trzech teatrów, znajdują się w pobliżu dzisiejszego Kavo Krio.— Por. Herodot, 1, 144; 174; 2, 178; Thucydides, 8, 35; Ksenofon, Hellen. 4, 3, 10 i nast.; Nepos, Con. 4; Strabon, 14, 653, 656.—Newton C. T. ^History of discoveries at Halicarnassus, Cni-jus and Branchidae“ (Londyn 1862 — 1863); tegoż „Travels and discoveries in the Levant“

S Drz

Knidyjska szkoła lekarska miała siedlisko swe w mieście karyjskim Knidos, będącem kolonią dorycką, składała się nie z kapłanów, lecz z lekarzy świeckich, a członkowie jej zaliczali się do t. zw. A s k 1 e p i a d ó w.—Jak wogóle o dziejach lecznictwa greckiego przed Hippo-kratesem (ob.), tak też nie wiele wiemy i o K-ej s-e, oraz o zasadach, któremi się rządziła zdaje się wszakże, iż na jej kierunek odziały-wały wpływy azyatyckie, a może też egipskie. Dowiadujemy się o niej najwięcej z dzieł przypisywanych H i p p o k r a t e s o w i, oraz z tego, co niej napisał o wiele późniejszy G ale nos (ob.). Ze K. s. kwitła już w wieku V przed Chr., nie ulega wątpliwości żadnej, chociaż Her od ot o niej nie wspomina.—Podług słów przypisywanych Hippokrate sowi, lekarze knidyjscy przywiązywali wagę nadmierną do odróżniania drobiazgowego chorób różnych, u-ganiając się za wytwarzaniem odmianek sztucznych, oczywiście nieraz nie uzasadnionych wcale, oraz że wskutek tego wykształcili też słownictwo patologiczne aż nazbyt szczegółowe. Jednocześnie, jak im zarzuca H ipp o kratę s, za wiele uwagi zwracali na objawy poje-dyńcze, zaniedbując przytem całości obrazu choroby. W leczeniu chorób, zwłaszcza przewlekłych, nie zwykli byli podobno troszczyć się o środki dyetetyczne, ograniczając się na zadawaniu leków przeczyszczających, oraz pojeniu chorych do przesady mlekiem i serwatką-Najwybitniejszymi lekarzami szkoły tej, star-, szymi nieco od Hi pp ok rat es a, żyjącymi wszakże jeszcze równocześnie z nim, byli E liry ph on i słynny lekarz królów perskich, a zarazem historyk Ktesias (ob.). Eurypilono w i przypisywane bywa autorstwo t. zw. o-rzeczeń knidyjskich (yvaitrat, xvi£iai) wiernjących zasady szkoły owej. Według krytyki nowszej także niektóre księgi przypisywane powszechnie Hippokratesowi są pochodzenia knidyjskiego.— Por. K. Sprengel „Versuch einer pragmat. Gesch. der Arzneykun-de“ (wyd. III, t. I, str. 343); Ermerius w przedmowie do tomu III wyd. dzieł Hippokrate s a (str. XII i nast.); Littré „Oeuvres d’Hippocrate“ (t. VII str. 309 i nast); R e musât „Sur Hippocrate et Cnide“ (w „Revue des Deux Mondes“ r. 1857 i 1858) i Ch. Darem-b e r g „Histoire des Sciences méd.“ (T. I str.

d. j. r.

Kniebis, piętro górskie w górach Schwarzwaldu, na granicy w. ks. Badeńskiego i król. Wirtemberskiego. Z Rossbiihlu (965 m. n. p. m. roztacza się przepyszny widok na Wo-gezy i Alpy, większą część Schwarzwaldu i Szwabii. Biorą początek na K-ie rzeki: Murg, Acher, Rcncli (dopływ Renu) i Wolf (dopł. rz. Kinzig). Płaskowzgórza K-u są przeważnie obnażone i bagniste lub porosłe wrzosem ; stoki pokryte na wyższym poziomie drzewami iglastemi, niżej dołączają się i liściaste.

Hr.

Red.

K. K u.

K. R.

Knies Karol Gustaw Adolf (* r. 1821 w Marburgu, — f r. 1898 w Heidelbergu), ekonomista niemiecki, profesor ekonomii na kilku wszechnicach, jeden z początkodawców kierunku historycznego (ob. Historyczna sz ko-ł a w ekonomii). K. wraz z B. Hildebrandtem i Röscherem uchodzą za przodowników tego kierunku, który niezawodnie przyczynił się do rozwoju nauki gospodarczej. Przedstawia on

St. A. K.

Doliny posiadają glebę urodzajną, szczególnie hodują tam owoce. Przez K., który oddawna służył za szaniec Niemiec płd. przeciw napadom z Zachodu, prowadzi ważna pod względem strategicznym droga (Kniebisstrasse), która na t. zw. szańcu Aleksandra (Alexanderschanze), wzniesionym w r. 1734 przeciw Francuzom, dosięga poziomu 972 m. wysokości. W pobliżu leżą : Szaniec Szwabski czyli Rossbühlski i Szwedzki.—Lecznica powietrzna K. (968 m. n. p. m.) posiada Kościół katolicki i liczy około 400 mieszk. Na K-ie znajdują się liczne źródła mineralne, zawierające kwas węglowy i żelazo i tłumnie odwiedzane; miejsca kąpielowe na K-ie: Freiersbach, Petersthal, Griesbach, Antogast i Rippoldsau.

Knieć ob. C alt ha (pallustris).

Knieja (od źródłosłowu tego samego co knować, knuć) 1. K. (u ludu F a 1 e j a, C h m i e-j a), oddział lasu, dokąd zapuszcza się psy gończe. Zdaje się, jest to pierwotne znaczenie wyrazu K. K-a czarna miejsce pobytu" dzików; K. podszyta, zarosła krzewiną. 2. Wo-góle uroczysko leśne lub dział lasu albo boru bartnego. 3. Kryjówka, jaskinia.

Kniej owiec (Erebia), rodzaj motyla (Lepi-doptera), zaliczony do rodziny Papilonidae, do podrodziny Satyridae. Motyle te opatrzone są w zaokrąglone, czarne lub ciemno-brunatne, skrzydła z plamami, zlewającemi się niekiedy z sobą za pomocą rdzawo-czerwonych połączeń; gąsienice, o zwężaj ącem się ku tyłowi ciele, pokryte zrzadka cienkiemi włoskami, spędzają zimę w ukryciu i w poczwarki przeobrażają się w ziemi. Do K-ów należy przeszło 30 gatunków, zamieszkujących przeważnie kraje alpejskie. Najpospolitsze z nich: E. Medusa Fahr. (40—45 mm. szerokości); jasno-zielona, z ciem-nemi i białemi paskami podłużnemi, gąsienica w kwietniu przebywa głównie na palu-szniku (Panicum sanguinale); E. Medea Hübn, na psiej trawie (Dactylis glomerata).

Kniep Krzysztof, rysownik niemiecki (* 1748 w Hildesheimie, f 1825 w Neapolu), K. pozyskał sobie za pobytem w Berlinie protektora w osobie Krasińskiego, księcia-bisku-pa warmińskiego, który wyprawił go do Włoch, dla studyów artystycznych. W Rzymie poznał go Goethe i wżiął sobie za towarzysza w podróży po Sycylii. K. niebawem wyrobił się na wybitnego rysownika pejzażystę i został profesorem w akademii sztuk pięknych w Neapolu.

jednak jeszcze t. zw. szkołę star o-liis tory czną opartą więcej na polihistoryi, niż na badaniach monograficznych, choć tworzy już w pewnej mierze przełom ku prądom nowym. Niemcy bardzo cenią jego nauki, mające zresztą charakter po części oderwany, na terminologicznych uogólnieniach oparty , tak , iż materyał dziejowy służy tu tylko za ilustracyę. K. był dobrym znawcą stosunków monetarnych, lubo i tego zagadnienia ściśle nie zgłębił. Główną jego zasługą jest to, że kładł w ekonomii silny nacisk na pierwiastek etyczny. Z tego stanowiska oceniał „wartość“ (ob.) jako cechę zależną od zadawalania potrzeb ludzkich.— Nauki pobierał w Marburgu, gdzie w r. 1846 habilitował się na docenta prywatnego historyi i nauk państwowych. Był profesorem szkoły politechnicznej w Kas-selu, potem nauczycielem szkoły kantonalnej w Szafhuzie, profesorem nauk kameralnych we Freiburgu w Badenii i nakoniec profesorem, w Heidelbergu. Podczas walki wyznaniowej między protestantami a katolikami w Badenie, będąc dyrektorem ministeryum spraw wewnętrznych, opracował specyalne prawo o „niewy-znaniowym dozorze nad szkołami elementar-nemi“. Gdy następnie rząd badeński zawarł kompromis z katolikami, K. opuścił ten urząd. Wydział prawny uniwersytetu tybińskiego mianował go doktorem juris honoris causa.— Główne jego prace były następujące: „Historia Praenestis (Latio) oppidi“ (Rinteln 1846); „Die Statistik als selbststaendige Wissenschaft“ (Kassel 1850); „Die politische .Oekonomie vom Standpunkt der historischen Methode“ (Brun-świk 1853, potem kilka wydań uzupełnionych, ostatnie 1883); „Geld und Kredit“ (Berlin 1873 — 79; drugie, na nowo opracowane wydanie p. n. „Das Geld — Grundlehren mit Vorerörterung über das Kapital und der Uebertragung der Nutzungen“ (Berlin 1885); „Weltgeld und Weltmünzen“ (Berlin 1874). Napisał nadto cały szereg zajmujących rozpraw.

Knieschek J a n, giermanista i badacz literatury staroczeskiej (* 1856 w Liticach pod Pilznem, f 1856 w Libercu (Reichenberg) nad Nissą w grudniu 1891. W młodych latach zajmował się handlem i przy tym zajęciu nauczył się po czesku; następnie wziął się do stu-djów filologicznych, prowadził je w Pradze pod kierunkiem prof. Ernesta Martina, giermanisty i romanisty (1874—1877). Od r. 1880 był profesorem gimnazjum libereckiego, gdzie wykładał filologję starożytną i język czeski, nad którym pracował naukowo. Ogłosił kilka rozpraw krytycznych z dziedziny literatury średniowiecznej, niemieckiej i czeskiej; a m. do wydawnictwa p. n. «Bibliothek der Mittelhochdeutschen Literatur in Böhmern, któremu dał początek prof. Martin w Pradze (1876 — 80), przygotował stu-djum p. n. „Der Ackermann aus Böhmen. Herausgegeben und mit dem tschechischen Ge-

W. G.

genstück Tkadlećek verglichen“ (Praga 1877, 8-a st. 140), w którym wykazał, że powieść czeska o małym tkaczu „Tkadlećek“, z początku wieku XV-go, uważana za oryginał niemieckiej p. n. „Ackermann“ (podług Dobrowskiego „Gesch. der böhmischen Sprache u. älteren Literatur“ 1818, s. 158), jest przeciwnie, naśladowaniem wzoru niemieckiego: „Der Ackermann“ powstał w r. 1399, a „Tkadlećek“ 1409. Podług przypuszczenia J. Gebauera (ob. Archiv f. slav. Philol. III, 201 — 3) oba te utwory mogły powstać niezależnie od siebie, z wzoru obcego, trzeciego. Druga praca K-a p. n. „Der ceclii-sche Tristram und Eilhart von Oberge“ (w «Si-tzungsber. d. Wiener Akadem, d. Wiss. t. 101) przyniosła odkrycie, że starsza część powieści czeskiej prawie uzupełnia stary tekst utworu Eilharta, poety niemieckiego z w. XIII-go, dochowany w urywkach. Część tę, z powodu jej ważności dla gierinanistów i romanistów, K. ogłosił w dosłownym przekładzie; wykazał też że czeski „Tristram“ pochodzi od dwuch różnych poetów. W następnej pracy p. n. „Die ćechischen Marienklagen“ (w „Archiv f. slav. Philol.“ 1886, t. IX, str. 36 — 58) przedstawiona jest zależność czeskiego tekstu kilku średniowiecznych pieśni żałosnych o N. Maryi P. od wzorów niemieckich. Pouczającą też jest treść pięknej rozprawy K-a p. n. „Zu dem Gedichte Lu-diśe und Lubor in der Königinhofer Handschrift“ (w »Mittheilungen des Vereins für Geschichte der Deutschen in Böhmen* 1887, roczn. 25 st. 137 —156), w której mowa o turniejach średniowiecznych w Czechach, przyczyni K. wyjaśnia prawdziwe znaczenie wyrazów starocze-skich: turnej = Turnier: kolba kol = der bühurt; klàni = fjost, sëdàni = der ritterliche Zweikampf. K. wskutek nieszczęśliwego upadku podczas gimnastykowania się złamał sobie rękę i wkrótce umarł w 36-ym roku życia, nie osiągnąwszy katedry uniwersyteckiej, do której objęcia był naukowo przygotowany. — Wspomnienie pośmiertne o nim podał T o i s c h e r w roczniku 30-ym „Mittheilungen d. Vereins f. Gesch. der Deutschen in Böhmen“ 1891 A A* K

Kniesen, miasto słowackie ob. Gniazda.

Knigge Adolf, von, baron, pisarz niemiecki (* w Hannowerskiem 1752 — f w Bremie 1796). Po ukończeniu studyów prawniczych w Getyndze zajmował stanowisko assesora w Kassel. Wkrótce jednak, wskutek różnych nieporozumień ze swą zwierzchnością urzędową, utracił posadę, zmieniał często miejsce pobytu i dopiero na schyłku życia otrzymał urząd w Bremie, gdzie od r. 1791 stale przemieszkiwał. Należał do słynnego naówczas stowarzyszenia illumińatów; po rozwiązaniu go pociągnięty został wraz z innymi uczestnikami do odpowiedzialności. W obronie rozwiązanego towarzystwa wydał pod pseudonimem Philo traktat, który w swoim czasie duże sprawił wrażenie. K. był nader wszechstronny. Występował jako powieściopisarz, dramaturg, filozof-popularyzator, publicysta, muzyk i t. d. Największą popularność osiągnęła praca p. t. „Ueber den Umgang mit Menschen“ (Hannover 1788, najnowsze 16-e wyd. 1878, pomieszczone także w bibliotece Réclama) ; zbiór uwag, maksym i spostrzeżeń o życiu, przeniknięty bogatem zasobem doświadczenia, bystrej myśli i humoru, ale oparty na dość pospolitym i egoistycznym poglądzie na świat. Z licznych powieści K-a wielkim rozgłosem cieszyły się: „Der Roman meines Lebens“ (1781—87); „Geschichte Peter Clausens“ (1783 — 85); „Geschichte des armen Herrn v. Mildenburg“ (1789—90); „Des seligen Herrn Etatsrats Samuel Konrad v. Schafskopf hinterlassene Papiere“ (1792); „Die Reise nach Braunschweig“ (1792). Zbiór pism K-a wyszedł w 12 tomach w Hanowerze 1804 —1806. Odrębne studyum o nim wydał Gödeke w Hannowerze 1844 r. O stosunku jego do illumińatów pisał Kluckhohn w zbiorze pism p. t. „Vorträge und Aufsätze“ (Monachium 1894).

Kïïight (w języku anglo-saskim cny ht), to samo co Knecht niemiecki. Nazwa K. przysługiwała w czasach późniejszych członkom niższej szlachty, tak zwanej gentry, pierwotnie jednak, jak obecnie w Niemczech, oznaczała osobę podległą, poddaną, parobka. Tak samo w dokumentach niemieckich Wieków Średnich Knecht występuje jako podległy, zależny (pod nazwą s er vus, ancilla, mancipium, manahoupit, schalle ₇ vassus, g as indus i t. d.) od pana, który mógł korzystać z jego usług; taki vassus nie posiadał własnego majątku, nie mógł wstępować w związki małżeńskie, ale już za Karolingów zawarte małżeństwa przybrały charakter legalny, chociaż pociągały za sobą ograniczenie praw tej strony, która była wolna. Jednak knechtowie królewscy, p u e-ri régis, znajdowali się w dogodniejszem położeniu i zajmowali niekiedy wysokie dostojeństwa. Wogóle, nawet „rekomendacya“, t. j. oddanie się wolnego pod opiekę pana, zawiera w rocie swojej przysięgi to zrzeczenie się swobody: „Jako o tern wiedzą, że nie posiadam środków do życia, ani odzieży, przeto błagam twojej łaski, i taką jest moja wola, ażebym mógł tobie służyć i wysługiwać się, ty zaś będziesz mi pomagał i podtrzymywał wiktem i ubiorem. Ze swojej strony, póki będę żył, zobowiązuję się służyć tobie jako człowiek wolny, być tobie posłusznym i nigdy nie wyłamywać się z pod twojej władzy, lecz pozostawać pod twoją opieką“. Fakty te wykazują pierwotny charakter K-a w Anglii. Termin ten istnieje już w X w. Zpośród pu er i régis za czasów królów anglo-saskich powstaje dziedziczna warstwa właścicieli ziemskich. Podczas wypraw krzyżowych zastosowano nazwę K-a do członków zakonów rycerskich. Jeszcze później nazwa ta przysługuje przedstawicielom niższej

Enc. brittanica.

a sketch“ (1892)

Knight Willi a m, współczesny pisarz angielski (* 1836), studyował filozofię i ekonomię polityczną, zajmował się żywo literaturą piękną. Od r. 1888 jest profesorem uniwersytetu w Londynie. Główne jego dzieła: „Poems from the lawn of English Literaturę to the year 1699“ (1863), „Colloquia Peripatetica“ (1870), • „Philosophical Classics for English Readers“ (1877 — 89, 14 tom.), „The English lakę as in-terpeted in the Poems of Wordsworth“ (1878), „Poetical Works of Wordsworth“ (1880—89); „Transactions of the Wordsworth Society“ (1889); 1887); „Sélection from Wordsworth“ (1888) Wordsworthiana“ (1889); „Life of Wordsworth“

W. G.

szlachty. Dzisiaj K-ami mianują się kawalerzy paru orderów. K. przed imieniem chrzestnem używa wyrazu s i r. Por. art. Knigthhood w

L. K.

Knight Karol, literat angielski (* 1791 f w Addlestone 1873). Syn księgarza z Windsoru i sam zajmujący się księgarstwem, był jednocześnie dziennikarzem, krytykiem i historykiem. Założył czasopismo „Knight’s Quarterly Magazine“, w którym pomieszczali swe prace Macaulay, Maiden, de Quincey.Wydawał też „Penny Magasine“ (1832-45),,,K. Penny Cyclopaedia“ (1833—44), oraz „National Cyclopaedia“ (1844 — 51). Jako pisarz zajmował się najwięcej Szekspirem, pisywał komen^rze do dzieł jego przez siebie wydawanych, a także studya biograficzne i krytyczne: „The Iife of Shakespeare“ (1843); „Studies of Shakespeare“ (1849). Pozostawił: „London“ (1841—44, 6 tomów), „Popular hi-story of England“ (1856—62, 4 tomy, wyd.

3-ie 1876), „Shadows of the old booksellers“ (1865, nowe wyd. 1872), „Half hours in En-glisli history“ (nowe wyd. 1867); „Half hours with the best authors“ (nowe wyd.» 1888, 2 tomy) i autobiografię: „Passages of a working-

life“ (1863 — 65). Por. A. Clowes „Charles K.,

w o.

(1889).

Knights of Labor (rycerze pracy), związek robotników w celu obrony interesów klasy roboczej w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Związek posiada oryginalną organizacyę i zakłada sobie charakterystyczne, do życia gospodarczego Ameryki Północnej przystosowane, cele. Na równi ze związkami zawodowemi starają się K. of L. na drodze koalicyi uchylić wpływ osobistego współzawodnictwa robotników. W przeciwstawieniu do pierwszych obojętnie traktują zasadę przynależności do zawodu i jednoczą przedstawicieli rzemiosł, górnictwa, handlu, komunikacyi i rolnictwa pospołu. Do związków mogą należeć i nierobotnicy, jednak liczba ich jest ograniczona ustawą. Wykluczeni są lekarze, adwokaci, bankierzy, giełdzia-rze i wszyscy ci, którzy zajmują się sprzedażą spirytualiów. Poza temi ograniczeniami K.ofL. przyjmują wszystkich bez różnicy wyznania, narodowości, rasy i przekonań politycznych. Ogólny związek opiera się na niezliczonej ilości drobnycli związków miejscowych {local assemblées), tworzonych przypadkowo i z racyi specjalnych warunków miejscowych. Takie związki mogą być nawet zawodowe, wyznaniowe, rasowe (murzyńskie), kobiece; jeśli tego wymagają warunki miejscowe i jeśli tą drogą może być uzyskane łatwiejsze porozumienie członków, kilka związków lokalnych tworzy wyższy stopień hierarchii: district assemblies (conajmniej 5 związków lokalnych). Związki wysyłają delegatów (jednego na każdą setkę członków) na zjazdy dystryktowe, które godzą spory pomiędzy oddzielnemi związkami i stanowią drugą instancyę dla sporów już rozstrzygniętych. Zgromadzenia dystryktowe wysyłają delegatów na zgromadzenie ogólne' (General Assembly), które może większością dwu trzecich głosów poddać rewizyi konstytucyę związków, uznaje związki nowo powstałe; wysyła agentów gwoli zakładaniu nowych związków, zajmuje się polityką ogólną krajową, poddaje krytyce nowe projekty prawodawcze. Na czele związku znajduje się „Grand Master Work-man“, otoczony wydziałem wykonawczym (General Executive) i sztabem sekretarzy. Admi-nistracya jest centralistyczna i biurokratyczna. Związek K. of L. powołany został do życia 1869 r. przez Uriah 8. Stevens’a, krawca filadelfijskiego, i był pierwotnie zakonem potajemnym. Poraź pierwszy został wymieniony publicznie w procesie przeciwko wielkiemu związkowi górników Pensylwanii w r. 1877. Liczył w r. 1878— 12000 członków, 1883 — 52000,

1884—71000, 1885 — 111000, 1886—200 000, 1887 — 585 127, 1888 — 425038, 1891 — 380000, 1892—242000, 1893—212000, r. 1895 —już tylko 30 000. Wykaz ten, zapożyczony z urzędowych sprawozdań związku, ujawnia drogę . rozwojową, która przywiodła go wreszcie do zupełnego upadku. Wzrost gwałtowny członków i wpływów związku przypada na czas pierwszego założyciela Stevensa (1869 —1879) i jego następcy, Terence V. Powderly (1879 —1893). Ogólny związek robotników amerykańskich, American Federation o f Labor, był bezsilny, przemysł przeżywał okres szczęśliwego rozkwitu; Stevens umiał zręcznie prowadzić negocyacye z pracodawcami i zdobywać ustępstwa na rzecz swoicli mocodawców. Następne atoli lata przyniosły przełom przemysłowy; związek zaczął zajmować się polityką i ujawniał niebezpieczną zmienność przekonań politycznych, głosując raz za populistami, to znowu za demokratami, wreszcie za republikanami. Raz bronił bimetalizmu, to znowu z przeciwnikami bimetalizmu domagał się ceł ochronnych, aż wreszcie oburzył na siebie opinię publiczną, która zaczęła podejrzewać jego uczciwość. Żywsze żywioły przechodzić poczęły do Federacji pracy. Oto cele i środki propagowane przez związek: zakładanie biur pracy, ochrona pracy górników, robotników fabrycznych i wzrost płacy, zakaz

„Nord“ (1899).

K. li.

Hr.

K. B.

pracy dla dzieci poniżej lat 15, ośmiogodzinny dzień pracy, jednakowa płaca dla płci obojga, uchylenie współzawodnictwa pracy więźniów, organizacya stowarzyszeń spożywczych i wytwórczych, zakaz najmowania robotników zagranicami Stanów. Z zakresu żądań ogólnych zaznaczyć warto upaństwowienie sieci telegraficznej, telefonicznej i kolejowej, urządzanie pocztowych kas oszczędności, zakaz spekulacyi gruntowej, postępowy podatek dochodowy. K. of L. starali się zawsze o pokojowe załatwienie zatargu, wstępując tylko w ostateczności na drogę strej-ku i bojkotu. Zawsze jednak dzieje związku świadczą o kilku wielkich strejkach robotników kolejowych (1886, 1888, 1890), które zakończone zostały poczęści pomyślnie do strejkujących i ujawniły całą potęgę ówczesną związku. W ogólnej organizacyi pracy w Stanach Zjednoczonych K. of L., w przeciwstawieniu do związków zawodowych, stanowili skrzydło anti-arystokratyczne, przyjmujące każdego najemnika bez względu na rodzaj wykonywanej pracy. Pomimo tego specyficznego, na gruncie auglo-saskim i amerykańskim, demokratyzmu K. of L. obcy są wszelkiej tendencyi demokratycznej w sensie socyalizmu albo anarchizmu. Zwalczali zawsze wszelką utopijność i wszelkie „fantazye“ przyszłości kolektywistycznej. Znaczenie ich należy do przeszłości i w niej było bezprzecznie wie!-kiem: stworzyli oni bowiem ruch robotniczy, społeczny, ogarniający cały organizm polityczny Stanów Zjednoczonych i tern samem wskazali drogę dla późniejszego rozwoju właściwego politycznego i społecznego ruchu nowoczesnego najemników amerykańskich. Ob.' Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, Sprawa robotnicza. Bibliografia: „Sartorius v. Waltershau s e n“ „Der moderne Sozialismus in den Vereinigten Staaten von Amerika“ (1890); F. A. Sorge „Die Arbeiterbewegung in den Ver. Staaten“ („Neue Zeit“, Stutgart, red. K. Ka-utsky, 1895, 6) Vigouroux „La concentration des forces ouvrières dans l’Amérique du

s. P.

Knille Otto, malarz niemiecki (* 1832 w Osnabrück), uczeń K. So h na, T. Hi 1 debr an dt a i W. Schadowa w Düsseldorfs, później Couture’a w Paryżu, uzupełniał następnie study a swoje w Monachium i we Włoszech. Rozgłos K. pozyskał głównie utworami dekoracyjnemi, które dla różnych gmachów i instytucyj wykonał, jak np.: freski w zamku Marienburgu pod Nordstemmen, do których wątki czerpał z podań dawnej Turyngii (1865); cztery dekoracye fryzowe dla biblioteki uniwersytetu berlińskiego, przedstawiające wychowanie młodzieży w starożytności (Ateny), wiedzę scholastyczną (Paryż), humanistów i reformatorów (Wittenberg) oraz neoklasyków niemieckich (Wejmar), do których to obrazów powprowadzał grupy znakomitych mężów, w naturalnej wielkości wykonanych. Praca ta zjednała mu wielki medal złoty na wystawie berlińskiej. Śród obrazów jego do najwybitniejszych należą: Tannhäuser i Wenera (1873, Galerya naród, w Berlinie) oraz wcześniejszy — Fra Angelico, malujący w klasztorze San Marco we Florencyi. W r. 1875 K-a powołano na nauczyciela do Akademii szt. pięk. w Berlinie, w r. 1880 został członkiem akademii, a r. 1885 kierownikiem jednej z t. z. meisterschul w tej-samej akademii. W ostatnich latach malował jedynie małe obrazki rodzajowe, krajobrazy i stu-dya z Tyrolu i Włoch. Nadto zajmował się ilustracyą, oraz napisał: „Grübeleien eines Malers über seine Kunst“ (Berlin 1887).

Knin, miasto w Daljnacyi, nad rz. Kerką, przy dr. ż. Spalato—K., 355 m. nad poz. m.; klasztor Franciszkanów, 2-e szkoły, poczta, telegraf; liczy około 1300 mieszk. (1900), którzy zajmują się rolnictwem i handlem (przeważnie Serbo-Chorwaci). K. jest siedzibą zarządu oraz sądu obwodowego. K., według niektórych autorów, został zbudowany na zv/ali-skach miasta Arduby, zniszczonego w r. 9-m po Chr. przez ilermanika. W późniejszych dokumentach K. spotyka się pod nazwą łacińską T i n i n i u m, Tenenum, a także pod nazwą chorwacką Tenin.—Turcy zdobyli K. najpierw w r. 1522, powtórnie w r. 1650; w r. 1687 K. został odebrany Turkom przez wenecyani-na Cornaro. Z dawnych mocnych obwarowań pozostały wspaniałe zwaliska. Kiliński obwód zajmuje 1408,08 kim. i liczy ok. 50 000 mieszkańców.

Knip Józef August, pejzażysta holenderski oraz malarz kwiatów (* 1777 w Tilburg, f 1847). K. był uczniem własnego ojca, M i-kołaja Fryderyka, również malarza kwiatów. W 1801 udał się do Paryża, gdzie studyo-wał u Spaendoncka, następnie odbył podróż do Włoch i wrócił do Hollandyi (1813). Obok krajobrazów K. malował także portrety i zwierzęta. Krajobrazy jego znajdują się w Amsterdamie i Rotterdamie.— K. Henryka Gertruda, siostra poprzedniego (* 1783—f 1842), była malarką kwiatów, studyowała razem z bratem w Paryżu u Spaendoncka; w 1819 wystawiała prace swoje w salonie, stale zaś zamieszkiwała w Haarlem, słynącym z hodowli kwiatów i ogrodnictwa.

Kniphansen (Knyphause n), dawne hrabstwo w W. Księstwie Oldenburskiem, 45 kim. kw. obszaru i około 3 500 mieszkańców, należało od XVI w. do wschodnio-fryzyjskiego rodu panów na In-und Knypliausen. W r. 1624 zostało odstąpione domowi Aldenburgskiemu, wraz z dominium Varel tworzyło aldenburski' fideiko-mis, połączony z tytułem hrabiowskim; przez małżeństwo przeszło do rodu Bentincków. W r. 1806 wcielone do Hollandyi i w r. 1810 do Francyi. Od r. 1825 (na mocy t. zw. układu berlińskiego) K. korzystało z połowicznej niezależności pod zwierzchnictwem rządu olden-

Hr.

Hr.

nia i 15 147 pud. włókna; siana zaś z 9 746 dzies. zebrano około 3 mil. pudów. Hodowla bydła słabo rozwinięta, około 80 000 sztuk. Ludności (w r. 1897) liczył powiat 107 430 osób (48 742 mężcz. i 58 688 kob.). Przeważają Wielkorusini, wyznania prawosławnego, mniejszość —Mordwa (Erzjanie); sekciarzy około 6 300; Tatarów około 2 000. Sadownictwo w niektórych włościach jest głównym środkiem utrzymania. Włościanie w chwilach wolnych trudnią się garbarstwem, wyrabianiem sieci jakoteż obuwia, bron i grabi. Fabryk niema. Zakładów przemysłowych w r. 1900 było 17, z 214 robotn. i 153 000 rub. produkcyi. Powiat zawiera 216 wsi, w 18 włościach (gminach). Szpital powiatowy ziemski na 12 łóżek.

Cli w.

burskiego, aż wreszcie po długich sporach odstąpione zostało w r. 1854 Oldenburgowi.

Kniprode Winrich (von), wybrany w r. 1351 na wielkiego mistrza Krzyżackiego, pochodził z rodu osiadłego na zaniku tegoż nazwiska pod Mannheim poniżej Kolonii. Podniósł potęgę zakonu przez zwycięzką wojnę z Litwą (bitwa pod Rudawą) oraz przez skuteczną inter-wencyę na korzyść Hanzy przy zawarciu pokoju stralsundzkiego z Danią w r. 1370. Popierał kolonizacyę i rozwój ekonomiczny dzielnic krzyżackich: rządy jego są zaliczane do najświetniejszych chwil zakonu. Zmarł 24 czerwca r. 1382, pochowany w Malborgu.

Knittelfeld, miasto powiatowe w Styryi, w okręgu Judenburskim, nad rz. Mur, przy dr. żel. St. Michael-Villach, 624 m. nad pow. m.; siedziba sądu okręgowego; poczta, telegraf, 4 kościoły, klasztor Kapucynów, szpital, dom zdrowia, warsztaty kolejowe, fabryki wyrobów metalowych, kos i gwoździ, młyny, browary; około 5 800 mieszk., prowadzących handel drzewem i bydłem.

Knittlingen, miasto w król. Wirtember-skiem, w powiecie (Kreis) Nekarskim, okręgu (Oberamt) Maulbronn; posiada kościół ewangie-licki, szkołę realną, znaczne fabryki harmonik, łomy piaskowca; liczy około 2 600 mieszk., trudniących się także rolnictwem i uprawą wina. W K. podobno urodził się słynny czarnoksiężnik Faust (ob.).

Knjaginin, miasto powiatowe w gub. Niże-gorodzkiej przy zlaniu się rz. Knjagininki z Imzą (pod 55°49' szer. płn. i 45°2' dług. wsch. od F.) bez przemysłowo-handlowego znaczenia. K. liczy (według spisu z r. 1897) 2 962 mieszk., trudniących się wyrobem sierpów i czapek. 5 cerkwi, 3-klasowa szkoła ziemska, szpital na 50 chorych, apteka i biblioteka publiczna. Założone za czasów Groźnego przez ks. M. Worotyńskiego Knj agi ni no było początkowo siołem; w r. 1779 zamieniono je na miasto, było niem tylko do r. 1798, lecz w r. 1803 napo wrót nadano mu prawa miejskie. —K nj a gi niński powiat zajmuje 2 595.5 w. kw. obszaru. Powierzchnia falista, grunta gliniaste (miejscami tylko czarnoziem); zraszane skąpo przez rzeczki: Pjanę, Sundowik

1    Imzę. Pod względem geologicznym przeważa wapniak formacyi permskiej. Liczne gniazda alabastru wraz z gipsem, dostarczają mieszkańcom materyału do bielenia i tynkowania domów. Obfite pokłady torfu, ale bez użytku.

Z ogólnej liczby 261 919 diesjatin ziemi w powiecie przypada 191805 dies, na rolę, 26 674 na łąki, 28 784 dies, na lasy. W r. 1900 pod zbożem było 99 323 dies., z których zebrano przeszło 6 mil. pudów zboża; pod kartoflami 1068 dzies., (455 000 pud. plonu); pod lnem

2    563 dzies. z których otrzymano 81384 pud. nasienia 59 763 pud. włókua; pod konopiami 797 dzies., które dały 20 310 pudów nasie-

Chw.

Knjażewicz Aleksander, rosyjski minister finansów (* r. 1792—f r. 1870). Po ukończeniu gimnazyum w Kazaniu wstąpił w r. 1805 do założonego świeżo uniwersytetu kazańskiego, w którym następnie wykładał czystą matematykę. W r. 1815 delegowany został do Wiednia i uczestniczył w sprawie likwidacyi obrachunków między Austryą i Rosyą. Po powrocie pełnił obowiązki dyrektora kancelaryi ministra finansów, a potem dyrektora departamentu skarbu państwa. W r. 1854 został senatorem, w r. 1858 wbrew własnej woli ministrem skarbu. Zarządzał ministeryum do r. 1862, w okresie bardzo ciężkim dla Rosyi pod względem finansowym. Dla podołania potrzebom państwowym musiał nieustannie zwiększać podatki, zwłaszcza pogłównego, cła, opłatę pocztową i stemplową, akcyzy na tytuń i sól i t. d. Jako minister K. był zwolennikiem ujawniania czynności finansowych państwa i położył ważne zasługi na polu finanso-wości rosyjskiej przez zamianę systemu propi-nacyjnego na akcyzę i przez urządzenie w r, 1860 Banku Państwa. Otwarcie politechniki w Rydze wiele zawdzięcza jego poparciu. Pragnąc rozwinąć przemysł w Rosyi K. zniżył cła na rudę i żelazo. Zezwolił również na dowóz herbaty kantońskiej do Rosyi drogą morską. Por. W. Sud ej kin „A. M. K. biogr-oczerk.“ (w czas „Rusk. Star.“ 1892).

Kniażewicz Dymitr, brat poprzedniego, pisarz rosyjski (* r. 1788—f r. 1844). K. po ukończeniu gimnazyum kazańskiego wstąpił do służby państwowej, w r. 1814 został wysłany przez hr. Kankrjina za granicę dla uregulowania rachunków Rosyi z państwami zagraniczne-mi za utrzymanie wojsk rosyjskich. Po powrocie urzędował początkowo w ministeryum finansów, następnie został w r. 1837 mianowany kuratorem odeskiego okręgu naukowego. Na tern stanowisku przyczynił się do zreformowania liceum Richelieu’ego, założył w r. 1839 towarzystwo historyczne i archeologiczne w Odesie i starał się o założenie tam uniwersytetu. K. reprezentował piśmiennictwo rosyj-

Cliw.

A. A. K.

bę w wojsku pruskiem, poświęcił się malarstwu i budownictwu. Po powrocie z podróży do Włoszech, gdzie studyował sztukę starożytną, został głównym dozorcą wszystkich królewskich budowli i radcą tajnym za panowania króla Fryderyka II. Pomiędzy innemi wybudował podług wskazówek króla zamek w Sanssouci, starą operę w Berlinie, nowe skrzydło zamku w Charlottenburgu, zamek w Dessau i zamek w Zerbst, upiększał zamki w Reins-bergu i Potsdamie i założył w Berlinie Thiergarten. Jako architekt K., pierwszy w Niemczech przy budowie opery, powrócił do form sztuki klasycznej—a wewnętrzną dekora-cyę umiał traktować z nadzwyczajuym smakiem, bogatą fantazyą i wysokim wdziękiem. Jego dekoracya wewnątrz zamku w Sanssouci jest jedną z najlepiej wykończonych tworów sztuki Rococo. — Por. Oeuvres de Frédéric II tom 7.

v. Knobelsdorf

M. II.

K. wydała także tom poezyi pod tytułem: „Wegekraut“ (Drezno

1887).    Hr.

H.

skie na południu Rosyi i położył zasługi badaniami swemi nad językiem, zwłaszcza nad synonimami rosyjskiemu. W r. 1822 wydał w Petersburgu „Połnoje sobranje ruskich posłowie i pogoworok“, pierwszy w Rosyi zbiór tego rodzaju, wyprzedzający chronologicznie prace Sniegirewa i Dalja. Ogłaszał od r. 1837 w Odesie „Listki Obszcz. sielsk. chozjajstwa Jużnoj Rosji“, „Noworosijskij Kalendar“ (1839 —40) i „Odeskij Almanach“. Por.: M.Mur-zakewicz „Awtobiografja“ (Petersburg r.

1889).

Knobelsdorf Eustachy, przezwany Ali i o-pagus, poeta łaciński (* w Elblągu 1519 — f we Wrocławiu 1571). Początki nauk otrzymał od mistrza W. Grafeusza. Został księdzem, lubił nauki i miał łatwość pisania wierszy łacińskich. W r. 1537 powitał wierszem Dan-tyszka, mianowanego biskupem warmińskim, za co . biskup również wierszem mu podziękował. Niedługo potym (1541) K. kosztem Banty szka i Gizjusza Tidemana, biskupa chełmińskiego, wysłany był na czas dłuższy za granicę dla dalszego kształcenia się. Przebywał dwa lata w uniwersytecie w Lowanjum i trzy w paryskim. Po powrocie do kraju został domownikiem Dantyszka i kanonikiem warmińskim; po śmierci Dantyszka, przez jego następcę Gizjusza mianowany był kustoszem katedralnym chełmińskim (1549), następnie zaś po śmierci Gizjusza (1550), darzony zaufaniem i miłością Hozjusza, biskupa warmińskiego i kardynała, był mu wielce pomocny w rządzeniu dje-cezją. Później przeniósł się do Wrocławia, gdzie przez Kacpra Logau, biskupa, był mianowany oficjałem gieneralnym i na tym stanowisku pozostał do śmierci. Pisma K-a drukiem ogłoszone : opisanie Lowanjum p. n. „Ad Joannem Dantiscum Lovanii descriptio“ (Lö-wanjum 1542, w 8-ce); wiersz po śmierci Dau-tyszka „Reverend. D. Joannis Dantisci Epice-dium“ (Gdańsk 1548, w 4-ce); opisanie Paryża : „Ad Tidemanum Gisium, Episcopum Cul-mensem, Lutetiae Parisiorum descriptio“ (Paryż 1544, w 8-ce; wyd. 2-e tamże, 1591 w 8-ce; to opisanie Paryża wyszło po tym w dziele: Lutetiae Rud. Boteri Paryż 1611 w 8-ce); wiersz żałobny na śmierć Zygmunta I: „Divi Poloniae Regis Sigismundi I Epicedium“ (Kraków 1548, w 8-ce); wiersz do Zygmunta Augusta w sprawach kościoła : „Ecclesia catho-lica afflicta Sigismundo II Augusto, regi Poloniae, Carmen cum Martini Cromeri Epistoła“ (Nissa 1557, w 4-ce); wiersz po śmierci Ferdynanda I, ces. rzymsko-niemieckiego p. n. „Augustiss. Romanorum imperatoris Ferdinan-di I Epicedium“ (1564) i wiersz o nieszczęściach wojny tureckiej: „De bello Turcico carmen elegiacum“ (napisany, jak i poprzedni, we Wrocławiu),

Knobelsdorf Jerzy Wacław, architekt niemiecki (* 1699 —j- 1753). Porzuciwszy służ-

I. Wv. Ku. (1862), W.

„Georg. Wenz. von K.“ (Berlin 1862).

Knobelsdorf-Brenkenhoff Natalia von, powieściopisarka niemiecka, znana pod nazwiskiem panieńskiem Natalii von Eschstruth (* 17 raaja 1860 w Hofgeismar). K., córka oficera heskiego, kształciła się Berlinie; w r. 1880 zaślubiła późniejszego pułkownika von K.; obecnie mieszka w Szwerynie. Już bardzo wcześnie zaczęła tworzyć opowiadania i małe dramata; z tych były wystawione na scenie dwa: „Karl Augiist’s Brautfahrt“ i „Die Sturin-nixe“ (3-e wyd., Jena 1888). Z romansów i opowiadań: „Katz’ und Maus“, opowieść wierszem (tamże 1886, 3-e wyd. 1893); „Gesammelte Novellen“ (1887); „P o 1 n i s c h Blut“ (1887,

4-e wyd. 1894); „Wandelbilder“ nowelle (1888); „Verbotene Früchte und andere Erzählungen“ (1889)ï „Von Gottes Gnaden“ (1894). Rzeczy te są dość powierzchowne, lecz pisane barwnie i świeżo; to też zjednały sobie szeroką popularność w Niemczech.

Knoblauch Edward, architekt niemiecki (*1801 f 1865). Po złożeniu egzaminu na budowniczego w r. 1828 i odbyciu podróży za granicę osiadł w Berlinie, gdzie zajmował się praktyką budowlaną. Z budowli wykonanych przez niego zasługuje na uwagę Pałac poselstwa rossyjskiego w Berlinie przy ul. Unter den Linden, głównem zaś dziełem jest nowa synagoga w Berlinie, zbudowana w stylu maury-tańskim—ze znakomitem ukształtowaniem ze-wnętrznem, gdzie maurytańskie kształty połączone są bardzo szczęśliwe i zgodnie z nowszą konstrukcyą żelazną i z fasadą, którą zakończa kopuła, wykonana z kamienia. Był on założycielem berlińskiego stowarzyszenia architektów i członkiem Akademii sztuk pięknych.M

Knoblauch Karol Herman, fizyk * (1720 w Berlinie—f 1820 w Baden-Baden). Kształcił się w Berlinie i w r. 1848 habilitował się tam-

te der Physik“ (t-że).

D-r J. F.

A. A. K-

że jako docent w r. 1849 przeniósł się do Bonn, ale w tymże jeszcze roku powołano go do Marburga na profesora nadzwyczajnego, a w r. 1854 został profesorem zwyczajnym w Halli. W r. 1895 opuścił katedrę. Od r. 1878 był prezydentem leopoldyńsko-karolińskiej akademii przyrodników niemieckich. Badania jego tyczą się głównie ciepła promienistego. K. udoskonalił metody Melloniego, ulepszył jego przyrządy i uzupełnił jego prace, a tern złożył ostatecznie dowód tożsamości promieni cieplikowych i świetlnych (ob. Ciepło promieniste). Badania te ogłosił w obszernej rozprawie: „De calore radiante disquisitiones experi-mentis novis illustratae“ (Berlin 1846), o której własny referat złożył w wydawnictwie towarzystwa fizycznego berlińskiego „Fortschrit-

s. K.

Knodalina, nazwa wyrabianego w Szwajca-ryi środka do walki ze szkodnikami roślinne-mi/np. gąsienicami, pluskwami drzewnemi itd., K. jest mieszaniną olejku fuzlowego, nitroben-zolu, mydła i ksantogienianu potasu.

Knoeffel, piszący się też Cnoeffel, Cneu f-fel i Cnoeffelius Andrzej (starszy) doktor medycyny, rodem z Budyszyna na Łuży-cacli, był lekarzem przybocznym królów: Władysława IV i Jana Kazimierza, a umarł w obozie pod Toruniem d. 24 grudnia r. 1658.

K.    zabawiał się też chemią i według słów J. Chr. Arnolda (ob.) miał się trudnić sporządzaniem i rozprzedażą leków tajemnych, na których miewał zarobki ogromne, i „do takich bogactw przyszedł, iż powszechnie mówiono, iż Polskę przedażą sekretnego preparatu złu-pił“ („Roczn. Tow. Przyj. Nauk. Warsz.“ t. VII, str. 269). Pomimo to Władysław IV, którego podobno leczył skutecznie na cierpienia podagryczne, darzył go zaufaniem i łaską królewską; wysłał go też w r. 1645 do Francyi w orszaku Krzysztofa Opalińskiego, wyprawionego po małżonkę króla, Ludwikę M ary ę.—2-gi Andrzej K. (młodszy), podług

L.    Gąsiorów skie go, syn, co prawdopodobniejsze, podług S. Kośmińskiego zaś, brat młodszy poprzedzającego, także doktor medycyny, rodem z Budyszyna, był lekarzem przybocznym biskupa warmińskiego, oraz nadwornym królów: Michała Kor y but a Wiśnio-wieckiegoiJana III Sobieskiego; nadto sprawował urząd burmistrza w Malborgu, gdzie też dokonał życia w r. 1699. Obaj K-wie ogłosili dęść dużo prac lekarskich w języku łacińskim, które wylicza S. Kośmiński w „Słowniku lekarzów polskich“ (str. 218 i 219); innej wartości oprócz bibliograficznej, dziś już one nie posiadają, więc je też tu pomijamy, przytaczając jedną tylko książkę K-a starszego, ponieważ w niej mowa o sposobie leczenia cierpień Władysława IV; jest to: „Epistoła de podagra curata* per D. Andream Cneuffelium“ (Amsterdam 1643, w 4-e, str. 118); książkę tę

Wielka Eac. Pows*. llustr. lesz. 286a. T. XXXVI

wydał K. Arciszewski (ob.), którego K. również leczył; wydania późniejsze: Amsterdam 1648 i Zgorzelice 1681. —Por. L. Gąsiorow-skiego „Zbiór wiadom. do hist. sztuki lek. w Polsce“ (t. II, str. 274, 300 i 420—Gąsiorów s k i przekręca nazwisko na Kneffel).

Knoes Anders Olofson, teolog szwedzki,

(* w Mariensztadzie r. 1721 — + w r. 1799). Mając lat 22, ogłosił w Upsali rozprawę na temat „De principiis et nexu religionis revela-tae et naturalis“, w której rozwijał poglądy

J. K. Wolfa. Rozprawa K-a wywołała silną opozycyę ze strony fakultetu i rozgłosiła imię młodego magistra w Niemczech. W r. 1747 K. wyświęcony został na pastora. Dwa razy starał się bezskutecznie o katedrę teologii na uniwersytecie npsalskiin. Główne dzieła: .„Institutiones theologiae practicae“ (1768); „Compendium theologiae practicae“ (1773); i po szwedzku Listy do N. N. o religii i o prawdziwej moralności (1784).

Knoes OlofAnderson, syn poprzedzającego, bibliofil i historyk szwedzki (* w r. 1764 w pobliżu miasta Skara —f r. 1804). Studya filozoficzne odbywał w Upsali. Pomimo zasług nie zdołał otrzymać ani godności wice-bibliote-karza przy uniwersytecie w Upsali, ani profesury, i jedynie spełniał obowiązki profe-sora-adjunkta. Zniechęcony przyjął posadę nauczyciela języka greckiego w lyceum w Skara. Pisał wiele; najważniejsze jego dzieła są: „Hi-storiola literaria poetarum Vestrogothiae lati-norum“ (1776—96); „Historia academiae Upsa-liensis“ (1783—95); „Repertorium Sueciae bio-graphicum“ itd. K. jest jednym z założycieli towarzystwa historycznego szwedzkiego.

Knoes Gustaw, orjentalista i teolog szwedzki, ul*. 1773 w m. Skara, um. 1828, brat Olo-fa, historyka, był profesorem języków wschodnich w uniwersytecie upsalskim. Wspólnie z bratem dokonał przekładu galskich poezji Ossjana na jęz. szwedzki. Sam ułożył chresto-matję syryjską: „Chrestomathia syriaca, maxi-raa parte e codicibus collecta“ (Gietynga 1807, w 8-ce) i studjum o języku Sabejczyków „De Lingua Sabaeorum“. Lecz rozgłos zjednały mu dwa dziełka napisane po szwedzku, treści flilozo-ficzno mistycznej, w których występuje jako gorący zwolennik Swedenborga, słynnego mistyka i teozofa, dążącego do odnowienia upadającego chrześcijaństwa. Pierwsze dzieło K-a nosi tytuł: Djalog z samym sobą o świecie, ludziach i o Bogu (1824), drugie: Próba wytłumaczenia kilku ważnych zagadnień (1827).

Knoes Olof Wilhel m, hellenista szwedzki, ur, 1838 profesor uniwersytetu w Upsali; ogłosił wyborny podręcznik archeologji greckiej, wydania kilku autorów z cennemi objaśnieniami i liczne rozprawy o języku greckim.

Knokswiłit, minerał bardzo złożonego składu chemicznego: wodny siarczan chromowo-glinowo - żelazowo - magnesowy. Wzór chemi-

105

ville).

Pyr.

K li.

Hr.

„ Gr.

Hr.

czny przybliżony a ogólny 3RO. 4R₂ 0₃. 9 S0₃. 30 H₂ O. Kryształy rombowej doskonale łu-pliwe w kierunku płaszczyzny końcowej. Barwa żółtawo - zielonawo - szara. Pleochroityczny,

optycznie dwuosiowy. Znany w Kalifornii (Knox-

z. w.

Knoll Józef, historyk niemiecki (* 1775 w Kralikach—f 1841 w Wiedniu), studya odbywał w Wiedniu, w r. 1806 mianowany profesorem historyi powszechnej w Krakowie, w r. 1810 przeszedł na profesora gymnazyum a potem uniwersytetu w Ołomuńcu, w r. 1832 powołany został przez uniwersytet w Pradze, w r. 1838 w Wiedniu. Naukowa jego działalność była niewielka; pozostawił zaledwie kilka mniejszych rozpraw historycznych i estetycznych, największa: „Mittelpunkte der Geschichtsforschung zur Geschichtsschreibung in Böhmen und Mähren“ (Ołumieniec 1821). — K. był żarliwym nieprzyjacielem wszystkiego, co czeskie, i zwalczał narodowe dążności Czechów nietylko na katedrze, ale nawet drogą tajemnych denuncyacyi i szpiegostwa. Szczególnie nienawidził Palacky’ego, i z gorliwością godną lepszej sprawy zwracał uwagę władzy, wprawdzie potajemnie, bo jawnie nie odważył się wystąpić, na całą jego działalność, jako rzecz wielce niebezpieczną dla monarchii austrya-ckiej. Ob. Palacky „Eine Knolliade“ („Gedenkblätter 129“); Dvorsky „Pamätnik na oslavu 100 narozenin Fr. Palackćko“ (Praga 1898).

Knoll K o nr a d, rzeźbiarz niemiecki, * 1829 w Bergzabern (Palatynat nadreński), kształcił się w Karlsruhe, Stuttgardzie i w Monachium pod kierunkiem Halb i g a. Do pierwszych głośniejszych prac jego należy tarcza Tannhäu-sera i posąg Wolfram a v. Eschenbach umieszczony nad wodotryskiem w Eschenbachu. Nadto: model posągu Sapho, wykonanego później dla Ludwika II, króla bawarskiego; olbrzymie posągi Henryka Lwa i Ludwika Bawarskiego w starym ratuszu monachijskim; wodotrysk przed nowym ratuszem tamże, będący najprzedniejszym utworem K-a; grupa św. Elżbiety z dziećmi, wielkie popiersie historyka Haussera dla cmentarza w Heidelbergu, takież Beethovena, popiersie Wilhelma I i wielki biust Glucka, zamówiony przez zarząd jego miasta urodzenia, Weidenwang w górnym Pala-tynacie.

Knolles Robert, wojownik angielski (f 1407). Pochodził z Cheshire, z dobrej rodziny, i rozpoczął szkołę wojskową pod Tomaszem Dag-worth’em przy oblężeniu miasta La Roche-Der-rien (w lipcu 1346). W r. 1351 jako rycerz brał udział w sławnej walce Trzydziestu. Przebywszy lat kilka w Bretanii, udał się z 300 zbrojnymi i 500 łucznikami na pomoc Henrykowi Lancastre, pustoszącemu Normandyę (1356). W r. 1357 uczestniczył przy oblężeniu Rennes i pobił Francuzów pod Honfleur. Zorganizo-

wawszy swą „wielką kompanię“, w ciągu długiego czasu pustoszył Normandyę i dolinę Loary pod własną chorągwią. W r. 1359 owładnął miastem Auxerre i ściągnął zeń olbrzymi okup.

K. był dowódzcą», któremu Jan de Montfort ufał najbardziej podczas zatargu z Karolem de ßlois, i rozstrzygnął zwycięstwo pod Auray (27 września 1364), gdzie Karol de Blois zginął. W nagrodę otrzymał od Jana Montforta dobra Derval i Rouge. Edward III powierzył mu dowództwo nad armią przeciw Erancyi, liczącą 1 500 zbrojnych i 4 000 łuczników (1370). Złupiwszy przedmieścia miasta Arras, K. podstąpił pod Reims i Paryż, ale Francuzi unikali bitwy. Tymczasem rygor w wojsku K-a osłabł; młodsi panowie, służący pod nim, otwarcie okazywali pogardę „staremu bandycie“ i nawet dali się pobić Du Guesclin’owi pod Pontvallain. Po tej klęsce K. powrócił do Derval. W roku 1381 udał się do Anglii i tutaj dopomagał Ryszardowi II stłumić powstanie Wat Tyler'a. Niebawem usunął się od życia publicznego, przebywając w Londynie, lub w Sculthorpe (Norfolk). K. zebrał olbrzymi majątek; Ryszard II często od niego pożyczał pieniędzy. Pospołu z towarzyszami swymi, sir John’em Hawkwood’em i sir Hughem de Calvaley. K. założył szpital angielski w Rzymie. „Knolles Almeshous’e“, którą K. założył w Pontefract, istnieje obecnie. - „Gr. Enc.“ Lam.

Knolles Ryszard, historyk angielski (* około 1550 — f przed lipcem 1610). Jako fel-1 o w (ob.) kolegium Lincolna w Oxfordzie, został po roku 1571 powołany przez sir Piotra Manwood’a na dyrektora szkoły niższej w Sandwich (Kent). K. jest autorem pracy: „Generali Historie of the Turkes from the first be-ginning of that Nation“ (Londyn 1603), która, bez znaczenia naukowego, w XVII w. miała sporo wydań; ostatnie z nich, przejrzane i powiększone, ukazało się między 1687 — 1700 w 3-cli tomach. Byron, niedługo przed zgonem, pisał z powodu tej książki: „Stary Knolles był pierwszą książką, która w mojem dzieciństwie dostarczyła mi przyjemności, i mniemam, że nadała ów koloryt wschodni, jaki daje się spostrzedz w mojej poezyi“. K. przełożył na język angielski Bodin’a „République“ (1606) i Camden’a „Britannia“.

Enc.“ Lam.

Knollys sir Francis, mąż stanu angielski (* około 1514—f 19 lipca 1596). Obrany w r. 1542 członkiem Izby gmin, gorliwy protestant, wystąpił gwałtownie przeciw rządowi przy wstąpieniu na tron Maryi Stuart. Wówczas już utrzymywał ścisłe stosunki z Elżbietą. Gdy Elżbieta objęła władzę, mianowała K-a wice-szambelanem swego domu (1558). W r. 1572 K. został powtórnie obrany na posła przez hrabstwo Oxford i reprezentował je do śmierci. Dzięki przyjaźni, łączącej go z królową, K. piastował wysokie urzędy. W r. 1568 K-owi

Hr.

M. S.

Z. W.

W r. 18.75 K. został pro-

K. H.

jb|e: , wbrew rozporządzeniu podskarbiego Firleja 1599, zabraniającemu umieszczania na mo-

rem

biego.

na

1862). W roku 1870

Pyr.

polecono nadzór nad Maryą Stuart w Carlis-le, później w Boltonie, Znużony ciągłą odpowiedzialnością, K. kilkakrotnie usiłował usunąć się od życia publicznego, lecz zamiar swój uskutecznić zdołał dopiero wtedy, gdy Maryę Stuart odwieziono do Tutbury (1571). K. brał udział w procesach jezuity Campiona, Parry’ego, Babington’a oraz Maryi Stuart (1586). W parlamencie i na naradzie poufnej K. domagał się niezwłocznego stracenia królowej (1587). Namiętnie zajmował się polemiką religijną i napisał nawet rzecz: „Usurpation op Papai bi-sliops“ (Londyn 1608). Część korespodencyi K-a mieści się w pracy Wrighfa o królowej Elżbiecie.— K. William, syn poprzedzającego (1547 —1632), kreowany hrabią Banbury przez Karola I d. 17 sierpnia 1626. —Bibl. Naunton „Queen Elizabeth's Favourites“. — „Pedigree of the family of Knollys“ (1810). — „Gr. Enc. Lam.

Knoodt Piotr, filozof niemiecki (* roku 1811—f 1869 jako profesor w Bonn).—K. należał do szkoły Antoniego Günthern. Napisał komentarz teoretyczno-praktyczny do dzieła Gün-thera „Antisavarese“, które było odpowiedzią na krytykę systemu Günthera przez prałata Savarese. Ten prałat nazwał system Günthera logicznym antropomorfizmem. Odpowiedzi swej jednak Günther nie ogłosił; wyszła ona dopiero po jego śmierci w wydaniu K-a.

Knopit, minerał, jest to niejako perowskit (Ca T i 0₃), w którym jednak pokaźne zawierają się ilości ceru i tlenku żelazawego. Kryształy układu regularnego: sześcian w kombina-cyi z ośmiościanem. Połysk metaliczny lub matowy. Przezroczysty tylko w płytkach jak-najcieńszych. Barwa czarna lub ołowiano-szara, w proszku ciemno-szary. Łupliwości niema, odłam nierówny, twardość pomiędzy 5 i 6. Ciężar właściwy 4.1 -4.3, Budowa blaszkowata, blaszki dwójłomne i pleochroityczne. W płomieniu dmuchawki nietopliwy, sproszkowany i wypalony świeci, trudno rozkładny w mieszaninie kwasu fluorowodorowego i siarkowego. Roztopiona soda lub kwaśny ■ siarczan potasowy nagryza ściany ośmiościanu, a nienarusza ścian sześcianu. Znany w Alnó (Szwecya). Knoopry ob. Dąb.

Knorr Hugo, malarz niemiecki, (* r. 1834 w Królewcu), tamże uczęszczał do akademii, kształcił się na pejzażystę. Studya swoje uzupełniał pod kierunkiem malarza Behrendse-n a. Obrazy jego, do których wątki czerpał z przyrody wybrzeży Norwegii, dobrze odtwarzają wspaniałą i efektowną naturę morza. Na wyszczególnienie zasługują. Wodospad, Hardan-gerfjord, lodowiec norweski. Nadto K. odtwarzał brzegi morza Północnego i widoki z Ru-gii. Talent swój zaznaczył jeszcze silniej w rysunkach robionych kredką i węglem, których wykonał kilka cyklów, osnutych na podaniach norweskich i scenach z wagnerowskiego „Pierś-

cienia Nibelungów“. fesorem politechniki w Karlsruhe.

Knorr Ernest, od r. 1597 do r. 1601 administrator mennicy wschowskiej, z ramienia Riidigera, mincmistrza wszystkich mennic wielkopolskich; na szóstakach wybijanych w latach 1599 — 1601 samowolnie zamieszcza swe godło

z r.

netach wszelkich innych znaków, godeł i ini-cyałów, oprócz początkowych liter miasta, w któ-

moneta została wybitą, i herbem podskar-

w. w. w.

Knorr Ernest Wilhelm Edward, admirał niemiecki ( * 8 marca 1840 w Saarlou-is). K. wstąpił w r. 1854 do kadetów marynarki pruskiej, w 1859 był podporucznikiem korwecie „Danzig“ i uczestniczył na niej w wyprawie przeciw piratom marokańskim, następnie przeniesiono go na korwetę „Elba“, która została przyłączoną do wyprawy wscho-dnio-azyatyckiej (1859 otrzymał dowództwo kanonierki „Meteor“, którą wysyłano właśnie do Indyj zachodnich. Tam odbył szczęśliwą potyczkę pod Havaną z fran-cuskiem aviso „Bouvet“. Po roku 1874 pełnił obowiązki dyrektora urzędu hydrograficznego w ministeryum marynarki, dowodził korwetą „Hertha“ w podróży na około świata (1875 — 77), od r. 1878 — 81, jako kapitan „na morzu“ był naczelnym dyrektorem warsztatów okrętowych w Wilhelmshaven, następnie szefem sztabu marynarki; został w r. 1883 kontr-admira-łem i w 1884 dowódcą floty w Afryce zachodniej, gdzie w roku 1885 stłumił powstanie w Kamerunie, potem dowodził flotyllą krążo-wniczą na oceanie Indyjskim i około Australii. Gdy wrócił, otrzymał nominacyę na inspektora pierwszej inspekcyi marynarskiej w Kiel, w lutym r. 1889 został wice-admirałem i dowódcą stacÿi morskiej na Bałtyku, 1893 - admirałem, a w dwa lata później główno-dowodzącym admirałem wojennej marynarki niemieckiej.

Knorria Sternberg — kamienne jądra pni, których powierzchnia odtwarza rzeźbę pewnej wewnętrznej warstwy kory, równoległej do powierzchni pnia lub łodygi. Niekiedy tylko K. zachowały zewnętrzną część kory w postaci warstwy węgla kamiennego, której powierzchnia zewnętrzna posiada rzeźbę, a na jej podstawie można rozpoznać, do którego z kopalnych rodzajów roślin należy. Powierzchnię K-i pokrywają wzgórki, ułożone w skośne szeregi; wzgórki te ku dołowi są słabo pochylone, u góry zaś kończą się ostrosłupem, który często się odłamuje. Na szczycie stożka w wypadkach szczególnie dobrego zachowania pra-wzoru dostrzedz można odcisk pozostawiony przez nasadę liścia. K. podzielono na kilka „gatunków“ na podstawie położenia, wielkości i kształtów wzgórków. Z typów najważniejszych wymienić należy: K. Selloi Sternberg-, wzgórki

J L.

Pyr.

43, 3 tomy; drugie

Red-

oddalone, przytępione, K. imbricata Strnbg— wzgórki gęste — dachówkowato ułożone; K. aci-cularis Göppert — wzgórki niniejsze i węższe, niż u poprzednich, rzadziej ułożone, zaostrzone na końcu. — Stwierdzono obecnie, że K. są pewnym stanem zachowania pni Lepidodendro-nów (ob.), częstokroć K. rozgałęziają się jak Lepidodendrony, a niekiedy typową K-ę okrywa warstwa zwęglonej kory o budowie zewnętrznej Lepidodendronów. Pewne K. odpowiadają jądrom kamiennym roślin S i g i 11 a r i a (ob.) i L ep i dop h 1 oïo s (ob.), a nawet pewnych paproci. Dawniej uważano K-ie za typowe dla Kulmu, lecz w rzeczywistości znajdują się wszędzie, gdzie występują łuskodrzewa, w Kulmie zaś są dlatego tylko częstsze, że przy warunkach mniej spokojnego powstawania zachowanie się zewnętrznej budowy pni było utrudnione.

Knorring Zofia Małgorzata, baronowa von, szwedzka powieściopisarka (* 29 września 1797 —f 13 lutego r. 1848), córka marszałka dworu szwedzkiego, Zelów. K. poślubiła w roku 1820 pułkownika v. Knorringa. Od siódmego roku życia pisywała drobne opowiadania i nowelle. W roku 1834 ogłosiła bezimiennie pierwszą powieść „Kusinerna“, a następnie: „Vännerna“ (1835), „Axel“ (1836), „Qvinnorna“ (1836), „Illusionerna“ (1836), „Staadsparalleler“ (1838), „Skizzer“ (1841), „Torparen och haus omgifning“ (1843), „Förhoppningar“ ( 1843), „Nya skizzer“ (1845) i in. Najchętniej odtwarzała życie klas wyższych, a robiła to żywo

1    subtelnie, niekiedy imała się bytu ludu.— Większa część jej powieści była przełożoną na język niemiecki.

Knortz Karol, pisarz niemiecki (* w Garbenheim około Wetzlaru 28 sierpnia 1841 r.). Przebywał od r. 1863 w Stanach Zjednoczonych i tam popierał interesy niemieckie, zwłaszcza gdy w r. 1874 został redaktorem czasopisma „Deutscher Pioneer“ w Cincinnati, a potem „Indiana Deuts. Zeitung“ w Indianopo-lis. Z pomiędzy dzieł jego: „Maerchen und Sagen der nordamerikanischen Indianer“ (Jena 1871); „Amerikanische Skizzen“ (1876); „Longfellow“ (1879); „Aus den Wigwam“ (legendy indyjskie, 1880); „Kapital und Arbeit in Amerika“ (1881); „Amerikanische Lebensbilder“ (1884); „Modern American Lyrics“ (wraz z Dickmannem, 1880); zwłaszcza zaś „Geschichte der nordamerik. Litteratur“ (Berlin 1891,

2    tomy).

Knosos, miasto na wyspie Krecie ob. Gno-so s.

Knot, ob. Lampa i Świeca.

Knottlngley, miejscowość w Westridingu (Yorkshire), nad rz. Aire, o 3V₂ klm. na północo-wschód od Pontefract położona; wspaniałe opactwo, browary, fabryki wyrobów terra-kotowych; przeszło 5 600 mieszkańców.

Knowles Karol sir., admirał angielski, (* około r. 1697—f 1777 w Londynie). Do

marynarki wstąpił w r. 1718; odznaczył się pod rozkazami admirała Vernon pod Porto-Bello i przy wzięciu Chagres, którego został mianowany gubernatorem (1739). W r. 1741 uczestniczył w wyprawie kartageńskiej. Później ogłosił bezimiennie pamflet „An account of the expédition of Carthagena“ (1743), który wywołał wiele wrzawy. Dowodził szturmem przeciw La Guayra i Porto Cabello (1743). Mianowany kontr-admirałem i dowodzącym na Jamajce, K. zdobył d. 8 marca r. 1748 Port-Louis, ale nie zdołał wziąć Santjago, wreszcie w walnej bitwie morskiej zwyciężył, acz z wielkiemi stratami, Hiszpanów dn. 1 października r. 1748. Oddany za to pod sąd wojenny, otrzymał odeń naganę. W r. 1752 został gubernatorem Jamajki. Ale wskutek samowoli trzeba było go odwołać (1756). Dowodził wyprawą przeciw Rochefort, która się nie powiodła. Wobec zarzutów opublikował „The Conduct of admirał K.“ (1757). Został admirałem w r. 1760; w latach 1770 — 1774 był na służbie rosyjskiej.    H-

Knowles James Sheridan, aktor angielski i poeta dramatyczny (* 12 maja 1784 r. w Cork — f 30 listopada 1862 r. w Torquay, Devonshire). K. od wczesnej młodości poświęcił się scenie i celował w Dublinie w rolach charakterystycznych, ale jest bardziej znany jako dramaturg. Rozpoczął od tragedyi: „Caius Gracchus“ (1815) i „Virginius“ (1820); druga z nich miała wielkie powodzenie. Jego utwory dramatyczne wyszły w zbiorowem wydaniu (pierwsze w Londynie 1841 1892, w 1 tomie). Za najlepszy utwór uchodzi: „The love chase“. K. kształcił się na starych dramaturgach, a zwłaszcza na Massin-gerze. Wogóle brak mu geniuszu twórczego, ale za to cechuje go poważny pogląd na życie. Od r. 1845 pisywał romanse, nie bardzo świetne, i wydał je p. t. „The Elocutionist“ (28-e wyd. w Londynie 1884). Od r. 1852 należał do gminy baptystów i pisywał artykuły w jej sprawach.

Knownothings—„nic nie wiedzący“, nazwa krótkotrwałej partyi politycznej w Stanach Zjednoczonych. Założycielem jej był w r. 1835 Judson w Nowym Yorku. W gruncie rzeczy-była to raczej organizacya tajna, pragnąca powstrzymać wzrost wpływu wychodźców, zwłaszcza zaś katolików. Członkowie jej na wszelkie pytania co do celów odpowiadali: „I know nothing“ (ztąd i sama nazwa). Już w r. 1856, podczas wyborów prezydenta, do K-ów wkrada się niesnaska, wkrótce zaś partya znika z widowni politycznej.

Knox John (czytaj Noks), reformator szkocki (* w r. 1505 w Gifford Gate pod Hadding-tonem). K. studyował w Glasgowie i otrzymał w r. 1530 święcenia kapłańskie. Po śmierci w r. 1546 Jerzego Wisharda, był kaznodzie-ją^protestantów, którzy w zamku St Andrews

„John Knox“ (1885).

D-r J. F

lir

protestowali przeciw arcybiskupowi kardynałowi Beatonowi, dostał się do niewoli francuskiej ze swoimi towarzyszami w r. 1547 i dwa lata spędził tam na galerach. Uwolniony w r. 1549 został mianowany proboszczem w Ber-wicku, a od r. 1551 w Newcastlu. Z wstąpieniem na tron angielski Maryi, nieprzyjaciółki protestantów, Knox uszedł do Genewy w roku 1554. W listopadzie 1554 przyjął urząd kaznodziei wychodźców angielskich w Frankfurcie nad Menem, w następnym jednak roku powrócił do Genewy, gdzie przełożył na język angielski Pismo Ś-te, znane pod nazwą Biblii Genewskiej. Tu ogłosił otwarty list do królowej regentki, zbijając zarzuty przeciw Re-formacyi, oraz do szlachty i stanów szkockich, zaś w roku 1558 napisał pismo polemiczne do królowej Maryi p. t. Odgłos trąby przeciw potwornym rządom kobiecym. Biskupi angielscy powołali go do usprawiedliwienia się do Edynburgu i skazali na spalenie na stosie. Królowa Marya Stuart była mu niechętną, a i królowa Elżbieta mu nie sprzyjała. Jednak w r. 1559 z namowy przyjaciół wrócił do Szkocyi, i to w czasie, kiedy królowa postanowiła wydalenie wszystkich duchownych protestanckich. Po kazaniu wygłoszonem przez K-a w Perth przeciwko obrazom lud dopuścił się bm zenia ołtarzów, obrazów i relikwij. Wojna religijna trwała do r. 1560, poczein zaprowadzono protestantyzm w Szkocyi z urządzeniem presbyta-ryalnem, K. został pierwszym kaznodzieją w St. Giles w Edynburgu. Kiedy Marya Stuart w r. 1561 powróciła do kraju i wskrzesiła kult katolicki, pragnęła sobie pozyskać potężnego przeciwnika już to groźbami, już pochlebstwami, ale bezkutecznie. K. oskarżony nawet został o zdradę stanu, ale ludność uwolniła go od kary. W r. 1566 K. musiał opuścić stolicę i powrócił do niej dopiero po złożeniu Maryi z tronu. Odtąd począł szwankować na zdrowiu i umarł d. 24 listopada r. 1572. Szczerość K. zjednywała mu poszanowanie, działał z przekonania, wymowa jego była gorąca i śmiała. Regent państwa, lir. Morton, wyrzekł na jego pogrzebie charakterystyczne słowa: tu spoczywa mąż, który się nigdy nie bał oblicza ludzkiego. Między jego pismami (Lipsk 1846 -64), znajduje się dzieło: „History of the reformation of religion within the realni of Scottland“ z r. 1586. D. Laing wydał w sześciu tomach prace K-a „Works“ (Edynburg 1864). Życie K. opisał: M’Crie „The life of John K.“ (Edynburg 1839); Brandes „J. K. Reformator Schottlands“ (1862), Lori mer „J. K. and the Church of England“ (1875), Rogers „Genealogical Memoirs J. K.“ (1879), Taylor

ks. A. K. D.

Knox Robert (* w Edynburgu d. 4 września r. 1793 — f w Londynie d. 20 grudnia r. 1862), anątom bardzo wybitny. Wykształcenie karskie otrzymał w uniwersytecie miasta ro-

dzinnego i tam mu też w r. 1814 dyplom doktorski przyznano. Wstąpiwszy do służby wojskowej, jako Staff Assistant Surgeon był w r. 1815 czynny na pobojowisku pod Waterloo, w tymże roku jeszcze był wysłany z wojskiem do kraju Przylądka Dobrej Nadziei. W latach 1819 — 1822 towarzyszył wojsku podczas wojny z Kaframi. Powróciwszy do Europy, osiadł w Edynburgu i od r. 1825 z powodzeniem ogromnem nauczał prywatnie anatomii oraz fi-zyologii wobec cisnących się do niego gromadnie studentów. W r. 1844 musiał przerwać wykłady z powodu sprawy wytoczonej dostawcom trupów, popełniającym nadużycia przeróżne; przeniósł się więc w roku następnym do Londynu, gdzie został lekarzem w Royal Free Hospital i równocześnie prosektorem w Cancar Hospital, oba stanowiska te zajmował do śmierci.—K. pracował najwięcej nad anatomią porównawczą i liczne monografie z jej dziedziny ogłosił w wydawnictwach zawodowych angielskich; zajmował się nadto również antropologią i anatomią artystyczną, a o rzeczach tych obu pisywał także rozprawy znakomite. Z dzieł jego większych, wydanych osobno wymieniamy tu tylko: „Séries of anatomical prints, with letterpress descriptions“ (Londyn 1829 —1835 w 4-e); „Memoirs, chiefly anatomical and phy-siological, read at various times to the Roy. Soc. in Edinb.“ etc. (183^); „The Edinburgh Dis-sector“ (1838) i znakomite dzieło „The races of men“. Przełożył też z francuskiego podręczniki anatomii H. C1 o q u e t a i P. A. B é c 1 a r d a, oraz podręcznik zoologii Milne-Edwardsa i wydał kilka atlasów anatomicznych. Spis prac jego zupełny podają źródła następujące: „The Lancet“ (1863, półrocze I, str. 19); H. Lons-dale „A sketch of the life and writings of R. K. the anatomist“ (Londyn 1870) i Callisen „Med. Schriftsteller-Lex.“ (t. X, str. 280 i t. XXIX, str. 289).

Knoxville, miasto stołeczne hrabstwa Knox w płn.-amerykańskim stanie Tennessee, położone w żyznej dolinie rzeki Holston. Posiada uniwersytet, szkołę rolniczą, dom obłąkanych, instytut głuchoniemych, fabryki maszyn, gorzelnie i in.; około 23 000 mieszk. (w r. 1880 zaledwie 10 tys.). — K. zostało założone w roku 1789. W latach 1794 -1817 było stolicą stanu Tennessee.

K mi fis, bożek egipski, ob. Chnum. Knüpfer Bene ś, malarz czeski (* r. 1848 w Sychrowie), studya odbywał w Pradze, później w akademii monachijskiej pod PiPoFy'm. Odbywszy podróż po Anglii, Francyi i Włoszech, osiadł r. 1880 w Rzymie. Maluje obrazy morza i wybrzeża, które ożywia postaciami kobie-cemi, nimfami, syrenami, trytonami itp. Śród prac jego licznych warto wymienić: Nimfy na brzegu morza (1883); Walka trytonów (muzeum wiedeńskie); Wiosna na morzu (wystaw. 1890); Gra fal; Morze wzburzone; Świtanie; Przed bu-

K li.

y-ói

Pol-

rodzin szlach. w Król. skieur

n.

Jakob

XVIII i XIX

Pyr.

rzą; Po zachodzie słońca; Andromeda; Morze wzburzone podczas sirokka.

Knut,, imię królów duńskich oh. Kanut,

Knut, herb polski. Na tarczy, w polu błękitnem — trzy * pasy w gwiazdę: dwa i jeden, tworzące tak zw. rosochacz (pairie), między trzema liliami srebrnemi. Nad hełmem W koronie szlacheckiej trzy proporce, w wachlarz ułożone.

Używała go rodzina Knutów, pochodzenia, zdaje się, duńskiego, oddawna w Prusach zach zamieszkała. Obecnie

pieczętuje się tym herbem ro- /    /

dżina podlaska Królikiewiczów. (    ojGh

Niesiecki, Małachowski, Spis V    ^

Fig. 157. Knut (terb) Knut, narzędzie kary, używane dawniej w Rosyi i zniesione dopiero w r. 1845; składało się z długiej na trzy ćwierci łokcia, grubej drewnianej rękojeści, do której przymocowany był pleciony ze skóry bicz na półtora łokcia, mający na końcu pierścień miedziany; do tego pierścienia przywiązywano rzemieniem ogon długi również na półtora łokcia, zrobiony z grubego surowca, wyżłobkowanego i zagiętego w końcu jak hak albo szpon. Tym to twardym ogonem zadawano uderzenia. Każde uderzenie przebijało skórę, krew lała się strumieniem, skóra odpadała kawałami wraz z ciałem. Karę wymierzano nadzwyczaj wolno, wymiar jej wymagał wielkiego wysiłku u wykonawcy. Hr. Mordwinow, piszący w XIX w., twierdzi że trzeba było godziny na zadanie 20 uderzeń.— K-a używano także jako narzędzie tortury przy śledztwie; obwinionego przywiązanego za ręce podnoszono na sznurze w powietrze, w dybach, i w takiem położeniu uskuteczniano uderzenia knutem. Śmierć delinkwenta była zwykłem zdarzeniem przy wymierzaniu kary K-a, jak o tern świadczą jednozgodnie wszyscy pisarze rosyjscy i zagraniczni z w. XVII i z epoki późniejszej. Ks. Szczerbatow oświadcza, że prawie wszyscy karani K-em umierają podczas samej operacyi, lub wkrótce po niej, „niektórzy z nich w mękach straszniejszych niż przy ucięciu głowy, na szubienicy, lub gdyby byli rozerwani na pięć części“ (końmi). Dotkliwość kary zależała nie tyle od liczby uderzeń, ile od sposobu ich zadawania. Howardowi opowiadał pewien oprawca, że trzema uderzeniami K-a może zabić człowieka, dostawszy się aż do płuc. Zdarzało się, oświadcza (1818), że oprawca trzema uderzeniami rozbijał kręgosłup, przestępca umierał natychmiast. Bywały jednak przykłady, że 100 — 300 uderzeń nie sprawiały krzywdy dla zdrowia winowajcy. Zależało to od dobrej woli kata, jak o tern świadczą zwierzenia drukowane u Doroszewi-

cza (w „Sachalinie“). Zniesienie kary śmierci przez cesarzową Elżbietę i zastąpienie jej karą K-a faktycznie sprawiło ten skutek, że zamiast natychmiastowej śmierci następowała dłuższa a boleśniejsza; często spotykane wyrażenie: „bić K-em bez litości“ pojmowali wykonawcy XVIII w. jako rozkaz zasieczenia na śmierć przestępcy. Dla leczenia ran nakładano dawniej na plecy penitenta ciepłą skórę ze świeżo zabitej owcy, co nawet jest wskazane w książce lekarskiej Oleariusza (z XVII w.). — „Sudiebnik“ r. 1497 wymienia już karę K-em, ale największe stosowaniejej rozpoczyna się od w. XVII. Kara K-a nazywała się „ciężką karą“ lub „karąrynkową“. Ustawaz r.1649 stosuje K. do bardzo wielkiej liczby przestępstw i pospolitych przekroczeń, bądź jako karę wyłączną bądź jako dodatkową, w połączeniu z inną. W XVII w. karę K-a rozciągnięto do ostatecznych granic, a mianowicie za robotę w dzień świąteczny (1668), żebraninę (1691), wyrzucanie na ulicę nieczystości i śmieci (1686, 1688 i 1699). Skazanemu na karę wyrzynano poprzednio nozdrza, piętnowano i następnie zsyłano go na Syberyę, niekiedy stawiano nadto pod szubienicą lub kładziono głowę na pień. „Swod Zakonow“ z r. 1832 i 1842 utrzymał knut jako karę dodatkową przy zesłaniu do' ciężkich robót w zakresie przestępstw, za które dawniej prawo stanowiło karę śmierci, w innych stosował pletnię. Liczby uderzeń K-em nigdy nie określało prawo. W w. XVII rozróżniano tylko pospolite bicie K-em i „bezlitosne“, jedynie przy torturze śledczej wyznaczono maximum uderzeń na 150. W wieku liczba ta dosięgała 400 i więcej. Ks. Szczerba-tow podaje, że jeszcze w XVIII w. wydawano wyroki na K. „bez liczby“. — O zniesieniu téj kary myślano już za Aleksandra I, został wyznaczony komitet, ale zaniechano tylko wycinania nozdrzy na mocy ukazu r. 1817. — W r. 1824 obradowano w Radzie Państwa nad zniesieniem K-a, lecz zniósł tę karę dopiero kodeks r. 1845.— Syn marszałka Davoust będąc w Moskwie w r. 1832, kupił u kata dwa K-y. Wtedy na mocy Najwyższego Rozkazu z d. 22 września t. roku zabroniono „komukolwiek pokazywać knut lub wskazywać oprawcę“. Bibliogr.: „Rusk. Starina“ (1887. JM® 10 str. 216). S er g i e j e w ski j: Kara w prawie rosyiskiem XVII w. (Petersburg 1887).

Knutsen Maciej, ob. Consci e ntiarii.

Knutwil, miejsce kąpielowe w Szwajca-ryi, w kantonie Lucerny, w obwodzie Surse, w powabnej dolinie, na wysokości 544 metr. nad poziomem morza. Przeszło 1000 mieszkańców, katolików. W odległości 20 minut od wsi źródło żeleziste (przy niem zakład kura-cyi serwatką), dokąd wysyłają chorych na reumatyzm, podagrę, błędnicę, skrofuły i in.

Kmitzen Marcin (* 1703 w Królewcu, f t-że 1751), profesor logiki i metafizyki. Jako

Pyr.

Hr.

go (z filią w Krypnie). K. należał do Radziwiłłów, i Mikołaj, książę na Goniądzu i Modelach, biskup żmudzki, wzniósł w K-ce murowany kościół św. Jana Ewangielisty. Tenże Mikołaj miasto podarował Zygmuntowi I. Zygmunt August lubił w K. przebywać, bawiąc się łowami na grubego zwierza w rozległej puszczy; jako miłośnik koni, monarcha ten u-trzymywałtam stadninę około 3 000 sztuk. Przesiadywał tu nieraz z żoną Barbarą, a po jej skonie kazał wybić kirem wszystkie pokoje; bawił on w K-ie później z trzecią swoją żoną, Katarzyną, córką ces. Ferdynanda I, w czasie srożącej się zarazy morowej na Litwie w r.

1553. Nakoniec w K-ie spędził ostatnie chwile swego życia w otoczeniu szarlatanów, Barbary Giżanki i licznego fraucymeru. Gdy marł, Mniszech wraz z Giżanką tak opustoszył skarbiec królewski, że martwych zwłok króla nie było w co przybrać. Zygmunt August dbał o pomyślność K-a i nadał miastu w r. 1568 prawo magdeburskie, targi i jarmarki, zapewnił dochód i pożytek z mającej się ich kosztem wystawić łaźni, wagi i postrzygalni, a wreszcie polecił mieszkańcom zbudować ratusz, wybrukować ulicę, naprawić drogi i groblę. A. Gwagnin pozostawił opis K-a: „miasto drewniane w równinie między jeziorami a kałużami błotnemi leży. Dwór w nim królewski i ogród bardzo szeroki, który pospolicie zowią zwierzyńcem, sadzawek w nim pełno i zwierząt rozmaitych, albowiem tam łowy wójtostwa hrabołowskie (wsi: Hraboły włók 30; wszelkie zwierzynne najwięcej bywają“ (leśni- Jaskra włók 22, Czarna włók 32, Przytuły al-ctwo knyszyńskie należało do największych bo Sowniki włók 22, Czechowczyzna włók 23),

l’yr.

zwolennik szkoły wolffowskiej, ogłosił drukiem: „Elementa philosopjiiae rationalis“ (Królewiec 1747, 2-e wyd. 1771); „Systema causarum effi-cientium“ (Lipsk 1745) i „Von der immateriellen Natur der Seele“ (Frankfurt 1744). W tych dziełach przedstawia ciągłość świadomości jako zasadniczy dowód niecielesnej natury i nieśmiertelności duszy. W historyi filozofii o tyle zasłużył na wzmiankę, że był nauczycielem Kanta i wpływ wywarł na niego w pierwszym okresie jego działalności filozoficznej. Zob. B. Erdmann „Martin K. und seine Zeit“ (Lipsk 1876)

Knysna, okrąg w kraju Przylądkowym, nad Oceanem Indyjskim, otoczony od północy górami Langkloof i zraszany przez wody rzeki K-y. Około 2 098 kim. kw. i 7 000 mieszk. (białych, Hottentotów i Kafrów). Przepyszne lasy tego okręgu dostarczają doskonałego drzewa budulcowego. Główne miasto Melville, nad portem Knysneńskim, liczy około 1 000 mieszk.

Knyszyn, miasto w pow. białostockim nad rz. Jaskrzanką, w odległości 99 wiorst od Grodna i 25 w. od Białego Stoku, na połowie drogi pomiędzy Białymstokiem a Grajewem, sta-cya drogi żel. brzesko-grajewskiej i pocztowa. Około 3 000 mieszk., przeważnie żydów. Parafia K-ska wchodzi w skład dekanatu białostockie-

uw Koronie). W r. 1580 przemieszkiwał w K. wielki kanclerz koronny Jan Zamoyski, starosta Knyszyński, a w r. 1630 szukał tam schronienia przed zarazą królewicz Władysław. Zniknęły dziś wszelkie ślady obszernego dworca królewskiego, wspaniałego zwierzyńca, ogrodów i stawów. Pozostał tylko staw zwany Cze-chowizną, o którym podanie ludowe głosi, że został w ciągu , jednej nocy wykopany przez dyabła na rozkaz Twardowskiego.

Knyszyńskie starostwo niegrodowe w województwie Podlaskiem, w ziemi bielskiej, składało się z wołości K-iej i goniądzkiej , miast K-a i Goniądza, leśnictw K-ego i goniądzkiego, wreszcie dzierżaw tajnoskiej i kobelnickiej, K. przeszedł do króla w r. 1546, zapisany w testamencie przez Mikołaja Radziwiłła, biskupa żmudzkiego (Narbutt, IX, 237 n 1), wołość zaś goniądzką wraz z rajgrodzką „spuściła“ królowi Anna z Radziwiłłów Kiszczyna. Do Goniądzkiej wołości w r. 1571 należały: miasto Goniądz, folwark oraz wójtostwo klewiańskie (wsi: Kle-wianka włók 257₂, poddanych 51 i ogrodników 5; Piwowary włók 12, poddanych 20 i o-grodników 5; Smogorzewka włók 18y₂, poddanych 34; Szaciły włók 3, podd. 4; Krzecze włók 11¹/₂, podd. 27), kołodziejskie (wsi Koło-dzieże włók 11, podd. 37; Dzieszki włók 2, podd. 8; Oliszki włók 2, podd. 5; Ciesze włók 10, podd. 24; Ginie włók iy₂, podd. 4; Horno-staje włók 10y₂, podd. 30; folwark) i wójtostwo szpakowskie (wsi : Szpakowo stare włók 10, podd. 17; Szpakowo wielkie włók 13, podd. 23; Dimidy włók 2, podd. 5), folwark i wójtostwo Potoczyzna (wsi: Potoczyzna włók iey₂, podd. 33; Dudki włók 7y₂, podd. 26; Przytulanka włók 12, podd. 42; Rusaki włók 4, podd. 4; Konopki włók 4, podd. 6; Koleśniki włók l:y₄, podd. 6), folwark i wójtostwo bo-guszewskie (wsi: Boguszewo włók 30x/₂, podd. 64; Zalesie włók 5x/₂, podd. 10; Gincze włók iy₂, podd. 4; Krasowo włók 9, podd. 18: Za-prudzie włók 1, podd. 2; Trciane włók 30, podd. 33; Wzubole włók 13, podd. 26 i Romiejki włók 4x/₂, podd. 11) (57, G. 6 Arch. skarbu). Wołość Knyszyńska niema tak dokładnego spisu, natomiast dochowała się kwota prowentów z r. 1572 z całego starostwa: zł. 3109 gr. 20 den. 3, z czego do rąk podskarbiego wpłynęło zł. 790. Przeciętna wielkość osady poddanego wynosiła x/₄ włóki, chociaż dochodziła i do 3x/2 włók. Na każdego przypada przeciętnie po 1 sztuce konia, wołu i krowy, chociaż zdarzają się osady, mające i 4 woły, 3 konie i 4 krowy na włókę. Nadzwyczaj rozwinięte jest bartnictwo; we wsi Boguszewie n. p., Chwieckowa posiada 58 starych uli i 14 młodych (ib.). W roku 1578 istnieje już inny układ dóbr, do wołości K-ej należą: samo miasto i folwark K., oraz

lit. K. 11).

Ko, miasto, ob. Kos.

Koadjutor, uprzywilejowany pomocnik na stanowisku kościelnem. Jeśli osoba, sprawująca połączony z beneficyum urząd kościelny, zapadnie w przewlekłą lub nieuleczalną chorobę albo niemoc, jako to: trąd, utrata mowy, starość, pomieszanie zmysłów, wreszcie jeśli wykaże zupełną swą nieumiejętność, prawo kanoniczne wyznacza jej K-a. Zazwyczaj tytuł K-a dawany bywa osobie zastępującej biskupa dyece-zyalnego. Tylko Stolica Apostolska może mianować Ków biskupich lub wyższych prałatów (Bonifacy VIII) i władza K-a trwa tak długo, jak długo istnieje przyczyna, która ustanowienie jej wywołała. Wyznaczenie K-a z prawem następstwa (cum jure succedendi) było początkowo surowo zakazane (Aleksander III, Sob. Later. III), jednakże poważne przyczyny spowodowały, iż z biegiem czasu weszło to w użycie, a nawet w nadużycie, jak widać z dekretów reformujących Soboru Trydenckiego (sen. XXV de Refor. c. 7). Przeznaczony na K-a oprócz wymaganego wieku powinien mieć wszystkie przymioty i charakter duchowny, nieodzowne do spełniania urzędu. Tak np. K. biskupa musi być sam biskupem. Prawa K-a są określone przy nominacyi i władza jest tern obszerniejsza, im cięższe są warunki, w których ma

długołęckie (wsi: Długołęka włók 69, Góra włók 25, Rekle włók 5), krypińskie (wsi: Krypno włók 40, Zastocze włók 42, Ruda włók 30), bobrowskie (Bobrówka włók 52, Brzozowa włók 56), jaświłowskie (Jaświły włók 52), Romejki włók 18, Mociesze włók 30), boguszewskie (Trzciana włók 30, Wzybolie włok 12, Zalesie włók 57₂, Boguszewo włók 32, Krasowo włók 7), zabielskie (Zabiele włók 46, Jaćwicza włók 46), dobrzyniewskie (Dobrzyniew włók 36, Cza-riki włók 36, Pogorzałka włók 40, Rybaki włók 4, Kozopatry włók 44) i letnickie (Letniki włók 60, Krynica włók 12, Obrubniki włók 10, Kuli-kowka włók 20), część więc dawnej wołości goniądzkiej przeszła do K-ego starostwa (Księga poborów JYs 47 w Arch. skarbu). Jednak i obecnie obie te wołości występują nierozłącznie. Według spisu poborów z rJl591 (ibid), starostwo składa się z 1111 osiadłych włók, z których należało płacić podatki, i 72 pogorzałych pustych, posiadało oprócz tego 17 kół młyńskich. Kiedy w r. 1602 dokonywano lustracyi, uskarżano się, iż wsi: Kalinówka, Stara Wola, Jasi-nowka, Słomianka i Choboty zostały zabrane przez Kurzenieckieh z kompleksu dóbr królewskich, a to wskutek niedbałej gospodarki starosty Chwalczewskiego (146 a. od. 46 Arch. skarbu), który tu rządził w początkach drugiej połowy XVI w. Taka gospodarka była przyczyną ciągłych zmian w układzie dóbr. W r. 1602 starostwo przynosiło zł. 11044 gr. 27 10 d. dochodu. Nadto leśnictwo K-ie, pozostające w dzierżawie Pawła Wierzbickiego, przynosiło 418 zł. 10 gr. Według lustracyi w r. 1616 (149 od. 46, Arch. skarbu), dobra przynosiły dochodu 15 133 zł. 25 gr. 15 d., z leśnictwa zaś K-ego pro wenty wynosiły 692 zł. 13 gr., goniądzkiego 207 zł. 20 gr. Na podniesienie dochodów wpłynął znaczny wzrost ceny wszystkich produktów. Kiedy w roku 1572 za beczkę pszenicy płacono 33 gr., za żyto 22 gr., jęczmień 26 gr., groch 40 gr., a urzędnik pobierał przeciętnie 16 zł. rocznie, w r. 1602 za pszenicę ozimą liczono 75 gr..jarą 60gr.,za żyto—40, jęczmień 30, owies 25, groch 40, siemię konopne 36, bróg siana 5 zł., siemię lniane 60 gr., tatarkę 30 gr., a w 1616 za beczkę żyta przypada 50 gr., jęczmienia 45, owsa 33, pszenicy ozimej 3 zł., jarej 70 gr., grochu 90 gr., siana bróg—6 zł. Urzędnik przeciętnie bierze 20 zł. rocznie, dziewka 1 zł. 18 gr., a pasterz zł.,

4. Rządzili starostwem kolejno po sobie: Zamoyscy Jan i Tomasz, syn jego („Źródła dziejowe“ IX, 20—146a. od. 46 archiw.) po nich Witowski Stanisław (Vol. leg. IV 211). Ciężka niedola ówczesna kraju wpłynęła ujemnie na stan skarbu monarszego, „na gwałtowną potrzebę rzeczypospolitej in fundamento konstytueyi anni 1659“ zaciągnęły pożyczką skarb i komi-sya lwowska u braci Orsetticli, w kwocie 553 444 zł. 21 gr. 9 den.; wypuszczono im w dzierżawę dobra starostwa K-skiego. Sejm

1662 potwierdził ten akt. Następnie Jan Gnili -ski, wojewoda chełmiński, wykupił dobra te i ustąpił je w r. 1676 za sumę 100 000 zł. Rz.-plitej pod warunkiem, iż miały pozostawać w rękach jego potomków przez 8 pokoleń. „Po ekspiracyi zaś ośmiorga dożywocia potomków wojewody per lineam descendentem po sobie idących, suma originalna ma upadać i dobra do dyspozycyi królów wracać się mają, juribus nostris osobliwie jure patronat us, one-ribus Republicae, quarto, et hibernis jako teraz płacą, per omnia salvis“ (Vol. leg. IV, 360). Syn jego, również Jan, starosta K-ski, zapłacił w latach 1701, 1702 i 1703 kwarty zł. 755 gr. 4 (Bibl. Kras., Rps 1221). Piotr Aleksander Czapski wraz z ręką Konstancyi Gnińskiej otrzymał starostwo, które następnie synowi przekazał. W r. 1766 starostwo K-skie, bez goniądzkiego, przynosiło z dzierżaw zł. 10 250, a z czynszów zł. 8 237 gr. 6, pozatem na rzecz starosty szły daniny naturą i pańszczyzna. — W 1771 Tomasz Czapski płacił 12 627 zł. 25 gr. kwarty i zł. 4 221 gr. 22 hiberny. Ostatnim starostą K-im był Dominik Radziwiłł, mąż Konstacyi Czapskiej. Jedyna z tego małżeństwa córka, Marya, wraz z ręką swą oddała Wincentemu Krasińskiemu prawa do starostwa, które to dobra skonfiskował był rząd pruski po upadku państwa. W r. 1806 dobra K-skie przeszły w skład majątków Krasińskich (Falkowski „Obrazy przeszłości“,I 254)."(Warch. skarbu istnieje niewyzyskana księga Inwentarzy, obejmująca lata 1569, 1673, 1645 i 1775—pod

M Han

urząd. K., otrzymując władzę, I kończynach), przystosowanych do chwytania, i samem praw do beneficyum, 1 gdyż są odpowiednio względem siebie zestawione: na kończynach przednich palce 1 i 2 (wewnętrzne) przeciwstawione są trzem pozostałym; palce pierwsze (wewnętrzne) tylnych kończyn są większe od reszty i również im się przeciwstawiają: długie zakrzywione pazury na palcach (z wyjątkiem dużych — tylnych kończyn) umożliwiają sprawne łażenie po drzewach. Palce drugi i trzeci tych kończyn są między sobą zrośnięte. Zęby przystosowane do pokarmów roślinnych: siekacze górne niejednakowej długości (środkowe kilka razy dłuższe od małych bocznychb kły szczątkowe, zęby trzonowe z małemi stożkami (stożkowate). Formuła zębów w połowie każdej szczęki:

spełniać swój nie nabywa tern z którego dochody należą do beneficyanta, a K. tylko tyle z tego może pobierać, ile mu do odpowiedniego utrzymania potrzeba. K. cum jure succedendi albo perpetuus z chwilą śmierci biskupa tytularnego, którego zastępuje, nowej kollacyi nie potrzebuje, wchodząc we wszyst-

S. Fł

Koagulacya. Pod nazwą K-i wogóle słynie proces krzepnięcia płynów, w szczególności zaś ścinania się ciał białkowatych, tj. przechodzenie ich ze stanu rozpuszczalnego w nierozpuszczalny, gdy przytem białko strąca się z roztworu. Roztwory białkowe krzepną już przy ogrzaniu, roztwory sernikowe zaś (np. mleko) pod działaniem kwasów albo podpuszczki (ob.) Substancyę sprowadzającą taką koagula-cyę nazywają środkiem koagulacyjnym, a strącone ciało białkowate co a g ul urn.

Koala (Phascolarcłus cmereus Gray). Gatunek należący do podrodziny (podług innych systematyków rodziny) Phascolarctidae—niedźwie-

kie prawa zmarłego.

L L JL i.

10    14

M. H.

razem 30 zębów. W jamie ustnej torebki za-szczękowe (twarzowe). Żołądek prosty w przeciwstawieniu n. p. do żołądka przeżuwających. — Worek odkryty z przodu. Skórę pokrywa miękkie i gęste futro, na grzbie-

WÊM

JS

-Æ

«IL

HÜBK

W/Â

-,

ggf

^Xv/.

w'wÿÈSr

SX''«»

mm

Wsm?

J&mß

WM

Fig. 158. Koala (Phascolarctus cinereus).

cie koloru jasuo-bronzowego o brudno-białym zadzie; szyja, brzuch i strona wewnętrzna kończyn brudno-białe. K. zamieszkuje lasy Australii wschodniej (N. P. Walia) aż do Wiktoryi; gatunek względnie mało rozpowszechniony ; mieszka na najwyższych drzewach (przeważnie drzewach gumowych); żyje parami; o zmroku i w nocy wychodzi na żer; w dzień śpi ukryty na wierzchołkach drzew w gąszczu liści; za pokarm K-i służą młode listki i pędy przeważnie drzewa gumowego. Wobec nieruchliwości i niewykształconych zmysłów łatwo daje się złowić i prędko bywa przyswajana; tuziemcy polują na K-ę dla smacznego mięsa. Samica (nieco mniejsza od samca) rodzi zazwyczaj je-

dzi workowatych, rodziny Phalangeridae—wor-kowców łażących, rzędu Phytophaga — worko-wców roślinożernych z podgromady ssących: workowców (Marsupiala). Gatunek ten dla swych cech odrębnych stanowi zarazem rodzaj i rodzinę Phascolarceidae (Phalangeridae). Z budowy ciała przypomina młodego niedźwiedzia; jest to zwierzę niezgrabne, mało ruchliwe o przytępionych zmysłach; głowa K. dość wielka w stosunku do reszty ciała, zakończona maleńkim pyszczkiem; uszy duże krzaczasto uwło-sione z wyglądu przypominające szczotki; przejście do tułowia nieznaczne z powodu grubej szyi; tułów masywny ze szczątkowym ogonem; długość ciała wynosi mniej więcej 60 cm. przy 30 cm. wysokości; kończyny dość grube i dno małe, które już po wyjściu z worka długo o palcach (5 na przednich i tyleż na tylnych | jeszcze siedzi na grzbiecie pieczołowitej matki.

S. M.

S. P.

Anglicy w N.-Holandyi zowią K-ę native bear (rodzimy niedźwiedź), z powodów, które zostały powyżej wyłuszczone.

Koalicya mocarstw, ob. Przymierza.

Koalicya parlamentarna oznacza związek różnych stronnictw, które zawierają kompromis w celu sprawowania rządów. Rozporządzając większością w izbie deputowanych, K. tworzy tak zwane ministeryum koalicyjne, liczące w składzie swoim przedstawicieli wszystkich stronnictw należących do koalicyi. Ob. Parlamentaryzm, Stronnictwa.

Koalioye robotnicze. Pod koalicyą robotniczą rozumiemy chwilowy albo stały związek robotników, dokonywany w celu osiągnięcia lepszych warunków pracy. T. zw. wolność koalizowania się (Koalitions - Freiheit) jest prawem robotników, polegającem na do-wolnem łączeniu się w związki, gwoli wywalczeniu wyższej płacy albo zmian w umowie najmu pracy wogóle. Nie należy mieszać K-i z zaprzestaniem pracy albo utożsamiać jej z każdym związkiem czy stowarzyszeniem. Zaprzestanie pracy może wypływać z K-i, która jednak ma przedewszystkiem na celu wspólne porozumienie się w przedmiocie warunków pracy. Jeżeli celu swego dopnie, może się zupełnie rozwiązać. Dopiero gdy dyplomatyczne kroki zawiodą, skoalizowani chwytają się środka ostatecznego zaprzestania pracy. W przeciwstawieniu do związku, który mieści w sobie pojęcie stałości, K. ma na względzie porozumienie się chwilowe; może obejść się bez statutów, bez organizacyi trwałej, bez stałych składek członków. Cel osiągnięty stanowi o rozwiązaniu K-i. Związek opiera się na podporządkowaniu mniejszości pod większość; K-a zaś trzyma się jednomyślnością członków. Związek krzewi uczucia solidarności; w K-i stosunki członków są luźne: zgoda dotyczy tylko jednej lub kilku kwestyj, po za któremi członkowie mogą wyznawać odmienne poglądy czy przekonania. Zresztą zdarza się często, że K. rozwija się w związek. K. znajduje swoje uprawnienie we współczesnej umowie najmu pracy (ob.), na mocy której robotnik sprzedaje pracodawcy swoją siłę roboczą na pewien przeciąg czasu. Wiadomo, że oddzielny robotnik, jako taki, nie może korzystać w praktyce życia z wolności umowy, istniejącej dla niego.tylko teoretycznie, albowiem zmuszony jest towar swój oddawać nabywcy bez zastrzeżeń. Pod względem gospodarczym stoi wobec pracodawcy bezwładny, przyczem bezsilność ta potęguje się jeszcze wskutek współzawodnictwa wzajemnego robotników. Może jej przeciwdziałać państwo, stając pomiędzy robotnikiem a pracodawcą i zmieniając warunki umowy w interesie robotnika, czyni tak na drodze ochrony pracy, normowanej za pomocą ustaw specyalnych. Wiadomo znowu, że zakres tego ustawodawstwa jest wogóle wcale nie obszerny: dotyczy pracy dzieci, pracy kobiet w fabrykach, nakazuje przymusowy dzień wypoczynku i usuwa niebezpieczeństwo grożące robotnikowi przy warsztacie pracy. Najważniejsze składniki umowy najmu: czas i rodzaj pracy, wysokość płacy — pozostają nadal pod rządem „dowolnego porozumienia“. Jeśli robotnik pozostaje w odosobnieniu, to pracodawca narzuca mu dowolne warunki umowy najmu. Jeśli zaś istotnie prawodawca i społeczeństwo pragną panowania wolności umowy, to jedna tylko do niej wiedzie droga: K. robotników, samopomoc zorganizowana, ta bowiem znosi bezsilność robotnika wobec pracodawcy, znosi albo osłabia; potęguje zaś ową bezsilność współzawodnictwo robotników. K. robotników różni się najzupełniej od K-i pracodawców. Pracodawca oddzielny nie potrzebuje K-i, aby zachować w stosunku do oddzielnie wziętego robotnika niezależność gospodarczą, a co za tem idzie, wolność umowy. Inaczej robotnik, który w tym celu obejść się nie może bez K-i z towarzyszami zawodu. Innemi słowy: wolność umowy pracy może się ostać bez K-i pracodawców; bez K-i zaś robotników jest nie do pomyślenia. — Nie koniec na tem: K. ma dla klasy robotniczej dalsze jeszcze, niezmiernie ważne znaczenie. Prawodawstwo ochrony pracy nigdzie nie zostało wykończone bez udziału robotników i nigdzie też bez ich udziału nie może być w życie wprowadzone. Dzieje tego prawodawstwa uczą, że zostało krok za krokiem wywalczone na przedsiębiorcach i że w tej walce w pierwszych szeregach stali robotnicy. Teraźniejszość potwierdza to, o czem poucza przeszłość. Jednym z najpilniejszych celów ruchu związków zawodowych jest uchylenie niebezpiecznych, niezdrowych czy sprzeciwiających się dobrym obyczajom urządzeń i sposobów pracy. Dość przytoczyć walkę toczoną w ostatniem dziesięcioleciu w Niemczech przez robotników zajętych przy budowie domów, walkę czeladników piekarskich, żądania, wygłoszone przez robotników portowych w Hamburgu w okresie wielkiego strejku r. 1896/7. Corocznie, jak mówi prof.

T. Loewenfeld, obojętność przedsiębiorców, gdy chodzi o życie i zdrowie robotników, pożera hekatomby istnień ludzkich i pochłaniać będzie dopóty, dopóki państwo nie zakreśli wyraźnej granicy ich przewagi w organizacyi przedsiębiorstwa; corocznie wypada nakładać kary na tysiące przedsiębiorców z tytułu lekkomyślnego wystawiania na niebezpieczeńswo życia lub zdrowia robotników. Wolność K-yj jest tedy koniecznością. Świadomość tej konieczności istnieje stosunkowo niedawno. W pierwszej połowie XIX w. K-e były surowo zakazane, jak i dziś jeszcze są zabronione przez ustawy policyjne w niektórych państwach. Zakazy usprawiedliwiano względami porządku i spokoju publicznego. W szóstym dziesięcioleciu, za przykładem Anglii, inne państwa środkowo-euro-

s. v.

Hml.

Hr.

pejskie odstąpiły od dawnych zasad policyjnych. Ciekawym jest rozwój prawa K-yj we Franc y i. Zgromadzenie ustawodawcze r. 1791 ogłosiło zakaz K-i. Pod datą 14 czerwca, na wniosek Chapelier’a, zakazano uczestnikom jednego zawodu łączenia się w związki mające na celu obronę wspólnych interesów. Prawo orzekało, że wszelkie postanowienia zapadłe przeciwko zasadzie wolności a dotyczące wysokości płacy—będą bezprawne i dlatego nieważne. Uczestnicy będą karani grzywną do 500 fr. Ustawodawstwo rewolucyi tłómaczy się obawą przed wskrzeszeniem cechów i w tym duchu zapewniał Chapelier, że „niema korpora-cyi więcej w państwie, istnieje tylko interes jednostki i interes ogółu“. Dalszy rozwój prawodawstwa szedł po tej samej drodze zakazów: prawo z d. 16 fructidora IV (2 września r. 1796, zwrócone przeciwko robotnikom pracującym w papierniach), prawo z d. 22 germi-nala XI (12 kwietnia) r. 1803 podniosło karę do 3 miesięcy więzienia. Code pénal wprowadzony r. 1810 karał przedsiębiorców więzieniem do 6 dni i grzywną 200 — 300 fr., a robotników więzieniem 1 — 3 miesięcy (§§ 414 — 416). Surowsze jeszcze kary groziły przywódcom (chefs, moteurs): 2 — 5 lat więzienia, 2 — 5 lat dozoru policyjnego. Rok 1849 zrównał obie strony pod względem odpowiedzialności; zarówno jednym jak drugim zagrożono więzieniem 6 dni — 3 miesięcy i grzywną 16 — 3 000 fr. Za drugiego Cesarstwa przy poparciu Napoleona III przyjęte zostało prawo z d. 25 maja 1864 r., które karało tych tylko pracodawców i robotników, którzy drogą przymusu, gwałtu, groźby i podstępu wpływać będą na zaprzestanie pracy albo zmiany warunków pracy. Olivier, sprawozdawca, oświadczył wtedy w izbie: „abusive ou non, juste ou injuste, la coalition est permise“ — i izba 222 głosami przeciwko 30 przyjęła wniosek po 6-dniowych rozprawach. Pod wpływom prawa francuskiego z r. 1864 w P r u s i e c h, a później i w Niemczech, rozpoczęto agita-cyę za zniesieniem zakazów policyjnych. Szczególnie odznaczył się w tym kierunku Schul-t z e-D e 1 i t z s c h (ob.) i wreszcie po kilkoletnich rozprawach ustawa przemysłowa (Gewerbeordnung), uchwalona 21 czerwca 1869 r., zniosła wszelkie ograniczenia koalicyj. Jednak praktyka życiowa ujawniła z biegiem czasu, że wolność K-i — którą Schulze-Delitzsch nazywał w sejmie pruskim „prawem przyrodzonem i za-sadniczem“—jest iluzyą. Tak przynajmniej dowodzi doskonały znawca przedmiotu Legi en (p. niżej). W r. 1899 próbował rząd bezskutecznie ograniczyć teoretyczną wolność koali-zowania się robotników niemieckich. W Belgii wolność K-i wprowadziło prawo z d. 31 maja 1866 r., w Austryi prawo z d. 7 kwietnia 1870 r., w Hollandyi prawo z d. 12 kwietnia 1872 r. We Włoszech wolność K-i ograniczona jest zakazem koalizowania się w ce

lu podwyższenia płacy (art. 385 — 9 Kod. Karn.). Przymus wykonywany w kierunku przystępowania do K-cyi jest wszędzie karany: w Belgii więzieniem od 1 miesiąca do 2 lat i grzywną do wysokości 500 fr. (prawo z d. 30 maja 1892 r.), w Austryi—aresztem od 8 dni do 3 miesięcy; w Hollandyi więzieniem od 1 miesiąca do 2 lat i grzywną 20 — 800 guldenów; w Szwecyi więzieniem do dwu lat (nawet w wypadku usiłowania). Por. Związki Zawodowe, Praca, Strejk, Pokój przemysł o w y. — Bibliografia: Loening „D. Vereins-und Koalitionsrecht der deutschen Arbeiter“ („Schriften d. Vereins f. Socialpolitik“, tom [76); Loewenfeld „Kontraktbruch und Koalitionsverbot“ oraz „Koalitionsrecht und Strafrecht“ („Archiv f. soziale Gesetzgebung“ III i [XIV). Legien „D. Koalitionrecht d. deutschen Arbeiter in Theorie und Praxis“ (1899).

Koalicyjne wojny — wojny kilku państw sprzymierzonych przeciw wspólnemu nieprzyjacielowi. Aczkolwiek dzieje powszechne [mogą wykazać długi szereg tego rodzaju wojen, poczynając od mitycznej koalicyi książąt greckich przeciw Troi a kończąc na wyprawie Anglii, Austryi, Francyi, Niemiec, Rosyi, Włoch, Japonii i Stanów Zjednoczonych, do Chin r. 1900, utarło się jednak ogólnie pod wojnamikoali-c y j n e m i rozumieć wyłącznie trzy wojny, które mocarstwa starej Europy prowadziły z Francyą rewolucyjną i Napoleonem I, w latach 1792 — 1797 (pierwsza wojna koalicyjna), 1799 — 1801 (druga wojna k-na). i 1805 (trzecia wojna k-na. Ob. Franc y a (dzieje).

Koang-czin, ob. Nam-Hau-S an-Sy eng.

Koanza, Kwanza, Q u an z a, rzeka w portugalskiej kolonii Angola, w zach. Afryce; wypływa pod 13°32' płd. i 17"8’ dług. wschód, od Gr. z jeziora Mussombo, leżącego na wysokości 1650 m. nad poziomem morza, i wpada do Oceanu Atlantyckiego. Z początku płynie w kierunku płn.-wschodnim, lecz napotkawszy góry N’Talla Mungongo (1 400 m. wys.), skręca na płn.-zachód i zachód i tworzy wysokie katarakty (21 m.) Kambambe, znane pod nazwą wodospadu Livingstone’a, wchodzi wreszcie na płaszczyznę, płynąc w kierunku płn.-zach. W pobliżu uścia (50 kim. na płd. od Sao Paolo de Loan-da, pod 9°23’ szer. płd.) tworzy ostry łuk, zwracając się na płd.-zachód. Najważniejsze-mi dopływami K-y z prawej strony są: Loan-do, Mukosso i Lukalla; z lewej —Cuito. Aż do katarakt Kambambe, na przestrzeni 225 kim. od uścia, K. jest żeglowna dla małych okrętów. Z powodu białego odcienia swej wody K. wyróżnia się z daleka.

Koarata, miasto w Abisynii, na płd.-wsch. brzegu jeziora Tana, około 10 kim. na płn. od uścia rz. Abaï. K. liczyła kiedyś 10 000 mieszk.; obecnie, po wypędzeniu mahometan, zaledwie 1000; mimo to pozostała ważnym punktem handlowym. K. posiada kościół, otoczony au-

rćolą wielkiej świętości, próg jego przestępuje tylko negus (ob.) i biskup, obaj konno.

czasu, Basileusa Valentinusa. Nazwa ta jednak posiadała podówczas dwojakie znaczenie, rozumiano pod nią rodzaj ducha, zamieszkującego

llr.

Koba, ob. K api toi.

Skłonni do przesądów górnicy średniowieczni po nieudatnych próbach otrzymania metalu z rud K-wych poczęli wierzyć, iż jakiś duch górski, którego nazwali „ko bol dem“ (ob.), igra z nimi, mamiąc ich pozornie wiele obiecującą rudą K-ową. Co zaś do minerałów, które początkowo obejmowano nazwą K-u, to są one opisywane bardzo niedokładnie, tak, iż niepodobna twierdzić stanowczo, które właściwie miano na myśli. Zdaje się jednak, iż nazwą K. oznaczano te z nich, które mimo swego podobieństwa zewnętrznego do reszty rud, nie pozostawiały

Kobad I (według pisowni prawidłowej K a- wnętrza gór, jak również pewne minerały. v â t; podług Avesty—K avatâ; grec. Kaßaôyjç), król perski z dynastyi Sassa n idów (ob.), syn Pherozesa lub Firuza (* około r. 468). Po nieszczęśliwej wyprawie Firuza na Eftalitów (ob. Hun no wie), w roku 484, K. dostał się do niewoli, lecz już w roku 485 po zawarciu pokoju wrócił do Persyi, gdzie tron objął był po Firuzie wuj K-a, Balasz. K. udał się do Eftalitów i przebył tam lat 3. Po śmierci Ba-lasza wezwano K-a na tron w roku 488; ponieważ jednak przyjął doktrynę lierezyarchy Maz-daga (którego córkę, Sambyce, poślubił), został

oznaczała mniej-więcej toż samo, co „blenda“ albo ruda zwodnicza. Następnie nazwę K. przeniesiono na minerały, posiadające własność barwienia szkła na niebiesko i znajdujące zastosowanie przy otrzymywaniu tak zwanej „smalty“. Po raz pierwszy Brandt, chemik szwedzki, w r. 1785 stwierdził, iż zdolność „smalty“ barwienia szkła na niebiesko zależy od pewnego metalu, nazwanego przezeń królem kobaltowym, nadto Brandt podaje, iż wykryty przez niego metal posiada własności magnetyczne i jest trudno topliwy. Spostrzeżenia te potwierdził w r. 1780 Bergman i odtąd związki K-u stały się przedmiotem dociekań licznych chemików. W stanie wolnym K. nie występuje w przyrodzie; z ważniejszych rud K-owych wymienić należy : siarek kobaltu Co₃ S₄, śpiż kobaltowy (Co, Ni, Fe) As:j, błyszcz kobaltowy (Co, Fe) (As, S)₂ i inne. Pozatem K. znajduje się w żelazie meteorycznem, oraz został wykryty w fotosferze słonecznej. Związki K-u otrzymuje się zazwyczaj ze spiżu K-wego lub innych rud arsenowych, pozostawiających przy prażeniu z dodatkiem węgla produkt, pozbawiony większej części zawartej w nich siarki i arsenu i w takiej postaci znajdujący się w handlu pod nazwą „safflor“ albo krole o sz; produkt ten służy do wyrobu farb K-wych, a także i metalicznego K-u; dalszej przeróbce bywa poddawany w sposób następujący: Wyprażoną rudę albo safflor traktuje się stężonym kwasem solnym, przesączony roztwór silnie się odparowuje i oziębia, przyczem wydziela się większa część kwasu arsenowego; po rozcieńczeniu wodą przepuszcza się prąd siarkowodoru, ażeby strącić resztki arsenu, miedź, bizmut, i t. d., a z powtórnie otrzymanego przesączu strącamy tlenek kobaltawy za pomocą podchlo-

zrzucony z tronu przez magów (498) i zamknię- przy wytapianiu metalu; wobec tego nazwa ta ty w zamku Ubla w Suzyanie, skąd wszakże zdołał zbiedz i schronił się do Eftalitów. Otrzymawszy za żonę córkę chana, K. wyruszył na czele sporej armii do Persyi dla odzyskania utraconego tronu. Dżamaspa, który zajął był tron perski, uwięziono. Rozpoczęły się znowu rządy K-a (r. 502). Niebawem poróżnił się on z Eftalitami, którym nie wypłacił przyrzeczonego żołdu, i z cesarzem Anastazym, który odmówił mu pożyczki. K. wkroczył do Armenii rzymskiej i po długiem oblężeniu zdobył Theodosiopolis (Erzerum, ob.) i Am i d (ob.); to ostatnie miasto wkrótce zwrócił Anasta-

zemu za 1 000 funtów złota. Następnie K. wyruszył przeciw Eftalitom, z którymi prawie 10 lat wojnę prowadził (503 — 512). W r. 515 wyparł Hunnów Sabirów, którzy pod wodzą Zilig-desa (lub Zilgibisa) pustoszyli ziemie perskie.

Gdy po śmierci cesarza Anastazego tron objął Justyn I, K. zwrócił się do niego z prośbą o uznanie najmłodszego jego syna, Chosroe-sa, za prawowitego następcę tronu perskiego. Justyn po długich rokowaniach (520 — 23) odmówił, wskutek czego wywiązała się nowa wojna.

Wojska perskie pod wodzą Boesa owładnęły Iberyą i częścią Łaziki (525); Belizaryusz zaś został pobity w Persarmenii (526) i pod Ni-sibis (528). W roku następnym wojsko rzymskie, wzmocnione przez Massagetów, Herulów i in., pod wodzą Belizaryusza i Hermogenesa zniosło do szczętu armię perską (529). K. zebrał nową armię i odniósł kilka zwycięstw, ale śmierć jego położyła koniec zatargowi (531).—K. założył liczne miasta, które zaludniał przeważnie jeńcami wojennymi. — Bibliografia: Historycy bizantyjscy, mianowicie Prokop „De Bello persico“ oraz historycy wschodni, jak    Firdusi,    T ab ar i,    Mirkhond

i in. — E.    Drouin w    „Grande    Encycl.“ La-    ranu wapnia. Otrzymany tą drogą tlenek ko-

mir.    H -    baltawy    po przemyciu i następnym wyprażeniu

Kobalt, pierwiastek    chemiczny, należący do    stanowi    przetwór handlowy, używany do bar-

grupy żelaza,    Symbol Co.    Ciężar atomowy    wienia szkła i porcelany; z niego też otrzymu-

59 (dla tlenu    16). Nazwę    „kobolt“ albo ko-    je się chlorek oraz azotan kobaltawy. Prze-

balt spotykamy    po raz pierwszy w końcu XV    twór ten zawmra jednak zazwyczaj żelazo, nikiel,

w. u jednego z    największych    chemików owego    mangan i inne domieszki; usunięcie tych osta-

tnich odbywa się w sposób następuj ącyj Roztwór wspomnianego przetworu w kwasie solnym gotuje się z octanem sodu; wówczas żelazo zostaje strącone. Z przesączu za pomocą siarkowodoru oddziela się K. i nikiel od manganu. Z mieszaniny strąconych siarków K-u i niklu pierwszy zostaje wyosobniony w postaci azotynu potasowo-kobaltowego, który przez gotowanie z ługiem sodowym pozostawia tlenek kobaltawy. Ogrzewając tlenek kobaltawy w prądzie suchego wodoru, otrzymujemy K. metaliczny w postaci szarego proszku, który po wyprażeniu w tyglu grafitowym stapia się na jednolitą masę. Chemicznie czysty K. bywa otrzymywany przez redukcyę roztworu soli kobaltowej za pomocą prądu galwanicznego. K. metaliczny przypomina z wyglądu żelazo, lecz jest twardszy, topi się jednak łatwiej i jest ko-walny i ciągliwy. Posiada własności magnetyczne, ma cięż. wł. 8.5 — 8.7, w postaci proszku łatwo pochłania tlen z powietrza, a nieraz się nawet zapala; jako metal w zbitej masie w zwykłej temperaturze się nie zmienia, przy ogrzewaniu utlenia się, wreszcie silnie prażony spala się czerwonym płomieniem. K. łatwo rozpuszcza się w kwasie solnym, rozcieńczonym siarczanym i azotowym; prażony, rozkłada parę wodną. Zastosowań technicznych metal ten nie znalazł, głównie z powodu wysokiej ceny, która się tłomaczy trudnościami przy wydobywaniu; gdyby nie ta okoliczność, to w większości wypadków K. mógłby zastępować nikiel, posiada bowiem pewne zalety, których nikiel jest pozbawiony. K. tworzy dwa szeregi związków: o składzie Co X₂ (kobaltawe), oraz o składzie Co₂ X₆ (kobaltowe). Wśród związków tlenowych są należące zarówno do szeregu pierwszego, jak i do drugiego. Tlenek kobaltawy Co O odpowiada szeregowi CoX₂; tlenek kobaltowy Co₂ 0₃ należy do szeregu Co₂ X₆; związek tlenowy o składzie Co₃ 0₄, właściwie połączenie tlenków kobaltawego i kobaltowego Co O. Co₂ 0₃; wreszcie Co 0₂ albo d w u-tlenek kobaltu, zresztą mało zbadany. Tlenek kobaltawy Co O można otrzymać przy re-dukcyi w prądzie wodoru wyżej wspomnianego związku Co₃ 0₄; przedstawia się on pod postacią jasno-bronzowego proszku, niezmieniającego się na powietrzu, lecz za ogrzaniem łatwo przechodzącego w czarny proszek Co₃ 0₄. Tlenek kobaltawy rozpuszcza się w stężonym ługu, zabarwiając go przytem na kolor ciemno-błękitny; za dodaniem wody wypada, jako wodorotlenek o składzie.Co (OH)₂; ten zaś powstaje wtedy, gdy roztwór soli kobaltowej traktujemy stężonym ługiem bez dostępu powietrza. Jeżeli zaś do roztworu soli kobaltawej dodamy alkalicznego roztworu podchloranu, wówczas powstaje ciem-no-bronzowy osad o składzie Co₂ (OH)₆; jest to wodzian tlenku kobaltowego; rozpuszczany w stężonym kwasie solnym, wydziela z niego chlor, a z kwasów tlenowych tlen.

Powyższe zachowanie się charakteryzuje tlenek kobaltowy jako nadtlenek; posiada on mimo to słabe własności zasadowe, gdyż przy staran-nem studzeniu rozpuszcza się w rozcieńczonych kwasach; najtrwalszym jest silnie zabarwiony roztwór tlenku kobaltowego w kwasie octowym, gdyż roztwór ten ulega* rozkładowi dopiero za silnym ogrzaniem; alkalia strącają z powyższego roztworu wodorotlenek kobaltowy Co₂ (OH)fi. K. daje z amoniakiem cały szereg charakterystycznych związków, w których występuje jako pierwiastek dwuwartościowy; związki te, znane pod ogólną nazwą k o b a 11 y a k ów, inaczej k o-b a 11 ami n ów, wyprowadzają się więc od tlenku kobaltawego. Dodając np. do roztworu chlorku kobaltawego amoniaku, otrzymuje się początkowo wodorotlenek kobaltawy, który następnie rozpuszcza się w nadmiarze amoniaku; powstający przytem bronzowy roztwór przy staniu na powietrzu przybiera stopniowo czerwone zabarwienie. Za dodaniem stężonego kwasu solnego wypada ceglasto-czerwony proszek, tak zwany, rozeoc li lorek kobaltawy o składzie [Co (NH>)₅ H₂OJ Cl₃. Przez gotowanie roztworu tej soli ze stężonemi kwasami powstaje tak zwany purpureochlorek kobaltawy. Jeżeli zaś czerwony amoniakalny roztwór chlorku kobaltawego zawiera nadmiar chlorku amonu, wówczas w powyższych warunkach strąci się żółty proszek t. z. luteochlorek kobaltawy o składzie [Co (NH₃)₆]C1₃. Podo-bneż związki otrzymano i z innych soli kobaltawy ch, jak z azotanu, siarczanu i t. p., wogóle liczba ich jest niezmiernie wielka. Pośród innych połączeń kobaltu i azotu na szczególniejszą uwagę zasługują sole sodowe i potasowe kwasu azot y no k ob a lti wodorowego; kwas ten posiada skład H₃ Co (X0₂)₆; sole jego, jak sodowa, potasowa i inne, są bardzo trwałe. Związki te stanowią jedyny przykład trwałych soli z szeregu tlenku kobaltowego. Powstają one z azotanu kobaltawego pod wpływem stężonego roztworu nitrytu sodowego. Sól sodowa jest łatwo rozpuszczalna, gdy sole innych metali grupy potasu, jak cezu, rubidu, są niezwykle trudno rozpuszczalne: to też roztworu soli sodowej używa się jako odczynnika na wspomniane metale. Sole te zasługują na uwagę jeszcze i z tego względu, iż, (zawierając kwas azotowy, znalazły zastosowanie w lecznictwie; mianowicie sól potasowa kwasu azotynokobal-tiwodorowego w ilościach mniej-więcej 0.015 gr. zalecana bywa przeciw astmie, jak również w chorobach sercowych. Od tlenku kobaltawego, prócz wspomnianych wyżej kobaltyaków, wyprowadza się cały szereg soli, z których wymieniamy tylko ważniejsze: Siarczan kobaltawy Co S0₄-[-7H₂0 występuje w przyrodzie w postaci słupów rombicznych o barwie zielonawo-czerwonej i smaku metalicznym; za ogrzaniem tracą one wodę krystalizacyjną, przybierając kolor różowy. Chlorek K. bezwo-

M-cho.

W. Z.

Z W.

rału erytrynu.

Mut.

Mut.

dny, tworzy błękitną masę o składzie CoCl₂, która, przyciągając wodę z powietrza, zabarwia się na kolor czerwony. Z wody krystalizuje się chlorek kobaltawy w postaci czerwonawych słupów, zawierających 6 cząsteczek wody krystalizacyjnej. Wodny roztwór chlorku kobaltawego pod wpływem stężonego kwasu solnego lub siarczanego błękitnieje. Podobnież błękitnieją znaki wypisane na papierze roztworem chlorku kobaltawego za ich każdorazowem ogrzaniem; zabarwienie to jednakże po chwili znika. Tak zwany atrament „sympatetyczny“, który tę własność posiada, jest właśnie rozcieńczonym roztworem chlorku kobaltawego. Fosforan kobaltawy Co₃ (P0₄)₂ otrzymuje się w postaci jasno-różowego proszku, rozpuszczalnego w amoniaku i kwasach, gdy rozpuszczalną sól kobaltawą strącamy fosforanem sodu. Fosforan kobaltawy tworzy część składową błękitu kobaltowego (błękit Thénard’a, ob.), otrzymywanego przez zmieszanie i następnie wypalenie fosforanu kobaltawego z wodorotlenkiem glinu [Al (OH)₃]. Sole kobaltawe prażone z tlenkiem cynku dają zieleń Rinmanna (ob.). Krzemian kobaltawy stanowi część składową szkła zabarwionego na niebiesko tlenkiem kobaltawym. Technicznie otrzymywane szkło potasowe, zabarwione tlenkiem kobaltawym, nosi nazwę „smalty“ (smaltmn) używa się go do upiększania porcelany i fajansu, również do otrzymywania emalii niebieskiej; smalta od XV wieku stanowiła jeden z najbardziej cenionych przetworów. Próbowano ją początkowo stosować do barwienia papieru, lecz tu wkrótce zastąpioną została przez ultramarynę

Kobalt biały, nazwa minerału smalty nu (ob.), utworzona przez Drzewińskiego jako przekład wernerowskiego terminu „weisser Speiskobalt“. K. błyszczący tegoż autora tyle co Kobaltglanz Wernera t. j. minerał kob alty n (ob.). K. czerwony promienisty Drzewińskiego, to samo co minerał erytryn albo kobaltowy kwiat (ob.) Łabęckiego. K. Skorupowy albo skorupokrusz Kluka znaczy arsen rodzimy. K. ziemisty albo kobaltowy nalot (Drzewiński)—min. erytryn. K. ziemisty czarny Drzewińskiego jest to ruda kobaltowo-manganowa, znana powszechnie pod nazwą asbolanu.

Kobaltokrusz Kluka, nazwa minerału kobal-tynu (ob.)

Kobaltomenit, minerał. Jest to selenian kobaltawy o niestałej i nieznanej dokładnie zawartości wody krystalizacyjnej. W niektórych mineralnych występowaniach Argentyny tworzy maleńkie fiołkowe lub różowawe jedno-skośne kryształki, skupiające się w słaby nalot na niektórych salenianach przyrodzonych.

Kobaltowa czerń, ob. Kobaltowe mine-

rały.

Kobaltowa mika, jeden z synonimów mine-

z. w.

Kobaltowa zieleń, albo zieleń Rinman-n a, zielona farba kobaltowa, otrzymywana przez strącanie roztworu siarczanów cynku i kobaltu sodą i prażenie wymytego osadu, albo przez odparowanie zmieszanych roztworów azotanów cynkowego i kobaltawego i prażenie pozostałości. Stosowanie tej farby jest obecnie niewielkie; pomimo trwałości nie odznacza się ona żywością, ani siłą krycia. W chemii analitycznej zieleń Rinmanna służy jako środek reakcyjny na obecność cynku.

Kobaltowa czerwień, bardzo trwała farba kobaltowa, nierozpuszczalna w wodzie, o barwie różowej lub fioletowej, stosowana w malarstwie olejnem, oraz drukowaniu perkalików i obić; składa się z fosforanu kobaltawego Co₃ (P0₄)₂, otrzymywanego przez strącanie chlorku lub siarczanu kobaltawego fosforanem sodowym; różowo-czerwony osad przy prażeniu staje się coraz bardziej fioletowym. Przy połączeniu tej soli z amoniakiem tworzy się bron z kobaltowy (ob.). Inny gatunek K-wej czerwieni, używany w malarstwie porcelany i szkła, jest arsenianem kobaltawym: Co₃ (As 0₄)₂. Kobaltowe rudy, ob. Kobalt.

Kobaltowe sole i związki, ob. Kobalt. Kobaltowe szkło albo smalta, szmalta. Związki kobaltu mają tę właściwość, że zabarwiają szkło na niebiesko. Jeżeli więc stopimy wyprażone rudy zwane zafferem (nieczysty tlenek kobaltu) z krzemianką i potażem, to otrzymujemy ciemno-niebieskie szło, które, zmielone na delikatny proszek znane jest pod nazwą szmal-ty albo niebieskiej farby K-owej. Fabryki szmalty istniały już w Wiekach Średnich w Czechach, Anglii i Saksonii. W fabrykach

s. K-we (szmaltę) otrzymują, topiąc rudy kobaltowe z kwarcem i potażem w piecach takich samych, jakie są używane w hutach szklanych. Otrzymane s. K-owe studzą gwałtownie, przez co staje się ono kruchemi pęka. Potłuczone mielą z wodą w młynach na proszek jak-najdelikatniejszy, który, zmieszany ze znaczną ilością, wody pozostawiają w przemywalnikach przez czas jakiś w spokoju. Pierwszy osad jest piaskiem K-owym albo pierwszym błękitem, który często miele się jeszcze powtórnie. Z pozostałej cieczy mętnej stopniowo osadzają się: tak zwany Couleur (grubszy proszek), Esc hel i Sumpfesche I. Przez powtórne mielenie i odpławianie otrzymuje się ze zwyczajnej szmalty różne jej gatunki. Najlepszy gatunek, zawierający najwięcej kobaltu* nazywa się błękitem królewskim. Wszystkie sole tlenku kobaltu, a nawet krzemian tlenku kobaltu, są czerwone, sole kobaltowe zaś zawarte w szmalcie są ciemno-niebieskie. Z doświadczeń pokazało się, że barwnik szmalty jest krzemianem tlenku potażu i kobaltu. Przy wyrobie szmalty nie można zastępować potażu sodą, ponieważ szkła sodowe nigdy nie barwią się kobaltem na kolor

czysto-niebieski. Szmalty używa się do niebie-szczenia papieru, płótna, do farbowania szkła, emalij itp. W nowszych czasach szmaltę zastę-

M. H.

Mut.

Mrt.

z. w.

Kobaltowy nalot, to nazwa minerału erytrynu, gdy występuje w drobnoziarnistem lub

ziemistem skupieniu zmieszany z bezwodnikiem

z. w.

z. w.

Z. IV.

z. w.

kobaltu.

Kobaltyt

n u.

Hr.

pują ultramaryną sztuczną.

Kobaltowy błękit (ultramaryna kobaltowa, błękit Thćnarda) składa się głównie z glinianu kobaltowego: Co Al₂ 0₄; otrzymuje się przez strącenie sodą mieszaniny roztworów ałunu i soli kobaltawej i silne prażenie wymytego i wysuszonego osadu, albo przez prażenie wódziami glinu z węglanem kobaltawym. Dodatek kwasu fosforowego lub arsenowego podnosi piękność farby. Z wyglądu błękit K-owy jest nader podobny do ultramaryny, posiada wszakże nieco mniejszą siłę krycia, natomiast większą odporność na kwasy i ługi; z powodu kon-kurencyi z tańszą ultramaryną znajduje obecnie bardzo małe zastosowanie, prawie wyłącznie w ceramice. Błękit Thćnarda jest reakcyą na glin w chemii analitycznej.

Kobaltowy błyszcz, często używany synonim minerału kobaltynu.    Zi w-

Kobaltowy bronz (ob. Czerwień kobal-t o w a), połączenie fosforanu kobaltawego z amoniakiem, używa się w fabrykacyi obić i papierów kolorowych: jest to fioletowy, metaliczny proszek, tłusty w dotknięciu.

Kobaltowy kwiat, dość powszechny synonim minerału erytrynu.

arsenawym.

Kobaltowy piryt, ob. Lin eit,

Kobaltowy spät, zwany rzadziej sfero-kobaltytem, jest to węglan kobaltu CoC03 (teoretycznie 62.95 tlenku kobaltawego i 37,05 bezwodnika węglowego). Występuje statecznie w kształcie utworów kulistych, których wnętrze posiada na odłamie budowę grubo-pręto-wo-promienistą, a powierzchnię tworzą ściany maleńkich, przez mikroskop widzialnych rom-bościanów w połączeniu z płaszczyznami wierzchołkowemu Twardość 4, ciężar właściwy 4.02 do 4.l3. Powierzchnia tych skupień jest barwy aksamitno-czarnej, wnętrze fioletowo-czerwone, w proszku brzoskwiniowo-czerwone. Wypalany czernieje, w kwasach na zimno rozkładny zwolna, w temperaturze podniesionej rozkłada się szybko, obficie wywiązując bezwodnik węglowy. Znany w Schneebergu.

Kobaltowy witryol, zwany czasami b i-be rytem, gdyż występuje w Bieber koło Hanau, tworząc tam wykwity stalaktytowe i kosmkowe. Blado-różowy, w wodzie rozpuszczalny, o smaku ściągającym. Skład—wodny siarczan kobaltu CoS0₄.7H₂0, zawiera jednak stateczną domieszkę siarczanu magnowego, mianowicie zawartość magnezyi dochodzi do 4 procentów.

Kobaltyn, minerał składu Co As S, krystalizujący się w układzie regularnym, w postaciach klasy dwunastościanu tetraedryczno-pen-tagoualnego, równopostaciowy z pirytem. Tworzy kryształy w tych samych co i piryt for-- mach, jednak nie obfituje w wielką ilość kom-binacyi i ścian krystalicznych. Kryształy jego, powstałe w zawieszeniu, zazwyczaj osadzone w chalkopirycie; również właściwe mu są masy ziarniste nieforemne, a nawet prętowe. Łupli-wość kostkowa zupełna. Kruchy twardość 5,5, ciężar właściwy od 6.₀ du 6.₄ Połysk żywy metaliczny, barwa-czerwonawa srebrzysto-biała, często z nalotem szarawym. Rysa szarawo-czarna. Własności termoelektyczne takie same jak pirytu. Teoretyczny skład chemiczny: 35.41 kobaltu, 45.26 arsenu, 10.33 siarki, zawsze jednak część kobaltu zastąpiona bywa przez żelazo, którego zawartość kilku procentów dosięga. Prażony w kolbce, prawie nie ulega zmianie i zwierciadła arsenowego nie daje; w rurze otwartej mocno ogrzany, wydziela bez.-wodnik siarkawy i tworzy nalot bezwodnika arsenawego. W płomieniu dmuchawki wywiązuje mocny zapach i dymy arsenowe; przyczem topi się na kulkę szarą słabo magnetyczną; po do-kładnem wypaleniu prażony dalej z boraksem daje wyraźną reakcyę kobaltową. W kwasie azotowym rozkłada się, wydzielając kwas arse-nawy i siarkę i dając roztwór czerwony od dodania wody niemętniejący. W roztworze siarczanu srebra, zaprawionym kwasem siarczanym, zachowuje się bardzo opornie, w alkalicznym zaś roztworze bromu utlenia się łatwo, w ciągu 5 —10 minut okrywając się czarnym osadem tlenku kobaltowego. Wraz z pirytem, chalkopi-rytem, także magnetytem obok kwarcu, amfibolu, miki tworzy składy w łupkach krysztalicznych.

Znany w Tunaberg, Vena, w Szwecyi; Skutterud w Norwegii, też koło Querbach, Siegen i t. p, Wietrzejąc pokrywa się kwiatem

kobaltowym. K. jest najbogatszym kruszczem

z. w.

synonim minerału Kobalty-

z. w.

Kcban (Ko-bang, Rio, R j o o), dawna moneta japońska, bita z aliażu złota i srebra, a wycofana z obiegu w r. 1871. Stosunek obu metali ulegał często zmianom: przy stopniowem zmniejszaniu się wagi K-u (od czasu pierwszego wypuszczenia tej monety aż do jej wycofania) stosunek srebra do złota stale wzrastał. K., bity na początku XVII w., na 17.76 gr. wagi zawierał srebra 2.43 gr.; tymczasem, bity w latach 1858 — 66 o wadze 3.32 gr., zawierał srebra 1.38 gr. Wartość K-u odpowiednio do epoki wahała się pomiędzy 50 a 6 frankami.

Kobdo (mongol. Chommo=twierdza), główne miasto okręgu tej samej nazwy w zach. Mongolii, w Chinach, pod 48° szer. płn. i 90° 35' dług. wschód, od Gr., na zachód od jezio-

llr.

lir.

E Chw.

Z. W.

no 2 518 tys. 3 320 d. i dał

ra Kara-usy, nad rz. Bujantu. Jak wszystkie pograniczne miasta chińskie, K. rozpada się na dwie dzielnice: wojskową i handlową. Pierwsza posiada czworoboczną twierdzę, otoczoną wy-sokiemi, lecz rozpadającemi się murami, i mieszkanie gubernatora; załoga wynosi 400 głów. Druga zawiera 60 — 70 targów, należących do wielkich domów kupieckich, oraz liczne sklepy. Dokoła dzielnicy handlowej ciągną się rzędy namiotów koczujących Kałmuków. Przez K. idą towary z głębi Chin do Rosyi, która posiada w tern mieście swego konsula. Liczne świątynie, a przy nich znaczna liczba kapłanów, 1 a-mów (ob.). Około 6000 mieszkańców.

Kobe, główne miasto obwodowe prowincyi japońskiej Setsu, na płd. brzegu wyspy Hondo (Nipon), pod 34°41' szer. płn. i 135° 14’ dług. wsch. od Gr., 36 kim. na zachód od m. Osaka, z którem połączone jest koleją. K. tworzy z m. Hiogo, położonem nieco na zachód i od-dzielonem od K. potokiem (najczęściej wysychającym), miasto podwójne, około 150 000 mieszk. (1900). Głęboki, bezpieczny port, nad którym ciągnie się dzielnica cudzoziemska z ogromne-mi składami towarów i piękuemi willami. Hiogo, starsze i większe, posiada węższe ulice i mniejsze domy, struktury rdzennie japońskiej. K.-Hiogo, otwarte dla liandlu zagranicznego w r. 1868, rozwija się pomyślnie; są tam liczne towarzystwa handlowe, fabryki papieru europejskiego, lokomotyw. Doki państwowe oraz prywatne, liczne fabryki zapałek, zakłady do łuskania ryżu. Dowóz wynosi (w r. 1892) 30 698 177, wywóz 21 295 740 jenów (ryż, herbata, jedwab, ryby, zapałki, wyroby porcelanowe, kamfora). W K. przebywają konsulowie europejscy.

Kobeh, K o b e y h, C o b b e, miasto we wschodnim Sudanie, dawna stolica Dar-Furu, leży na równinie, o dzień drogi na północ od teraźniejszej stolicy, Tendelti. Ważny punkt handlowy, około 6 000 mieszk., prawie wyłącznie kupców cudzoziemskich.    i,r-

Kobeko Dymitr, historyk rosyjski, członek rady państwa i dyrektor biblioteki publicznej w Petersburgu (* w r. 1837). Kształcił się w liceum Aleksandryjskiem, które ukończył w r. 1856, następnie pełnił kolejno obowiązki sekretarza przy kancelaryi ministra finansów, członka rady ministra finansów i dyrektora ogólnej kancelaryi. Podczas wojny rosyjsko-tureckiej r. 1878 był członkiem zarządu kolei Odeskiej i żeglugi na morzu Czarnem i odznaczył się sprężystością przy ekspedyowaniu wojsk rosyjskim do Turcyi. W r. 1822 uczestniczył w wypracowaniu projektu zarządu krajem Turkiestań-skim. W r. 1901 został członkiem rady państwa, a w roku następnym po gen. Szylderze objął obowiązki dyrektora biblioteki publicznej. Na polu literackiem wystąpił po raz pierwszy w r. 1858; sporządził wtedy dopełnienia do ułożonego przez Gennadiego wykazu artykułów o Pu-

szkinie („Bibliograficzeskija Zapiski“ 1858). Główną pracą K-a jest dzieło p. t. „Cesarewicz Paweł Petrowicz“ (Petersburg 1881, wydanie 3-e 1887), w którem na podstawie nowych źródeł francuskich przedstawił syna Katarzyny II w korzystnem świetle. Z innych prac zasługują na uwagę: „Uczenik Woltera, Gr. P. A. Szuwałow“ („Pusskij Archiw“ 1881, III): „Pe-repiska d Alembert’a s Ekaterinoju II“ („Isto-riczeskij Wiestnik“ 1884, XVI) i inne.

Kobelit, minerał, tworzący drobno prętowe do antymonitu podobne skupienia, wraz z aktynolitem i chalkopirytem, znajduje się Vena (Szwecya); jest to ko salit (ob.), w którym większą część bizmutu zastępuje antymon.

Kobeljaki (K o b y 1 j a k w aktach XVII i XVIII w.), miasto powiatowe gub. Połtaw-skiej pod 49° 9"¹ szer. płn. i 34° 13 dł. wsch. od F., nad rz. Worskłą i Kobylaczkiem o 62 w. od miasta gubernialuego i 12 w. od stacyi tegoż imienia kolei Charkowsko-Mikołajewskiej. W r. 1649 siedziba seciny pułku połtawskiego, w r. 1803 K. zostały miastem powiatu wem gub. Połtawskiej. Około 7 200 domówi 11936 mieszkańców (w r. 1897), przeważnie małoru-sinów i żydów; 6 cerkwi, synagoga, agentura połtawskiego banku ziemskiego, szpital ziemski o 25 łóżkach, 8 szkół (w tej liczbie progimna-zyum żeńskie), drukarnia, towarzystwo rolnicze, skład ziemski narzędzi rolniczych itd. Istniejące 32 fabryczki (42 rob. i 8 tys. rb. produk-cyi) wytwarzają sprzęty rolnicze. Wogóle K. są z charakteru swego raczej wsią niż miastem.— K-cki powiat, w południowo-zachodniej części gub. Połtawskiej, na pograniczu z gub. Ekaterynosławską. Nizina gliniasta, pias-czysta, w niektórych miejscach przesiąkła solą. Zraszają ją rzeki Dniepr, Worskła, Orzeł, Głotwa, Clioroł i inne pomniejsze. Ma 3 227.2 w. kw. obszaru (w r. 1897) i 220 903 mieszk. pochodzenia małoruskiego, 238,753 desiatin roli, 30181 ugorów, 12 448 lasu, innej ziemi uprawnej 22 857 d. i 12 627 nieużytków, w tej liczbie 8 540 d. piasków. Urodzaje niewielkie. Obszar obsiany zbożem w r. 1900 wynosił 160 000 d., z których zebrano 6 666 tys. pud. ziarna; pod kartoflami było 5 355 d. i wykopa-kartofli. Len zajmował p. nasienia i 71 875 p. włókna. Konopie zajmowały 9 135 d. (43 310 pud. nasienia i 37 900 włókna). Z 26 360 d. łąk zebrano 1 700 tys. pud. siana. Nadto zebrano do tysiąca pud. tytoniu i do 115 000 p. rapsu. Fabryczek i zakładów przemysłowych w powiecie: 613 z 800 robotnikami i 45 500 rb. produkcyi rocznej. Jarmarków 90, obroty ich drobne. Lekarzy 8, szpitale 3 o 30 łóżkach. Szkoła rolnicza ziemska, 21 włości, 500 wsi. Przez powiat idzie kolej Charkowsko-Mikoła-jewska.

Kobell Franciszek von, mineralog i poeta (* 19 lipca 1803 w Monachium — f t-że 11 li-

stopada 1882), wnuk malarza Ferdynanda K.

przedniego, również malarz (* 1751 w Rotterdamie, f 1799 t-że). Kształcił się w Amsterdamie; malował krajobrazy i widoki morskie akwarelą i olejno. — 3). Fr an ci sz ek, brat Ferdynanda (* 1749 w Mannheimie—f 1822 wMo-nachium). Otrzymawszy pomoc materyalną ze strony elektora Karola Teodora, czas dłuższy przebywał we Włoszech. Liczba obrazów jego olejnych jest niewielka, pozostawił natomiast około 20000 rysunków.—4) Wilhelm vonK., malarz i akwaforcista, syn Ferdynanda (* 1766 w Mannheimie—f 1855 w Monachium). Uczył się u swojego ojca, kształcąc się nadto na zbiorach w Mannheimie i Düsseldorfie, szczególnie zaś na pracach Wouwermana. K. malował batalje, krajobrazy i zwierzęta. ’ Obrazy jego znajdują się w Monachium, w Schleissheiinie, Frankfurcie n. M., Darmstacie i Stuttgardzie. Grzeszą pewną suchością; żywsze natomiast są jego akwaforty i akwatinty, które wykonywał

K. B.

Uczył się w Landslmcie, został r. 1823 adjWiktem przy konserwatoryum państwowych zbiorów mineralogicznych w Monachium, r. 1826 profesorem mineralogii, r. 1849 konserwatorem wspomnianych zbiorów. K. jest jednym z najznakomitszych przedstawicieli mineralogii i krystalograiii i wzbogacił naukę wielu badaniami i metodami, oraz wynalazkiem stauroskopu (1855). Napisał: „Charakteristik der Mineralien“ (Norymberga 1830 — 31, 3 tomy): „Taffeln zur Bestimmung der Mineralien mittels chemischer Versuche“ (Monachium 1833, 13-te wyd.

1893): „Grundzüge der Mineralogie“ (Norymberga 1838); „Die Mineralogie leichtfasslich dargestellt“ (tamże 1847, 5-te wyd. Lipsk 1878);

„Skizzen aus dem Steinreich“ (Monachium 1850);

„Die Mineralogie, populäre Vorträge“ (Frankfurt 1862); „Die Mineralnamen und die mineralogische Nomenklatur“ (Monachium 1853);

Kobella skala, czyli praktyczna skala topliwości minerałów, jest to szereg ciał przyrodzonych powszechnie znanych a łatwych do otrzymania, których topliwość Kobell (ob.) zaproponował jako wzór do porównywania i oznaczania topliwości minerałów. Kobell wybrał minerały następujące: 1. Antymonit topi się już w płomieniu świecy zwyczajnej ; 2. Natrolit pręcikowy topi się łatwo w płomieniu dmuchawki na kulkę; 3. Almandyn, granat czerwony, w mocnym ogniu dmuchawki daje kulkę 4. Antynolit topi się w płomieniu dmuchawki tak, że na drobnych jego igiełkach powstają okrągłe łebki. 5. Ortoklaz w płomieniu dmuchawki topi się tylko w krawędziach i ostrych zakończeniach; 6. Bronsyt nawet w drobnych trzaskaeh zaledwie wykazuje, ślady topliwości; 7. Kwarc wcale się nie topi w płomieniu dmuchawki.

Kobelt Jerzy Ludwik (* w Kork [w. ks. Badeńskie] d. 12 marca r. 1804—f we Frei-burgu Bryzgowskim d. 18 maja r. 1857), anatom dzielny i bardzo zasłużony.—Po wyjściu ze szkół zapisał się do wydziału prawniczego w uniwersytecie heidelberskim, wkrótce jednakże przeszedł do wydziału lekarskiego, który ukończył w r. 1833 i osiągnął dyplom doktorski. W r. 1835 został w Heidelbergu docentem prywatnym anatomii oraz prosektorem przy katedrze anatomii ludzkiej.—-W r. 1837 odbył podróż naukową, głównie w celu poznania słynnych zbiorów anatomicznych, zwiedzając Hol-landyę, Anglię i Francyę. Powróciwszy po nieobecności dłuższej na stanowisko swe do Hei-delberga opracował i wydał pierwsze swe dzieło większe p. u. „Beiträge zur Anatomie und Physiologie“ (Heidelberg 1840).—W r. 1841 opuścił Heidelberg i objął we Freiburgu Bryz-

„Die Galvanographie“ (której jest wynalazcą, podług innych mistrzów, t-źe 1842, 2-e wyd. 1846); „Über die Bildung galvanischer Kupferplatten (tamże 1851); „Geschichte der Mineralogie“ (tamże 1864); „Zur Berechnung der Kristallformen“ (tamże 1867).

Jako poeta 'w narzeczu ludowem odznacza się K. nietylko zręcznem władaniem dwoma od-miennemi narzeczami, ale fantazyą, szczerością, tkliwością, iście komiczną siłą i uciesznym humorem. Tu należą: „Gedichte in hochdeutscher, oberbayrischer und pfälzischer Mundart“ (naprzód łącznie w Monachium 1839—41, a potem oddzielnie wydawane); „Schnadahüpfln und Sprüchln“ (Monachium 1846); „Oberbayrische Lieder mit ihren Singweisen“ (t-że 1860, 5-te wyd. 1888); „P’älzische G’scliichte“ (t-że 1863)

„Schnadahüpfln und Geschichtln“ (t-że 1872);

z. w.

„Der Hansl’ vo’ Finsterwald“, „Der schwarzi Veitl“, „’S Kranzner-Resei“ (t-że 1852, 2-e wyd. 1876); „G’schpiel, oder bayrische Volksstücke“ (t-że 1868, 2-e wyd. 1879); „Jagd und Weinlieder in hochd., oberbayrischer und pfälzischer Mundart“ (t-że 1889). Nadto ogłosił: „Die Urzeit der Erde“, poemat (Monachium 1856); „Wildanger, Skizzen ans dem Gebiet der Jagd und ihrer Geschichte“ (Stuttgart 1859),

l’yr

„Erinnerungen in Gedichten und Liedern“ (Monachium 1882). —Źródła: Louise v. Kobell „Franz v. K.“ (Monachium 1884); Haushofer „Fr. v. K., eine Denkschrift“ (tamże 1884).

Kobell 1) Ferdynand, malarz i miedzio-rytnik niemiecki (* 1740 w Mannheimie, f 1799 w Monachium). K. studya artystyczne kończył w Paryżu. Obrazy jego przypominają utwory Berhema, odznaczają się zaś sumienną ob-serwacyą natury i wykonaniem starannem. Miedzioryty jego, w ilości około 300, wydał Frauenholz w Norymberdze (1809) p. n. „Oeuvres complètes de F. K.“; oprócz tego Kugler w Stut-garcie wydał seryę, złożoną ze 179 plansz    gowskim posadę prosektora i docenturę    pry-

(1842). S. v. Stengel ułożył spis prac K-a    watną anatomii; w r. 1847, stawszy się    tym-

(Norymberga 1822). —2). Henryk, krewny po-    czasem sławnym, tamże otrzymał katedrę    ana-

107

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 28üa I. XXXVI

go Jana Firleja pod r. 1590 i zaliczony w skład dworu królewskiego. Rastawiecki przypuszcza, iż K. był może tylko malarzem pokojowym.

toin'i, na której odznaczył się jako profesor wyborny, szczególnie zaś jako anatom praktyczny, mogący się śmiało mierzyć z mistrzami takiemi, jak Ruysch i Hyrtl (ob. te nazw.) Z dzieł jego dotąd używają sławy największej i dobrze zasłużonej: praca klasyczna p. n. „Die männlichen und weiblichen Wollustorgane des Menschen und einiger Säugethiere etc“ (Freiburg 1844, w 4-e, z 5 tabl; przekł. franc. Strassburg i Paryż 1851) i „Der Nebeneierstock des Weibes, das längst vermisste Seitenstück des Nebenhodens des Mannes etc.“ (Heidelberg 1847, z 3-a tabl.); w książce tej opisuje odkryty przez siebie jajnik dodatkowy.—Por. F. v. We ech „Badische Biographien“ (Heidelberg i Karlsruhe 1875-1881, T. I. str. 471) i Cal-lisen „Med. Schriftsteller-Lex.“ (T. XXIX,

D J. P.

K. li.

str. 260).

Koben, Kooeben, po polsku K o b i n (w dokumencie z r. 1322), po łacinie Cohena, w r. 1327 Cohena, miasteczko w powiecie ścinaw-skim (Steinau), do r. 1716 w powiecie górowskim, w pruskim obwodzie rejencyjnym wrocławskim, 16 km. na północ od Ścinawy, a 20 od Głogowa odległe, na lewym brzegu Odry. Nieznaczną zrazu rybacką osadę słowiańską wyniósł książę szlązki Henryk I Brodaty do godności miasta, które pod dogodnemi rządami następców jego, książąt Henryka II, Konrada II i III, szybko się rozwijało. Szczególnie zaś Konrad III, z przydomkiem Garbaty (Gibbosus) otaczał je swą opieką i nadał mu znaczne przywileje, ponieważ zbrojna drużyna z K-a razem z obywatelami ze Ścinawy i Rudny wyswobodziła go z więzienia. Następnie podarował Konrad miasteczko burgrabiemu Dobna. Od końca XV wieku przeszło K. w posiadanie rodziny Kottwiców, która się przy niem aż po nowsze czasy utrzymała. W trzydziestoletniej wojnie kilkakrotnie (3 września 1632, 31 października 1633, 31 października 1634, 24 kwietnia 1642) doszczętnie to przez wojska cesarskie, to przez Szwedów i Sasów kontry-bucyami wyniszczone i splądrowane; zniweczył je w większej części pożar, w r, 1761 niegodziwą ręką wzniecony. W r. 1787 liczyło K. 768 mieszkańców, i to 326 płci męzkiej, a 442 płci żeńskiej; w r. 1830 miało 1023 mieszkańców; (753 religii ewangelickiej, 265 katolików i pięciu żydów); w r. 1890 liczyło 1 032 mieszkańców (203 katolików). Kościół katolicki, zbudowany w r. 1587 w miejsce tak zwanego Tumu, którego zwaliska dzisiaj jeszcze sterczą, zbór ewangelicki, wystawiouy w r. 1769, urząd pocztowy i telegraficzny, apteka i starożytny zamek rodziny Kottwiców, warsztaty łodzi, kopyt szewckich i skrzynek, oraz browar, cegielnie parowe i kopalnia węgla brunat-

S. I)r t.

na-

ryi-.

Koberger (Ko burger) Antoni, drukarz i księgarz (* około r. 1440 — f 3 października r. 1513). K. był czynny w latach 1470— 1513 w Norymberdze i wydrukował około 236 dzieł, których był nakładcą i sprzedawcą. Pochodząc z dawnego rodu mieszczan norymbergskich, umiał z powodzeniem zużytkować swoje stosunki handlowo-przemysłowe na korzyść młodego handlu księgarskiego. Pracował na 24 prasach, mając 100 czeladników, zecerów, korektorów, drukarzy, introligatorów i t. d. Niekiedy drukował swoje folianty gdzieindziej, n. p. w Bazylei i w Lyonie. Druk i papier jego jest wyborny i przetrwał doskonale blizko pięć wieków. Udoskonalił znakomicie czcionki gotyckie i popierał drukarstwo ilustrowane, przyciągając do swoich wydawnictw najcelniejszych artystów, jak Wohlgemuth i Pleydenwurf. Wydał ilustrowaną biblię niemiecką (1483) i wielkie na owe czasy dzieło Schedela: „Buch der Chroniken“ (1493), obu temi wydawnictwami torując drukarstwu nowe drogi. Dokonał między innemi 13 wielkich wydań biblii i wogóle ogłaszał głównie utwory uczoności scholasty-cznej. Z Norymbergi, jako z ogniska, panował dzięki wybornej organizacyi, nad całą dziedziną owoczesnej literatury łacińskiej. Jego szeroka działalność opierała się na faktoryach (n. p. w Paryżu i w Peszcie) i księgarniach we wszystkich znaczniejszych miastach, oraz na składach książek u osób duchownych i świeckich. K. handlował własnemi i obcemi kładami. Za jego następcy (Jana K., 1514 — 1525) duch ożywiający firmę, uległ radykalnej zmianie. Luther pragnął pozyskać dla swoich celów wielki ten dom nakładowy, ale na-próżno, bo Jan K. działalność zakładu ograniczył do wydawnictwa dzieł kierunku humanistycznego. Jan K. wydał dzieł 281, a jego następca Antoni K. młodszy, 287. — Firma przestała istnieć w r. 1532. Patrz: O. v. H a-se „Die Koberger“ (Lipsk 1885, wyd. 2-e).

nego.

Kobełka, ob. Kobyłka.

Köberle Jerzy, literat i dramaturg niemiecki (* 23 marca 1819 r. w Nonnenhorn nad jeziorem Bodeńskiem). Uczył się w gimnazyum w Augsburgu i Collegium germanicum w Rzymie; z tego kolegium przeszedł do Monachium gdzie począł studyować prawo i filozofię. Wkrótce przeniósł się do Lipska, gdzie wydał „Aufzeichnungen eines Jesuitenzöglings im deutschen Kolleg, in Rom“ (1846). Po ukończeniu stu-dyów K. zajął się teatrem. Napisał wiele utworów dramatycznych, był dyrektorem teatru w r. 1853 —1856 w Heidelbergu. W r. 1872 wskutek broszury p. t. : „ Die Theaterkrisis im neuen Deutschen Reich“ (Stuttgart 1872) otrzymał K. nominacyę na dyrektora teatru Kober Marcin, malarz polski. Jest on dworskiego w Karlsruhe, lecz na tern stano-wspomniany w księdze rachunków podskarbie- wisku pozostawał tylko niecały rok. Po opu-

neuhochdeutschen Sprache“ (Halle 1862); „Vermischte Aufsätze zur Litteraturgeschichte und Aesthetik“ (Lipsk 1858) oraz liczne artykuły o austryackim poecie Piotrze Suchenwirt. K. wydał „Heinrich v. Kleists Briefe an seine Schwester Ulriche“ (Berlin 1860) i trzeci tom Lobelia dzieła „Entwickelung der deutschen Poesie“ (o Lessingu).

Kobi, pustynia w Azyi ob. Gobi.

Kobiałka, kobiel, koszyk łykowy lub z wici pleciony, z przykryciem lub bez niego, używany do noszenia żywności albo drobnych przedmiotów. Służba kościelna zbierała w nich ofiary w naturze od parafian. Ztąd przysłowie „Co Bóg dał do kobiałki!“ (Rysiński 1619). Inne przysłowie, wcześniejsze: „umizga się jak czapla w kobie-li“. Wyraz kobiel oznaczał w dawnym języku polskim wypukłość; od niego pochodziły przymiotniki: k o b i e 1 i s t y, kobielasty. Pyr-Kobielasta kiszka ob. Okrężni ca.

Kobielatka, Anthrïbus Geoff., rodzaj owadów tęgo-pokrywych (Goleoptera), zaliczony do rodziny ryjkowców (Curculionidae), obejmujący wszystkiego jeden gatunek europejski A. albi-nus L. — o ciele wysmukłem, z wierzchu obłem, koloru ciemno-bunatnego, z siwemi włoskowa-temi łuskami. Spotyka się pod korą buków.

K. K-c.

Pyr.

szczeniu Karlsruhe osiadł początkowo w Mannheim, później mieszkał w Wiedniu i Dreźnie. W r. 1879 obdarzył go wielki książę badeński dożywotnią pensyą 5 000 marek. Z utworów dramatycznych K. najbardziej są znane: „Die Mediciner“ (Monachium 1849); „Heinrich IV von Frankreich“ (Lipsk 1851); „Des Künstlers Werke“; „Zwischen Himmel und Erde“; „Max Emanuels Brautfahrt“; „George Washington“; „Die Heldin von Yorktown“. Zbiorowe wydanie dzieł dramatycznych wyszło w Stutt-gardzie w r. 1873 w dwóch tomach. Nadto „Meine Erlebnisse als Hoftheaterdirektor“ (Lipsk 1874); „Berliner Leimraten und deutsche Gimpel“ (Lipsk 1875): „Der Verfall der deutschen Schaubühne und die Bewältigung der Theaterkalamität (tamże 1880); „Brennende Theaterfragen“ (Wiedeń 1887); „Das Drangsal der deutschen Schaubühne“ (Drezno 1890). K. napisał powieść p. t. „Alles um ein Nichts“ (Lipsk 3 tomy 1871) i broszurę przeciwko jezuitom: „Deutsche Antwort auf welsche Projekte. Enthüllungen über die Palastrevolution im Vatikan“ (Stuttgart 1870).

Koberstein Karol August, historyk literatury (* 10 stycznia 1797 w Rügenwalde na Pomorzu—f 8 marca 1870 w Pforta). K. uczył się w szkołach kadetów w Stolpe i Potsdamie, od r. 1812 w gimnazyum Fryderyka Wilhelma w Berlinie. Po ukończeniu szkół w r. 1816 poświęcił się studyom filologicznym, w r. 1820 otrzymał miejsce adjunkta w Schulpforta, a w 1824 został awansowany na profesora. Rozpoczął od prac: „Über das warscheinliche Alter und die Bedeutung des Gedichts vom Wartburgkrieg“ (Naumb. 1823'. Najważniej-szem dziełem K-a jest znany podręcznik histo-ryi literatury niemieckiej „Grundriss der Geschichte der deutschen Nationalliteratur“ (za życia autora 4 wyd., piąte po śmierci K-a przez Bortsch’a), odznaczający się wielką erudycyą i sumiennością. Inne prace: „Laut- und Flexionslehre der mittelhochdeutschen. und

(78 mm. dług.)

Koürele śród zębów, ob. Ząb.

Kobielski Mikołaj Małdrzyk z Kobiela, rodem Polak, ulubiony dworzanin Witolda, wielkiego księcia litewskiego. Jeździł od niego w poselstwie do Władysława Jagiełły, króla polskiego. W r. 1415 podpisał przywilej na tundacyę opactwa Trockiego. Witold szczególniej go szanował, dla wielkiego rozumu jaki w radzie zawsze okazywał, i szczerego do siebie przywiązania. Kiedy wiek swój strawił na wiernych usługach i pragnąc na sędziwe lata odpocząć w rodzinnej zagrodzie, przyszedł na pożegnanie księcia, Witold oprócz szat bogatych, dzielnych koni, klejnotów i innych darów prawdziwie książęcych, jeszcze mu nadto ze skarbu swego wyliczyć sto kóp groszy praskich rozkazał. Obecna temu małżonka Witolda, Julianna, sarkała na męża, że hojnością swoją skarb książęcy niszczy. Usłyszawszy to, Witold kazał drugie sto kóp Mikołajowi ze skarbu przynieść, co jeszcze więcej rozgniewało księżnę; w miarę uniesienia jej i dąsań, książę coraz był hojniejszym dla wiernego dworzanina. Doszło już do tego, że mu ofiarował 800 kóp groszy praskich, summa ogromna na owe czasy. Księżna, widząc to, umilkła, a Witold, przełamawszy upór żony, dalszą hojność powstrzymał. K. Wł. Wójcicki w Enc. S. Orgelbr.

Kobielski Józef, kaznodzieja (f 1747 w Poznaniu), rektor nowicyatu krakowskiego zgromadzenia Jezuitów (1735 — 1743), a następnie rektor kollegium poznańskiego. Ogłosił drukiem: „Próby nieomylne ducha prawdziwie zakonnego, albo jak zakonnego, większą cenę i szacunek różnemi naukami, przemysłami y sposobami jak Lidyiskim Kamieniem jawnie pokazuiące“ (Sandomierz, druk S. J. 1758, oraz Poznań 1746).

Kobielski Franciszek Antoni na Dnie-

ninie (f w r. 1755), biskup łucki i brzeski rzymsko-katolicki, poprzednio biskup antinopolitań-ski, sufragan kujawski, nominat chełmski, był kanclerzem żony Augusta III, królowej Maryi-Józefy, mianowany na to stanowisko po koro-nacyi w r. 1734. — W czasie kanclerstwa został biskupem kamienieckim, a potem objął biskupstwo łuckie po Jędrzeju Stanisławie Załuskim i pozostawał na niem aż do śmierci; umarł w Janowie, gdzie najczęściej przemieszkiwał i gdzie został pochowany. Wydał w druku: „Mowa na pogrzebie Angeli z Chę-dzyńskich Kuczyńskiey Kasztelanowy Podla-skiey“ (Drohiczyn 1741); „Literae pastorales ad Universum clerum et populum Dioecesis utrius-| que“ (Lwów Jl742, in 4-to, oraz przedruk tam-

3) K-ce

że 1744): „Mowa na pogrzebie NN. monarchów Augusta IP, Jana III, Maryi Kazimiry y infanta wnuka“ (Kraków 1734).

Kobierce (tapis, Teppiche, carpets) są to tkaniny grube, barwne, ozdobione rysunkiem, używane do pokrycia podłogi, zawieszania na ścianach, obicia mebli, jako kołdry do okrycia nóg i t. p.; wyrabia się je albo ściśle określonych rozmiarów z rysunkiem jednolitym lub symetrycznie pokrywającym całą powierzchnię, albo w postaci długich płócien, które w miarę potrzeby tnie się na części, a z nich zszywa się dywany pożądanych rozmiarów; w ostatnim wypadku deseń najczęściej bywa powtarzany tak, jak na ścianie oklejonej obiciem. Sposoby fabrykacyi K-ów różnią się dla różnych gatunków, których w handlu istnieje bardzo wiele. Warto uwzględnić gatunki zasadnicze: kilimy, jaspés, brytańskie, kiderminsterskie, szkockie i aksamitne. 1). Kilimy należą do najprostszych. K. wyrobu domowego są tkane ręcznie z krajek, lub pasków sukna, połączonych splotem płóciennym (ob. Tkactwo, sploty: płócienny, dymowy, atłasowy i in.); deseń powstaje wskutek krzyżowania się krajek rozmaitego koloru, położonych w porządku odwrotnym w osnowie i w wątku. Z takiego materyału, jak krajki, powstaje tkanina, używana na dery, opony, lub pokrycia podłogi przy bardzo skrom-nem umeblowaniu. 2). Jaspés przedstawia równie odmianę K-ów tanich, w których osnowę robi się z wełny grubszej, wątek zaś — z odpadków, otrzymanych po wełnie czesankowej; farbuje się je w kadziach, gdzie już gatunki lepsze ufarbowano. Deseń otrzymuje się w sposób następujący: motki przędzy, przeznaczonej na osnowę i wątek, farbuje się tylko w częściach pewnych, co po wykonaniu tkaniny daje deseń marmurkowy. Odmianę tę produkują często wielkie fabryki francuskie K-ów, żeby zużytkować wełniane odpady, otrzymane przy wyrobie lepszych gatunków, brytańskie mają deseń o dwóch kolorach, z których jeden wypełnia rysunek, drugi — tło. Osnowę robi się z wełny czesankowej, kręconej we dwie nitki, i układa się w następującym porządku: dwie nitki mają kolor rysunku, a każda trzecia kolor tła, wątek zaś stanowią na przemian idące cienkie i grube nici lnu, konopi, luh bawełny, w jednym kolorze tła. Np. jeżeli na czarnem tle trzeba otrzymać rysunek, to w wełnianej osnowie idą dwie nitki czerwone, jedna czarna i t. d., wątek zaś gruby i cienki będzie koloru czarnego. Tkaninę wykonywa się za pomocą przyrządu Jacąuarda (ob. Jacąuarda przyrząd), zachowując przeważnie splot płócienny, z tą tylko różnicą, że w deseniu kolorowe nici osnowy przecinają cienkie iiitki wątka tylko na stronie prawej, a gruby wątek widoczny będzie na lewej; w tle zaś będą widoczne wszystkie nici wątka, pokrywając sobą kolorowe nici osnowy, widoczniejsze na lewej. W rezultacie powstaje czerwony rysunek na czarnem tle, przy dokładnem jednak rozpatrzeniu na rysunku kolorowym widoczne będą czarne cienkie nitki wątka.—4). Do wykwitniejszych i bardziej skomplikowanych pod względem wyrobu należą K-ce ki-derminsterskie (Kidderminster carpełs). Noszą one nazwę od miasta, gdzie najpierw były produkowane, i są przedstawicielami osobnej grupy tkanin podwójnych (étoffes matelas -sées, Doppelgewebe, double cloths). Sposób wyrobiania ich jest następujący. Należy u-stawić na krosnach tkackich dwa nawoje o-snowy, jeden nad drugim, i prowadzić robotę splotem płóciennym i na każdej osnowie osobnym wątkiem. Powstają wtedy jednocześnie dwie oddzielnie wykonane' tkaniny. Używając zaś przy dwóch osnowach jednego wątka, któryby po każdem uderzeniu lady przechodził na brzegach przez nici górnej i dolnej osnowy, otrzymamy jedną tkaninę workowatą jakoby zszytą brzegiem. Lecz niepodobna w tym wypadku otrzymać deseni; należy więc w urządzeniu krosien wprowadzić pewne komplikacye, pozwalające łączyć, niby zszywać obie tkaniny jednym wątkiem w rozmaitych liniach prostych, krzywych i łamanych, a wtedy powstanie tak zwana tkanina podwójna, za której wzór służyć może powszechnie znana materya, pika (ob.). Linie powstałe na miejscach zszycia tkanin umożliwiają tworzenie liści, kwiatów, ara-besków i wykonywanie dość skomplikowanych figur; przy tkaniu zaś K-ów, żeby stworzyć rysunek bardziej wyrazisty, biorą górną osnowę z~należącym do niej wątkiem jednego koloru, dolną zaś osnowę z wątkiem drugiego; za pośrednictwem przyrządu Jacąuarda, postępują w ten sposób, żeby na prawej stronie można było otrzymać dowolnie tkaninę z górnej lub dolnej osnowy; przeto otrzymuje się wyrób, mający na prawej stronie n. p. jasne kwiaty na ciemnem tle, na lewej zaś odwrotnie ciemne kwiaty na jasnem tle; —obie strony będą miały zupełnie dokładny rysunek pod względem wyrazistości i dokładności figur, tylko barwa jasna na prawej stronie będzie odpowiadała ciemnej na lewej i odwrotnie. K-ce tego gatunku najwięcej są używane jako kołdry na nogi; na osnowę w tym gatunku używają wełny czesankowej, kręconej we dwie nitki, na wątek wełny gręplowanej, w gatunkach zaś tańszych wątek bywa bawełniany. — 5) K. szkockie wyrabia się podobnie jak wyżej opisane, należą one do rzędu matery j p o t r ó j n y c h; do ich wyrobu używa się trzech osnów, każdej innego koloru, i trzech takich samych wątków, zatem deseń powstaje bardzo urozmaicony, skombinowany z trzech kolorów. Przyrząd Jacquard’a pozwala na prawą stroną wyrobu w dauern miejscu wyciągnąć osnowę jednego koloru, na lewej w tym samem miejscu zrobić widocznym jeden z pozostałych dwóch kolorów, osnowa zaś kolo-

ru trzeciego pozostanie niewidoczną między czecli i Francyi) założono kilka wielkich fabryk malowania osnowy; od nich ten półprodukt nabywają mniejsze fabryki K-ów. swoją czynność ograniczające do elementarnego tkania i ostatecznej apreturv; Trzeci sposób otrzymania rysünkü na k-ch aksamitnych pólćgd üd użyciu w osnowie wełnianej nici rozmaitego kolorit i tąćżeńia ićłi W dćsćń żd posredniötwem przyrządu Jacquarda; K-ce, otrzymane w ten sposób, mogą być najlepszemi z pośród z wykonanych drogą mechaniczną; leez są naj gdyż urżgdzćnia fabryczne są tu dość i wymagają większego nakładu. Czwarty spo-Każdy taki dy- sób, tak zwany Impérial, względnie świeżego pochodzenia (ale zdaje się ma ‘przed sobą przyszłość) zasadza się na tern, że na krosnach naciągają osnowę lnianą przeznaczoną na grunt, cewkę z wątkiem lnianym przerzuca się me* chanicznie dwa razy: na lewo i z powrotem, a potem ręcznie przesuwa się cewkę, zawierającą wątek dywanowy tej długości do Szerokość tkaniny. Ten wątek dywanowy przypomina długą szczoteczkę o włosie wełnianym, umocowanym plecionką jutoWą. W sżdźoteezOe Zawarte są wszystkie kolory wełny i w takim porządku, jaki wskazuje deseń, w jednej linii przez całą szerokość kobierca. Ponieważ każdy numer poprzecznej linii deseniu ma inny układ kolorów, przeto dla wytkanià całego kobierca potrzeba tylu numerów cewek z wątkiem dywanowym, ile jest linii poprzecznych w całym deseniu dywana. Do wyrobu owych nici w ą t-k a dywanowego służy szereg machin, które są urządzeniem nie zbyt skomplikowänem, pozwalającem w najrozmaitsze desenie kombinować 24 kolory wełny; wełny używają w zwykłych motkach, farbowanych całkiem na jeden kolor. Wełny na włos w K-ach aksamitnych używają czasankowej, skręconej słabo w kilka nitek, których liczba, numer (grubość) i gatunek zależą od wymagań samego wyrobu. Fabryki, zajmujące się mechaniczną produkcyą K-ów sposobem trzecim i czwartym, wyrabiają jednocześnie serwety i portyery podobnych jak K-ce wzorów, żeby szerzej zużytkować mozolnie wypracowane rysunki wykonawcze, tektury Jacquarda i inne środki służące do wytwarzania deseni. Serwety, portyery i materace do obić służące różnią się od kobierców tern, że mają delikatniejszą osnowę wełnianą i mniej sztywną osnowę gruntową. Fabryki, wyrabiające K-ce sposobem trzecim i czwartym, obecnie rozwijają się pomyślnie w Warszawie; towary, wyrabiane sposobem pierwszym i drugim, przychodżą|do nas przeważnie z Cesarstwa. Między K-mi, wyrabianemi ręcznie, na uwagę zasługuje gatunek Savonnerie czyli tureckie, jako wymagający wiele uwagi, umiejętności i wprawy, oraz znajdujący bardzo wielu amatorów; gatunek ten sprawiedliwie porównywanym bywa do haftu, dla którego kanwę wyrabia się jednocześnie z tkaniem same-

terni, które tworzą figurę na lewej i prawej stronie. Przeto deseń na prawej i lewej stronie będzie zupełnie jednakowy co do konturów rysunku, lecz dla skombinowania trzech bar\V pozostaje obszerne pole między desćnićnl prawej i lewej strony; w tym gatunku dywanów nie ma takiej zależności pod względem kolorów, jak w gatunku kiderminsterskim. k-'c'e szkockie dla swego Wykonania wymagają wiele materyału, przeto są droższe, lecz za to są bardzo ciepłe i mocne. — 6) Bardzo używany i rozpowszechniony bywa gattlńek K-ów ak m i t n y c h {tapis veloutés). wan powinien mieć na swej prawej stronie strzyżony lub supełkowały ( nie strzyżony ) włos wełniany, oraz barwny rysunek, lewa zaś strona całkiem nie posiada rysunku, lub tylko ślady jego, a utworzoną bywa ze splotów nici lnianych, jutowych, konopuych lub bawełnianych.— Wyrabiają ten gatunek K-ów mechanicznie i ręcznie. Obie kategorye posiadają niższe i wyższe odmiany; z powodu jednak, że K-om ręcznym wielką konkiiiencyę robią kro-śna mechaniczne, więc ręcznie wyrabia się dziś odmiany najwykwintniejsze, jak K-ce perskie, tekińskie „Smyrna“ i „Savonnerie“. Do wyrobu K-ów aksamitnych sposobem mechanicznym używa się krosien, przystosowanych do produkcyi splotu aksamitnego (ob. T k a c t w o), na których w jedną tkaninę łączy się dwie osnowy; z nich pierwsza stanowi grunt i składa się stosunkowo z cienkich nici lnianych lub konopnych, druga ma za zadanie stworzyć włos i składa się z nici wełnianych stosunkowo grubych, lekko skręcanych z wełny czesankowej; wątek zaś bywa lniany, jutowy lub bawełniany. Wykonany w ten sposób aksamit może być strzyżony (moquettes veloutées), lub niestrzyżo-ny, supełkowały (moquettes boudées). Deseń na dywanach aksamitnych, tkanych mechanicznie , może być otrzymany również sposobami nader rozmaitemi, z których warto uwzględnić cztery. Pierwszy zasadza się na tem, że na włos biorą osnowę zupełnie białą a deseń na gotowym białym aksamicie wykonywa się sposobem drukarskim, podobnie jak na wel wetach (ob.). Drugi sposób polega na tem, że osnowa wełniana na włos uprzednio bywa pomalowana na każdej nici w wielorakie barwy, tak rozmaicie i skrupulatnie, że po wykończeniu tkaniny powstaje deseń piękny, jakby był haftowany włóczkami najrozmaitszych kolorów. Zrozumiałem jest, że przy podobnej fabrykacyi K-ów najtrudniejszą jest rzeczą przygotowanie owej osnowy malowanej, której wyrobem zajmują się specyalne fabryki, posiadające doskonałych rysowników, pracujących nad sporządzeniem wzorów i kosztowne bardzo urządzenia, służące do przenoszenia deseni na osnowę. Podział pracy w produkcyi dziś tak się uregulował, że za granicą (w Anglii, Niem-

CD; i

zło:

s a-

A. Kusz.

go dywanu, za pomocą splotu płóciennego, powstającego pomiędzy wełnianą osnową, a lnianym wątkiem. Krosna stosują w tym wypadku bardzo pfostej budowy, różnią się one zasadniczo od zwykłych tern, że osnowa jest naciągnięta pionowo i schodzi z nawoju umieszczonego u góry; na dole stoi drugi nawój, przeznaczony do nawijania gotowej tkaniny. Nicielnice rozdzielają poziomo osnowę dla stworzenia przesmyku, przez którzy ręcznie przerzuca się cewkę; przed osnową na wysokości samego tkania wisi pręt żelazny polerowany, a sama robota odbywa się w następujący spo sób: Z całej kolekcyi szpulek, zapełnionych rozmaitemi kolorami miękkiej czesankowej weł ny, robotnica wybiera jedną, odpowiadającą kolorowi deseniu; koniec przywiązuje do przedniej nici osnowy, otacza wełną pręt żelazny, a następnie zamoćowuje wełnę na osnowie, dalej znów otacza pręt, zamoćowuje na osnowie i t. d.; powtarza to tyle razy, ile kratek w deseniu pod rząd zamalowano tym jednym kolorem. Następnie bierze szpulkę drugiego koloru, powtarzając czynność opisaną tyle razy, aż na pręt będą namotane wszystkie kolory w porządku i w takiej liczbie ściegów, jak to jest oznaczone w jednym szeregu deseniu. Wtedy robotnica przesuwa dwie cienkie nici wątka dla zamocowania kolorowej wełny, przybija grzebieniem kościanym nowe elementy tkaniny do dawnych, a następnie wyciąga w prawą stronę żelazny pręt, który, mając na lewym końcu małe ostrze, rozcina wszystkie pętelki na winiętej wełny; oswobodzony pręt wiesza na właściwe miejsce i zapełnia nowemi pętelkami stosownie do wskazówek następującej linii deseniu; ostatecznie włos wyrównywa nożyczkami.—Dywany Savonnerie są miękkie, puszyste; o pięknych barwach i rysunkach; w fabrykach warszawskich mogą być zamawiane dowolnych rozmiarów i deseni.-Technika wykonywania K-ów wschodnich bardzo przypomina wyrób tylko co opisanych, jeżeli zaś są twardsze i sztywniejsze od gatunku savonnerie, to pochodzi od użycia grubszej osnowy nicianej i mocniejszego ubijania tkaniny. Podobnież są wyrabiane gobeliny (ob.) z tą tylko różnicą, że, zamiast pręta żelaznego, kolorową przędzą obwija się nić, położoną równolegle do wątka i jednocześnie z osnową gruntu umocowaną.

Kobierzycki Stanisław, historyk polski, rodem był z Kaliskiego; wyższe nauki kończył w Lowanium, gdzie z odczytów swoich profesorów ułożył piękne dzieło w języku łacińskim o życiu domowem u Rzymian i tamże w r. 1628 wydał z druku,—praca wielce przez sta-rożytników ceniona. Za powrotem do kraju był podczaszym kaliskim i starostą brodnickim, później posłował do Belgii, następnie został w r. 1647 kasztelanem gdańskim, zkąd w r. 1656 został wojewodą pomorskim; umarł w początkach r. 1665. Mąż wysokiejPnauki, mówca doskonały, ukształcenia europejskiego, w języku łacińskim biegły, gładko, czysto i wzorowo w nim piszący, historyk pragmatyczny w sposobie Liwiusża, z którym go słusznie porównywano. Dzieła jego w druku wydane są: 1) „De luxu romanorum commenta-rius. In quo romanorum opum admiranda copia, vestium splendor, aedifieiorum magnificen-tia, conviviorum luxuriosi apparatus proponun-tur“ (Lovanium 1628; drugie wydanie tamże 1655); przedrukowane także w Grewiusza Skarbcu starożytności rzymskich („Grevii Thes.“, tom VIII, 1251). W dziele tem autor mówi o bogactwach Rzymu w ogólności, o ich źródle i pochodzeniu, rozrzutności Cezarów, o posągach i urzędach do Rzymu przywiezionych, o przepychu, o strojach, o orszaku, o wykwin-tności młodzieży rzymskiej, o budowlach, ucztach i kucharstwie. We wstępie’ zaś przyznaje, że prace z odczytów nauczycieli swych zebrał po największej części. 2) „Historia Vladislai Poloniae et Sueciae Principis, ejus natales, in-fantiam, electionem... usque ad excessum Sigis-mundi III“ (Gdańsk 1655). Opisuje urodzenie, młodość i czyny Władysława IV, aż do jego wstąpienia na tron polski; łącząc wiadomość dziejopisa z ostrożnością dworaka, objął w tej historyi wielką część dziejów panowania Zygmunta III. Obiecywał w drugim tomie roz-powiedzieć żywot Władysława już na tronie polskim, ale na nieszczęście dzieło to, już podobno przygotowane, nie wyszło w druku i zaginęło w rękopiśmie. Wyjątki z pierwszego tomu, opisujące wyprawę królewicza Władysława do Rosyi w latach 1617 i 1618, przetłó-maczył na język rosyjski J. Boryczewski i umieścił w czasopiśmie petersburskiem: „Syn otie-czestwa“ na rok 1842, w numerach 3, 4 i 5. Cały zaś tom przetłómaczył na język polski Waleryan Kalinka do „Zbioru dziej opisów krajowych“ wydawanych w Petersburgu, przez księgarza Bolesława Maur. Wolfa, w którym miał wyjść w 2-ch tomach p. t.: „Stanisława Kobierzyckiego Panowanie Władysława IV“, lecz gdy wspomnione przedsięwzięcie przerwane zostało, tłómaczenie dotąd nie wyszło z druku. 3) „Obsidio Clari montis Częstochoviensis ab exercitu Suecorum, duce Burchardo Mellero“ (Gdańsk 1659). W niewielkiem tem dziele opisał autor historyę oblężenia twierdzy Częstochowy przez Szwedów, podnieszczęśliwem panowaniem Jana Kazimierza. Dwa te ostatnie dzieła przedrukowane zostały w zbiorze Ludo-wicego: „Scriptores Rerum Polonicarum“ (Amsterdam 1697). —„Enc. S. Orgelbranda“.

Kobieta 1. (Antropologia). Podzielcie —pisze A. Fouillée — w myśli wielkie królestwo życia na dwie części: na wzrost i na rozmnażanie się. Zmiany natury całkującej, polegające na prze wyżce w przyswajaniu obcych pierwiastków i ich organizowaniu, panują w procesach wzrostu, rozkładowe zaś

z pośród z pośród 347 czaszek 232 czaszek męzkich kobiecych

0,3» „

3,5» o

7,8%

25,0», 0 16,4%

16,4"/,

14,0%

9,9%

2,3 %

1,8%

0,8%

powyżej ' 1900 cm. sz. pomiędzy 1900 — 1800 „    1800 — 1700

„    1700 — 1600

„    1600-1550

„    1550 — 1500

„    1500 — 1450

„    1450 — 1400

1400 — 1350 „    1350—1300

„    1300 — 1250

„    1250 — 1200

„    1200 — 1100

1375    „    „

w sprawie utrwalania gatunku. Podzielcie jeszcze proces wzrostu na procesy przyswajania materyi i jej wy rugowy wania: zmiany całkujące przeważają w pierwszej z tych czynności, rozkładowe w drugiej. Wyodrębnijcie wreszcie mężczyznę od kobiety, a będziecie mieli znowu przewagę rozkładu u pierwszego, całkowania u drugiej“. Typy anabolistyczne, t.j. odznaczające się nadwyżką procesu całkowania nad procesami rozkładu, przeważają u kobiet, czynią je istotami wraż-liwszeini niż mężczyźni, bardziej uczuciowemi, bierniejszemi. Natomiast u mężczyzny przeważa rzutkość, zdolność do uogólnień, w ogóle działalność skierowana na zewnątrz. Ta różnica w obliczu duchowem i fizycznem obu płci uwydatnia się bardzo jaskrawo w świecie organicznym bądźto już w wielkości ciała i bierności królowej termitów w porównaniu z samcami, bądź w jaskra wem upierzeniu samców, ich uzdolnieniach śpiewackich, ozdobach w rodzaju rogów, wówczas gdy samiczka jest pozbawioną upiększeń i biernie oczekuje wyników walki pomiędzy współzawodnikami. Wśród rodzaju ludzkiego różnice nie rzucają się tak jaskrawo w oczy, istnieją jednak i nie przeniewierzają się zasadom spostrzeganym wśród zwierząt. Ale gdy od zasad ogólnych wypuda przejść do analizy szczegółowej, trudności mnożą się i uniemożliwiają jakieś wnioski stanowcze. Tak między innemi rzeczy stoją, gdy chodzi np. o wyznaczenie różnic pomiędzy mózgiem mężczyzny a kobiety. Pod tym względem anatomia nie grzeszy wcale liczniejszym zasobem faktów. „Słusznie powiedział Meynert— pisze Havelock Ellis — że różnice płciowe daleko wyraźniej występują w stosunku rozmaitych części mózgu do siebie niż w całym organie, wziętym jako całość. Lecz fakt ten nie był dobrze oświetlony, różnice indywidualne są w danym wypadku bardzo trudnym przedmiotem do badania“ (Havelock Ellis: „Mężczyzna i kobieta. Badania nad drugorzędnemi cechami płciowemi człowieka“. Warszawa 1898, str. 132). Różnice płciowe w ważnej kwestyi unaczynienia mózgu dotychczas mało zwróciły uwagi (Havelock Ellis, 1, c., 137). Z trudnością orzec₄tylko można, że badanie mózgu doprowadziło nas, z teraźniejszego punktu widzenia, do odkrycia jakiejś ważnej różnicy płciowej. Inaczej może będzie w przyszłości, gdy fakty będą bardziej pewnemi, a ich znaczenie jaśni ej -szem niż dzisiaj (Havelock Ellis, 1. c., 140). Do faktów najlepiej ustalonych należą różnice istniejące w pojemności czaszki pomiędzy mężczyzną a kobietą. (Wprawdzie nie zlewają się dokładnie z różnicami, dotyczącemi objętości mózgu u obu płci, ale w każdym razie odpowiadają tym ostatnim w pewnej mierze). Otóż, u wszystkich ludów przeciętna pojemność czaszki kobiecej jest niższą niż męzkiej. Ale rzeczywistość, nie poprzestająca na ïikcyi cyfr

przeciętnych i uwzględniająca składniki, z których wyprowadzono przeciętną, zmniejsza przepaść istniejącą co do pojemności czaszki pomiędzy płciami. Okazuje się, iż różnej pojemności czaszki spotyka się zarówno wśród mężczyzn jak wśród kobiet, tylko w odmiennym stosunku procentowym, jak to widać z przytoczonej tablicy (według P. Topinard’a):

Przypada z ogółu czaszek.

na pojemność w cm sześć.

0,4» „ 2,0»/» 3,7» „ 10,0 /„ u,o%

12,7»/,, 15,5% 15,8% 12,0% 10,0% 5,0%

przeciętna dla mężczyzn 1560 cm. sz.

„    „ kobiet

Takich tablic niema co do wagi mózgu wśród obu płci. Wolno mniemać jednak, iż jeśli zostaną ułożone kiedykolwiek przy obfitszym zasobie pomiarów, będą przedstawiały taki sam obraz, t. j. że różnice, uwydatniające się przy zestawieniu wag mózgu przeciętnych będą ukrywały pod sobą u obu płci te same składniki, tylko w odmiennym stosunku odsetkowym. Przytoczona tablica przekonywa, iż istnieje wiele kobiet, które pojemnością swojej czaszki wznoszą się ponad przeciętną normę, znalezioną dla mężczyzny t. j. 1 560 cm. sześć.; są również mężczyźni, znajdujący się pod względem tej właściwości poniżej przeciętnej normy dla pojemności czaszki kobiecej, która- to pojemność wynosi 1 375 cm. sześć. Zasadnicza różnica polega na odmiennem procento-wem rozmieszczeniu pojemności: kobiety przeważają w rubryce niższych pojemności, mężczyźni — wyższych. Gdyby z tych danych można było wnioskować o uzdolnieniach umysłowych— punkt widzenia, bardzo częsty w pierwotnym okresie antropologii, dzisiaj zaś zarzucony,—to należałoby mniemać, iż pod względem uzdolnień istnieją wśród obu płci jednostki, stojące na tym samym poziomie, ale w niejednakowej obfitości.—Nadto działają jeszcze inne czynniki. Wprawdzie wśród mężczyzn przeważają typy katabolistyczne, t. j. rozchodujące energię na zewnątrz, wśród kobiet anabolistyczne, gromadzące ją wewnątrz organizmu. Tak bywa w zasadzie, w rzeczywistości jednak istnieją odchylania zarówno w świecie męzkim jak i kobiecym. Psychia-trya, wychodząc ze studyów nad zboczeniami

popędów fizyologicznyeh, rzuciła na tę sprawę światło bardzo ciekawe. Wyróżniła, jak brzmi wyrażenie Krafft-Ebbinga, „mężczyzn z mózgiem kobiecym“ i „kobiety z mózgiem męzkim“, oraz całe mnóstwo pośrednich postaci. Mężczyzna z mózgiem kobiecym, „kobiecy mężczyzna“, nie posiada bardzo często zarostu, -ma odpowiedni timbre głosu, odznacza się rozwojem gruczołów piersiowych, doznaje osobliwych pociągów fizyologicznyeh, a w parze z niemi dają się spostrzedz w charakterze jego właściwości ducha kobiecego, lubuje się on w zajęciach i ubiorze niewieścim, a jak wykazuje kronika sądowa, często w ciągu lat całych ukrywa płeć swoją w przebraniu kobie-cem. U „męzkiej kobiety“ zabierają głos również osobliwe żądze fizyologiczne, a im towarzyszy całe mnóstwo drugorzędnych cech płciowych fizycznych męzkich, a nadto w sferze duchowej objawy katabolizmu, jak rzekłby Fouillée, a więc rzutkość, siła giestów. Kobiety takie (prawdopodobnie częste wśród przodowniczek feminizmu) niekiedy, jak jeden z kierowników sławnego Tammany-Hall w Nowym Yorku, w ciągu całego życia chodzą w przebraniu męzkim, a nikt nie domyśla się istotnej płci. Naturalnie są to typy krańcowe, ale nie zawsze bywają okazami psychiatrycznemi w tern znaczeniu, w jakiem mowa potoczna powszechnie posługuje się tym terminem. Istnieją one i zawsze istniały nawet wśród najprostszych i najzdrowszych stosunków społecznych. U barbarzyńców można spotykać je często, a obyczaj tych ludów uprawnił ich istnienie spokojne w życiu plemiennem. U tubylców na w. Borneo („Journal of Anthr. Inst.“, XXI, 119). Manamj bali jest mężczyzną przybranym w suknie niewieście. „Wkłada je wskutek nadprzyrodzonego rozkazu, trzykrotnie powtórzonego w pewnych odstępach czasu podczas snu. Taki mężczyzna urządza ucztę i zaprasza na nią plemieńców, ugasz-cza ich napojem taak, oraz daje na ofiarę jednego lub dwu wieprzów, ażeby zapobiedz złowrogim skutkom swego postępowania dla całego plemienia. Odtąd pod każdym względem postępują z nim jako z kobietą. Poświęca się on zajęciom kobiecym. Jego głównym życzeniem w życiu jest naśladownictwo zwyczajów i ubiorów kobiecych możliwie najdokładniejsze, tak, ażeby go nie można było odróżnić od kobiet“. Przykłady takie możnaby mnożyć bez końca; prawie w każdej źródłowej pracy o zwyczajach czerwonoskórych Ameryki jest wzmianka o mężczyznach w przebraniu kobiecem. Również obfite, acz nie tak częste, wzmianki istnieją o „męzkich kobietach“. Podział zajęć pomiędzy płciami jest u ludów pierwotnych bardzo ściśle przestrzegany, kobieta usunięta jest od wszystkiego co ma styczność z wojną i polowaniem, a więc od dotykania się oręża, od dojenia zwierząt oswojonych i t. d. A jednak od

czasu do czasu zdarzają się tam śmiałe przedstawicielki płci żeńskiej, które wypowiadają posłuszeństwo obyczajom plemienia i rzucają wyzwanie całej opinii publicznej. Młoda Eskimoska, uchodząca za piękność, dobrze zbudowana fizycznie i zdolna, trzymała z daleka od siebie młodzież męską; mówiła, iż jest silną jak oni i może sama polować na jelenie i używać sieci. Posiadała własną broń, którą nabyła za dochody ze swego łupu myśliwskiego. Nie życzyła sobie spełniać robót kobiecych. Podczas zimy nawróciła na swoją wiarę inne dziewczę, nie tak atletycznie zbudowane jak sama. Wybudowały we dwie własną chatę i tam mieszkały, postępując na przekór całej opinii publicznej rodaków. Razu jednego gdy były na polowaniu, obrażona gromada zburzyła ich dom; ale poddały się zaledwie następnego roku, wracając do zajęć właściwych płci swojej. Takie rokoszanki niewątpliwie były i są u ludów pierwotnych przedstawicielkami typu męskiej kobiety, a autorowie, wspominając o nich, niejednokrotnie zaznaczają ich wstręt do zamążpójścia. Zmuszone żyć jak inne kobiety, skierowały one swą rzutkość na doskonalenie zajęć właściwych płci żeńskiej. Męzkie kobiety i żeńscy mężczyźni, czyli, jak wyraża się Krafft-Ebbing, „mężczyźni z mózgiem kobiety“ i „kobiety z mózgiem mężczyzny“ stanowią ogniwa krańcowe łańcucha typów. Bródki, jakiemi rozporządza właściwa antropologia, a zatem dokonywane przez nią pomiary pojemności czaszki, wagi mózgu i t. d. są zbyt prostacze, ażeby zdołały uwydatnić strony ducha tutaj zaznaczone. Psychiatrya swo-jemi spostrzeżeniami, o wiele subtelniejszeini, przychodzi z pomocą, a wykazując istnienie typów wyłuszczonych w ich krańcowem napięciu, zarazem nasuwa wniosek, iż pomiędzy temi ogniwami ciągnie się, a przynajmniej ciągnąć się powinno, długie pasmo typów pośrednich, wypełniających przestrzeń pomiędzy męzkim mózgiem u kobiety a kobiecym, pomiędzy zwykłym mężczyzną a typem żeńskiego mężczyzny. „Najcenniejszym rezultatem studyów w dziedzinie popędu fizyologicznego jest udowodnienie, że pomiędzy mężczyzną a kobietą pod wszelkiemi względami, zarówno duchowemi jak i fizycznemi, istnieją tylko stopniowe, ilość i o w e różnice, że wśród mężczyzn i kobiet spotyka się we wszystkich kierunkach formy mieszane w niezmiernej różnorodności, a na ich krawędziach znajdują się—rzecz ta zakrawa na paradoks—mężczyźni z organami źeń-skiemi, kobiety z męzkiemi“ („Jahrbuch für sexuelle Zwischenstufen“, tom. I 1899, str. 4.) Naturalnie, doniosłość tego rodzaju objawów zależy od liczebności rozpatrywanych typów w społeczeństwie. A tymczasem znalezienie dla nich oparcia statystycznego jest rzeczą bardzo trudną — z powodów zrozumiałych. W czasopismach specyalnych są podawane nie-

kiedy liczby, ale opierają się na prostera wra- czynu i inicyatywa ideowa u kobiety jest żeniu specyalistów-lekarzy, a zatem nie można mniejszą, zdolność do myślenia abstrakcyjnego na nich polegać. Natomiast w piśmiennictwie etno- słabszą. Metoda myślenia męzka (w zakresie graficznem istnieją daty statystyczne, budzące spraw codziennych) jest ciężką i rozważną, więcej zaufania. Powers w swojej monografii żeńska zaś jest żywą w chwytaniu wrażeń plemion kalifornijskich o plemieniu Juków za- i skorą do czynu. Ostatnia metoda łatwo pro-znacza, iż na 5 tysięcy plemieńców znajduje wadzi do błędu, lecz prędko błąd poprawia; się tam około 30 mężczyzn, którzy „pozbawię- gdziekolwiek mężczyzna i kobieta znajdują się ni męzkiej żądzy, dobrowolnie uskuteczniają w okolicznościach kompromitujących, prawie wszelkie zajęcia domowe, spoczywające na ko- zawsze kobieta śmiało gotowym dowcipem po-biecie“; takiemu mężczyźnie plemię uroczyście prawia sytuacyę... Myślenie abstrakcyjnettkobiet wręcza narzędzia i sprzęty pracy kobiecej, t. j. nosi zazwyczaj znamię pewnej powolności i dą-jakby wprowadza go na tę godność. (St. Po- żności do przyswajania... w rzeczach poważniej-wers „Tribes of California“, Waszyngton 1880 nycli gotowa jest ona umrzeć za zdanie lub opinię, str. 132, 133). A ponieważ u barbarzyń- jeżeli ta będzie wypowiedzianą z taką prwagąina-ców dorośli mężczyźni stanowią piątą lub szó- maszczeniem, że dostatecznie przeniknie jej na-stą część ogółu plemieńców, przeto więc turę uczuciową“ (Havelock Ellis). W porównaniu typy „mężczyzn z mózgiem kobiecym“ wyno- z duchowością męzką w duchowości kobiety szą 3%. Tyle przypada na krańcowe ogniwo! przeważa uczuciowość. Odruchowość i pobu-Procent więc typów pośrednich będzie zna- dliwość u kobiety są większe; prędzej wyczer-cznie wyższy. Zastęp to jest wcale niemały, puje ona swe siły, ale prędzej też wraca do siebie, a w liczbie warunków jego szczęścia znajduje W ostatnich czasach podniesiono kwestyę, iż ko-się swoboda zarobków i zajęć. — Wogóle zwy- bieta odznacza się mniejszą czułością zmysłów, kłe metody badania,’ stosowane przez antropo- Galton zaznacza, że mężczyzna posiada większą logię, są sposobami zbyt prostaczemi, ażeby zdolność odczuwania różnic i powołuje się na to, iż zdołały rzucić światło narożnice psychiczne stroicielami fortepianów są mężczyźni, że przy pro-pomiędzy mężczyzną a kobietą. Kładziono na- bowaniu dobroci wina i wełny znajdują zaję-cisk na wagę i wielkość mózgów, ale sprawa cie przeważnie mężczyźni („Inquiries into Hu-okazała się tak zawikłaną, że niepodobna man Paculty a. its development“. N. York 1883, z nagromadzonych faktów wyciągać dzisiaj sta- 29-30). Założenie badacza angielskiego znalazło nowczych wniosków. Pizyologia mózgu daje gorących rzeczników w Cezarze Lombroso i G. więcej oparcia. Wykazała ona, iż rozwój mózgu, Ferrero. Ci ostatni przytaczają na poparcie swej jego wzrost, a następnie uwiąd —kształtują się tezy postępowanie Billrotha, który ilekroć miał pomiędzy płcią żeńską ujemniej niż wśród dokonywać nowej operacyi, wypróbowywał ją świata męzkiego. U mężczyzny waga mózgu, na kobiecie, gdyż zmysły jej są mniej czułe, dosięga największego swego punktu (przeciętna Lecz i tutaj wciąż nasuwa się kwestya: w ja-z 481 przypadków) pomiędzy rokiem 30-tym kiej mierze te różnice wynikają z czynników przy-a 35-ym, wtedy następuje epoka zastoju do rodzonych, a w jakiej z warunków społecznych, lat 40 — 50, poczem zaczyna się uwiąd starczy. Pod parciem wymagań i pobudek, dostarczali kobiety maximum wagi mózgu przypada na nych przez życie, rozpoczęły się poważniejsze lat 20 — 30, poczem uwiąd niezwłocznie zaczy- poszukiwania nad przyrodzeniem kobiety; fizyo-na się uwydatniać. (Topinard, str. 518, 558). logowie i psychologowie, antropolodzy i psychia-I tutaj trudno wywnioskować, o ile działają trzy gromadzą zwolna materyał, który pozwala czynniki przyrodzone, o ile zaś to, że kobieta głębiej wejrzeć w przedmiot. Wyszło na jaw, mniej ćwiczy swoje uzdolnię    e. Co iż główne różnice dotyczą dziedziny emocyo-

do innycli różnic, na pods    „ poszu- nalnej, chociaż i tutaj istnieją typy pośrednie

kiwań stwierdzono, iż dopiero dzisiejsze praco- pomiędzy anabolizmem kobiety a katobolizinem wnie psychologiczne umożliwiły uskutecznia- mężczyzny; że w masie swojej kobiety stano-nie subtelniejszych badań, a życie, sta- wią całość mniej zróżniczkowaną, bierniejszą, wiając obie płcie przy tym samym warsztacie bardziej uczuciową, że w ich umysłowości pracy, uzupełnia i rozszerza wyniki studyów przeważają pierwiastki konkretne. Ale jedno-naukowych. Wahania w sferze właściwości fizycz- cześnie zrozumiano, iż wskutek wpływu wa-nych i umysłowych u mężczyzny odbywają się runków społecznych sprawa owych różnic jest w daleko rozleglejszych szrankach, t. j. skłon- zawilszą. Praca Havelock-Ellisa, która jest ność do odchyleń i różnicowania się jest więk- najlepszem streszczeniem dotychczasowych wy-szą, zarówno dodatnich jak i ujemnych. W parze ników, w sposób spokojny a przedmiotowy u-z tem idzie u kobiety zachowawczość i większa skutecznia obrachunek otrzymanych rezultatów: trwałość uczucia; wprawdzie o „wietrzności“ ko- „Nie zdołaliśmy określić znamion zasadniczych biety napisano tomy, o męzkiej mówiono niewiele, i istotnych mężczyzny i kobiety bez wpływu ale tylko dlatego, że kobiety dotychczas milczą j okoliczności zmieniających (postronnych). ...Na-o swoich cierpieniach i we łzach a ukryciu to- j sza dzisiejsza znajomość mężczyzn} i kobiety pią utyskiwania na płeć brzydką. „Rzutkość do j nie mówi nam nic o tem, czem być mogą

108

Wielka Encykl. Poważ, llustr. Zesz. 286a. T. XXXVI.

ę z m i e r , że do

na zawsze.

n e można

wiadc enia d o -Jeżeli do-

uda, tern lepiej dla rasy; jeżeli się nie uda, ucierpi na tern mniejszość, która złamała prawo natury“. — Dotychczas zaznaczono tu jedynie zasadnicze tłe kwestyi; szczegółów należy szukać w pracach speeyal-nych, bardzo licznych. Jedna z najlepszych, Havelock Ellis a, jest przetłómaczona na język polski: „Mężczyzna i kobieta. Badania nad drugorzęduemi cechami płciowemi człowieka“ (Warszawa 1898). Nadto dr. W. Popiel „Kobieta w obec badań nauki współczesnej“ (Warszawa 1902); L. Krzywicki „Typy zawodowe w związku z płcią i wiekiem“ („Przegląd Polski przemysłu, handlu i rolnictwa“, 1902). Z dzieł w obcych językach A. Fouillée „Temperament et Caractère selon les individus, les sexes et les races“; C. Lombroso i S. Ferrero

„La donna delinquente, la prostituta et la donna normale“ (Turyn 1893; dzieło to wywołało wiele wrzawy, ale wartość jego niewielka). Bardzo ciekawy materyał zawierają prace o wykolejeniach uczuciowych, zwłaszcza takie czasopisma jak „Jahrbuch f. sexuelle Zwischenstufen (Berlin, wychodzi od r.

L. K.

i powinni, lecz czem są obecnie przy warunkach istniejącycli. Znajomość faktów zabrania nam wypowiadać dogmaty o względnych sferach działalności mężczyzn i kobiet. Jest to kwestya, w której tylko doświadczenie doprowadzi do dowodów szczegółowych. ...Kobieta przedstawia w pewnym stopniu charakter dziecka; cały organizm kobiety przeciętnej jest zasadniczo różny od organizmu męskiego. Jeżeli stosunek dziecka do ewolucyi (a mianowicie, iż w miarę wieku człowiek dorosły zbliża się do typu zwierzęcego, od którego dziecko odbiega najbardziej) przyjmiemy za dowiedziony, to kobieta posiada oznaki specyalne człowieczeństwa w wyższym stopniu niż mężczyzna... Nadzieja ćywilizacyi przyszłej leży w równomiernym rozwoju w życiu pierwiastków męskiego i żeńskiego. Nie mamy prawa wprowadzania sztucznego podziału płciowego do spraw społecznych. Względna zdolność mężczyzn lub kobiet do pewnego rodzaju pracy da się sprawdzić na drodze doświadczenia, a że warunki do świadczenia « i ą gl e twierdz konano ra świadczenie s

1899).

2. (Etnologia). Nawet na najniższych szczeblach kultury istnieje pomiędzy płciami dokładne wyodrębnienie zajęć, t. j. czynności kobiety są inne aniżeli mężczyzny; pierwsza zbiera owoce i korzenie,- pilnuje ogniska, zajmuje się budową szałasu, plecie koszyki, niańczy dzieci, drugi poświęca się wyłącznie polowaniu i wojnie. Podział ten pracy początkami swe-mi sięga najwcześniejszych okresów Rodzaju Ludzkiego, a czerpie źródło swoje w od-- miennej naturze fizyologicznej obu płci. K-a

wskutek właściwości swojego organizmu jest istotą mniej ruchliwą, więc na niej spoczęły zajęcia wymagające mniejszego ruchu i mniejszej siły fizycznej. Każdo płeć zamknęła się szczelnie w obrębie obowiązków swoich, a przesądy utrwalały i uświęcały podział pracy, który powstał samorzutnie na zaraniu dziejów Ludzkości (może nawet był puścizuą po okresie jeszcze wcześniejszym). K-a zajęła się dozorowaniem ogniska, budowaniem schronienia z gałęzi. Spadały na nią coraz nowe obowiązki: koszykarstwo, garncarstwo i t. d. Sfera robót męzkich w okresie pierwotnym jest bardzo szczupła: wojna zdarza się rzadko, polowanie zajmuje stosunkowo niewiele czasu, wówczas gdy K-a ciągle ma jakieś zajęcie. „Jej robota (u Indy an) nigdy nie ma końca, buduje ona szałas letni i zimowy, garbuje skóry, wyrabia obuwie. Latem pracuje godzin sześć dziennie, mężczyzna tylko godzinę; zimą kobieta spędza nad robotą godzin dziesięć, mężczyzna sześć“. W okresie pierwotnym mężczyzna w stosunku do kobiety jest raczej próżnującym członkiem społeczeństwa, a długie wczasy swoje obraca na podniesienie wdzięków własnych za pomocą różnych środków. W porzeczu Amazonki „mężczyźni i chłopcy przywłaszczyli sobie wszystkie ozdoby, zgoła odwracając zwyczaje ludów cywilizowanych i naśladując przyrodę, która samców obdarzyła jaskrawszemi barwami i właściwościami“. Mężczyzna przepędza czas swój wśród zabaw, pogawędek, na polowaniu; wynalazki i odkrycia, dokonywane podówczas przez niego, są bardzo nieliczne, bo ograniczają się na doskonaleniu oręża i w niektórych punktach globu przyswojeniu bydła. Natomiast K-a ugina się pod ciężarem obowiązków i jest w tym okresie wielką wynalaz czynią, a więc doskonali sztukę kuchenną i budowniczą, odkrywa garncarstwo, wreszcie w wielu bardzo okolicach globu zaczyna trudnić się rolnictwem; rolnictwo bowiem jestjej dorobkiem. Jelna i druga płeć nie wychyla się ze sfery swoich obowiązków, a mnóstwo przesądów utrwala to wyodrębnienie, tern bardziej, iż po czasach prastarych pozostały tradycye odrębnego życia mężczyzn i kobiet: prawdopodobnie obie płci przebywały zdała od siebie, schodząc się podczas zbiegowisk sezonowych, poniekąd spożywały inny pokarm. Z tych czasów pochodzą może przesądy, dotyczące krwi kobiecej, jako odbierającej siły fizyczne mężczyźnie, oraz brak łączności towarzyskiej pomiędzy płciami*, pospolity w okresie pierwotnym, wraz z obozami i domami komunalnemi dla mężczyzn (ob. K om u-nal ne do my, o b ozy). „Bałwochwalstwo — pisze W. Ellis —wywarło przemożny .a głęboki wpływ nietylko na każdą epokę ich (t. j. Polinezyjczyków) bytu ziemskiego, ale także na każdą cząstkę życia, i swojemi niespołecznemi wymaganiami wytępiło wszelkie delikatniejsze uczucie i wszystkie ' uciechy stosunku domowe-

go. Ojciec i matka, jako jedna szczęśliwa para społeczna z dziećmi, nigdy nie obsiądą tam ogniska domowego, lub, zebrani pod wdzięcznym cieniem gaju, nie skorzystają pospołu, jako rodzina, z dobroci Opatrzności. Zwyczaj nieubłagany mówi, że żona nie będzie jadła tego pokarmu co mąż, oraz, że nie będzie spożywała posiłku na tem samem miejscu, ani przygotowywała swego jadła przy tym samym ogniu.

swoich zarysach dotrwał do obecnej doby, i dopiero w szrankach industryalizmu nowoczesnego uległ częściowemu przeobrażeniu i ulegnie jeszcze większemu prawdopodobnie. Na to złożyło się mnóstwo czynników, z których każdy pozostaje w związku bezpośrednim z całokształtem dzisiejszych stosunków gospodarczych, a mianowicie: l-o rozkładanie się gospodarstwa domowego w społecznym podziale pracy, wskutek czego kobieta ma coraz mniej zajęć w domu i może poświęcić się pracy pozadomo-wej; 2-o proletaryzacya tłumów, co zmusza kobietę do szukania zarobku po za domem, 3-o ukazanie się maszyn zamiast rzemieślniczego trybu produkcyi (i nieodłączne od wielkiego przemysłu powstanie kantorów it. d.), co umożliwia kobiecie pracę według jej sił. Wskutek tych czynników kobieta zajmuje w społecznym podziale pracy wciąż nowe stanowiska; dawne granice pomiędzy zajęciami męzkiemi a żeń-skiemi doznają coraz większego zatarcia; nikną dawne przesądy odrębności, a wyrazem tej zgoła nowej sytuacyi jest ruch tak zwanej emancypacyi kobiet. — Ongi panował pogląd, iż rozwój społeczny nieustannie polepsza położenie K-y. Objaw, właściwy cywilizacyi średniowiecznej i nowoczesnej, uogólniono na całe dzieje Rodzaju Ludzkiego. Twierdzono, iż mężczyzna, jako silniejszy, narzucił K-e swoją władzę, zamieniając ją na dwunożne bydlę domowe już w okresie najwcześniejszym. Badania etnologiczne podważyły to twierdzenie. Naturalnie, nawet wśród plemion dzikich nie zbywa na brutalności męzkiej i za jej dowód może służyć fakt, iż u Australczyków już dziewczynki 8-letnie są oddawane za mąż. Nie brakuje i innych środków ujarzmienia K-y: u tylko co wymienionego szczepu mężczyźni organizują się w tajne związki natury religijnej, które między innemi mistyfikują kobiety za pomocą różnych forteli i postrachem kar nadprzyrodzonych utrzymują je w posłuszeństwie (oh. Organizacye pierwotne), — postępowanie zgoła zrozumiałe wobec tego, iż pod względem siły fizycznej różnice pomiędzy płciami nie są w tym okresie tak znaczne, jak za cywilizacyi. Ale na ogół można powtórzyć wraz z T. O. Masonem, iż nie podobna przedstawić sobie, aby stale i systematycznie jedna połowa społeczeństwa mogła być gnębiona przez drugą, nie pociągając dezorganizacyi życia zbiorowego. Prawa wzajemne obu płci kształtują się bardzo odmiennie w każdej epoce dziejów społecznych, w ogólnym zaś zarysie pozostają w związku z dorobkiem każdej płci. Wraz z zaznaczonem powyżej wyodrębnieniem zajęć idzie w parze wyodrębnienie praw do sprzętów, przedmiotów i plonów —, to wyodrębnienie własności, które znalazło w sta-

Zakaz ten stosuje się nietylko do żony w stosunku do męża, ale do wszystkich przedstawicielek płci żeńskiej, od przyjścia na świat, aż do skonu. W chorobie i dolegliwości i we wszelkim innym przypadku, w którym znaleźć się mogą matka, żona, córka lub siostra, zwyczajowi temu stać się musi zadość. Ognisko, przy którem mężczyźni gotują potrawy, uchodzi za świętość; kobietom nie wolno z niego użytkować. Koszyki, w których leży prowizya mężczyzn, i dom, w którym mężczyźni jedzą, są tak samo święte, t. j. niedostępne dla kobiet pod surową karą“. Przytoczony przykład jest zaczerpnięty z okolic globu, gdzie wyodosobnie-nie obu płci dosiągnęło bardzo krańcowego napięcia, ale bądź co bądź może służyć za wyraz, acz wygórowany, dążności powszechnych na niższych szczeblach kultury (warto zanotować przeżytki u nas tego rodzaju, jako to, iż w kościółku wiejskim mężczyźni zajmują jedną stronę nawy, kobiety drugą). Otóż w takich warunkach nawet dotknięcie się sprzętów jednej płci przez drugą jest zakazane zarówno przez obyczaj jak i przez przesądy. A ponieważ kobieta uchodzi za istotę nieczystą podczas pewnych chwil życia swego, przeto mężczyzna zaczyna pogardzać jej zajęciami — „kalają one i plugawią“ (u nas kądziel doręczano tchórzom), a dotknięcie się przez nią przedmiotów pracy męzkiej wywołuje niepowodzenie. U Indy an n. p. z nad zatoki Hudsońskiej broń staje się nieprzydatną do polowania, jeśli kobieta przez nią przejdzie, i winowajczyni rozszarpują nozdrza (por. przeżytki tej epoki u nas, kiedy baba, gdy zajdzie drogę myśliwcom, wróży niepowodzenie na polowaniu). W takich warunkach podział pracy, który na zaraniu dziejów Rodzaju Ludzkiego powierzył jedne zajęcia mężczyźnie, drugie—kobiecie, utrwala się coraz bardziej, nawet, gdy czynniki, które przyczyniły się do takiego ukształtowania stosunków, zmieniły się. Dokładniej: pole działalności kobiet staje się coraz bardziej ograniczonem; z chwilą zastosowania siły zwierząt do robót w polu, staje się w rolnictwie tylko pomocnicą mężczyzny; rozwój rzemiosł zabrał jej koszykarstwo, garncarstwo, budownictwo i t. d. Zostaje warunkami społecznemi coraz bardziej przymocowaną do kolebki dziecka i do kuchni, umysł jej nie ma pola do ćwiczenia, się, wówczas gdy mężczyzna wciąż ma okazyę gimnastykowania rem prawie germańskiem uwzględnienie w róż-swego umysłu. Ów podział pracy, ukształto- i nicy pomiędzy Gerade i Heergewante, wany w odległej starożytności, w zasadniczych u nas w terminach prawa zwyczajowego ludo-

Marriage“ (Londyn 1902).

3. K. naW schodzie. Stanowisko niewolnicze

wego: babizna i dziedzictwo (ojcowizna). Każda płeć w okresie dzikości i barbarzyństwa posiada wyłączne prawo do rozporządzania plonami swojej pracy, a na wspólność majątkową małżonków niema tam miejsca. U Indyan osiadłych w pueblach (ob. Pueblo) „kobiety zajmują się gospodarstwem domowem; do nich należy kontrola nad domem i własność, mąż ani jednej rzeczy nie sprzeda bez pozwolenia żony, ale i wtedy chowa ona pieniądze do swojej skarbonki. Często gdym się umówił z mężem o kupno czegoś, na moje utrapienie nadchodziła żona i odmawiała zatwierdzenia“ (J. Bourke). Nad wybrzeżem Oceanu Spokojnego u Indyan „mąż posiada swoje prześcieradło, żona — maty, koszyki i zarobki, prócz pochodzących z nierządu, które należą do męża“ (G. Gibbs). Za myśliwstwa plony pracy męzkiej przeważają, i u ludów myśliwskich stosunek mężczyzny do kobiety jest względnie brutalniejszy. Rzeczy przybierają zgoła inny obrót za czasów rolnictwa barbarzyńskiego, które powstało ze zbierania dziko rosnących płodów i nastąpiło bezpośrednio po okresie myśliwskim bez uprzedniego przejścia przez pasterstwo. To rolnictwo jest wynalazkiem kobiety, do niej należą plony, i jej praca jest niemal wyłącznem źródłem utrzymania rodziny, na której potrzeby mężczyzna jedynie dostarcza nieco zwierzyny. K. naówczas staje się panią domu. Zwykle siostry, rodzone i cioteczne , mieszkają w olbrzymiem domostwie i na spółkę gospodarują. Mężczyzna, poślubiający K-ę z takiego domu, przenosi się do jej rodu, jest wstępniem (ob.), dzieci zaś w razie rozwodu pozostają przy matce, a zawsze noszą jej nazwę rodową. Żona, a raczej cała gromada kobiet—żona, jej matka i ciotki, siostry—rządzą wszechwładnie domem. „Zwykle K-y rządziły domem—pisze Morgan o Iro-kach. Biada mężowi lub kochankowi, który był niezaradnym w dostarczaniu swojej części zapasów. Bez względu na to, ile miał dzieci lub majątku w domu, każdego czasu mógł otrzymać rozkaz zabrania manatków, a po takim rozkazie opór był niebezpiecznym. Musiał powracać do swego klanu lub, jak zdarzało się często, zawrzeć nowy związek małżeński w innym“. Są to czasy prawa macierzystego (ob.), a władza kobiet jest tak znaczna, iż Bachofen i wielu innych twierdziło, iż ongi w Grecyi starożytnej i Azyi Mniejszej istniał okres tak zw. gynajkokracyi (żonowładz-twa), kiedy kobiety rządziły społeczeństwem. Twierdzenie to niewątpliwie jest błędne, a stosunki ówczesne kształtowały się prawdopodobnie tak jak u rolników barbarzyńców Ameryki: „w domu żona jest panią, mężczyzna nie ma tam nic do nadmienienia; natomiast mężczyźni rej wodzą w życiu publicznem“, organizacya zaś ta mężczyzn, zwykle jedyna publiczna, w związku w mysteryami religijnemi mężczyzn (ob.

Mysterya męzkie) umożliwia tym ostatnim przy sprzyjających okolicznościach dokonać przewrotu w życiu domowem, kobiety zaś działające w rozproszeniu nie mogą stawić oporu. W przeciwieństwie do rolnictwa barbarzyńskiego pasterstwo jest dorobkiem dziejowym mężczyzny, który dostarcza wtedy środków utrzymanie rodzinie. Oddziałało to na wszystkie strony życia domowego: żona jedynie zarządza tern, co otrzymał mężczyzna ze swojej pracy, przenosi się do jego domu, dzieci należą do ojca i noszą jego nazwisko rodowe. Powstaje prawo ojcowskie (ob). Kobieta bywa kupowana przez męża, a na tym podłożu ukształtowała się rodzina polygamiczna. Cywilizacya współczesna europejska rozwinęła się z pasterskiego trybu życia, i nasze ukształtowanie rodziny, stosunek męża do kobiety, rodziców do dzieci noszą na sobie wyraźne piętno takiego pochodzenia. Dopiero industiyalizm nowoczesny, wyprowadzając kobietę z domu i umieszczając obok mężczyzny przy tym samym warsztacie pracy, przywrócił jej możność zarobku samodzielnego,— okoliczność, która zaczęła już oddziaływać na dotychczasowy stosunek obu płci co do praw w domu i społeczeństwie i znalazła dla siebie wyraz w aspiracyach prądu emancypacyjnego. — Szczegóły i bibliografię ob. K ohn u naine domy, Krwi spoidło (Krewniacy), Kuwad a, Macierzyste prawo, Małżeńskie prawo, Menstruacya, 0-bozy męzkie, Ojcowskie prawo, Rodzina, W Stępień. Nadto dzieła takie, jak H. Ploss „das Weib in der Natur und Völkerkunde. Anthropologische Studien“ (wyd. 4-e 1895; rzecz głównie potrącająca o zagadnienia antropologiczne, wogóle bogaty, ale bezkrytycznie nagromadzony materyał); T. Otis Mason „Woman’s Share in primitive Culture“ (New York 1894, rzecz bardzo cenna); E. Craw-ley „The Mystic Rose. A study of primitive

I/. K.

K-y przetrwało tysiącolecia, jak każdy zresztą stosunek prawny na Wschodzie, każda ustawa. Od prawodawstwa Manu aż do Koranu otrzymywała niewola K-ty sankcyę religijną, i ta sankcya nadała jej charakter niezmiernie trwały. Zaś wszelkie przepisy dotyczące K-ty dają się sprowadzić do zasady naczelnej, która głosi, że kobieta uznawana była tylko jako matka, przedewszystkiem rodzicielka synów. Interes ojca w posiadaniu potomków płci męzkiej — charakteryzujący rodzinę patryarchalną (ob. Patryarchat) — powoli rozszerzył się w kierunku państwowym: państwo zainteresowane było posiadaniem żołnierza. Małżeństwo staje się obowiązkiem wobec państwa; w Chinach skazywano co wiosna wszystkich mężczyzn 30-letnieh i kobiety 20-letnie, przebywające w stanie bezżennym. U Hindów wolno było małżonkę bezpłodną po ośmju latach małżeństwa zamienić na inną, —małżonkę, której dzieci wymarły, po dziesięciu latach, małżonkę która rodziła tylko córki, po jedenastu latach. U Żydów obowiązek nakazywał porzucenie małżonki bezpłodnej, albo płodzenie potomstwa z niewolnicą, które nabierało w takim razie charakteru dzieci prawych (Sara do Abrahama:... „wnijdź, proszę, do służebnicy mojej, azali wżdy z niej będę miała dziatki..." 1 Mojżesz XVI, 2). Bezpłodności starał się zaradzić prawodawca hinduski w inny jeszcze sposób, ile że wina była po stronie małżonka. Nakazywał żonie „niewierność“: małżonek odstępował żony bratu albo innemu krewnemu gwoli produkowania syna przy zachowaniu odpowiedniego ceremoniału religijnego (Manu IX, 58 — 63). U Izraelitów—na wypadek bezpotomnej śmierci małżonka stawała się żoną brata zmarłego, „a pierworodny syn, któregoby porodziła, nazwany będzie imieniem brata zmarłego, aby nie było wygładzone imię jego z Izraela“ (5 Mojżesz XXV, 5 —10; ob. Lew irat). — Kobieta stanowi własność nieograniczoną małżonka i nie może narówni z niewolnikiem posiadać własnego majątku. Własność, którą nabywa, przechodzi do małżonka i „władcy“. Od kolebki do mogiły pozostaje niewolną: dziewica zależy od ojca, małżonka—od męża, wdowa—od synów albo krewnych. Jedynym zawodem jej właściwym było macierzyństwo, ale i tutaj była ona tylko środkiem, narzędziem, nie wyrastała ze wzgardy, którą ją otaczano. Tylko taka, która rodziła synów, mogła liczyć na lepsze imię. Żydówka po urodzeniu chłopca pozostawała nieczystą w ciągu dni siedmiu, po urodzeniu dziecka płci żeńskiej dni czternaście. Filozofia społeczna i religijna uważała ją za „zło konieczne“ i z Ewy, prababki Rodzaju Ludzkiego, wyprowadzała wszelki grzech i wszelkie nieszczęście Ludzkości. „Niewiasta jest nikczemna, jak fałsz, i musi być ćwiczona batogiem, jak dziecko albo obłąkany" (Manu). „Tylko mężczyzna posiada duszę nieśmiertelną“ — uczyli Chińczycy starożytni. Brahma zabrania kobiecie czytać Wedy. Koran zapowiada, że bramy raju będą na wieki zamknięte przed niewiastą. Jeszcze Majmonides (ob.) zabraniał żydówkom narówni z niewolnikami i dziećmi nauki pisma świętego (propter ingeniiimbecil-litatem). Manu mówi: „kobiety są żądne rozkoszy, kapryśne, bez przywiązania, nie mają praw świętych i modlitwy“. Obok tych jednak słów surowych porywa się niekiedy prawodawca hinduski na wyżyny takiej n. p. poe-zyi: „Nigdy nie uderzaj kobiety, nawet kwiatem. Gdziekolwiek kobiety są w poszanowaniu, tam bóstwo jak wszędzie zadowolone: gdzie jej nie czczą, tam modlitwy są bez skutków. Należy ją otaczać zbytkiem: gdy błyszczy strojem, blask spływa na ród cały; gdy jest żle ubrana, wypędza radość z serca małżonka. Ten tylko jest mężem doskonałym, kto składa się z trzech

osobistości: z małżonki, z siebie samego i z syna, a Brahmani uczą, że małżonek stanowi jedną osobę z małżonką swoją... z wyjątkiem Brahmanów wszyscy powinni jej ustępować z drogi... kobiety, które łączą się z małżonkami, aby zostać matkami, i stanowią cześć domu, są istotnie boginiami szczęścia....“ Ale Manu oświadczył też, że kto bije kobietę, nie jest więcej winien, niż gdy pomimo woli rozdepce robaka w polu albo urwie kwiat. Do jednej kategoryi więc zalicza mimowolne zabójstwo kobiety i —krowy.

4. K. w Grecy i. Na Wschodzie rodzina była państwem w sobie zamkniętem, z ojcem-pa-tryarchą, królem, na czele. W Grecyi ojciec rodziny staje się obywatelem, którego większa część życia upływa po za domem. Prawodawca, żołnierz, adwokat, filozof i artysta — zostawia zarząd domu małżonce i niewolnikom. Praca jest hańbą, a że kobieta pracuje, tedy jest niewolnicą, bezwolną własnością męża czy ojca. Ojciec, albo opiekun, wydaje ją za mąż bez jej wiedzy i zdania, małżonek przekazuje ją w darze, albo zamienia. Jeśli pozostaje bezpłodną, jest zbrodnią nie porzucić jej. Mono-gamia jest prawem; ale obok jednej małżonki z prawa wolno korzystać z posług dowolnej ilości konkubin. W domu małżonka - kobieta żyjo w zamknięciu, odosobniona od świata, bez udziału w życiu publiczuem. Demostenes mówił, że bierze się żony gwoli pozostawienia dzieci, konkubiny gwoli opieki, a nierządnice gwoli rosko-szy miłości. Ale ta ostatnia droga jedynie prowadziła kobietę grecką do wolności. Z mrocznego zamknięcia, YOvatxcovtTtç, wychodziła piękna niewolnica na otwarty rynek, aby stać się tam przedmiotem podziwu dla poetów, malarzy, artystów, nawet przedmiotem czci dla ludu całego. Dla umysłów niezależnych i zdolnych, dla natur bogato uposażonych, więdnących w ciasnocie bytu codziennie niezmiennego i zawsze szarego, stan cywilny h e t e r y (od śtaipa—przyjaciółka) był jedynym, który umożliwiał udział w życiu publicz-nem, zetknięcie się z kulturą umysłową kraju. Kochanka Peryklesa Aspazia, mistrzyni Sokratesa Diotyma, uczennica Platona Lastheneja i Epikura Leontion—wyniosły „heterę“ wysoko ponad poziom, na którym wegetowała prawowita małżonka heleńska. Nędzny byt kobiety normalnej sprawił to, że mało się jej losem zajmowali statyści greccy. Cennemi tylko są uwagi Platona i Arystotelesa. Pierwszy w „Prawach“ (vôjj.ot) nazywa kobiety rodzajem słabszym, skrytym i zabitym (Xafipaiorspov xai ero-xXo7rôtepov), przyzwyczajonym do spędzania życia w ukryciu i w mroku, skutkiem czego wolność pozbawiona wszelkiego dozoru jest dla nich niebezpieczna (VI, 21). Małżeństwo jest instytucyą czysto państwową i powinno być zawierane celowo, w interesie największego pożytku dla zbiorowości państwowej. Małżonkowie powinni się dobierać rozważnie i zacho-

wać się wzajem z możliwie wielką ostrożnością i względnością. Państwo powinno utrzymywać dozorczynie małżeństwa (smaxorcot) na czas pierwszego dziesięciolecia pożycia małżeńskiego, które powinny baczyć, aby nie działa się żadna krzywda, aby panowała zgoda i wzajem panowanie. W razie potrzeby czynią uwagi, w ostateczności podają o tem do wiadomości władzy i zarządzone śledztwo sądowe orzeka o pozbawieniu czci winnego małżonka, skutkiem czego nie może on brać udziału w weselach i innych uroczystościach rodzinnych. O ile małżeństwo w ciągu 10 lat pozostaje bezdzietnem, następuje rozwód (VI, 28). W „Państwie“ dzieli się, jak wiadomo, ludność na trzy klasy, z których najwyższa (nadzorcza) ma być fizycznie i duchowo najdoskonalsza i w tym celu powinna otrzymać najlepsze wychowanie, co więcej, powinna być odpowiednio „urodzona“, i dlatego matki tych przyszłych kierowników państwa powinny być kształcone na istoty, na równi z ojcami, przerastające ogół obywateli. Kobiety i mężczyźni posiadają jednakowe zdolności, a że państwu zależy na tem, aby zdolne i silne dzieci na świat przychodziły, tedy powinno wybierać najlepsze osobniki męzkie i żeńskie najwyższej klasy do pożycia małżeńskiego. Zupełnie jak hodowca koni wybiera matki i przeznacza je pod właściwego ogiera, tak samo zarządcy stanowić winni nietylko, jaki mężczyzna pobierać się winien z jaką kobietą, ale i ile razy im dzieci rodzić wolno. Dziecię, które przyszło na świat bez woli zarządców, którego rodzice kochali się tedy z własnej woli, dziecię takie powinno być ogłoszone za nieprawe i powinno być skazane na los wszystkich słabych i kalek. Państwo ma prawo przeznaczać nie tylko właściwą kobietę właściwemu mężczyźnie, ale, jeżeli uzna potrzebę tego, przeznaczy ją chwilowo innemu. Takie matki wolne będą od karmienia i opieki nad dziećmi. Natychmiast po urodzeniu odbiera się im dzieci i chowa przy pomocy mamek i do-zorczyń; kobieta od 20 do 40 roku „rodzi dla państwa“. Widzimy z tych kilku uwag, jak dalekim był Platon (ob.) od sympatyi dla wyzwolenia kobiety, jako kobiety. I Arystoteles nie był „feministą“. W „Polityce“ upodobnia on panowanie małżonka nad małżonką rządom naczelnika w wolnej republice. Narówni z Platonem domaga się „muzyki i gimnastyki“ w jednakowym stopniu dla płci obojga. Gdzieindziej mówi, że mężczyzna jest tchórzem jeszcze, gdy jest tak odważnym jak kobieta. Ale apo-logia stanu niewolniczego (ob. Arystoteles; Niewolnictwo) wznosi się do świadomości, że „kobieta nie jest niewolnicą mężczyzny“ i że „monogania jest najwyższą formą małżeństwa“.

5. K. w R z y m i e. Małe zaludnienie pierwotnej Romy tłómaczy poszanowanie, jakiem cieszyła się w niej kobieta. Mityczne podania, związane z pierwocinami państwowemi Rzymu, świadczą

o niein (ob. Sabinki, Kornelia, matka Grakchów; Egeria). Brak kobiet przymuszał do związków monogamicznych. W niewielkiej rodzinie, wiążącej dla wspólnej pracy rodziców, dzieci, niewolników i niewolnice, ma-trona-gospodyni zawiadywała calem gospodarstwem wewnętrznem i wychowaniem dzieci. Cieszyła się większym szacunkiem, a dlatego i większą wolnością. Narówni z małżonkiem przyjmowała gości, uczestniczyła w uroczystościach publicznych, odwiedzała widowiska. Tylko pod względem prawnym związana była nieprzerwaną zależnością (manus). Nie mogła rozporządzać majątkiem swoim, zaciągać długów, czynić darowizny i sporządzać testamentów. Miała tylko wstęp na forum i mogła występować w obronie własnej, jak i osób trzecich, w charakterze obrońcy aTbo świadka. Opowiadają (Valer. Maximus, VIII, 3) o Amesii Sencyi, że umiała siebie wobec zgromadzonego ludu obronić, a o Hortensyi, córce słynnego mówcy Hortensyusza, że wspaniałą wymową swoją potrafiła uwolnić kobiety od podatku, który został na nie nałożony. Ze zmianą warunków ogólnych, politycznych i społecznych, nastąpiły zmiany w ustroju rodziny i w stanie kobiety. Surowość obyczajów pierwotnych zastąpił zbytek, który znalazł dla siebie doskonałe warunki w.atmosferze bogactw, zwożonych przez zwycięzkie legiony z czterech krańców świata ówczesuego. Przytem bogactwa te ześrodkowywały się w rękach nielicznych dorobkiewiczów. Miejsce dawnych wolnych drobnych włościan zajął właściciel latifun-dyów, rozporządzający setkami i tysiącami niewolników, miejsce dawnych rzemieślników i handlarzy — kupcy w wielkim stylu. Gromady niewolników pracowały po pałacach na właścicieli swoich, i społeczeństwo, składające się z milionerów i nędzarzy, musiało dojść do zupełnego rozluźnienia obyczajów. Poszanowanie pracy zaniknęło. Trudy gospodarstwa i chowania dzieci zwalono na barki niewolników. Kobieta, nie ukształcona, zupełnie obca życiu publicznemu i jego obowiązkom, wypełniać zaczęła czas swój poszukiwaniem rozkoszy zmysłowych. Kulty miłosne sprowadzone ze Wschodu i z Grecyi stanowiły pozór wygodny. A niewolnica z pod batoga dozorcy, z pod władzy nędzy uciekała w objęcia prostytucyi, z roku na rok liczniejszej. Już za wojen Punie ki cli (ob.) starano się ograniczyć marnotrawstwo kobiet (lex Oppia): ograniczono posiadanie złota i odzieży i zakazano jazdy na wozach. Pomimo protestu Katona (starszego) udało się kobietom rzymskim uchylić działanie prawa. W 17 lat później trybun Voconius jednak wznowił zakaz prawodawczy w tej postaci, że kobietom nie wolno dziedziczyć i nie wolno przyjmować legatów powyżej 100 000 sestereyów pojedyńczych Prawo pozostało bez skutku, kobiety bowiem, chcąc uniknąć jego skutków, zawierały pozor-ne związki małżeńskie z obywatelami, przystającymi na takie operacye za pewną z góry umówioną sumę—i zdobywały niezależność. Z dawnego małżeństwa rzymskiego pozostały szczątki. Jeszcze groziła haniebna kara rzymiance zdradzającej małżonka: unikano skutków prawa w ten sposób, że „powszechnie szanowane“ matrony wnosiły swoje nazwisko na listy nierządnic, które bezkarnie mogły oddawać się rzemiosłu (Tacyt: Roczniki II, 85 i Epigramaty Martiali-sa). Bezżeństwo stawało się zwyczajem. W małżeństwie uważano brak dzieci za stan pożądany. Bano się podziałów majątkowych. Prawodawca czuł się zmuszonym ze względu na interes państwowy zaradzić depopulacyi. Za konsulatu Cezara ogłoszono prawo, mocą którego bezżennym nie wolno było przyjmować legatów, ą ojcom licznych dzieci nadano znaczne przywile

je. Wtedy zaczęto, jak mówi Plutarch, zawierać związki małżeńskie nie gwoli spadkobierców, a gwoli spadkobrania.„Leges Juliae et Papiae“— które według mniemania Augusta miały dokonać odnowienia obyczajów, głosiły, że kobiety skazane z tytułu cudzołóztwa traciły prawo świadczenia w sądzie, zawierania małżeństwa prawowitego, prawo do spadków albo legatów. Ustawa zakazała nadto kobiecie obrony interesów osób trzecich przed sądem. Mianowicie Afrania, żona senatora Bucciona, miała być namiętną pieniaczką i na sądzie zachowywała się tak skaudalicznie, że pretor wydał zakaz ogólny dla kobiet stawania w sądach, albowiem sprzeciwia się to „skromności płci“ (ne contra pudicitiam sexui congruentem alicuius causis se immisçant). A prawodawstwo Justyniana zakończyło pochód zakazów prawodawczych, stanowiąc, że dla kobiet powinny być zamknięte wszelkie urzędy cywilne i publiczne: nie mogą one być ani sędziami, ani urzędnikami, nie mogą wnosić skarg do sądu, albo z pełnomocnictwa osób trzecich stawać przed sądem. Skutek senatus consultum V cli ej anion stawały się ubezprawnionemii pod względem cywilnym: zakazano im poręczać zobowiązania osób trzecich.— W okresie narodzin clirześciaństwa obraz życia kobiety rzymskiej jest zupełnie ciemny, historya obyczajów nieznała dotychczas bardziej ponurego.

6. K. za Chrześciaństwa. O wpływie clirześciaństwa na losy kobiety panują różne mniemania. Każde powołuje się na teksty Ewangelii, uważa się za jedynie uprawnione. Ustęp Listu do Galatów (III, 28): „Nie masz Żyda ani Greka; nie masz niewolnika ani wolnego, ani masz mężczyzny ni niewiasty....“ ma świadczyć, że chrześciaństwo wyzwoliło kobiety. Inne zdania tegoż apostoła (1 do Koryntów XIV, 34): „Niewiasty wasze niech milczą w zborach“ — świadczyłoby o tendencyi wręcz przeciwnej. Chrześciaństwo nie miało żadnych w tym kierunku tendencyi: nie wyzwoliło niewolników, a więc nie wyzwoliło i kobiet. Apostoł, który mówił: „niemamy mężczyzny ni kobiety“ — dodawał zaraz: „albowiem wszyscy wy jednym jesteście w Chrystusie Jezusie“ — ale nie w państwie i wobec państwa. Chrześciaństwo zrównało pod wielu względami mężczyznę i kobietę: zarówno pod względem czystości obyczajów, jak i pod względem grzechu (I do Koryntów VII, 1—8, św. Jan 8, 6 — 11). Od obu żądało czystości i wierności, „na syny i córki, na sługi i służebnice jednakowo“ „wylewało z Ducha Świętego, aby prorokowali“ (Dzieje Apostolskie II, 17 — 18). Dalej jednak nie posunęło się. Kobieta winna posłuszeństwo mężowi, być mu uległą (do Efezów V, 22, do Kolos. III, 18, I do Kor. XI, 3), być milczącą i gospodarną (I Do Tymoteusza II, 12); nie powinna się uczyć, ani uauczać innych (I do Kor. XIV, 34—5), zbawiona będzie przez rodzenie dzieciątek (1 do Tymot. II, 15). Wraz z późniejszym rozwojem chrześciaństwa, jako religii panującej, doznały przeobrażeń te poglądy Kościoła. Zalecanie czystości w życiu małżeń-skiem, uświęcanie życia bezżennego, przeobraziło się w ascezę. Fanatyczne podkreślanie wyrzeczeń w rodzaju: „Dobrze jest człowiekowi nie lękać się niewiasty (1 do Kor. VII, 1), albo „Adam nie był zwiedzony, ale niewiasta, zwiedzona będąc, przestępstwa przyczyną była“ (1 do Tym. II, 14) — doprowadziło do poglądu na małżeństwo jako na grzech, i na kobiety, jako na bramę, przez którą wchodzi dyabeł (Tertulian), przyczem ojcowie kościoła ustanowili, że „kobieta nie została stworzona na podobieństwo Boga. Adam został uwiedziony przez Ewę, a nie Ewa przez Adama. Słusznie tedy małżonek jest panem żony, która go do grzechu wiodła, aby poraź drugi nie upadł. Prawo chce, aby kobieta była uległą mężczyźnie i była niemal jego służebnicą“ (Prawo Kanoniczne, Causa XXXIII). „Umartwienie ciała“ stało się równoznacznem z porzucaniem kobiety. Na synodzie w Metz zakazano klerowi obcowania towarzyskiego z matką i siostrą. Celibat, podniesio -ny do zasady obowiązującej dla duchowieństwa bez różnicy, stworzył olbrzymie szeregi kobiet bez-żennych; powstać musiały liczne klasztory żeńskie, a te, które za temi murami nie znalazły spokoju i chleba, szukały go w zamtuzach. W klasztorach kobiety zdobywały oświatę, uczyły się języków klasycznych, posiadały niektóre nauki, bywały doradczyniami papieży i królów. Hildegarda von Bochellieim pisała w XI stuleciu obok żywotów świętych rozprawy w zakresie nauk fizycznych i zoologicznych. Tak samo Brygida szwedzka i Hrotswith, poetka łacińska. Kopiowały K-y starożytne dzieła, malowały inicyały i miniatury, uczyły dzieci w szkołach klasztornych, doglądały chorych, tkały. Ten rozkwit trwał kilka stuleci, po upływie których klasztory chylić zaczęły się do upadku.

7. K. podczas Wieków Średnich. Miejsce niewolnictwa, jako organizacyi pracy, zajęło poddaństwo. Zmieniła się nazwa, charakter prawny i społeczny klasy pracującej pozostał bez zmiany. Pan feodalny (świecki czy duchowny) korzystał z władzy zupełnej nad poddanym. Za jego tylko zezwoleniem wstępował w związek małżeński; władny był pan porwać żonę wraz z dziećmi, gdy poddana jego bez zezwolenia stawała się żoną obcego poddanego. Porywał ją najczęściej, gdy już posiadała dzieci, które wraz z nią wracały do dawnych obowiązków matki. Praca kobiet była nader poszukiwana. Na zamkach i po klasztorach pracowało w warsztatach po 300 kobiet, zajętych tkaniem, szyciem, haftowaniem. W ten sposób przetwarzano przychody majątku: plon lnu i wełny z owiec, ale i różnorakie daniny naturalne poddanych. Praca fraucymeru była zorganizowana: starsza czy przełożona („majster“) wydzielała roboty, rysowniczki przygotowywały wzory koronek i haftów, które zdobiły wszelki strój ówczesny, zarówno męzki jak żeński, ściany, meble. Sporządano zapasy strojów dla gości, do turniejów i uroczystości. Pozatem kobieta pracowała w gospodarstwie: obracała żarna, paliła w olbrzymich piecach, gotowała, pracowała w ogrodzie. Usługiwała osobiście pani i panu, gościom przyjezdnym; na żądanie gości spędzać była obowiązana noce u ich łoża, co wyrodziło się w zwyczaj udzielania gościom dziewki na cały czas ich pobytu w gościnie do dowolnego rozporządzenia. Wymagała tego gościnność i czyniła z zamku przybytek nierządu, harem rycerzy i książąt. Wszędzie panowało jus primae noctis. Bezustanne wojny, wieloletnie pochody krzyżowe, nieobecność feodałów, trwająca dziesięciolecia, albo sam powrót do domu obarczonych ‘zepsuciem i rozwiązłością Wschodu — prowadziły do zupełnego upadku materyalnego i moralnego. Za żołdactwem europejskiem ciągnęły zastępy nierządnic. Konkubiny możnowładców świeckich i kościelnych towarzyszyły im konno albo w złoconych pojazdach na sejm i do obozu. Za armią księcia Alby pociągnęło do Niderlandów 400 nierządnic konno, 800 pieszo. U dworów możnowładców specyalni urzędnicy dowodzili oddziałami nierządnic, tak samo w obozie, gdzie u Niemców nosili nazwę „ W e i b e 1 “ ’ ó w. — W domu pozostawione małżonki szukały pociechy w towarzystwie młodych paziów albo wzdychających wiecznie i tęsknie zawodzących „minnesangerów“. Powstanie i wzrost miast zdawały się rokować już spokojniejszy i normalniejszy układ życia rodzinnego. Ale głęboki przewrót w organizacyi pracy, przeobrażenie niewolnycli poddanych w wolnych rzemieślników, powstanie różnych rzemiosł, które przejęły rozliczne działy dotychczasowej pracy kobiety - gospodyni i jej otoczenia żeńskiego, —wszystko to sprawiło, że praca niezliczonej ilości kobiet stała się zbyteczną. Odtrącone te szeregi, pozbawione Chleba i. schronienia, zapełniać zaczęły zamtuzy, jako ostatnie schronienie nędzarzy. Rajcowie miejscy popierali ich rozwój: oczyszczały one miasto z wałęsających się wszędzie nierządnic i napełniały kabzy miejskie wyjątkowo wyso-kiemi daninami. Nierząd otrzymywał w ten sposób sankcyę, organizował się. Dostojnych gości przedstawiciele magistratu prowadzili do „wesołych domów“ ( locht er!mus, Jumjfrauen-Jiof). Cechy (ob.) ze względu na swój charakter mało nadawały się do popierania pracy kobiet. Jednak często w zrzeszonej pracy cechowej udział bierze kobieta niemiecka, francuska i td. Zdaje się, że w zasadzie K-ynie były w okresie rozkwitu cechów wykluczone z żadnego rzemiosła. Poświęcały się głównie pracy uprawianej dawniej: krawiectwu i tkactwu. W różnych miejscowościach pracowały stale w kuśnierstwie, piekarstwie, pasiarstwie, ry-marstwie, garbarstwie i złotnictwie. Wdowa po majstrze cechowym mogła dalej prowadzić rzemiosło zmarłego małżonka. We Prancyi dozwolono jej trzymać uczniów. Żony, córki i służebnice mogły być pomocą majstrowi, córki dopuszczano często do nauki na równi z synami. W różnych rzemiosłach warunkiem przewidzianym przy udzielaniu świadectw cechowych było przyjmowanie dziewcząt do nauki. W niektórych znowu kobiety bywały majstrami samodzielnemi, jak oto w cechach krawieckim i tkackim, u szląskich niciarzy i sukienników, u kolońskich pasiarzy itd. Spotykać się też dają cechy wyłącznie kobiece, z kobietami w roli starszych. Wcześnie jednak zaczęło się wypieranie kobiety z cechu. W niektórych rzemiosłach paryskich dążeniu temu towarzyszył skutek pomyślny i zupełny w XIII w. W końcu XVII w. wykluczenie jest powszechnem i ostatecznem. Kobiety znikły z drobnego handlu i z izb łaziebnycli. Wrogi ten stosunek cechów do kobiet uwarunkowany był względami współzawodnictwa. Spisy ludności dokonywane w XIV i XV w. wykazują wszędzie przewagę kobiet. We Frankfurcie n. M. na 1000 dorosłych mężczyzn było 1 100 kobiet (1385), w Norymberdzie — 1 207 kobiet (1449), w Bazylei—1246 kobiet (1454). Kobiety, nieznajdu-jące dla siebie miejsca w cechach albo w klasztorach (gdzie wymagano zazwyczaj pewnego kapitaliku od nowicyatki), znajdowały- je w zakładach utrzymywanych przez B e g i n k i. Zakłady te powstawały kosztem miast i przyjmowały dziewczęta bez zajęcia, które wprawdzie nie składały ślubów zakonnych, jednak żyły pod rządem reguły domowej. Kolonia liczyła w XV w. 800 — 1000, Paryż —2 000, Bazylea 1500, w Frankfurcie 6 % wszystkiej dorosłej ludności żeńskiej należało do zgromadzeń Be-ginek. Praca ich słynęła z dokładności i taniości. Bywały i sporadyczne wypadki pracy kobiet innego rodzaju: w XV w. Frankfurt liczył 15 lekarek.—Pod koniec Średniowiecza otwiera się dla kobiet nowe pole pracy—przemysł

męż. 1883    154,8

1898    338,4

±A 00 CD

1 Maja 1 Maja

domowy. Wyparte z cechów musiały szukać innych źródeł bytu. W tkactwie ta forma pro-dukcyi znalazła największe zastosowanie. Rozle-glejsze jeszcze pole otworzyły kobietom maszyny. Prostota i względna lekkość urządzeń maszynowych zwróciły do nich przedewszystkiem kobiety i dzieci. Taniość ich pracy wykluczała współzawodnictwo mężczyzn; r. 1768 zbudowano w Anglii pierwszą „fabrykę“ przędzalniczą a już 1788 (a więc przed rozleglejszem zastosowaniem pary) liczono w Anglii i Szkocyi 143 przędzalnie, w których pracowało obok 26 000 mężczyzn 31 000 kobiet, obok tego w tkalniach, drukarniach pracowało 59 000 kobiet (obok 133 000 mężczyzn i 48 000 dzieci). Wynalazki techniczne, udoskonalenia warsztatów tkackich (przez Vaucansona, Cartwright’a) prowadziły również do większej mobilizacyi kobiet pracujących. W r. 1762^-1765 tkało w St. Quentin we Francyi 60 000 kobiet. Skutki nie dały długo na siebie czekać. Każda nowa maszyna, zastępująca pracę wielu dziesiątków robotnic ręcznych — pozostawiała te ostatnie bez chleba, pozbawiała je bowiem bądź zupełnie pracy w przemyśle domowym albo uszczuplała płacę dotychczasową; wprowadzała też pierwiastki rozkładowe do or-ganizacyi domowej. Nędza zmuszać zaczęła do opuszczania domu dla pracy zrzeszonej w fabryce; dawne obowiązki matki i gospodyni nie mogły być nadal wykonywane z powodu nieobecności kobiety w domu. Z Anglii orga-nizacya pracy fabrycznej przeniesiona została na kontynent i wszędzie wywołała skutki podobne. Wielki przemysł znosił jedną gałąź przemysłu domowego po drugiej, a że płaca męzka, normowana za sprawą wolnego współzawodnictwa, nie starczyła na utrzymanie rodziny, tedy kobieta musiała ofiarować swoją pracę bądź jako córka, bądź jako żona, ażeby brakującą część budżetu pokrywać, aczkolwiek praca jej w ostatecznym rezultacie prowadziła do obniżenia płacy męzkiej. Kobieta, odznaczająca się posłuszeństwem, skromnością, cierpliwością i wytrwałością w większym stopniu niż mężczyzna, stawała się robotnikiem pożądanym przez fabrykanta, matki obarczone dziećmi—najbardziej może pożądanemi, a to dla tego, że najłatwiej można niemi kierować i stan ich zależności wyzyskiwać. Ześrodkowanie sił kobiecych w produkcyi fabrycznej najlepiej uzmysławia podana przez Pierstorffa tabliczka. W fabrykach (wszystkie pracownie powyżej 10 robotników) saskich liczono na 1000 ludności wogóle:

razem

237,4

501,7

Wzrost -(-112,1% —j—97,7 % -(-110,9% Jednocześnie ludność wzrosła w oznaczonym czasie o 27,4%. To samo zjawisko widzimy i w rolnictwie. I tutaj udział kobiet wzrósł w znaczny sposób. Pracą na roli zajęta była

kobieta od wieków i tysiącoleci. Ale za dni naszych, wraz z rozpowszechnieniem się form gospodarstwa i intensywnego przeobrażenia gospodarki zbożowej w uprawę przeważnie roślin okopowych, popyt na robotnika na roli wzrósł znakomicie i odwołano się przedewszystkiem do tańszej pracy kobiecej. Śród obieżysasów przewaga kobiet jest widoczna, w szczególności zaś dziewcząt.—Mówiliśmy wyżej o umy-słowości kobiet średniowiecznych. Odrodzenie zaznaczyło i na tern polu swój wpływ dobroczynny i wielki. W domach zamożnych mieszczan wybitni pedagogowie uczyli dzieci bez różnicy płci. Cecylia Gonzaga już w 10-m roku życia posiadała doskonałą znajomość języków klasycznych. I pozatem kobieta budzić się zaczyna do nowego życia, budzić się zaczyna jako indywidualność. Przestaje być wyłącznie tylko szafarką pokarmu i rozkoszy zmysłowych. Przed nią Dante, Petrarka, Boccacio odczytują swoje utwory, liczą się z jej sądem. Katarzyna Cornaro w Wenecyi, Isotta Malate-sta w Rimini, Emilia Pia w Urbino, Izabella d’Este w Mantui, Weronika Gamborra w Bolonii gromadzą kolo siebie ludzi, tworzących opinię czasu. Novella d’Andrea, profesor prawa kanonicznego, Magdalena Buonsignori, autorka traktatu „de legibus connubialibus“—stawiane były obok najlepszych prawników swojego czasu. Isotta Nogarola, wykładająca przed papieżami i cesarzami, Kasandra Pedele, ucząca w Padwie, Hipolita Sforza, witająca papieża na kongresie w Mantui, Isikratea Monti i Emilia Bramboca, których sztuka krasomówcza oddziaływała na tysiące, Vittoria Colonna, czczona przez współczesnych poetka, przyjaciółka Michała Anioła—oto imiona najgłośniejsze doby Odrodzenia. Do tych przedstawicielek kultury włoskiej doliczyć należy dwie wybitne Hiszpanki: Izabellę z Kordoby (teolog) i słynną 14 językami władającą mówczynię Juliannę Morelli z Barcelony. Inne były losy kobiet niemieckich, francuskich i angielskich, nie tak bogate, nie . tak urodzajne w typy wybitne. We Francyi należy przedewszystkiem wymienić Krystynę de Pisań,¹ autorkę Romansu o Róży, dziejów Karola V oraz słynnej apologii sprawy kobiecej: „La cité des dames“ poświęconej opisowi życia Novelli d’Andrea, a w związku z tem życiem, — propagandzie wyższej oświaty dla kobiet.—Jej naśladowczynią była Mademoiselle de Gournay, która domagała się równouprawnienia płci. Małgorzata Nawarska, siostra Franciszka 1, odzwierciedla w opowiadaniach, poezyach, korespondencyi ducha XVI w. Pracą naukową odznaczała się jedna tylko francuska Anna Dacier, tłóinaczka Plauta i Arystofanesa. Z kobiet niemieckich należy zaznaczyć Maryę Cunitz, astronoma, Katarzynę Ertleben, filozofa.—W Anglii dążności emancypacyjne miały charakter więcej polityczny. Tymczasem zbliżały się czasy wielkich prze-

109

Wielka Enc. Powsa. Uuitr. Ze§z. 286b T. XXXVI

Rok spisu ludności

Kraj

Niemcy

Austrya

Szwajcarya

Holandya

1890

1890

1888

1889

wrotów społecznych. W walce emancypacyjnej kolonij amerykańskich odznaczyły się: Mer-cy Olis Warren, która domagała się niezależności Ameryki w czasie, gdy nawet W a -szyngton (ob.) nie chciał jeszcze słyszeć o ostatecznem oderwaniu się od metropolii. Ona i również żona pewnego prezydenta Stanów Zjednoczonych, Abigail Smith Adams, były pierwszeini przodowniczkami emancypacyi kobiet. Domagały się równouprawnienia politycznego i szkół.—Przykład ich oddziałał na Fran-cyę. W Paryżu r. 1786 z inicyatywy Montesquieu-go (ob.), Laharpe’a i Condorcet’a (ob.), założono liceum, w którem przed audytoryum skła-dającem się z 700 osób (przeważnie kobiet) osta-tni e n c y k 1 o p e d y ś c i (ob.) wykładali matematykę, fizykę, chemię, historyę, filozofię. Pod wpływem zapału rewolucyjnego, który obejmować zaczął Francyę, wykłady te stawały się ognistemi mowami agitacyjnemi. Laharpe przychodził na wykłady we frygijskiej czapce na głowie, a uczennice--pani Roland, margrabina Condorcet i pani Tallien, wstąpiły w charakterze czynnych działaczek na widownię dziejową.—Nędza śród ludności paryskiej stawała się coraz groźniejszą. W Paryżu na 618 000 ludności liczono 118 000 żebraków, w 1784 (Pater Havel) w Paryżu 70 000 prostytutek. Tutaj, w tym splocie warunków materyalnych, spoczywały naj energiczniejsze czynniki rewolucyi. Z pośród dwu deputacyj robotniczych, które stanęły przed Zgromadzeniem Narodowem, jedną stanowiły kobiety. Dn. 9 października r. 1789 pod wpływem głodu, który panował w Paryżu, starć i nadużyć, któremi rozbrzmiewał Wersal, ruszyły przedstawicielki proletaryatu paryskiego, z „dames de la halle“ na czele, w ilości 8 000 , po zburzeniu ratusza, do Wersalu.—Brały kobiety liczny i namiętny u-dział w męzkich klubach politycznych, zakładały kluby własne („Amies de la Constitutions w Bordeaux liczył 2 000 uczestniczek, a klub „des Femmes républicaines et révolutio-naires“ w Paryżu—6000). Do klubu patryotów „des deux sexes défenseurs de la Constitution“ należała i pani Roland, dusza Żyrondy, autorka licznych aktów dyplomatycznych (pisanych jej ręką i przechowywanych w Archiwach francuskich). Charakterystyczną była postać Olimpii de Gouges (właściwie Marie Gouze) — która porywała wymową swoją Zgromadzenia Narodowe; wobec głodu domagała się ona od kobiet francuskich, aby ofiarowały na rzecz głodnych swoje ozdoby złote, domagała się, gwoli ukrócenia ubóstwa, urządzenia kas pomocy; następnie, uważając jałmużnę za poniżającą, agitowała za utworzeniem warsztatów dla robotników pozbawionych pracy.—Do kobiet pisała: „Czynie czas, abyśmy i śród naszych szeregów wywołały rewolucyę? Czy zawsze mamy pozostawać odosobnione? Czy nigdy nie weźmiemy udziału w budowaniu społeczeństwa?“ Gdy ogło-

szono Deklaracyę praw człowieka, uzupełniła ją manifestem, obwieszczającym konieczność reform w dziedzinie prawodawstwa kobiecego: „Udział wszystkich obywateli w życiu społecz-nem jest koniecznym. Udział ten musi być dla wszystkich równym. Obywatelki narówni z obywatelami powinny być dopuszczone do wszystkich urzędów, zawodów i odznaczeń, stosownie do zdolności; tylko różnica uzdolnienia i cnót powinna stanowić o wyborze. Jeśli kobieta ma prawo wstępować na szubienicę, musi posiadać prawo przemawiania z wysokości trybuny... Obudźcie się, kobiety! Pochodnia prawdy rozpędziła chmury bezrozumu i despotyzmu. Kiedyż i wy przejrzycie? Łączcie się i przeciwstawcie sile grubej przemocy—siłę prawdy i sprawiedliwości. I zobaczycie wnet, jak mężczyźni przestaną leżeć u stóp waszych jako tęskni czciciele, ale dumni, że z wami dzielić zaczną wieczne prawa Ludzkości, pójdą z wami naprzód, dłoń w dłoni braterskiej...“ Pod wpływem jej agitacyi powstaje pierwsze pismo feministyczne: „L’observateur féminin“. Sama zakłada liczne kluby polityczne. Oskarżona o zamiary rojalistyczne, ledwie opędzić się mogła oskarżeniom Jabobinów. Pomimo to nie przestawała zwalczać Robespierre’a i w jednym z pamfletów przepowiedziała mu: „i twoim tronem będzie kiedyś szafot“. Dn. 3 listopada 1793 r. zginęła pod nożem gilotyny. Na parę dni wcześniej Konwencya na wniosek członka Amora nakazała pomimo protestu Róży Lacom-be zamknięcie wszystkich stowarzyszeń kobiecych i wypowiedziała się przeciwko wszelkiemu równouprawnieniu politycznemu kobiety, jako przedwczesnemu. Kobiety założyły protest i wysłały deputacyę do Komuny, gdzie nie dano im przyjść do słowa i postanowiono nigdy więcej nie przyjmować kobiet. Wygnano też je z trybun Konwencyi, zakazano im udziału w zgromadzeniach publicznych.

7.    K-a w Polsce, ob. Polska.

8.    Kwestya kobieca. Ruch emancypacyjny rozwija się przedewszystkiem w kołach wykształconych klasy średniej, śród ludności miejskiej, w szeregach urzędniczych, kupieckich, lekarskich, sądowniczych i t. p., w tej mianowicie sferze, gdzie wysokie stanowisko społeczne rodziny nie idzie w parze z dostatecznie wysokim poziomem środków materyalnych. Mężczyźni z tych sfer tylko późno, albo nawet i wcale nie wstępują w związki małżeńskie. Skutkiem tego kobieta wbrew woli ślubować musi staropanieństwo. Popiera to twierdzenie statystyka. W większości krajów kulturalnych liczba kobiet przewyższa liczbę mężczyzn:

było kobiet na 1000 mężczyzn 1 040 1044 1057 1 024

Belgia

Dania

1890

1890

1890

1891

1891

1891

Szwecya Norwegia W. Brytania i Irlandya Francya

Stosunek ten będzie jeszcze niekorzystniejszym dla kobiet, jeżeli weźmiemy pod uwagę wiek dojrzały dla kobiet 20—40, dla mężczyzn 25—45 lat.

Na 1000 męż-kobiet czyzn przypa-

Kraj

7 272 025 3 638 396 5 743 177

1167 1 154 1069.

Stąd wniosek, że znaczna liczba

Kobieta nieznajdująca sobie punktu oparcia w ognisku domowem i szukająca zajęcia zarobkowego stara się wynaleźć takie, któ-reby odpowiadało jej naturze, zdolnościom itd. Gdy jednak dawne wychowanie, skrojone na inną modłę i będące odbiciem dawnych warunków bytu ekonomicznego, nie przygotowało kobiety do jakiegokolwiek zawodu specyalne-

1 005 1 051 1 065 1 092

1 060 1 007

mężczyzn

25—45 letn. 20—40 letn. da kobiet Niemcy 6 229 564 Austrya 3 147188 Francya 5 420 922

Już te liczby świadczą, że nie wszystkie kobiety mogą wychodzić za mąż dla braku mężczyzn. Istotnie statystyka przekonywa, że z liczby kobiet powyżej lat 15 było zamężnych w Niemczech—50°/₀, w Austryi 43°/₀, w Fran-cyi 61$, w Anglii 41$, w Stanach Zjednoczonych 56°/₀-kobiet nie wychodzi za mąż ze względu na brak chęci ze strony mężczyzn. E. Hartmann nazwał kwestyę kobiecą—kwestyą starych panien (die Jung fern frage). Cała ta armia tedy zepchnięta z drogi prawidłowego rozwoju kobiecego, którego stacyą główną było dotychczas macierzyństwo i ognisko domowe, szukać musi na innej drodze zapełnienia próżnych lat życia; a często szukać musi nie gwoli tylko przepędzenia czasu, ale dla chleba powszedniego. Nie trzeba zapominać przytem, że warunki podstawowe gospodarstwa zmieniły się najzupełniej w porównaniu z wiekami ubiegłemi: zamiast śród gospodarstwa naturalnego żyjemy obecnie spowici w sieci gospodarki wymiennej, pieniężnej. Gospodarstwo rodzinne dawnych czasów było małym światem, w którym kobieta była wszystkiem. Na pracy kobiecej spoczywało całe gospodarstwo domowe; kobieta była przedewszystkiem wytwórcą: tkała płótno, syciła miody itd. itd. Dzisiaj wszystko to uległo gwałtownej zmianie. Maszyna pozbawiła kobietę jednej pracy po drugiej. Z wytwórcy staje się kobieta spożywcą tylko. Życie niewypełnione pracą pożyteczną rzuconem zostaje na pastwę lekkomyślnej zabawy i dyletantyzmu w dziedzinie sztuk pięknych. Dotyczy to oczywiście klasy zamożniejszej, dla której ruch emancy-pacyjny pragnie stworzyć nowe kategorye obowiązków. Klasa atoli kobiet niezamożnych doprowadzona zostaje do tego samego celu po innej drodze.

go, musiała ona i musi obierać zawody, do których nie trzeba było specyalnych przygotowań; a wskutek tak skierowanej działalności podaż pracy kobiecej przewyższa powielokroć pobyt i obniża w następstwie tego cenę tej pracy. Nędza staje się jeszcze większą. Z tych dwu obok siebie płynących strumieni tworzy się poszukiwanie nowych zawodów, nowych stanowisk, nowych źródeł zajęcia albo zarobku. I z chwilą, gdy potrzeba staje się po jednej i drugiej stronie świadomą, o-twierają się przed kobietą nowe widnokręgi. Wtedy rodzi się pytanie (pytanie dające życie całej literaturze!): jakie zawody są dla kobiety odpowiednie, jakie zaś sprzeciwiają się warunkom naturalnym jej istoty? Kamieniem obrazy była i jest jeszcze dzisiaj kwestya n. p.: czy zawód lekarski powinien być otwartym, czy też zamkniętym dla kobiety? Logika najprostsza odpowiedzieć musi, że w chorobach kobiecych i dzieci kobieta prze-dewszystkiem pomoc lekarską okazać może. O ile zaś wątpliwości-by się okazać mogły, należy szukać ich rozwiązania — w tym lub innym kierunku—w danych przez doświadczenie zdobytych. Tymczasem bardzo wielu publicystów i lekarzy, którzy się tą kwestyą a priori zajmowali, przyszli do przekonania, że zawód lekarski nie powinien być dostępnym dla kobiety. Przytoczyć tutaj należy głosy dwa w zakresie swej specyalności znakomitych uczonych: anatoma berlińskiego Waldeyera (1888) oraz chirurga galicyjskiego Rydygiera (1894), którzy dla różnych, niekiedy mało poważnych, a bałamutnych argumentów, kobietę-lekarza bezwzględnie potępili. Zaznaczyć też należy, że w wielu wypadkach krytycy dali się powodować czysto ekonomicznemi względami

t. zwanej jalousie du métier. Havelock-Ei li s, znany lekarz angielski, który niedawno poświęcił wiele czasu badaniom nad kwestyą różnic zachodzących pomiędzy kobietą a mężczyzną, przyszedł do wniosku, że „nasza dzisiejsza znajomość mężczyzny i kobiety nie mówi nam nic o tem, czem oni być mogą lub powinni, lecz czem są obecnie przy warunkach istniejących“ (porówn. K-a, 1. antropologia). Takie tylko przekonanie głosić może spokojna w swych sądach, przedmiotowa nauka. Jakiż zakres ogarnia, a raczej ogarnąć może działalność kobieca doby dzisiejszej? Pozostawiając na uboczu działalność związaną ze studyami uniwersyteckiemi, łatwo będzie zauważyć, że praca K-t obejmie przedewszystkiem zajęcia, związane z gospodarstwem domowem/' z przemysłem domowym, zajęcia biurowe itp.; dalej działalność pedagogiczną, opiekowanie się chorymi i ubogimi, wreszcie cały szereg rzemiosł, wymagających zręczności raczej niż siły. —W krótkich słowach należy zaznaczyć główne chwile rozwoju w zewnętrznym ruchu emancypacyjnym kobiet. Pomijając sporadyczne objawy ruchu feministycznego, napotykane w Starożytności, Wiekach Średnich i w dobie Odrodzenia—kiedy to oglądano kobietę na katedrze profesorskiej—rozpocząć musimy przegląd tej działalności od czasów W. Rewolucyi francuskiej: od tej chwili bowiem działalność ta nabiera cech stałości nieprzerwanej. Znakomity bojownik postępu, Condorcet (ob.), pierwszy z całym ogniem swego czystego charakteru żądał zupełnego równouprawnienia płci obojga („Lettres d’un bourgeois de New Haven à un citoyen de Virginie“, Oeuvres t. XII). Pod pływem jego wymowy powstaje śród kobiet paryskich ruch, który żądania swe wypisuje w Deklaracyi praw kobiety, występuje z pe-tycyami do Zgromadzenia Narodowego itd. Jednocześnie po tamtej stronie Kanału ogłasza swoje płomienne „Vindication of the Rights of Women“ (1792) Mary a Wollstonecraft (ob.); data ta stanowi erę w dziejach feminizmu angielskiego (wydanie powtórne przez p. Faw-cett r. 1892). Najlepsze nazwiska męzkie stają do zapasów z przesądami, z rutyną, z prawami nabytemi klas władzę posiadających. Jeremiasz Bentham, za nim Mili i Spencer, żądają równouprawnienia. Niewielka książka Johna Stuarta Milla „On subjection of women (1869), przełożona na wszystkie języki (dwa przekłady polskie 1871, 1887), staje się wkrótce klasycznem dziełem o emancypacyi kobiecej. Od tego czasu kobiety angielskie, doskonale zorganizowane politycznie i społecznie, nie przestają kołatać do wrót parlamentu. Godną podziwu jest wytrwałość, która towarzyszy im tutaj. Gdy za czasów Milla petycya wniesiona w sprawie prawa wyborczego upadła znaczną większością głosów, taką samą petycyę w roku 1882 odrzucono tylko niewielką większością 19 głosów przeciwnych. Istnieją trzy związki kobiece w Anglii, których zadaniem jest pozyskanie opinii publicznej dla prawa wyborczego kobiet: „The Women’s Franchise League“, „National stacional Society for Women’s Suffrage“, „Central national Society for Women’s Suffrage“. Dzięki agitacyi tych towarzystw, na czele których stoją przedstawicielki najstarszej rodowej arystokracyi angielskiej, zdołano zdobyć dla K-t angielskich udział —bierny i czynny—w wyborach do rad okręgowych i parafialnych („Pa-rish and District Councils Bill“ 1894). Narówni z mężczyzną może K-a nietylko wybierać członków tych rad, ale i zasiadać w nich jako wybrana. W Niemczech w roku 1866 powstaje pierwsze towarzystwo popierania „zdolności zarobkowej“ K-t (pod przewodnictwem Lette ’go). Towarzystwo to nosi obecnie nazwę Lette-Verein’u; posiada szkołę handlową rzemiosł i rysunkową (1890 r.— 1716 uczennic), zakład fotograficzny, szkołę zecerek, szkołę kucharską, oraz gospodarstwa domowego (1890 r. —247 uczennic), pralnię, wreszcie biuro stręczenia pracy (1890 wystukało 1 440 miejsc

przy 3 000 poszukającyeh pracy). Obok tego stowarzyszenia, którego siedliskiem jest Berlin, powstaje drugie (1865) w Lipsku, noszące nazwę „Allgemeiner deutscher Frauenverein“ (Związek ogólny K-t niemieckich); ten agituje głównie za sprawą dopuszczania K-t do studyów uniwersyteckich. Trzeci związek o szerszym zakresie powstał w roku 1888 (początkowo z siedliskiem w Weimarze, następnie przeniesiony do Hannoweru); jak nazwa jego głosi, ma on głównie na celu reformę wykształcenia kobiecego („Frauenbildungs-Reform“). Pozatem w każdem mieście niemieckiem istnieje towarzystwo popierania interesów kobiecych. Ogólną cechą ruchu kobiecego w Niemczech (dotychczas przynajmniej) jest praktyczność; chodzi tu o zdobycie bytu materyalnego; kwestye polityczne pozostawione są na uboczu. Tylko w ostatnich czasach—i to zresztą tylko w sferach robotniczych —występować zaczynają na plan pierwszy kwestye natury politycznej. Ta atoli strona kwestyi kobiecej jest tylko częścią ogólnego ruchu robotniczego, a jako taka tylko też w związku z nim rozpatrywana być może. W Stanach Zjednoczonych Ameryki ruch kobiecy budzić się zaczyna około r. 1840. i to odrazu, jako ruch czysto polityczny, o wyraźnej barwie anti-niewolniczej. W roku 1850 odbył się pierwszy kongres kobięcy w celu pozyskania praw wyborczych („National Women Suffrage Convention“). W roku 1869 powstają dwa związki kobiece: jeden, noszący tylko co wymienioną nazwę i zbierający się w Waszyngtonie co roku (organ: „The Revolution“), drugi, działający przez zebrania zwoływane corocznie w innym stanie: „American Suffrage Association“ (organ: „Woman’s Journal“). W roku 1890 połączyły się oba te związki w jeden olbrzymi „National American Woman Suffrage Association“. Wielki wpływ wywiera również unia kobieca wstrzemięźliwości („Woman’s Christian Tempérance Union), licząca z górą 200 000 członków. Tutaj zaznaczyć należy, że już w r. 1860 powstaje w Filadelfii Szkoła lekarska dla kobiet („Medical college“). — W Polsce kwestya kobieca przebiega już trzecią fazę swego rozwoju. W pierwszej, najmniej cechami re-formatorskiemi odznaczonej, chodziło głównie o ustalenie rodzinnego wychowania kobiet sfer wyższych i zamożniejszych w języku ojczystym. Wymagania stawiane przez rzeczniczkę tego ruchu, Klementynę Tańską, były nadzwyczaj skromne, ruch przecież przez nią wywołany przybrał bardzo szerokie rozmiary i stał się początkiem nowożytnego życia K-y naszej. Następne, gorętsze, pokolenie sięgnęło wyżej—zażądało szerszej i głębokiej nauki, tudzież większej swobody w stosunkach towarzyskich. Te aspiracye Entuzyastek, których przewodniczką była Gabryela (Narcyza Żmichow-ska), spotkały opór w społeczeństwie, a ich przedstawicielki doświadczyły niejednej nieprzy-

jemności i uzyskały bardzo niewiele z tego, czego żądały. Nareszcie w obecnych już czasach położenie ekonomiczne kraju zmusiło K-ty inteligentne do żądania pracy, do szukania sposobów, ażeby zakres jej rozszerzyć. W kwe-styi tej zaczęto pisać w r. 1862, po 1864 stawała się ta sprawa coraz bardziej naglącą.

chu kobiecego formułuje tu w następujący sposób: przystosowanie wychowania dziewcząt do wymagań obecnych warunków życia pod względem praktycznym, zawodowym i fizycznym, organizowanie i rozszerzanie zawodowej pracy K-t, krzewienie w społeczeństwie przeświadczenia o potrzebie gruntownej i wyższej nauki dla K-t, oraz szerszego zainteresowania dla dokładniejszego spełniania obowiązków rodzinnych i obywatelskich, tudzież „sharmonizowa-nia intelektualnego małżonków“. Dalej ruch kobiecy powinien dążyć do upraszczania gospodarstwa, aby K-a mogła więcej czasu poświęcić pracy obywatelskiej, powinien stać „na straży etyki społecznej“ itd. — Zaznaczyć także trzeba i ruch międzynarodowy śród feministek tegoczesnych. Tutaj należy się wzmianka kongresowi kobiecemu zorganizowanemu z okazyi wystawy w Chicago (1893), który jednak poza frazeologią dla lądu europejskiego nie posiadał innego znaczenia; poważniejsze zajął stanowisko kongres międzynarodowy zwołany do Berlina we' wrześniu 1896 roku. Zjechało się z Niemiec oraz z całego świata, dokąd tylko zawitać potrafiła sprawa kobieca, około 1 700 uczestniczek, odczytano kilkadziesiąt referatów, dotyczących ogólnego stanowiska K-y w Niemczech, Ameryce, Armenii, Danii, Anglii, Finlandyi, Francyi, Hollandyi, Włoszech, Austryi, Portugalii, Rosyi i Szwecyi, oraz w kwestyach specyalnycli (ogródki freblowskie, wychowanie dziewcząt, gimna-zyum, uniwersytet; K-a w handlu i przemyśle, szkoły specyalne; opieka nad chorymi, urządzenia dobroczynne, towarzystwa wstrzemięźliwości, prosty tucy a; stanowisko prawne K-ty, kwesty a pokoju powszechnego). Zbiór tych referatów wydany w r. 1897 może służyć, jako źródło informacyjne, dość szczegółowe, w sprawach emancypacyi kobiet. Następne kongresy międzynarodowe odbyły się w Brukseli (1898) i w Londynie (1899). W r. b. 1904 odbył się w początku czerwca kongres w Berlinie.—-Pozostają jeszcze do rozpatrzenia kwestye „specyalne“: walka K-t o prawa polityczne, o prawa cywilne, o dopuszczenie do studyów uniwersyteckich. O działalności K-t na polu politycznem Anglii mówiono wyżej. Prawo wyborcze służy po-zatem K-om w samorządzie lokalnym w koloniach angielskich, w Szwecyi, Irlandyi, Finlandyi i Rosyi, a w Ameryce Półn. w Stanach Wyoming, Kanzas, Colorado, Utah, Massachu-sets i Vermont. W Rosyi K-y głosować mogą tylko za pośrednictwem mężczyzn (nie osobiście). To samo dotyczy Niemiec i Austryi, gdzie K-om służy prawo głosu, o ile posiadają nieruchomości. W 22 stanach Unii amerykańskiej, w Norwegii i Sztokholmie posiadają prawo wyborcze czynne i bierne w administracyi szkolnej, w Szwecyi i Finlandyi—w sprawach opie-

Nie mogły jej zaspokoić rozprawy w duchu.

S t r u’v e g o „O estetycznem wychowaniu K-ty“, bo K-ie chodzić zaczęło o życie, o możność pochodu o własnych siłach. Propagatorkami wyzwolenia stają się K-ty same. Dobieszew-ska w wydawanem przez siebie w Warszawie „Kółku domowem“, oraz w odczytach publicznych, mianych we Lwowie (Wychowanie kobiet wobec dzisiejszych dążeń społecznych 1871), wezwała K-ty do nauki gruntownej; Anasta-zya Dzieduszycka w „Kilku myślach o wychowaniu i wykształceniu niewiast naszych“

(1871) nakreśliła program edukacyi kobiecej wielce oględny; Eliza Orzeszkowa piórem wymownem i z erudycyą poddała rozbiorowi dzisiejsze położenie K-t, wykazała jego ułomność i wytknęła drogi pracy i nauki na przyszłość („O kobietach“ 1873, 3 wydania). Wszystkie te bojowniczki sprawy kobiecej zawarły swe żądania w granicach możliwości praktycznej: zwracały się do K-t jako przyszłych matek, mających dzieci swe wychowywać, i do przyszłych obywatelek mających spełnić swe społeczne zadania. Jednocześnie mężczyźni poparli gorąco te dążności. Wymienić tu należy przedewszyst-kiem Edwarda Prądzyńskiego, który w obszernem,' poważnem dziele wymownie stanął w obronie „Praw K-ty“ (1873, 2-e wyd.), oraz Świętochowskiego, który w kilku odczytach publicznych walczył w obronie wyższego wykształcenia K-ty (1873). W na-stępnem dziesięcioleciu sprawa emancypacyi przycichła nieco, aby później odezwać się z tern większą siłą. Powstaje w Warszawie tygodnik „Świt“, który, pod redakcyą Maryi Konopnickiej, starał się bronić programu emancypacyjnego, lecz wskutek obojętności społeczeństwa upadł; całe zastępy K-t szukają wykształcenia specyalnego ze szczególnem uwzględnieniem medycyny w uniwersytetach zagranicznych; we Lwowie powstają kursy uniwersyteckie dla kobiet (1899), w Krakowie gimnazyum żeńskie z programem gimnazyów męzkich; tamże kursa im. Baranieckiego suchotniczy wiodą żywot.

W roku 1894 grono emancypantek, z p. Kucz ais ką-Reinszmit na czele, powołuje do życia nowe pismo kobiece „Ster“ (Lwów) o programie żądań najbardziej radykalnych w porównaniu z temi, które głoszono u nas dotychczas. „Ster“ jednak utrzymać się nie mógł; umarł i odrodził się w „Nowem Słowie“, wydawanem od r. 1901 w Krakowie przez Maryę Turzyinę. Pani Kuczalska-Reinszmit wydaje ki nad ubogimi. We Francyi wydane prawo w r. 1898 szkic do programu działalności ko- (1892), dotyczące rad rozjemczych w sporach po-biecej p. t. „Nasze cele i drogi“. Zadania ru- między robotnikami i pracodawcami, zezwala,

by w zakładach, w których pracują K-ty, delegatkami do rad mogły być niewiasty. Już od roku 1869 służy mieszkankom stanu amerykańskiego Wyoming prawo brania udziału w wyborach politycznych. Za jego przykładem poszły w r. 1893 stany Colorado, Arizona i Minnesota. Podczas ostatnich wyborów skorzystało ze służącego im prawa 70 000 obywatelek stanu Colorado: one to rozstrzygnęły o zwycięztwie republikanów nad demokratami. I w Nowej Zelandyi (1893) korzystają K-ty, nawet należące do ludności tubylczej, z równouprawienia politycznego. Na polu prawodawstwa cywilnego dąży K-a współczesna do wywalczenia sobie możliwego równouprawniania. Szczególnie zaś przeciw zasadzie kodeksu Napoleona „la femme doit obéissance à son mari“ (kobieta winna jest posłuszeństwo mężowi swemu) wypowiedział ruch kobiecy walkę zawziętą, która znajduje sobie wyraz w licznych petycyach, mitingach i pismach literackich. Na przykładzie K-ty angielskiej można badać, w jakim kierunku postępują dążenia kobiece na polu praw cywilnych.

nien utrzymanie żonie i dzieciom; 5) uznać, za prawidło, separacyą majątkową czy ligniez a-leżność wzajemną małżonków; 6) w każdym wypadku i jakikolwiek byłby porządek prawny do majątku, zapewnić kobiecie zamężnej prawo swobodnego rozporządzania własnym zarobkiem; 7) dać znaczny udział w spadku pozostałemu przy życiu małżonkowi, jako pierwszemu spadkobiercy; 8) zastąpić wyrazy „władza rodzicielska“ przez „powaga“ rodzicielska; uznać prawo matki obok praw ojca, a specyalnie dać jej prawo opozycyi w razie nadużycia władzy ze strony ojca; 9) jeżeli powaga rodzicielska przypadnie w udziale matce, powinna ona mieć te same prawa, co i ojciec, o ile to dotyczy przywilejów władzy rodzicielskiej, mianowicie prawa edukacyi dzieci, opieki, prawa do dochodów i zarządu majątku; 10) po śmierci ojca matka powinna być opiekunką swych małoletnich dzieci, a prawa macierzyńskie mie powinny być ograniczone przez inne przepisy niż te, jakie się stosują do ojca wrazie śmierci matki; 11) dozwolić, ażeby K-ty w ogólności, zamężne lub nie, mogły być wybierane na opiekunki i członków rady familijnej; 12) dozwolić, ażeby kobiety mogły być powoływane na świadków przy rozmaitych aktach publicznych i prywatnych. Nie można powiedzieć, aby postulaty te były nazbyt wygórowane; nie są one wcale utopijne i niedoścignione.—Wreszcie należy rozpatrzyć w ogólnych zarysach sprawy wykształcenia kobiecego. W znaczniejszej części krajów europejskich dopuszczono już kobiety do nauki uniwersyteckiej. We Francy i 1886 — 1882 udzielono kobietom 109 stopni akademickich. Paryż liczył w r. 1893 425 studentek (przeważnie na wydziałach lekarskim i przyrodniczym). W Anglii w r. 1881 dopuszczono kobiety w Cambridge do egzaminów ogólnych, wyższych. W celu przygotowania do nich istnieją w Cambridge i Oxfordzie spe-cyalne, z funduszów prywatnych założone, „Colleges“. Sztuki lekarskiej uczą się Angielki w specyalnych „Medical Colleges“ (założone w Londynie 1874); istnieją w Anglii szpitale z zarządem wyłącznie kobiecym; większość lekarek wyjeżdża do Indyj, gdzie względy wyznaniowe nie pozwalają żonom tubylców korzystać z pomocy lekarzy-mężczyzn. W tym kierunku działalność kobieca jest niewątpliwie dobroczynna. W roku 1882 i uniwersytety szkockie o-tworzyły swe podwoje dla kobiet. W Szwaj-caryi uniwersytety przyjmują kobiety od r. 1867; z prawa tego korzystały przez pierwsze lat 20 wyłącznie tylko cudzoziemki (a nawet w r. 1897 na 397 słuchaczek było cudzoziemek 343). Za przykładem powyższych krajów poszły inne: Szwecya (1870), Dania (1875), Włochy (1676), Belgia (1880), Norwegia (1884),

Przed rokiem 1857 K. angielska przez małżeństwo stawała się niezdolną prawnie. Cały jej majątek, prawa i zobowiązania przechodziły na męża. Traciła całą swą osobistość prawną, była niezdolną do wszelkiego życia prawnego.

W r. 1857 na mocy prawa „Protection Orders“

K-a opuszczona przez swego męża nabywa własności i zarządu wszystkich swych dochodów i dorobku, tak, jak gdyby małżeństwo wcale nie było istniało. Następnie, w myśl prawa „Married Women’s Property Act“, dochód z pracy K-ty zamężnej zostaje jej własnością osobistą. Wreszcie prawo z r. 1882 sprowadziło radykalną zmianę w układzie tych stosunków.

Niema już dawnego wyłącznego prawa męża.

K. włada całym swym wyłącznym majątkiem, jaki posiada w chwili wstąpienia w związek małżeński, wszystkiem, co przybędzie podczas trwania małżeństwa, tak ruchomościami, jak i nieruchomościami, z których dochód nie ulega kontroli męża; może rozporządzać bez zezwolenia męża majątkiem ruchomym i nieruchomym. Prof. Br idei, który obecnie najwięcej zajmuje się reformami w dziedzinie prawodawstwa cywilnego kobiecego, sformułował życzenia feministyczne w tej dziedzinie w następujący sposób („Le droit des femmes et le marriage“). Żąda on mianowicie: aby 1) wymazać z prawa zasadę „żona winna posłuszeństwo mężowi“, zachowując zresztą postulat, że mąż jest głową rodziny, poty przynajmniej, dopóki spełnia obowiązki ciążące nad nim względem rodziny; 2) zapewnić równość w traktowaniu obojga małżonków pod względem wierności małżeńskiej, tak w dziedzinie prawa cywilnego jak i karnego; 3) przyznać K-ie zamężnej całkowitą zdolność cywilną, usuwając konieczność Islandya (1886), Hiszpania i Rumunia (1888), upoważnienia męża; 4) nadać sankcyę prawną Grecya (1880). Od r. 1872 — 1887 istniały przepisowi kodeksu, na mocy którego mąż wi- kursy lekarskie w Petersburgu (otwarte znowu

W reskrypcie ministeryalnym

Obecnie w 32 stanach wyraźnie służy

kobieca jest

7s teJ

na innych podstawach prawnych r. 1895). W Cesarstwie Rosyjskiem liczą około ’ 600 lekarzy kobiet. W Hol and y i, i na półwyspie iberyjskim— nie było nigdy zakazu prawnego, któryby bronił kobietom wstępu do uniwersytetów. W A u s t r y i kobiety uczęszczać mogą na uniwersytet tylko w charakterze wolnych słuchaczek. W Niemczech kwestya ta ma już całą historyę. W r. 1888 wniosło stowarzyszenie kobiece „Frauenbildungs - Reform“ (ob. wyżej) pierwszą petycyę na ręce ministrów oświaty w Prusach, Bawaryi, Wirtembergii z żądaniem dopuszczenia kobiet do uniwersytetów i udzielenia im tych samych praw, które posiadają mężczyźni (lekarze, adwokaci i t. d.). W r.

1890    wniesiono petycye do parlamentu, w r.

1891    do sejmów krajowych—zaopatrzone w setki tysięcy podpisów. W parlamencie spotkała je odmowa, a gdy powtórzono petycyę, kanclerz odesłał petentów do sejmów krajowych. Rzeczywiście za sprawą wytrwałych pionierek zajmowały się tą kwestyą sejmy: sasko-wejinarski, wirtemberski, badeński i pruski. Z góry wiedziano, że rezultatu dodatniego nie będzie; przychylniej przyjął podanie sejm pruski. W związku z tem stanowiskiem pozostało kilka rozporządzeń ministeryalnych, dopuszczających kobiety w charakterze wolnych słuchaczek do uniwersytetów pruskich i badeń-skich (1894). zaznaczono, że gdy kobiety żądają równopra-wnienia, nie mogą żądać, aby je dopuszczano do uniwersytetów na równi z mężczyznami, którzy zyskują to prawo po zdaniu uciążliwych egzaminów. W odpowiedzi na tę prowokacyę założono gimnazya żeńskie w Berlinie, i Karlsruhe i w innych miastach, z programem zupełnie odpowiadającym poziomowi gimnazyów klasycznych męzkich. W r. 1896 zdało po raz pierwszy egzamin na stopień dojrzałości sześć abituryentek berlińskich. Niemcy posiadają już dziś lekarki, które otrzymały wykształcenie specyalne w uniwersytetach własnego kraju.—W zawodzie aptekarskim spotykamy coraz częściej kobiety. W Stanach Zjednoczonych znajduje się ich około 500. W Hollandyi na 414 pomocników aptekarskich mężczyzn liczono r. 1897 313 kobiet. — Do wykonywania zawodu adwokackiego tylko niektóre państwa dopuściły kobiety. Stany Zjednoczone nasamprzód r. 1869 w stanie Iowa pozwoliły stawać przed najwyższym sądem stanu miss Arabelli Mansfield.

kobietom prawo wykonywania tego zawodu, w innych nie ujawniouo dotychczas żądania w tym kierunku. W r. 1880 liczono na 65 062 adwokatów mężczyzn — 75 kobiet, r. 1890—na 89 422 mężczyzn 208 kobiet, r. 1897 — 275. W r. 1893 zawiązały prawnicy - kobiety „Ligę narodową kobiet—prawników“ (women lawyers). W Europie uznały kobiety - adwokatów: Szwecya (1879), Finlandya, Rumunia, Szwajcarya (Neuf-châtel, Appenzell, Zürich), Francya (1900) Włochy (1904), z państw pozaeuropejskich prócz Stanów Zjednoczonych: Indje, Kanada (1892), Meksyk, Chili i Hawai. —Odznaczają się również kobiety wybitną działalnością na polu dziennikarstwa, w szczególności w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn., gdzie pobijają we współzawodnictwie reportera -mężczyznę. Szlachetną działalnością wyróżnia się w tym kierunku w dziennikarstwie paryskiem pani S é v er i n e (ob.). W r. 1898 —1904 pod red. pani Durand wychodził w Paryżu dziennik „La Fronde“, redagowany, pisany, i drukowany wyłącznie przez kobiety. Na polu naukowe m odznaczyły się liczne kobiety. W Stanach Zjednoczonych pani Jackson (prof. pediatryi w Bostonie), p. Campbell (prof. ekonomii politycznej w Wisconsin); w Anglii znakomite zasługi położyła na polu ekonomicznem p. Béatrice Pot-ter-Webb (ob. W eb b), odznaczyła się zaś jako lekarz p. Garrett-Anderson. Rosyanka Sofja Kowalewskaja (ob.) uczyła na wydziale matematycznym w Sztokholmie i znalazła następczynię w p. Ellen Fries, p. Ella Eschelson u-czy prawa tamże (od r. 1898). W Hollandyi p. von Tussenbroek powołana została r. 1898 na katedrę ginekologii do Utrechtu. Polka Cur-rie-S kło do wsk a (ob.), działająca w Paryżu poczyniła doniosłe odkrycia w dziedzinie chemii i fizyki. Nie wspominamy o działalności na polu literatury pięknej i sztuki, tu udział kobiet wyraża się w setkach imion. A są między niemi imiona wielce zasłużone.

9- Robotnice fabryczne, a)O c h r o n a pracy. Pod wpływem agitacyi związków kobiecych i parcia opinii publicznej zaprowadzono w kilku państwach inspektorki fabryczne. Przede wszystkiem w Stanach Zjednoczonych (1890, w r. 1897 liczono 20 inspektorek), w Kanadzie (1896); w Anglii r. 1893 powołano do inspektoratu fabrycznego 15 asystentek z pośród robotnic, a następnie 5 inspektorek, które stanowią t. zw. „femałe inspector Department“. Manchester, Londyn i Nottingham posiadają inspektorki sanitarne dla kontroli nad warsztatami. W Niemczech ks. Sasko-Wejmarskie (1897), a za nim Rosya i Bawarya (1898), zaprowadziły inspektorki. Francya i Holandya liczą poważną ilość inspektorek. W Cesarstwie Rosyjskiem domaga się opinia powszechnego ich zaprowadzenia. b) Płaca stale niższa od męzkiej i wynosi ’/2 ostatniej. Nadto lepiej płatne stanowiska są zajęte przez mężczyzn. Upośledzenie to tłómaczy się po części charakterem zarobkowej pracy kobiecej, która często nie jest je-dynem źródłem (a tylko dodatkowem) utrzymania; tłómaczy się ograniczonem polem pracy kobiecej, wreszcie —brakiem potrzeb, a przede-wszystkiem brakiem organizacyi śród kobiet. Płaca w niektórych zawodach (krawiecczyzna) jest tak nizka, że pracownice zmuszone są

szukać w prostytucyi dodatkowych źródeł u- in Europe“ (1884, przekł. polski); B eb e 1 „Die trzymania. Organizacya narodowa kobiet jest Frau u. der Sozialismus“ (29-e wyd. 1898). wszędzie bardzo słaba. W r. 1898 liczono „Głos kobiet w kwestyi kobiecej“ (Kraków 1903, w Niemczech obok 493 742 zorganizowanych zbiór odczytów pod red. Bujwidowej i Turzy-członków związków zawodowych (Gewerkschaf- my), a mianowicie: Turzyma „Kwestya kobieca“,

ten) 13 481 kobiet, w r. 1899 — 19 280, r. 1900 —22 844.    Z ogólnej liczby robotnic należy

w Niemczech do organizacyi zawodowej zaledwie 1,3%. Największy odsetek kobiet zorganizowanych przypada na rzemiosła: introligatorstwo (20%), szewstwo (20%), drukarstwo (12%), tapicerstwo (10%)- Prócz tego kilka tysięcy kobiet należy do organizacyi zawodowych Hirsch-Duncker’a (Gewerkvereine) i do organizacyi o zabarwieniu religijnem (chrześciań-skie związki zawodowe). Ogółem liczyć można w Niemczech 30 000 kobiet należących do organizacyi zawodowych, stryi należało do organizacyi w r. 1892-im 4263, r. 1899 —9206 kobiet, (najwięcej w zawodach „graficznych“). — W Anglii dopiero 1889 r. Kongres związków zawodowych w Dundee postanowił zająć się sprawą organizacyi związków kobiecych. Z liczby 1282 związków zawodowych tylko 111 przyjmuje kobiety w charakterze członków. Liczono r. 1899—120 448

kobiet zorganizowanych. We Francyi w r. 1900 42 984 kobiet należało do syndykatów robotniczych (na 3V2 miljona robotnic!). Chcąc wywalczyć sobie lepsze stanowisko, muszą robotnice organizować się w związki polityczne, lecz zaledwie przystąpiono do tworzenia takich organizacyj. W Niemczech r. 1891 utworzone zostały wszędzie komisye agitacyjne, które miały na celu agitacyę między proletaryatem kobiecym. Założono organ „Die Arbeiterin“ (red. Emma Ihrer) przekształcony później w „Die Gleichheit“ (red. Klara Zetkin). Kongres stronnictwa so-cyalno-demokratycznego, zgromadzony r. 1899 w Hannowerze, wystąpił z następującym programem dla kobiet : 1) zakaz pracy nocnej, 2) zakaz pracy szkodliwej dla organizmu kobiecego, 3) ośmiogodzinny dzień pracy dla robotnic, 4) wolne popołudnie sobotnie dla robotnic, 5) rozciągnięcie przywileju zwolnienia od pracy ciężarnych i położnic na 4 tyg. przed rozwiązaniem i 8 tyg. po niem, 6) rozszerzenie przepisów ochronnych na przemysł domowy, 7) zaprowadzenie inspektoratu żeńskiego, 8) wolność koalicyi dla robotnic, 9) prawo wyborcze czynne i bierne robotnic w przedmiocie wyborów do sądów przemysłowych („Protokoll über die Verhandlungen des Parteitages der sozialdemokratischen Partei Deutschlands, abgehalten in Hannover 1899, Berlin 1899.) ob. Kwestya robotnicza. Prostytucya. Policya obyczajów. Służba domowa. Praca. 10. Literatura (tylko źródła najważniejsze): Dzieła treści ogólnej prócz wymienionych w tekście: Lily Braun „Die Frauenfrage, ihre geschichtliche Entwickelung und ihre wirtschaftliche Seite“ (1 tom. Lipsk 1901); St au to 11 „The woman question

Bujwidowa „Wykształcenie kobiet“, Witkowska „O prawach politycznych kobiet“, Lipszyc Balsigerowa „Stanowisko kobiety wobec prawa cywilnego“, Nossig (F) „Ekonomiczna strona kwestyi kobiecej“, Moszczeńska „Mężczyzna i kobieta“, Turzyma „Handel kobietami“, Du-lębianka „O twórczości kobiet“ , Golińska „Kobieta obywatelka“, Zapolska „Piękno w życiu kobiety“, Kuczalska-Reinszmit „Z hi-storyi ruchu kobiecego“, str. 341); Stein L. „Die Frau auf dem Gebiete der National-oeko-nomie“ (przekł. polski A. Cohna 1892); „The in-W Au- ternational Congress of Women 1899, edited by the Countess of Aberdeen“ (Londyn 1900, 6 tomów zawierających olbrzymi, ale nie dość krytyczny materyał do poznania stanu kwestyi kobiecej na progu XX stulecia); „Der internationale Kongress fuer Frauenwerke und Frauenbestrebungen in Berlin 1896. Eine Sammlung von Vorträgen und Ansprachen.“ (Berlin

1897); Legouvé „Histoire morale des femmes“ 1848 (wyd. 7-e 1882); Gide Paul „Etude sur la condition privée de la femme“ (2-e wyd., staraniem Esmeina, Paryż 1885); Bücher „Die Frauenfrage im Mittelalter“ (1882); Lacour „Trois femmes de la révolution“ (1900), Lipińska Melania „Histoire des femmes médecins“ (1900); Letourneau „La condition de la femme dans les diverses races et civilisations“ (1903); Colin Gustaw „Die deutsche Frauenbewegung“ (1896); Ziegler „Die soziale Frage, eine sittliche Frage“ (1891); Gnauck-Kühner „Die soziale Lage der Frau“ (1895); Mina Cauer „Die Frau im XIX Jahr.“ (1898), Schirr mâcher „Le féminisme aux Etats Unis, en France, dans la Grande Bretagne, en Suède, en Russie“ (1898). Bise hoff „Das Studium und Ausübung der Medicin durch die Frauen“ (1877); Penzoldt „Das Medicinstudium d Frau“ (1899); H e r k ne r „Das Frauenstudium d. Nationalökonomie“ (1899); Frank „La femme-avocat“ (1898); Kirchdorf „Die akademische Frau“ (1897); Leroy-Beaulieu „Le Travail des femmes au XIX

s.“ (1873);. Engels „Die Lage der arbeitenden Klassen in England“ ; Frankenstein „Die Lage der Arbeiterinnen in den deutschen Grossstädten“ (1888); Martin „Die Ausschliessung der verheirateten Frau aus der Fabrik“ (1896); K e 11 e y „Weibliche Fabrikinspektion in den Vereinigten Staaten“ („Archiv f. soz. Gesetzg, 1897); Emma Ihrer „Organisation der Arbeiterinnen Deutschlands“ (1893); B ride 1 „Le droit des femmes et le mariage“ (1893; przekł. polski 1895); Posner „Kobieta i prawo cywilne“ („Gazeta Sądowa“ 1894); J astro w „Das Recht der Frau nach dem B.

Hr.

„K latinské

G. B.“ (1896); Frank „Essai sur la condition politique delà femme“ (1892); Ostrogorskij „La femme au point de vue du droit public“ (1892, przekł. polski S. Poznańskiego 1897). Nasz ruch feministyczny charakteryzują: Orzeszkowa „O kobiecie“ (1888); Kuczalska-Reinszmit „Nasze cele i drogi“ (1891); Orzeszkowa „O kobiecie polskiej“ (w „La Revue“ i po polsku w. 1900); Zenon Pietkiewicz „Szkice społeczne“ 1897; Posner „Le mouvement féministe en Pologne“ („Revue de morale sociale“ 1900); Czasopisma poświęcone sprawom emancypacyi kobiet „The En-glish women’s Review“ (Londyn), „Die Frau“ (Berlin red. Helena Lange), „Die Frauenbewegung“ (Berlin, red. Minna Cauer), „Central-blatt der deutschen Frauenvereine“ (Berlin), „Die Gleichheit“ (red. Klara Zetkin, Stuttgart), „Dokumente der Frauen“ (Wiedeń), „Nowe Słowo“ (red. Marya Turzy ma, Kraków).

Koblencya, ob. Koblenz.

Koblenz (C oblenz), Koblencya, warowna stolica prow. Nadreńskiej w Prusach, przy ujściu Mozeli do Renu, 60 m. nad poz. morza, otoczona wzgórzami i położona w jednej z najpiękniejszych a pod względem strategicznym bardzo ważnej okolicy; punkt węzłowy liniijkolęjowych Kalscheuren—Bingerbrück; K.— Perl, K.-Ehrenbreitstein i K.—Wetzlar. Stare Miasto (A 11 s t a d t) jak wogóle dzielnice stare, zabudowane jest ciasno i posiada zaledwie kilka ładnych ulic i placów. Nowe Miasto (Neu lub Klemensstadt) ma piękne szerokie ulice i place (Klemensplatz, na którym wznosi się obelisk, około 20 m. wysokości; teatr, gmach pocztowy i in.; Schlossplatz). Z pomiędzy kościołów:    Liebfrauenkirche, w najwyższym

punkcie miasta, z wysokiemi wieżami (58 m. wys.); „Kastorkirche“ z 4-ma wieżami fundowany przez Ludwika Pobożnego w r. 836 i należący do liczby najstarszych kościołów w prowinzyi Nadreńskiej. Zamek zbudowany przez ostatniego elektora trewirskiego, Klein jii-sa Wacława, w latach 1775 —85. W pobliżu mostu mozelskiego dawny zamek obronny elektorów (obecnie zamieniony na fabrykę) oraz stara hala kupiecka, Kaufhaus, wzniesiona w XV w., zburzona w r. 1688, odbudowana w r. 1725. Most na Mozeli o 14 łukach, którego budowę rozpoczęto w r. 1343, długości 320 m. Z wojskiem około 40 000 miesz. (25 000 katolików, 7 500 protestantów i 500 żydów). K. posiada fabryki fortepianów, wyrobów papierowych, budowy maszyn i okrętów, wina musującego i t. d, Głównemi przedmiotami handlu są: wino, drzewo, towary kolonijalne. produkty górnicze i hutnicze. Gimnazyum, szkoła realna, teatr (z niewielką galeryą obrazów), instytut muzyczny, ewangelicki dom sierot, klasztor Franciszkanek, stowarzyszenie Braci Miłosiernych dla pielęgnowania chorych, zakład poprawczy i in. W K-u rezydują: naczelny pryzydent prowincyi nad-

WiBlka Enc. Powsi. Ilustr. Zesz. 286b T. XXXVI

reńskiej, konsystorz, generalny Superintendent, kolegium szkolne i medyczne, landrat, królewska dyrekcya policyi, sąd okręgowy główny, urząd celny, naczelna dyrekcya poczt, inspek-cya leśna i in. K. ma tramwaje konne. Początkami swemi K. sięga czasów Druzusa (9 r. przed Ch.), kiedy założono tam warownię i nazwano Confluentes („zlewające się“ rzeki), z czego powstało Covelenz (Cobelenz). Ko-blencki okręg (Bezirk), 6203 kim. kw., przeszło 650 000 mieszk., dzieli się na 14 powiatów — Bibi. Günther „ Geschichte der Stadt K.“ (K. 1815); Ch. v. Stramberg „K. die Stadt, historisch und topographisch“ (tamże 1854, 3 tomy); Wege 1er „K. in seiner Mundsart und seinen hervorragenden Persönlichkeiten“ (tamże 1875); tenże „Beiträge zur Geschichte der Stadt K.“ (wyd. 2-ie tamże 1882); Bau mg arten „K. nebst Ausflügen“ (tamże 1884); Becker „Das Königliche Schloss zu K.“ (tamże 1886).

Kobliżek Karol, filolog i pedagog czeski (ur. 1838 w Wielkiej Bystrzycy na Morawach — urn. 1897 w Pradze). Po ukończeniu gimnazjum w Ołomuńcu, studjował filologję klasyczną w uniwersytecie wiedeńskim. Był profesorem języków starożytnych w gimnazjum w Ołomuńcu, następnie w Przyborze (Freibergu); w 1877 mianowany dyrektorem gimnaz. w Sianem (okr. praski), w 1892 r. został przeniesiony do Pragi na profesora gimnazjum realnego wyższego (przy ul. Krzemieńcowej). Działalność literacka K-a dotyczy dziedziny pedagogiczno-dy-daktycznej; rozprawy pomniejsze w tym zakresie zamieszczał w tygodniku pedagogicznym „Komensky“, którego redaktorem był przez czas dłuższy, w dawniejszych rocznikach czasopisma „Listy filologické a paedagogické“ i w czasopiśmie „Krok“, jak np. „Etymologie u vyucovâni jazyku latinskćmu“, vazbë konjunktivné“ (Krok, 1893, str. 103; 204 i 265), „Vyucovâni jazyku nemeckému“ (Krok, 1896, str. 15 i 50) i t. d. Inne prace: rozprawa p. n. „Hislorycky Infinitiv w latine“ (Siane 1886, w Programie gimnaz. str. 3 —19. Ocena tej pracy przez Rob. Novaka w „Listach filolog.“ 1887 str. 134); Dodatek do tejże rozprawy: „O historickém infinitivë“, zamieszczony w Progr. tegoż gimnazjum r. 1888; następnie: „Strucny pfehled nâbozenstvi, literatury a starożitnosti fimskych“ (Praga 1893); „Prehled literatury a starożitnosti reckÿch“ (t-że 1894). Jako gorliwy obrońca gimnazjum humanistycznego K. był jednostronnym zwolennikiem w edukacji szkolnej języków starożytnych, podnoszącym wyłącznie zalety i korzyści nauczania tych języków, i obniżającym niesłusznie pożytek pod tym względem z nauki języków nowożytnych. Taką dążnością odznacza się rozprawa K-a „K ocenëni staroklassic-kÿch studii“ (Siane 1888 „Osmil rocni zprava obecného vyssiho gymnasia ve Sianem“); oraz

no

A. A. K.

1. K

L K.

„Slovo k reforme stredniho skolstva“ ( t-że 1886). Ogłosił też w r. 1880 dobry przekład czeski rozprawy Cycerona retorycznej „Brutus, seu de Claris oratoribus“ (w wydawnictwie „Bibłiotheka klaśsiku reckÿch a rimskych“. — Wspomnienie pośmiertelne o K-u napisał Fr. Va cek w Sprawozdaniu gimnazjum realnego wyższego w Pradze r. 1897.

Koboli, a właściwie K o b o 1 e i, bożkowie domowi na Litwie, ob. Kobold.

Kobold, nazwa w Niemczech duchów, przebywających w domostwie. Nazwę tę J. Grimm wyprowadza z greckiego xoß aXoç, (figlarz) tak samo jak belgijską kabot i angielską yo-blin. Zdaje się jednak, iż wyraz jest rdzennie niemieckiego pochodzenia i pozostaje w związku z Koben (w narzeczach środkowo-niemieckich Kofen, izba, budynek) i odpowiada anglosaskiemu cofgodas (bogowie domowi). Lud niemiecki z pośród K-ów wyobrębnia różne odmiany i nadaje im specyalne nazwy. Niekiedy te terminy wskazują, iż źródłem wiary w K-ów są objawy znane pod nazwą medyumistycznych (ob. Me dy um izm), a więc Polter geister, Rump e 1 g e i s t e r, Klopfer, Hämmerlein, Mumanz, Puckse itd. K-i zwykle przebywają samotnie, są płci męzkiej, dobrotliwi, usłużni, acz pozwalają sobie na pukania i wrzawę i niekiedy są sprawcami nieładu i dotkliwych figlów. Zwykle małego wzrostu, niekiedy w sukni szarej lub czerwonej, ze spiczastą czapką czerwoną na głowie, która robi ich niewidzialnymi, z oczami błyszczącemu Duch taki, zamieszkawszy w domostwie, przenosi się z rodziną i nie opuszcza jej; ażeby się go pozbyć, trzeba dom spalić, przed drzwiami postawić koło od wozu lub wyrządzić jakąś przykrość K-owi. Przebywa około komina, w drwal-ni, spiżarni, na belkach, a zawsze jest czynny, zwykle nocą; pomaga w robotach domowych, doi krowy; czyści konie, karmi bydło, młóci, kradnie zboże dla swego gospodarza, a niekiedy z nudów lub skrzywdzony płata figle, puka, („śmieje się jak K.“—przysłowie) itd. Niekiedy przybiera kształty zwierząt. Do K-ów należą duchy przebywające na statkach i okrętach (Kl ab a t er m än ne h en), ale niewłaściwie przeniesiono ich nazwę na duchy znajdujące się w kopalniach. Koloniści niemieccy, osadzeni na ziemiach litewskich przez Krzyżaków i Rycerzy Miecza, przyczynili się do rozpowszechniania wiary w K-ów, a raczej do zastąpienia nazwą niemiecką dawnych nazw litewskich, pomiędzy# Litwinami. W Prusiech Wschodnich słyną oni jako K o 1 b u ki vel Cho-b o Idzi, gdzieindziej na Litwie jako Kobe-lei. Jeżeli K-i litewscy mieli zamiar zamieszkać w czyjemś domostwie, uprzedzali o tern gospodarza, a mianowicie w porze nocnej zbierali trzaski, układali z nich kupkę pośrodku izby i wrzucali do naczyń z mlekiem pomioty różnych zwierząt. Jeżeli nazajutrz gospodarz, ujrzawszy kupkę, pozostawiał i niekazał zamiatać izby, a dał domownikom do zjedzenia zepsute mleko, to K-i ukazywali się jawnie i mieszkali w jego domu. W innym przypadku szli gdzieindziej szukać mieszkania. Według Nar-butta, niektóre niewiasty na Litwie za pomocą K-ów odbierają mleko od krów cudzych i przysparzają swoim. Nietrzeba mieć nawet krowy; dość przeciągnąć rano po rosie szmat płótna używany do cedzenia mleka, tam którędy krowy przeszły, i zawiesić nad naczyniem a mleko w czasie dojenia w obfitości ciec będzie z tej szmaty, z ubytkiem w wymionach krów, które były na przepędzie. Takie szmaty są darem K-ów.

Kobcng, nazwa często spotykana w nowszych pracach etnologicznych. K-em („przyjacielem“) plemiona N. Holandyi zachodniej nazywają zwierzę totemiczne (ob. Totemizm). Tubylec nigdy nie zabije swego K-a, gdy znajdzie go śpiącym. „W ogóle zabija go niechętnie, i zawsze stara się umożliwić mu ucieczkę; wynika to z przesądu, iż któryś z okazów danego gatunku jest jego najbliższym przyjacielem, którego zamordowanie byłoby jak największą zbrodnią; tej zbrodni należy się wystrzegać“ (sir G. Grey). Gdzieindziej, na N. Holandyi, a mianowicie w okolicy Góry Gambier, dzicy zowią zwierzę totemiczne win gon g (przyjaciel) albo tumanang (mięso). Posługując się ostatnim terminem, wskazują swoje piersi i w ten sposób dają do zrozumienia, że zwierzę jest jakby częścią ich samych. U Nar-rinajerów jeśli w obecności totemowca ktoś zabije jego zwierzę totemiczne, totemowiec powiada: „czemu zabiłeś mego ojca“, lub „to był mój brat, czemu odebrałeś mu życie?“ ob. Totemizm.

Kobryń, miasto powiatowe (od r. 1795) w gu-bernii Grodzieńskiej nad rzeką Muchawcem i Ko-brynką, wypływającą z błot dywińskich, sta-cya drogi żelaznej pińsko-żabińskiej, oddalona od Grodna o 225 wiorst, od Żabinki 22, a od Pińska 114. — W r. 1897 było 10865 mieszk. (5 826 mężczyzn i 5 039 kobiet), z których bli-zko a/s starozakonnych: katolicy stanowią tylko Vi₅ część ludności, trudnią się przeważnie rolnictwem. W r. 1893 dochody miejskie wynosiły 8 890 rub., wydatki 8 852 rub., z czego 4 534 szło na utrzymanie zarządu miejskiego

1    policyi, na szkoły 165 rub. a na potrzeby sanitarne i lecznicze 326 rub. — Miasto wtedy miało własnego kapitału 3 045 rub., długów 11 196 rub. Fabryka gilz, browar, 11 młynów,

2    olejarnie, 3 mydlarnie, 3 garbarnie i 4 cegielnie. Produkcya roczna tych wszystkich zakładów dosięga rocznie zaledwie 10 000 rub. Największym z zakładów jest fabryka tytoniu (produkcya roczna wynosi 6 000 rub.).—Patentów drugiej gildyi 31, drobnych sklepików przeszło 200, apteka, 2 szpitale na 65 łóżek, 8 lekarzy, towarzystwo wzajemnego kredytu. W r.

1895 pogorzel zniszczyła trzecią część miasta. W K-u mieści się jedna z dwóch dzisiejszych pa-rafij katolickich dekanatu K-go (druga w Janowie). W r. 1863 było 8 parafii (Kobryń, Janów, Ho-rodce, Brąszewice, Bezdzież, Zbiroki, Dywin i Krupczyce); kościół murowany pod wezwaniem Wniebowz. N. P. M. zbudowany przez parafian 1845. K. należy do starodawnych osad sło-

w r.

wiańskich, jak twierdzi Baliński. W r. 1286 Włodzimierz Wasilkowicz, książę włodzimier-sko-wołyński, zapisał dwoma testamentami żonie swojej, Oldze Romanównie, wraz z Pińskiem, Kobryń i Horodeł z mytem. Kobryń należał później do Olgierdowiczów, pochodzących od syna Olgierda, Włodzimierza ks. kijowskiego, z Pińskiem. Linia ta wygasła za Zygmunta I. Iwan Siemionowicz, ks. Kobryński i dzierżawca całej Żmudzi, oraz żona jego, Teodora, wydali w K. przywilej dla cerkwi prużańskiej, a w r. 1497 założyli tu klasztor św. Spasa i obdarzyli daninami z młyna, karczem i zamku. Po ich bezpotomnej śmierci Zygmunt I przyłączył księstwo, jako powiat, do województwa Podlaskiego i oddał K.w dożywocie Wacławowi Ko-stewiczowi, marszałkowi, z zastrzeżeniem, że następnie przejdzie na rzecz królowej Bony. W r. 1568 K. wszedł w skład świeżo utworzonego województwa Brzeskiego. Bona korzystała z dochodów starostwa Kobryńskiego aż do opuszczenia jkraju w r. 1556, W aktach miejskich znajduje się list tej królowej, pisany z Grodna 20 grudnia r. 1552 do starosty kobryńskiego, Stanisława Chwalczewskiego, z rozkazem nadania złotnikowi królewskiemu, Piotrowi Neapolitańczykowi, placu dostatniego na zbudowanie domu z ogrodem; Piotr i jego następcy zostali zwolnieni od podatków miejskich i zamkowych. Następnie K. przeszedł do dóbr stołu królewskiego. Dymitr Sapieha sporządził w r. 1563 lustracyę majątku z rozporządzenia króla Zygmunta Augusta. Do miasta należało wtedy 130 włók ziemi, z których tylko 78 opłacało czynsz po 30 groszy z włóki i po gr. 12 za tłoki; 22 były wolne od opłat, jako będące w posiadaniu cerkwi, zamku, 30 zaś należało się miastu jako naddatek, dla błot i nieużytków, bez żadnej opłaty. Ulice miejskie ówczesne: Czarnawczycka, Rateńska, Pińska, Błocka, Ostromęcka i Brzeska. Zamek był drewniany i zniszczony. Inwentarz z r. 1597 tak go opisuje: Zamek górny i dolny otoczone są wałami i wieżami, do których prowadziły mosty zwodzone. Uzbrojenie było liche, 20 dział i moździerzów i tyleż rusznic, kul żelaznych i kamiennych po 3 kopy. W r. 1569 K. wszedł w skład nowo utworzonego starostwa Brzeskiego. Po śmierci Stefana Batorego stany królestwa oddały K. w oprawie jego wdowie, Annie Jagiellonce, która w r. 1589 obdarzyła miasto prawem magdeburskiem, jarmarkami, herbem św. Anny, zapewniła żydom równy z chrześcianami udział w korzyściach handlowych, wolny wręb do puszczy na Opał i budowlę, mianowicie ratusza. Zygmunt III, potwierdzając te przywileje, o żydach zamilczał. Po śmierci Anny Jagiellonki K. w oprawie dostał się Konstancyi, żonie Zygmunta .III — W r. 1626 (6 września) odbył się pamiętny synod unicki pod przewodnictwem metropolity Józefa Weljamina Rutskiego. Na tym synodzie, którego uchwały zatwierdził papież Urban VII w r. 1629, postanowiono między innemi, założyć seminaryum unickie w metropolii kijowskiej.—Przywilej nadawczy królowej Anny był zatwierdzany następnie przez Zygmunta III, Jana Kazimierza, Jana III i Augustą II, ale pomimo to miasto chyliło się do coraz większego upadku, niszczone pożarami, kontrybu-cyami szwedzkiemi i morowem powietrzem (w r. 1711). Za Stanisława Augusta, z mocy konstytucyi sejmowej zr. 1766, odjęto mu prawo magdeburskie i przyłączono je do dóbr stołowych ekonomii brzeskiej. Z rozporządzenia podskarbiego nadwornego lit., Antoniego Tyzenhauza, założono pod miastem folwark zwany Gubernią, dokąd przeniesiono zarząd dóbr, a w mieście otwarto nową ulicę- Guberniańską. Po trzecim rozbiorze klucz kobryński, zawierający dusz męzkich 6 992, wraz z zamkiem i podzamczem, dostał się w r. 1795, .jako donacya, Suworowo-wi, który kazał rozebrać zamek i przemieszkiwał w Gubernii. Syn jego, Arkadyusz, rozprzedał te dobra częściowo różnym osobom. Warto jeszcze wspomnieć, że w r. 1784 Stanisław August, przejeżdżając na sejm do Grodna, przybył do K-a 3 września. Przed miasto na spotkanie króla wyległa ludność, a rabin ubawił go cudacką swoją przemową i ofiarował od swoich współwyznawców głowę cukru i niebieską materyę z wybitemi dokoła srebrnemi pozłacanemi literami hebrajskiemi.—W d. 27 lipca r. 1812 pod K-iem zaszła bitwa, zakończona zwycięstwem generała Tormasowa nad oddziałem saskim Klengela. — Kobryński powiat liczy w południowej części gubernii 4 645,3 wiorst kwadr. Powierzchnia płaska, gdzieniegdzie tylko przerżnięta wzgórzami (przy wsi Bezdzierz 550, Laskowicze 534 i Osowni-ca 532 st. nad poziom morza). Na Polesiu K-iem są prowadzone roboty osuszające pod kierunkiem generała J. Żylińskiego. Gleba powiatu obfituje w urodzajny podglinek i błotnisty czarnoziem. Liczne pokłady torfu. Piaski lotne około Motolu. Lasów było w r. 1894 42 430 diesiatyn. W kierunku Bałtyku odprowadza wody Muchawiec, do morza Czarnego Jasolda, wpadającą do Piny-Prypeci - wszystkie spławne, połączone kanałem dnieprzańsko-bu-skim. Rzeki i kanał leżą wśród rozległych błot, obecnie już w znacznej części osuszonych. Ważniejsze jeziora: Motolskie, Bałandyckie,.Lu-bańskie i Sporowskie. Włościanie posiadają 200 388 diesiatyn gruntu. W r. 1894 wysiano pszenicy ozimej 2 593; żyta 36.781

Pyr.

Koburg (C o b u r g),

von

lir.

jarej pszenicy 917 i żyta jarego 676, owsa 28 516, jęczmienia 5 151,gryki 1 827, innych zbóż 1 735 czetw. W powiecie (oprócz miasta) było koni sztuk 14 782, bydła rogatego 73 112, owiec 51881, oprócz 4268 o delikatnej wełnie, trzody chlewnej 27 418, kóz 502. Hodowla bydła, ogrodnictwo i przemysł wiejski na nizkiin stopniu rozwoju. Wszystkich zakładów przemysłowych liczono w r. 1893 w powiecie 338, produkcyę ich oceniano na 140 580 rub. W tej liczbie było gorzelni 11 z obrotem blizko 100 tys. rub., 288 młynów (prod. 9 816 rub.), 10 cegielni (1 100 rub.), 6 olejarni (2 610 rub.), 5 garbarni (7 100 rub.), 2 wapniarnie (280 rub.), 14 fabryk serów (4 800 rub.), 1 zakład garncarski i 1 terpentynowy. Powiat (oprócz miasta) liczył 150 211 m-ców (75 892 męż. i 74319 kob.), a w tej liczbie szlachty 876, duchownych prawosł. 291, katolickich 2, żydowskich 66, obywateli i kupców 182, mieszczan 19 486, włościan 123 950, żołnierzy 4 710, innych 648.—Prawosławnych 127 969, katolików 3 612, protestantów 186, żydów 18 270, innych wyznań 174.—Powiat jest podzielony na 5 „stanów“, 253 gminy wiejskie, 957 wiosek; osad włościańskich 12 688, niewłościańskich 2 543. Jest 3 sędziów pokoju, 2 komisarzy włościańskich i sędzia śledczy.    Cerkwi praw. 91,

kościołów katol. 2. Szkół początkowych 42, a z tych 20 miało biblioteki. Przy cerkwiach parafialnych szkół 58. Szkoła rządowa żydowska w Drohiczynie, prywatnych szkół żydowskich 2, hederów 19.    Szpitali 5, leka

rzy 8, aptek 4. Handel bardzo słaby. Jarmarki odbywają się w 6 miejscach, oprócz Ko-brynia.

Kobryńska Natalia (* 1855, na Rusi halickiej, w Belełui pod Sniatyniem), córka księdza Jana Ozarkiewicza, b. posła na sejm, jedna z pierwszych literatek rusińskich. Studyowała ekonomię polityczną w Zurychu. Owdowiawszy, oddała się pracy literackiej i społecznej. Jako rzeczniczka równouprawnienia kobiet brała u-dział w luźnych zjazdach kobiet rusińskich, a-gitowała na rzecz dopuszczenia kobiet do stu-dyów uniwersyteckich, założyła w Stanisławowie pierwsze na Rusi halickiej stowarzyszenie kobiece „Żinóie tovarystvo“, które jednak wkrótce się rozpadło. Powieści jej przeważnie poruszają sprawę emancypacyi kobiet. Pierw-szem swem opowiadaniem „Za dlja kusnyka chliba“, pomieszczonem w 1884 w „Zorji“, zwróciła K. na siebie uwagę kół literackich; wydała almanach p. t. „Persyi Vinok“ pospołu z O. Pciłką, a od kilka lat prowadzi pismo dla kobiet p. t. „Naśa dolia“. Z opowiadań najlepsze: „Jak stara Janova“, „Pani Sumińśka“ „Pan sudija“ „Vyborec“, i in., wszystkie w „Zorji“.

główne miasto w ks. Sasko-koburskiem , nad rzeką Itz, 298 m. nad poz. morza, położone w uroczej okolicy i otoczone parkami. K. jest rezydencyą książęcą obok miasta Gotha. Stacya węzłowa kolei: Eisenach-Lichtenfels, K.-Lauscha i K.-Rodach. K. liczy przeszło 7 000 mieszk. Gimnazyum, szkoła realna, handlowa, seminaryum nauczycielskie; instytut głuchoniemych, dom sierot, 2 szpitale; teatr; mechaniczne przędzalnie i warsztaty tkackie, fabryki maszyn, farb, cementu, wyrobów porcelanowych, koszykarskich, mebli, powozów, mydła, świec, cegieł itd. Zwłaszcza zaś rozwinął się wyrób piwa, oraz malarstwo technicz-no-dekoracyjne. Z pomiędzy sześciu świątyń wyróżnia się kościół św. Maurycego (z wieżą, 85 m. wys.) oraz nowy kościół katolicki. Warto wymienić także rynek z dawnym ratuszem, i posąg bronzowy ks. Alberta oraz plac zamkowy z domem jazdy konnej, arkadami, teatrem, pałacem Edynburskim i pomnikiem ks. Ernesta I. Zamek książęcy, Ehrenburg, zbudowany w r. 1549 na miejscu klasztoru Karmelitów bosych i odnowiony po pożarze w r. 1693, zawiera, między innemi, olbrzymią salę, bogato ozdobioną ornamentacyami, piękny kościół dworski, cenną galeryę obrazów. Z pomiędzy innych gmachów zwracają uwagę: arsenał z biblioteką książęcą (60 000 tomów), kilka gmachów szkolnych, teatr, stajnia dworska, nowe rzeźnie, wielki browar akcyjny, szpital. K. jest siedzibą ministeryum książęcego, urzędu landrata, sądu, izby karnej i handlowej. Na płn.-wschód od K. znajduje się dawna twierdza K., którą łączą z miastem piękne parki; w jej obrębie leżą: właściwy zamek, dalej

t. zw. Długi budynek (Langer Bau) zawierający książęce zbiory przyrodnicze, przeważnie ornitologiczne, dawna zbrojownia i gmach książęcy (F ii r s t e n b a u). W tym ostatnim: sala broni białej, broni palnej oraz pokój Lutra, a także bogaty zbiór miedziorytów (przeszło 200 000), rękopisów i monet. K. powstał pod osłoną tej twierdzy; pierwsza wzmianka o mieście sięga r. 1207. Od r. 1641 należy K. do ks. Sasko-altenburskich. W r. 1735 został rezydencyą linii Sasko-koburskiej, która w r. 1826 otrzymała także Gothę. W okolicy K-a leżą pałace książęce Kallenberg i Rosenau oraz wieś Neuses, siedziba poety Rückerta, który tam jest pochowany. Patrz: Witt man „K., Stadt und Feste, nebst Umge'gend“ (Gotha 1882); Zehmen „Die Feste K.“ (tamże 1856).Hl'

Koburg, półwysep w płn. Australii, nad zatoką Vandiemen, oddzielony od wyspy Melville cieśniną Dundas; posiada dogodny port Essing-ton.

Kobus, Kobuz ptak, ob. Saokół.

Kobyciński Mateusz (* 1754 —+ 1782), ulubiony froter Stanisława Augusta. K. cieszył się łaską pańską z powodu trafnego zgadywania pogody na dzień następny,gV? nawet przepowiadania, ile będzie stopni ciepła lub mrozu. Nawet ks. Marcin Poczobut dopytywał się niekiedy K-go o pogodę. Król podwoił swemu

ua, a gdy tenże umarł w r. 1868, K. peł-

ulubieńcowi płacę i bardzo ubolewał, gdy K.

umarł na dni kilka przed zawarciem związków | P° Qim obowiązki zastępczo do r. 1873,

w którym mianowano go lekarzem naczelnym-,

l>yr.

małżeńskich. K. nie umiał czytać.

wało się w województwie Witebskiem, powiecie Orszańskim. Początkowo dzierżawa Koby-laki z przyległościami wchodziła w skład starostwa Orszańskiego, z którego wyłączono ją w samodzielną całość, dopiero w początkach XVIII w. Niewielkie to starostwo pozostawało w rękach po sobie idących: Piszczały, podsto-lego orszańskiego, Augustyna Biłuńskiego, Jana Józefowicza Hlebickiego, starosty orszańskiego, od roku 1738 wreszcie, na zasadzie przywileju królewskiego z 13 sierpnia 1759, Michała Goj-domowicza. Płacił on w r. 1771 kwarty —■ zł. 54 gr. 26. Po pierwszym rozbiorze kraju (1772) starostwo K-ie przeszło wraz z innemi litewskiemi ziemiami do Rossyi.

Kobylański Domarat, z Kobylan, herbu Grzymała, kasztelan biecki, walczył w sławnej bitwie pod Grunwaldem r. 1410, w której cios śmiertelny zadał Jagiełło Krzyżakom, był też w bitwie pod Koronowem. Jakób, brat porze-dzającego, niewinnie spotwarzony przed królem Jagiełłą o żonę jego Annę, był później starostą sanockim. Wskutek rozkazu tegoż króla, na czele 5 000 jazdy ruskiej, wysłany był na pomoc Zygmuntowi cesarzowi przeciw Turkom. W r. 1435 wysłany przeciw Swi-drygielle, który sztandar rokoszu był podniósł, z silnym zastępem Polaków i Litwy w stoczonej bitwie, na głowę go poraził. Bielski pisze, że dom- ten zupełnie za jego czasów wygasł.—K. Wł. Wójcicki w „Enc. Orgelbranda większa“.

Kobylański Franciszek (* w Mochnicach w powiecie Ostrzeszowskim [W. Ks. Poznańskie] d. 10 października r. 1822 — f w Warszawie w styczniu r. 1890), lekarz. Do szkół uczęszczczał w Piotrkowie. W r. 1847, odsłużywszy rok w wojsku pruskiem, zapisał się do wydziału lekarskiego w uniwersytecie wrocławskim; w r. 1851, by kształcić się dalej, udał się do Wiirzburga i tam w roku następnym po obronieniu rozprawy „Ueber den indischen Hanf mit besonderer Rücksicht auf seine wehenbefördernde Wirkung“ dyplom doktorski osiągnął, potwierdzony potem przez Rade lekarską w Królestwie Polskiem. Od r. 1854 do 1858 zajmował się wykonawstwem lekarskim w miasteczku Zduńskiej Woli pod Sieradzem. W r. 1858, polecony w Petersburgu przez profesora swego w Würzburgu, F. W. Scanzoniego (ob.), mianowany był w Warszawie naprzód urzędnikiem do zleceń szczególnych w sprawach służby zdrowia przy Komisyi Spraw wewnętrznych i duchownych i w tymże roku został wyznaczony na ordynatora szpitala Dzieciątka Jezus. W r. 1866 posunięto go na pomocnika lekarza naczelnego szpitala tegoż, A. Lebru-

Kobylackie starostwo niegrodowe znajdo- ! stanowisko to zajmował do śmierci Oprócz u    rozprawy przytoczonej powyżej i artykułu dro

I)-r J. P.

bnego „O chorobie w m. Kole“ (w „Tygodniku lek.“ r. 1865, «N» 13), drukiem nic nie ogłosił, był też zawsze raczej urzędnikiem niż lekarzem.—Por. S. Koś mińskiego „Słownik lek. pols.“ (str. 219).

A. n.

Kobyleński Krzysztof, poeta polsko-ła-ciński, wydał r. 1558 zbiorek „Variorum Epigram-matum ad Stanislaum Rozimontanum“ (Rożem-barskiego), odbijający większą nieco żywotnością treści od zwykłych popisów dawnych la-tynistów naszych. Są tu wiersze nagrobkowe na Janicyusza i Przyłuskiego, Zygmunta Starego i Barbarę; są historyczne (o zgonie rycerskim Fredry), są okolicznościowe (do M. Bielskiego, który przyjaciela „Komedyą polską o Justynie“ obesłał), na tapety z Orfeuszem u Tarnowskiego (jest i tegoż opowiadanie o bojarzynie w niewolę wziętym) itd.; jest i bajka (niby z Przemian Owidyuszowych, o bracie i siostrze, przemienionych w baranka i niksę). W wirze walk religijnych pozostał Kobyleński katolikiem (wiersze do Zebrzydowskiego i in.), humanizm formy łączył z narodowością treści; zajmowały niedoszłego teologa i pytania filozoficzne (przeciw Melanchtonowi za Platonem; o predestynacyi wedle Palingeniusza itd.). Bliższe szczegóły życia i dalsze losy nieznane; wszelkie wiadomości o tym szlachcicu małopolskim, o jego znajomości z Tarnowskim itd. czerpiemy tylko z owych wierszyków.

Kobylica Lucyan, włościanin rusiński z Bukowiny, deputowany na sejm ustawodawczy austryacki r. 1848 z okręgu Wiśnickiego. W Wiedniu zasiadał na lewicy. Po przeniesieniu sejmu tego do Kromieryża, Kobylica powrócił do domu, gdzie agitował w najdziwniejszy sposób, o czem w swoim czasie liczne podawano wiadomości, do różnych dzienników, ale tak sprzeczne z sobą, że trudno wszystkiemu wierzyć. I tak: pod d. 1 grudnia r. 1848 dziennik „Zgoda“ w liście z Czernio-wic pisze: „Najważniejszą osobą obecnie na Bukowinie jest Lucyan Kobylica. Przyjechawszy z Wiednia za urlopem, wmówił on w swych Hucułów, że otrzymał od cesarza nieograniczoną władzę na Bukowinie; że nie mają już obowiązku słuchać kogokolwiek, ani urzędu powiatowego, ani gubernium, ale tylko jego samego. Ze wszystkich wsi swego okręgu wyborczego zwołał po kilku deputatów pod Wiśnicę; zeszło się tedy mnóstwo włościan, którym znowu powtórzył, że tylko jemu mają być posłuszni; wzdragających się zaś sołtysów złożył z urzędu i innych mianował; otoczył się mnóstwem zbrojnych ludzi, a na dowód swej władzy nosi znak deputowanego na białym pasie czy szarfie, jakoby oznakę orderową za

wy cli.

Hr.

swoje zasługi, położone względem cesarza. Wieśniacy czczą go jakby Boga i nazywają nawet imperatorem, a on za to przyznał im prawo własności lasów i roli dworskiej. Okoliczni właściciele chronią się do miast“ i t. d. Inny dziennik z tegoż miasta tak pisze pod d. 20 kwietnia r. 1849 „W tych dniach przywieziono tutaj dwudziestu włościan z rusińskich gór; są to stronnicy Kobylicy, oskarżeni o podburzanie wsi górskich i o szkody zrządzone w lasach i pastwiskach dworskich“ i t. d. Długi czas urzędy krajowe,-ścigające Kobylicę, nie mogły się o nim prawdy dowiedzieć i wyśledzić go, a liczne wieści, po większej części bajeczne., wszędzie o tym człowieku krążące, ciągle je w błąd wprowadzały i ujęcie tamowały. W roku jednak 1850 (27 maja) przywieziony został do Czerniowic pod silną strażą wojskową. Dziennik „Neue Zeit“ utrzymywał, że znaleziono przy nim różne pisma, kompromitujące pewną liczbę byłych deputowanych sejmu wiedeńskiego. Po długim procesie Ko-bylica w czerwcu r. 1851 skazany został przez sąd wojenny na jeden miesiąc więzienia i koszta tego procesu. „Enc. Orgelbr.“ większa.

Kobyliczka—Leptis Fabr., rodzaj owadów dwuskrzydłych (Diptera), zaliczony do krótko-rogich (.Brachycera), do rodziny Leptidae; owady te uzbrojone w krótkie różki o trzecim członku stożkowatym lub zaokrąglonym, z ostrym, zwykle zgiętym kolcem. Larwy ich żyją pasożytniczo na pędrakach lub wprost w wilgotnej ziemi; dojrzałe muchy posiadają ciało smukłe; średniej wielkości, nagie lub z rzadka uwłosio-ne; czatując na zdobycz, wysiadują zwykle na pniach drzew lub na liściach nizkich krzewów, z zadartą ku górze głową. Do rodzaju tego zaliczono około 25 gatunków europejskich; najpospolitsze z nich: L. Scolopacea L. zjawia się latem (10 —12 mm. dług.); L. tringaria L. trzyma się na łąkach i w okolicach górskich (10 — 12 mm); L. vermileo Macą.; larwa tego gatunku buduje sobie, tak jak Mrówkolew, stożkowate jaraki w piasku i tam czatuje na przechodzącą zdobycz (owady); spotyka się ją we Francyi południowej i w Niemczech południo-

K K-ó.

Kobylin, miasto w W. Ks. Poznańskiem, pow. Krotoszyńskim, nad rz. Rzedziącą v. Radzącą (niem. Radenz), w okolicy posiadającej przeważnie urodzajną glebę, piękne łąki oraz miejscami lasy. Przeszło 2 500 mieszk., trudniących się rolnictwem, hodowlą bydła oraz handlem, którego przedmiotami są: ziemiopłody i bydło. Katolicki kościół parafialny, kościół protestancki (założony 1630 r.), synagoga, szkoły miejskie w dawnych zabudowaniach klasztoru Bernardynów. W księgach kościelnych K. słynie niekiedy pod nazwą Nowej Wenecyi (także C ob y ln o, K ob lin). Kościół parafialny fundował Mikołaj, wojewoda Kaliski (1289). W r. 1512 go przebudowano. Na prośbę dzie

dzica K-a, Mikołaja Wierzbięty, wojew. Kaliskiego, Wład. Jagiełło nadał miastu na początku XV w. prawo magdeburskie. Później K. nabyli Konarscy i zaczęli się pisać z K-a. We-długRaczy ńskie go „Wspomnienia Wielkopolski“ (I, 367), miał przyjść na świat w K-e Adam Konarski, biskup poznański. W kościele po-bernardyńskim spoczywają zwłoki Samuela ze Skrzypny Twardowskiego (f 1660 we wsi Zalesiu pod K-em), poety z czasów Zygmunta III, lecz nie pozostało żadnych śladów nagrobka. K. kilkakrotnie uległ spustoszeniu za Jana Kazimierza i za Augusta II przez Szwedów i podczas wojny 7-letniej przez wojska gen. rosyjskiego Sałtykowa. Za panowania Zygmunta Ańgusta odbywały się w K-e słynne jarmarki. Około r. 1846 K. należał do Aleksandra Mielżyńskiego.

z Kobylina Andrzej ob. Glaber.

Kobyljańska Olga, literatka rusińska, mieszka w Czerniowcach (* 1865 na Bukowinie). Pierwsze swoje utwory pisała po niemiecku; dopiero znajomość z N. Kobryńską (ob.) zachęciła ją do pisania w języku ojczystym. Odznacza się subtelną wrażliwością na piękno i harmonię, panteistycznym uwielbieniem i umiłowaniem przyrody i głęboką melancholią. No-welle i powieści jej wyróżniają się pięknym kolorytem, liryzmem i fantazyą, nawet w scenach realistycznych. Z utworów najważniejsze: „Ludyna“ („Zorja“ 1894), „Żebraczka“ („Bukowina“ 1895), „Czas“ (tamże); „U sw. Ivana“ (1897), „Bank rustykalnyj“ („Nedela“ 1895), „Win iona“ (tamże), „Phantasie empromptu“ („Zorja“

1895), „Mater Boża“ (tamże), „Mużik“ („Diło“ 1897), „Vals melancholik“ („Literaturno-nauk. Vistnyk“ 1898). W oddzielnych książkach: no-welle p. t. „Pryroda“ (Czerniowce 1897), „Ne-kulturna“ (t-że), „Lerivka“ (studyum psycholo-j giczne w formie dziennika). Niemieckie je' utwory pomieszczały: „Neue Zeit.“, „Vorwärts“ „Wiener Mode“. Działalność literacka nie wystarcza K-iej, bierze więc ona czynny udział w krzewieniu idei emancypacyi kobiet i wydała broszurę agitacyjną p. t. „Deszczo pro ideju zinoczoho ruchu“ (Czerniowce 1893).

Kobylniki, wieś w gub. Płockiej, pow. Płockim, 37 wiorst od Płocka; przeszło 400 mieszk. K. były niegdyś dziedzictwem głośnej w ziemi Zakroczymskiej i Wyszogrodzkiej w wieku XVI i XVII rodziny Kobyluickich. Kościół w K-ch wzniósł z muru w początku w. XVI Mikołaj Kobylnicki, kanonik płocko-pułtuski i warszawski, sekretarz królewski, dziedzic i jednocześnie pleban tutejszy, i w nim za życia jeszcze piękny nagrobek z kamienia ciosowego dla siebie wystawił. Kościół ten przez czas zniszczony, zamknięto w r. 1849, a nabożeństwo przeniesiono do Żukowa. Nad głównemi drzwiami kościoła K-ckiego znajduje się tablica z wyrytym rokiem 1777, w którym go odnawiano. Kościół w K-ach mieści trzy nagrobki: 1) ja-

kiegoś Kobylnickiego, z wyrytym rokiem 1521; 2) Mikołaja Kobył lickiego, fundatora kościoła, z r. 1550, pięknie pomyślany i ładnie wykończony, z napisem na fryzie gzemsu: Beati omnes qui m Domino moriuntur\ oraz 3) nagrobek Stanisława Kobylnickiego, starosty przasnyskiego, chorążego zakroczymskiego, i dwu jego żon; wszystkie trzy postaci są wielkości naturalnej w położeniu leżącem. Pomnik ten, zbudowany z kamienia ciosowego, jest pięknem dziełem sztuki. Ołtarze pochodzą z końca XVI w.; z nich wielki prawie w zupełności się dochował, inne są zniszczone. Kościół posiada nadto piękne wielkie dzwony. Sama wieś K. leży w nizinie, jeno kościół stoi na wzgórzu. Hr Kobyłka (K o b e ł k a), wieś, pow. radży miński, gm. Radzymin, par. Kobyłka, o 2 w. od Wołomina. Leży pomiędzy Okuniewem a Radzyminem; niegdyś podobno nosiła nazwę Targowa Wola. W r. 1827 było tu 28 domów, 266 mieszk. Tutejszy kościół parafialny starożytnej erekcyi, daty niewiadomej; około r. 1445 z parafii K. utworzono parafię Cygów. Obecny kościół w r. 17^0 z muru wzniesiony fundacyi bisk. Marc. Załuskiego, bardzo okazały. Do r. 1755 par. miała zarząd świeckiego duchowieństwa, od 1755 —1773 rządzili nią Jezuici, którym Załuski darował był cały majątek. Po zniesieniu Jezuitów sejm w r. 1774 ofiarował K-ę ks. Augustowi Sułkowskiemu, wojew. gnieźnieńskiemu; parafia zaś od r. 1778 była pod opieką Bernardynów dyec. lubelskiej. Kościół tutejszy, gdyby został wykonany według pierwotnego planu, byłby jednym z okazalszych w kraju. Zniesienie jezuitów nie pozwoliło wykończyć i ozdobić go należycie. Wieża została niedokończoną, a Bernardyni, którym dano opiekę, nie dbali o upiększenie świątyni. Z frontu od północy wznosi się wielka pięcio-piętrowa wieża zdobna figurami; na szczycie jej stała statua św. Michała archanioła, którą wiatr zrzucił i połamał; po lewej ręce druga wieża nieskończona stoi. Tę stronę kościoła zdobiły malowidła al fresco, wystawiające królów i proroków Starego Zakonu; na szczycie znajduje się'jeszcze kilka posągów drewnianych. Wielkie drzwi mają u góry napis łaciński, głoskami żelazne-mi opowiadający tytuł kościoła, rok fundacyi 1740 i nazwisko założyciela. Od południowej strony czyli zewnątrz w tyle wielkiego ołtarza widzieć się daje innego kształtu facyata, niższa trochę od frontowej. Na niej przechowało się jeszcze bardzo wiele malowideł, ze stosownemi podpisami, ale te, po większej części uszkodzone wilgocią, z trudnością rozpoznać się dają. Z tejże strony jest wejście do obszernych sklepień podziemnych i do ogrójca z kościołem złączonego, który ma kształt otwartej kaplicy. Sklepienie ogrójca jest zaokrąglone; zdobi go krzyż z wyobrażeniem Zbawiciela, stojący pośród dwóch innych krzyżów z zawieszonymi łotrami; pod krzyżem stoi Matka Boska Bolesna i św. Jan Ewangelista. Na suficie w bardzo dobrym stanie przechowało się malowidło al fresco, wystawiające Mojżesza na puszczy, wynoszącego z góry miedzianego węża. Podług zdania miejscowych, wszystkie te malowidła miał wykonać Smuglewicz. Gmachu klasztornego ani domu rekolekcyi śladu niema; na miejscu dawnych murów wzniesiono pałacyk posiadaczy tych włości; tylko część alei lipowej, klasztornych starań pamiątka, została. K. słynęła niegdyś z wielu zakładów przemysłowych. Solimand z Lyonu założył tutaj w r. 1782 fabrykę bogatych pasów jedwabnych na wzór paryskich i perskich, oraz takichże pończoch, niemniej nicianych i bawełnianych. Fabryka ta wyrabiała i inne zbytkowne tkaniny pasamoniczne, które jednakże wielkiego odbytu, dla drogości swej, nie miały; fabryka paso wt pod kierunkiem Paschalisa, trwała dłużej, i dopiero późniejsze wypadki krajowe koniec jej położyły. Jednocześnie założono tutaj szkołę rolniczą, w której chciano nauczać teo-ryi gospodarowania, oraz chodowania jedwabników, lecz zakład ten nie zyskał zaufania obywateli w kraju i zbyt krótko się utrzymywał. Założono następnie fabrykę mydła, ale i to przedsięwzięcie się nie powiodło. W roku 1795 była tu ustanowiona granica au-stryackich posiadłości i główna komora. Do dziś z tego wszystkiego zachowały się tylko odpusty na św. Annę, na które, jak od wieków, dużo w ten dzień pobożnych w Kobyłce się zgromadza. — Ob.„Bibl.Warsz.“ z 1853 r. II tom. K. par. dek. radzymiński 350 dusz. (Słów. Geogr.)

Kobyłką była d. 26 października roku 1794 widownią walki pomiędzy częścią armii Suwo-rowa pod rozkazami gen. Potemkjina a wojskiem polskiem pod rozkazami generałów By-szewskiego i Meyena. Po stronie polskiej przedstawia się ona jako ostatni wypadek wojenny w odwrocie z Litwy ku Warszawie po kapitu-lacyi Wilna d. 12 sierpnia. Jeden z trzech oddziałów dokonywającycli tego odwrotu d. 24 października dotarł był do Popowa nad Bugiem, na wschód od Serocka; przeprawiał się już pomyślnie, gdy tylną jego straż pod Gedroyciem zaskoczył Derfelden, zabrał 1 działo, 22 ofic., 256 żołn. i podoficerów. Przy pośpiesznym a niedość wytrawnie obmyślonym pochodzie większa część oddziału, z Gedroyciem i samym wodzem naczelnym litewskim, Stanisławem Mokronowskim, trzymając się bliżej Wisły, weszła na Pragę; znacznie mniejsza, z trzech tylko pułków jazdy, I, II i V-go, znalazła się d. 25 t. m. podK-ą; tegoż dnia stanęła tui spędzona przez Fersena, idącego od Osiecka, straż przednia jakoby z 300 ludzi. Mamy nazwiska dwóch tylko pułkowników, Trembickiego i Liszewskiego; całością, od 1600 do 1 700 ludzi i koni, dowodził Meyen, znany zaszczytnie z obrony Wilna w d. 19 i 20 lipca roku 1794. Zapewne zamiarem dowódzcy było złączenie

piętrzyły się w lesie: Polacy ze

uprowadzić Meyen. Wszystkie działa wpadły w ręce zwycięzców. Z trzech litewskich pułków (około 1500) zostało tylko 602 ludzi i 723 konie, Rosy an było w bitwie około 8 000 jazdy i 3 000 piechoty. Straty swoje podał generał rosyjski na 23 zabitych i 130 ranionych, stratę w koniach na 354. W K-e założył sobie Suworow zaraz d. 26 października kwaterę główną i stał tu przez cały tydzień, do 2 listopada. O bitwie: „Suworowskij Sbornjik“ (Warszawa 1900); Smitt Fr. „Suworow u.Polens Untergang“; Paszkowski „Dzieje Tadeusza Kościuszki...“ (Kraków 1872; raport Zajączka o składzie i liczebności wojska z d. 2 listopada 1794 r.); „Pamiętnik warszawski 1810“.    s

Kobza, ob. Dudy.

Koc, rodzaj dery roboty domowej. Sukno grube kosmate, zetkane, określonych rozmiarów i wielkości, używane na kołdry, posłania, dery lub inne nakrycia. Sposoby wyrabiania K-ów znaleść można w opisie wyrobu sukna i dywanów niższych gatunków, ob. K o b i e r c e, Sukno.

f. o.

się z oddziałem Okuniewskim, którego siłę gen. Potemkjin w raporcie swoim z d. 31 października podaje na 1 500 ludzi; do połączenia się tego jednak nie przyszło, może w skutek spiesznego marszu Fersena oddział Okuniewski cofnął się ku Pradze. Dnia 26 paźdz. Suworow stał w odległym już tylko o milę od K-i Makowie. W Warszawie miano wielce tylko mglisty obraz sił i ruchów armii Suworowa. Po otrzymaniu wiadomości z K-i w nocy z d. 25 na

26-y posłano Litwinom na pomoc pod gen. Arnoldem Byszewskim 2 bataliony strzelców, dwa całe pułki i batalion piechoty oraz kilka dział, a sam skład tego wojska wskazuje zamiar stoczenia walki, pomimo warunków, zarówno liczbą jak położeniem wróżących tylko klęskę.

I klęska też spotkała te siły, przez samego Suworowa na 4 300 oceniane, w rzeczywistości, co najwyżej 4 000 ludzi liczące, z 9-ma mało-kalibrowemi działami; gdy zwycięzca z pod Is-maili mógł wprowadzić w bój w ciągu kilku godzin cały swój korpus, wraz z korpusem Fersena do 30 000 ludzi liczący, i rzeczywiście, nie przewidując ze strony polskiej wystąpienia z tak szczupłemi siłami, gotów był natrzeć całą swą armią. Już o 3-ej w nocy d. 26 października, w niedzielę wyruszył z Makowa. Przed 7-ą z rana kozacy Isajewa ujrzeli w K-ce front rozwinięty i odrazu na Polaków natarli; przyjęci ogniem armatnim i karabinowym, ale od natarcia jazdy polskiej wolni, wkrótce otrzymali posiłki. Polacy, pozostawieni wobec całej armii nieprzyjacielskiej na straconej pikiecie, mieli jeszcze czas cofnąć się ku Maciołkom i Pustelnikowi, ale dotrwali na stanowisku aby dokonać odwrotu ku Grochowu. Piechota znalazła oparcie w lesie; jazda, trzymając się skrajów lasu, miała ułatwiać odwrót. O ten las zawiązała się walka. Na lewem skrzydle rosyjskiem dragoni spieszeni przypuścili atak, na prawem aż sześć szwadronów również pozsiadało z koni i natarło z szablami w* ręku; karabinierzy konni prowadzili ogień. Z tyłu Potemkjin wcześnie już dokonał obejścia, a przybyłe od Fersena dwa świeże pułki kozackie wzmocniły wał zagradzający obie drogi ku Pradze, za lasem. Stosy trupów polskich—według raportu gen. rosyjskiego

wszystkich stron już byli osaczeni. Żołnierz omdlał, oficer utracił wiarę: padali jedni, poddawali się inni. Lewe skrzydło rosyjskie wzięło do niewoli 20 oficerów i 323 żołnierzy, prawe zaś aż 25 ofic. i 400 żołn., wraz z samym Byszewskim. Przy pościgu za lasem zabrano jeszcze do 300 jeńców. Podczas walki od strony Pragi prowadzono ogień, wysłauo nawet drobne posiłki, ale te dotarły tylko pod Wawer i ztaintąd zawróciły do miasta. Bitwa ustała o południu. Klęska była zupełną. Około tysiąca poległo lub odniosło rany. Potemkjin ogólną liczbę jeńców podaje na 1 073. Połowę tylko wojska bocznemi drogami zdołał

A. Kusa.

Koc, inaczej Kocz, wyraz prawniczy w dawnej Polsce, prawdopodobnie skrócenie łacińskiej cautio. Opinię w tym względzie Lindego potwierdza tekst w Vol. leg.: I f. 574, gdzie czytać można: „vadium allas Kocz“. Jakkolwiek pojęcie wadium u nas jest obszerniejsze, bo obejmuje zakład, czyli karę umowną, oraz groźbę zapłaty pewnej sumy w przypadku niewykonania wyroku sądowego, jest jednak synonimem kaucyi. W szczególności K. był karą wymierzaną na tych, którzy bezzasadnie apelowali w formie zwanej per gravamen, per motionem, skarżąc się na uciążliwość dekretu sędziego. Sposób taki zmuszał instancyę niższą do odpowiedzi na skargę apelacyjną. Aby więc utrudnić pieniactwo w podobnym kierunku, postanowiono, że kto użyć chce drogi graraminis zamiast zwyczajnej apelacyi, winien złożyć z góry radium alias Kocz, w dawnych czasach w futrach, potem gotówką.

Koc Jan, profesor fizyki (* 1739 na Podlasiu— f 1799'. Wstąpił do zakonu Jezuitów w r. 1758, a po jego zniesieniu był nauczycielem szkół zostających pod zarządem Komisyi edukacyjnej. On-to przełożył na język polski z polecenia tej komisyi po łacinie napisany przez Mikołaja Hubego podręcznik: „Wstęp do fizyki dla szkół narodowych z łacińskiego na polski język przełożony“ (Kraków 1783).

Kocanki, ob. Dudy.

Kocawa, Ob. Kło dżina.

Koceïla, wódz plemienia berberyjskiego Au-rebów; panował nad częścią Maghrebu od r. 681 do 686. Około r. 675 kiedy Okbę odwołał kalif Moauja, Berberowie pod wodzą Ko-ceïli usiłowali wypędzić najeźdźców arabskich, którzy zawładnęli ich krajem. Dinar, następca Okby, zwyciężył Berberów, zabrał K-ę do niewoli i zmusił go do przyjęcia islamu. Okba,

który niebawem objął znów dowództwo, trzymał K. jako zakładnika, w upokarzającem położeniu. K. w porozumieniu ze swoimi rodakami uderzył na Okbę podczas wyprawy przeciw Tehudzie (681), zabił go, i w zamieszaniu, jakie fakt ten wzbudził wśród Arabów, zdołał umknąć, zebrał zwolenników i z nimi zdobył Kairuan, gdzie przez pięć lat panował, porzuciwszy islam. Naciśnięty przez Zoheira, schronił się do Mems, gdzie w bitwie poległ roku 686.

sin i Claude Lorrain.

K. uchodzi za

Pyr.

Koch Jan, teolog kalwiński, ob. Cocce-

j us.

Koch Krzysztof von, historyk i publicysta (* w Buchsweiler w Alzacyi 9 maja 1737 — f 25 października r. 1813 w Sztrasburgu). K. słuchał w uniwersytecie sztrasburskim wykładów prawa i liistoryi; objął po śmierci Schópflina zarząd nad pozostałą po nim biblioteką, oraz kierunek przezeń założonego instytutu prawa państwowego i mających z niem związek umiejętności; w r. 1779 był mianowany profesorem niemieckiego prawa państwowego, a w następnym roku otrzymał od cesarza Józefa II- godność szlachecką. Po wybuchu re-wolucyi 1789 udał się jako deputat od protestantów alzackich do Paryża i uzyskał tam dekret Konstytuanty, uznający prawa obywatelskie i religijne jego mandantów. W Zgromadzeniu Prawodawczem, do którego wysłał go departament Niższego Renu, odznaczył się śmiałą obroną swoich przekonań. Czasy Kon-wencyi przeżył w Sztrasburgu, gdzie zwalczał jakobinów, i przez to dostał się do więzienia, skąd uwolnił go dopiero upadek Robespierre’a. W r. 1795 znowu rozpoczął swoje wykłady. Senat w r. 1802 zamianował go członkiem trybunatu; w r. 1810 K. został członkiem konsy-storza generalnego i honorowym rektorem uniwersytetu. Ogłosił: „Tableau des révolutions de l’Europe dans le moyen-âge“ (Lozanna 1771, nowe wyd. w Paryżu 1809 i 1813 w 4-ch tom.); „Sanctio pragmatica Germanorum illustrata“ (1789); „Abrégé de l’histoire des traités de paix depuis la paix de Westphalie“ (Bazylea 1797, 4 tomy); „Table des traités entre la France et les puissances étrangères depuis la paix de Westphalie jusqu’à nos jours“ (tamże 1802, tomy); „Tables généalogiques des maisons souveraines du Nord et de l’Ouest de

twórcę t. z. historycznego, czyli stylizowanego krajobrazu; następcami jego w tym kierunku są Genelli i Fr. Preller starszy. Śród obrazów jego do wybitniejszych należą: Ofiara Noego (Pinakoteka monachijska), liczne krajobrazy ze Szwajcaryi, krajobraz z okolic gór Sabińskich, klasztor San Francisco di Civitel-la w górach Sabińskich, widok Nauplii, Schaam-dribachfall w Szwajcaryi (N. Pinakoteka w Monachium), cztery freski ze scenami z Dantego w willi Massimi, Francesca da Rimini, Chrystus w świątyni i Gwido z Montefeltro. Nadto słyną jego rysunki do Ossiana w liczbie 36 i do Boskiej Komedyi w liczbie 14. K. pisał przeciwko krytykom sztuki: „Moderne Kunstchronik oder die Rumfordiscbe Suppe“ (Stuttgart 1834) —broszurka pełna złośliwego humoru. — 2) Jerzy, malarz niemiecki (* 1857 w Berlinie). Uczeń S te ffecka, P. Mayer heima i G u s s o w a, przebywał czas dłuższy w Paryżu, podróżował po Włoszech i Ameryce Północnej, poczem osiadł na stałe w Berlinie. Jest malarzem scen wojskowych, myśliwskich i sportowych. Śród obrazów jego treści wojennej wymienić warto: 52-gi pułk pieszy pod Vionville; kirasyerzy francuscy otoczeni pod Se-danem; marsz na Paryż (Bismarck i Moltke)

K. B.

i t. p.

l’Europe“ (Sztrasburg 1782, Paryż 1802).

Koch 1) J ó z e f Antoni, malarz i akwa-forcista niemiecki (* 1768 w Obergibeln pod Elbigenalp —f 1839 w Rzymie). K. studyował początkowo w „Karlssclmle“ w Sztutgar-dzie. Zniechęcony atoli pedantyzmem, jaki panował w szkole, opuścił ją i pobywszy czas jakiś, najpierw w Sztrasburgu, później w Szwajcaryi, udał się do Rzymu, będącego wówczas ogniskiem artystów niemieckich. Uległ tam wpływom Carstens a, który hołdował klasycyzmowi, nadto oddziałali nań M. Pous-

Pyr.

Koch Jan-Chrzciciel Fryderyk, generał francuski i pisarz (* w Nancy 1782,--- f 1861).    K., jako znawca umiejętności wojen

nych, pozyskał rozgłos w charakterze współpracownika, a od r. 1823 — 31 redaktora czasopisma: „Bulletin des sciences militaires“. Przełożył dzieła arcyksięcia Karola „Principes de stratégie“ (Paryż 1817, 3 tomy) i pozostawił cenne „Mémoires pour servir à l’histoire de la campagne de 1813“ (Paryż 1819, 3 tomy); „Examen raisonné de l’ouvrage intitulé: la Russie dans l'Asie Mineure, ou campagnes du maréchal Paskevitscli en 1828 — 29“ (Paryż 1840) i „Mémoires de Masséna“ (Paryż 1849,

4    tomy). Służył pod Napoleonem; w r. 1813 był adjutantem generała Jomini, z którym bawił po upadku cesarza w Petersburgu i pomagał mu przy pisaniu słynnego dzieła „Histoire des guerres de la révolution“ (Paryż 1819,

5    tomów). Za restauracyi był chwilowo profesorem w szkole sztabu głównego; Ludwik Filip mianował go pułkownikiem w r. 1830, wreszcie generałem w r. 1841.

Koch Krystyan Fryderyk, prawnik niemiecki, wysoce zasłużony na polu dziejów prawa pruskiego (* 1798—f 21 stycznia 1872). K. był uczniem Savigny’ego (ob.), w Kolonii i Akwizgranie studyował prawo francuskie, czynny był w sądownictwie. Prace: „Lehrbuch des preuss. Privatrechts“ (1845, wyd, 3-ie 1858); „Das allgem. Landrecht“ (1852, 7-me wyd.

„Preussisches Erbrecht“ (1866). Por.

s. r.

Pyr.

1878);

B ehrend „Koch“ (1872).

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 286b. T. XXXVI

1X1

Z Z.

]’yr.

D r j. r.

Koch Karol, botanik niemiecki (* w r. 1809 pod Weimarem—f w Berlinie w r. 1879). Uczęszczał na medycynę w Jenie i Wiirzburgu, habilitował się w r. 1834 w Jenie jako docent prywatny botaniki. W latach 1836 — 38 oraz 1843—45 odbywał podróże naukowe po Wschodzie (Rosy a, Krym, Kaukaz, Azy a Mniejsza, Armenia, Kurdystan), które następnie opisał. W r. 1847 przeniósł się do uniwersytetu berlińskiego, gdzie otrzymał nadzwyczajną profesurę i został powołany na głównego sekretarza towarzystwa popierania ogrodnictwa w Prusach, i na tem stanowisku wydawał tygodnik ogrodniczy („Wochenschrift für Gärtnerei und Pflanzenkunde“) od r. 1858 — 72. W r. 1859 powołano go na profesora wyższej szkoły rolniczej berlińskiej. Oprócz opisów naukowych podróży z innych dzieł na wyróżnienie zasługuje: „Dendrologie“ (Erlangen 1869 — 1872, 2 części).

Koch Ryszar d, dyrektor niemieckiego banku państwowego (*    15 września 1834

w Kottbus). K. odbywał studya uniwersyteckie w Berlinie 1851--53, był w latach r. 1862 — 1865 sędzią miejskim i członkiem sądu okręgowego w Gdańsku, a następnie sędzią miejskim w Berlinie. W latach 1868 —1870 pracował jako redaktor w komisyi do ułożenia projektu ustawy procedury cywilnej dla Niemiec Północnych, i ztąd w październiku 1870 powołano go do królewsko-pruskiego głównego zarządu banku; w r. 1876 przeszedł do banku Rzeszy, biorąc czynny udział w jego organiza-cyi. W r. 1886 od uniwersytetu heidelber-skiego otrzymał godność doktora praw honoris causa, w 1887 — nowoutworzoną posadę wicedyrektora zarządu banku państwa. Ogłosił, oprócz artykułów w czasopismach prawniczych oraz w wydawnictwach: Holtzendorffa „Rechts-lexicon“, Endemann’a „Handbuch des Handelsrechts“, v. Stengel'a „Wörterbuch des Verwaltungsrechts“, Conrad’a „Handwörterbuch der Staatswissenschaften“ i t. d., dzieła: „Zur Reform des preussischen Konkursrechts“ (Berlin

1868); „Uber die Zulässigkeit der Beschlagnahme von Arbeit-und Dienstlöhnen“ (tamże 1869); „Abrechnungsstellen in Deutschland und deren Vorgänger“ (Stuttgart 1883); „Die Reichsgesetzgebung über Münz- und Bankwesen etc.“ (wyd 2-e. Berlin 1890); „Geld und Werthpapiere (w „Beiträge zur Erläuterung des Entwurfs eines bürgerlichen Gesetzbuches“, zeszyt 4, tamże 1889) i „Vorträge und Aufsätze hauptsächlich aus dem Handels-und Wechselrecht“ (tamże 1892). Wraz z Struchmannem wydał „Die Zivilprocessordnung tür das deutsche Reich etc. erläutert“ (wyd. 6-e Berlin

1894), oraz „Die preussischen Ausführungsgesetze zu den Reiclisjustitzgesetzen“ (wyd. 2-e tamże 1881). Nadto uczestniczył w licznych komisyach powołanych przez rząd do opracowania projektów prawodawczych, jak w przedmiocie prawa o listach zastawnych, o towarzystwach akcyjnych, o lombardzie i warran-tach. Ogłoszony w r. 1882 projekt ustawy o czekach był przezeń zredagowany.

Koch Jan Oświata (f w Tulnikach [pow. Radzyński] d. 8 stycznia r. 1864) lekarz. K. pochodził z Prus; po ukończeniu nauk lekarskich w Berlinie wstąpił do służby w wojsku pruskiem. Po kapitulacyi Wrocławia w r. 1807 dostał się do niewoli francuskiej, a niebawem z niej wypuszczony wstąpił, jako lekarz, do szeregów ks. Warszawskiego. W bitwie pod Raszynem (1809) odznaczył się nieustraszonem spełnianiem obowiązku pod gradem kul i otrzymał w nagrodę krzyż wojskowy, oficerski. Aż do upadku Napoleona z zapałem wyjątkowym, gorliwością przykładną i szczytnym zaparciem się siebie towarzyszył wojsku polskiemu w licznych bitwach, oddając ranionym i chorym przysługi wielkie. Po utworzeniu kongresowego Królestwa Polskiego mianowany był lekarzem pułku 2-go strzelców pieszych, następnie został sztabslekarzem bateryi artyleryi pieszej. Po r. 1831, jako emeryt, osiadł w Kocku, gdzie umiał sobie zjednać miłość i szacunek powszechny postępowaniem swem obywa-telskiem. Za usługi oddane krajowi nagrodzony był szlachectwem, za wzorowe zaś gospodarstwo w majątku swym, Tulnikach, kilkakrotnie otrzymał medale złote. W r. 1863 Towarzystwo lekarskie warszawskie obrało go jednogłośnie na członka honorowego, a dla utrwalenia pamięci-'jego zebraną śród członków swycli kwotę przesłało kasie wsparcia wdów i sierot po lekarzach pozostałych, jako dar imienia Jana Oświaty Koch a.—Por. 8. K o ś m i ń-skiego „Słown. lek. polsk.“ (str. 220).

Koch Robert (* w Klausthalu d. 11 grudnia r. 1843) lekarz, głośny bakteryolog niemiecki. Wykształcenie zawodowe otrzymał w uniwersytecie getyngieńskim, gdzie od r. 1862 do 1866 uczęszczał na wydział lekarski, poczem został asystentem w szpitalu powszechnym w Hamburgu, posadę tę atoli zajmował tylko bardzo krótko, gdyż jeszcze w r. 1866 przeniósł się do Langenhagen pod Han-nowerem, aby tam oddać się wykonawstwu lekarskiemu; lecz i tam nie wytrzymał długo i wkrótce przeprowadził się do Rakoniewic w W. Ks. Poznańskiem. Tam był czynny jako lekarz do r. 1872, w którym został fizykiem powiatowym w Wolsztynie [pow. Babimojski], i tam zaczął zajmować się bardzo gorliwie pracami bakteryologicznemi, których wyniki wnet na niego zwróciły uwagę uczonych i władz rządowych, pruskich. W r. 1880 powołano go na rzeczywistego członka urzędu zdrowia (Reichsgesundheitsamt) w Berlinie. Na stanowisku tem pracował K. dalej nad zarazą wąglikową oraz rozwinął badania dotyczące gruźlicy, jej istoty i przyczyn; owocem zabiegów tych było w r. 1882 odkrycie lasecznika gru-

źli czego, poczem K. zajął się gorliwie ho- kiej dla zbadania dalszego istoty zarazy zimni-dowlą jego sztuczną, oraz doświadczeniami na zwierzętach, mającemi wyjaśnić możliwość przeszczepiania gruźlicy, jej zaraźliwość i starał się wynaleść sposoby ustrzeżenia się od niej. W r. 1883 mianowano go tajnym radcą regencyjnym i wysłano do Egiptu i Indyj, jako przewodniczącego komisyi niemieckiej, wyznaczonej do zbadania cholery w tych krajach.

czej, stamtąd zaś, w tymże celu, udał się do kolonij niemieckich na wyspie Nowej Gwinei. Wyniki badań tych i odkrycia poczynione wtedy ogłosił w sprawozdaniach drukowanych w „Deutsche medicinische Wochenschrift“ (r. 1900 i 1901). Na jesieni r. 1900 powrócił do Berlina i znów rozpoczął badania swe dawniejsze, gruźlicy dotyczące, a doszedł wtedy do wyników nieoczekiwanych wcale i sprzecznych z tern, co głosił był przedtem. Przeświadczył się bowiem pomału o tern, że gruźlica ludzka i ta choroba u bydła rogatego są różne, zależne od laseczników nie tych samych, z czego należało wyciągnąć wniosek ostateczny, że powszechnie uznawana możność przeniesienia gruźlicy z krów na człowieka za pośrednictwem mleka surowego, była błędna. Ze zdaniem ta-kiem wystąpił też K. wobec zjazdu lekarskiego międzynarodowego w Londynie (r. 1903), ale nie znalazł wśród obecnych zwolenników; gdyż badacze inni, opierający się na doświadczeniu stwierdzonem wielokrotnie, oświadczyli się nieomal jednogłośnie przeciwko poglądowi jego, opartemu na podstawie zbyt kruchej. — Liczne prace swe monograficzne oraz sprawozdania z badań przez siebie podjętych K. zwykł ogłaszać w wydawnictwie „Mitteilungen aus dem kaisrl. Gesundheitsamt“; z prac innych jego, wydanych osobno, wymieniamy tu tylko, jako najważniejsze: „Zur Aetiologie des Milzbrandes“ (1876); „Untersuchungen über die Aetiologie der Wundinfectionskrankheiten“ (Lipsk 1878, także po angielsku); „Ueber die Milzbrandimpfung. Eine Entgegnung auf den von P a-s t e u r in Genf gehaltenen Vortrag“ (Berlin i Kassel 1881); „Die Bekämpfung des Typhus“ (Berlin 1903) i bardzo ważną pracę „Beitrag zur Aetiologie der Tuberculose“ (w „Berliner klin. Wochenschr“. r. 1882). — K„ aczkolwiek przez wielu ziomków swych niesłusznie przeceniany, należy jednak do najdzielniejszych badaczów w zakresie chorób zakaźnych, a jako bakteryolog biegły oddał nauce wiele bardzo przysług rzetelnych. —Życiorys jego napisał Becker p. n. „Robert Koch“ (Berlin 1891), gdzie też wyliczone są wszystkie prace K-a do czasu tego drukiem ogłoszone.

Koch Karol Fryderyk, językoznawca niemiecki, ur. 15 listop. 1813 w m. Berka pod Eisenach w Wejmarskim, um. 5 wrześ. 1872 w Eisenach. Studjował teologję w Jenie (1832 — 35) oraz filologję klasyczną; potym objął kierownictwo zakładu wychowawczego i progimna-zjum w Eisenach, a następnie od r. 1843 był w tymże mieście profesorem gimnazjum realnego. W nauce języków zajmował się szczególnie stroną ich gramatyczną. Oceniając należycie doniosłość badań historyczno-językoznaw-czych Jakóba Grimma, starał się wyniki tych badań spożytkować w nauczaniu szkolnym. W ten sposób powstało wyborne jego dzieło:

Podczas wyprawy tej udało się K-wi odkrycie lasecznika cholery (przecinkowca), za co rząd niemiecki wynagrodził go darem 100 000 marek. Sława K-a rosła z dniem każdym, pomimo że wielu uczonych poważnych, zarówno zagranicznych jak i niemieckich, nie godziło się zupełnie z poglądami jego, zarzucając im, nie bez słuszności, jednostronność pewną oraz po-chopność do głoszenia pewników nie dowiedzionych bynajmniej.—W r. 1885 powołano go na profesora zwyczajnego w uniwersytecie berlińskim, a równocześnie na dyrektora świeżo urządzonego przy nim Zakładu hygienicznego (Hygienisches Institut); w r. 1891 powierzono mu również zarząd zakładu do badania chorób zakaźnych (Institut für Infektionskrankheiten).

Pr. j. v.

—W r. 1890, podczas kongresu lekarskiego międzynarodowego w Berlinie, K. ogłosił wynalezienie przez siebie tuberkuliny (ob.), mającej być środkiem leczącym gruźlicę. Wynalazek ten narobił niezmiernie wiele wrzawy w święcie lekarskim, napełnił radością serca setek tysięcy suchotników, ale, niestety, zawiódł pokładane w nim nadzieje do tego stopnia, że nawet najzagorzalsi i najmniej krytyczni wielbiciele nowego sposobu leczenia wkrótce zawodność i bezskuteczność jego przyznać musieli.—Od czasu owego K. nie ustawał wprawdzie w pracy nad udoskonaleniem wynalazku swego, któremu w zasadzie słuszności pewnej odmówić nie można, nie doszedł wszakże jeszcze do wyników zadawalających, ze wszech miar pożądanych.—W r. 1896, na zaproszenie rządu kolonii Przylądka Dobrej Nadziei, udał się K. do Afryki południowej dla zbadania przyczyn kraj trapiącej zarazy zabójczej na bydło rogate i wskazania środków zapobiegających klęsce. Udało mu się wtedy wynaleść sposób szczepienia ochronnego, który okazał się bardzo skutecznym.—W r. 1897 wyjechał do Bombaju na czele wyprawy niemieckiej, mającej zbadać zarazę morową, a stamtąd, w tymże celu, popłynął do Afryki wschodniej, gdzie wspólnie z Zupitzą odkrył w Kizybie (kolonia niemiecka) ognisko zarazy nowe, dotąd nie zauważone przez nikogo. Oprócz tego bawiąc w Afryce, badał istotę zarazka zimnicze-go (Malaria), przyczyniając się nieco do rozjaśnienia sprawy tej, lepiej wszakże wyświetlonej przez badaczów hollenderskich, angielskich i włoskich. —Powróciwszy na krótko do Europy, w r. 1899 wyjechał ponownie do Indyj holenderskich na czele wyprawy niemiec-

A. A. K

(Frankfurt 1891); „Nationalität (Berlin 1891) ; „Geschichte der deutschen Litteratur (w zbiorze Göschena i oddzielnie wyd. 2-e w Stuttgar-dzie 1895). Do 2-go wyd. Goedeke’go Zarysu ■ opracował literaturę o Goethem i Schillerze, kierował wydaniem Shakespeare’a i Cha-misso w Bibliotece wszechświatowej literatury Cotty, równie jak i dzieł Arnim’a, Brentana, Eichendorffa, Fouqué’go, Hoffmanna, Schulza, Im-mermana i Lenau’a, w Kiirschnera „Deutsche Nationallitteratur“. Z L. Geigerem założył ,, Zeitschrift für vergleichende Literaturgeschichte und Renaissancelitteratur“.

m. s.

Vyr.

Kochałowski, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem kopia z proporcem prosto do góry, a na niej w poprzek chorągiew złota kościelna o trzech polach z frędzlami. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu R a d w a n (ob.), powstała prawdopodobnie w drugiej połowie XVI stulecia, a używana przez rodzinę Kochałowskich, w Wi-leńskiem zamieszkałą.— Źródła: Kojałowicz, Niesiecki, Kuropatnicki, Borkowski. O-strowski.

rł

U.ii'

Pyr

Kochanowski, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem -na szabli końcem do góry podkowa srebrna ocelami na dół. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra stru-

ii

„Deutsche Grammatik für höhere Schulen“ (Jena 1849, wyd. 6-te 1875), odznaczające się m. i. przejrzystym układem materjału językowego. Inne jego prace: „Deutsche Elementargrammatik“ (t-że 1881, wyd. 7-e); „Figuren und Tropen. Grundzüge der Metrik und Poetik“ (t-że 1873); tudzież dzieła, językowi angielskiemu poświęcone: „Historische Grammatik der englischen Sprache“ (3 tomy, Weimar i Kassel 1863 — 69), uważane za dzieło główne K-a, wydane powtórnie staraniem Zupitzy i Wiilkera (1878—91), i „Linguistische Allotria. Laut-,Ablaut- und Reimbildungen <îer englischen Sprache“ (Eisenach 1874), wydane z pozostałych rękopisów przez E. Wilhelma).

Koch Maks, historyk literatury (* 22 grudnia r. 1855 w Monachium). K. uczęszczał na uniwersytet w Monachium i w Berlinie, habilitował się r. 1880 w Marburgu, zkąd w r. 1890 powołano go na profesora nadzwyczajnego do Wrocławia. Wydał: ,,Helferich Peter Sturz und die schleswigschen Litteraturbriefe“ (Monachium 1879); „Uber die Beziehungen der englischen Litteratur zur deutschen im 18-n Jahrhundert“ (Lipsk 1883) ;    ,, Shakespeare“

(Stuttgart 1885); „Franz Grillparzer, eine Charakteristik“

und Nationallitteratur“

Pyr.

Koch Antoni, żyjący filozof niemiecki, dyrektor zakładu państwowego dla obłąkanych w Zwiefalten. Był pierwotnie, zdaje się, zwolennikiem Wilhelma Rosenkrantza, który zaczepił o pozytywną filozofię Schellinga. Tak przynajmniej możnaby wnioskować z jego pracy: „Die Psychologie Descartes, systematisch und hist, kritisch bearbeitet“ (Monachium 1881). W pracach późniejszych rozwija K. pogląd dualistyczny (dualizm ducha i materyi). Prace te są: „Erkenntnisstheor. Untersuchungen“ (Göp-ping 1883); „.Grundriss der Philosophie“ (tamże 1884, 2-ie wyd. 1885); „Die Wirklichkeit und ihre Erkentniss‘‘ (tamże 1886).

Koch-Sternfeld Józef Ernest, historyk i ekonomista niemiecki (* 1778 w Mittersil w Austryi—f w Tittmoning 29 czerwca 1866 r.). K. kończył uniwersytet w Salzburgu, w r. 1815 został dyrektorem biura- statystycznego w Monachium i pełnił te obowiązki aż do r. 1836. Wydawał w Monachium od r. 1836 „Zeitschrift für Geschichte, Geographie und Topographie

Bayerns“. Ogłosił wiele dzieł, z nich ważniejsze: „Versuch über Nahrung und Unterhaltung in civilisirten Staaten“ (Monachium 1805); „Das Gasteiner Thal“ (1810); „Salzburg und Berchtesgaden“ (1810; 2 tomy); „Beiträge zur deutschen Länder- Völker- Sitten- und Staatenkunde“ (1826); „Das Reich der Longobarden in Italien“ (1839); „Betrachtungen über die Geschichte, ihre Attribute und Zwecke“ (1841); „Das geographische Element im Welthandel“ (1843); „Kulturhistorische Forschungen über die Alpen“ (1851-52, 2 tomy); „Begründungen zur ältesten Profan und Kirchengeschichte von Bayern“ (1854).

f⁸

'Bi

Fig. Ió9. Kochałowski (herb).

Kochanie (?) według opisu Sarnickiego poroh na Dnieprze, który lustratorowie za Zygmunta Augusta wskazali jako punkt do ufortyfikowania dla położenia tamy przeprawom Tatarów do Polski u przeprawy Kuczmeńskiej i Krzemień-skiej.

W©

He

WmSS

e-

/jy

Fig. 160. Kochanowski (herb).

sie białe. Labry błękitne, podbite srebrem. Nadany przez cesarza Mikołaja I w r. 1842 Ksaweremu Kochanowskiemu.—Źródło: Arch. b. Herol. Ks. Pols. JV« 29.

’ Kochanowski Jan, znakomity poeta* polski j dując Tybulla, więc erotyczne, do prawdziwych (*, 1530—f 22 sierpnia [1584), herbu Korwin, czy wymarzonychvJAdyj“, pisywał, lecz już pod urodzony w Sycynie, w Radomskiem, z ojca włoskiem niebem, acz „Lidye“, tych wierszów Pie tra. sędziego[ sandomierskiego, matki Anny rozumieć nie mogły, za przykładem Petrarki

■•i

îüüiiuura

mm

fr ■

[C

wio

I.

flp

mm

^ •• -

iH

:4

’ïi!

.... ‘

I',;

Wi

E|j

Mm

'y

Ii

iśsP

ii

im

,, i

■V

Wr

i ;:t. .i¹ ,;i h¹ -i,l|iil .............. r .'i,,', .liüiiiiiiiilniïïBTTD

y'

WS

M 'Ml

Fig. 161. Podobizna Jana Kochanowskiego na nagrobku w kaplicy Kochanowskich w kościele parafialnym w Zwoleniu.

Białoczowskiej (h. Odrowąż); nauki początkowe odbierał w domu; wpisany r. 1544. na uniwersytecie krakowskim, dalsze nauki w Padwie, pod humanistami Robortellem i Sygoniuszem, traktował. Wcześnie wiersze łacińskie, naśla-i Aryosta, w narodowym języku pisać począł— pierwszy, który sztuczny wiersz polski, poezye, nie owe banalne rymowania średniowieczne, dydaktyczne, Biernata Lubelczyka, Bielskiego, czy Reja, uprawiał. Przykład Ronsarda w Paryżu,

przenoszącego wzory klasyczne do poezyi francuskiej, utrwalił go na t$j drodze, chociaż wierszowania łacińskiego, z wielkim uszczerbkiem dla literatury polskiej, do końca życia nie rzucał i do morza łacińskiego napróżno coraz nowe wlewał strugi, zapominając—o czem Ronsard pamiętał—że miał się na klasykach tylko wzorować, a nie pisać w ich języku martwym. Zakusy niewolnicze humanizmu, upatrującego w wiedzy i sztuce klasycznej alfę i omegę wysiłków Ludzkości, silny zmysł filologiczny, nadzwyczajna cena łaciny w Polsce, studyum ulubionych autorów, — wszystko to przemagało ciągle naturalne dążenie ku literaturze narodowej. K. zaczął wcześnie tworzyć, lecz nie miał weny obfitej, ani z drukiem fię spieszył; wiersze religijne i liryczne, a z nich najsłynniejszy ów hymn „Czego chcesz od nas Panie za twe hojne dary“, najgodniejszy wstęp całej poezyi polskiej, prawdziwy wschód jej słońca, drukowany przy „Zuzannie“, wkrótce po r. 1560; fraszki najrozmaitsze, wiersze okolicznościowe, epitafia (n.p. hetmanowi Tarnowskiemu, młodemu Tęczyńskie-inu i t. d.), rozchodziły się bardzo wcześnie w licznych odpisach i uczyniły nazwisko poety już Sławnem w całym kraju, gdy w druku jeszcze ledwie co się pojawiało, tak, że już Rej, pisząc „Zwierzyniec“ wr. 1561, mógł K-go Tybul-lem polskim przezwać, a w dwa lata później Wolan „kochaniem wieku naszego“. Po rodzicach, których oboje rychło (1547 i 1557 r.) utracił, dostała mu się w spadku tylko połowa Czarnolasu w Radomskiem (sześciu synów i cztery córki dzieliło się tym spadkiem), wstąpił, więc trybem wieku w służbę dworską (przy biskupie i podkanclerzym Padniewskim a potem Myszkowskim), i beneficya duchowne przyjmował, niemając wyższych święceń (probostwo poznańskie i zwoleńskie); przemogło jednak w poecie wcześnie zamiłowanie żywota spokojnego wiejskiego, oddanego muzom, więc i służbę i beneficya ostatecznie ( r. 1574 ) rzucił i, ożeniwszy się z Dorotą Podlodowską, osiadł w Czarnolesie, nie przyjmując urzędów prócz wojskiego sandomierskiego (9 października 1579) i piastując dalej tytuł sekretarza królewskiego. Umarł nagle na sejmie lubelskim 22 sierpnia r. 1584, gdy przed Batorym sprawę zamordowanego przez Turków dworzanina i koniuszego królewskiego, Jakóba Podlodowskiego, miał popierać. Pozostały po nim wdowa, synek po-grobowiec (wcześnie zmarły) i córki cztery (dwie stracił przedtem); pochowany sam w grobowcu familijnym w Zwoleniu. Ostatnie lata trawił nad zbieraniem i ogładzaniem luźnych dotąd wierszy, lecz wydania ich zupełnego już nie dożył. Chociaż głównym K-go dziełem jest Psałterz (a i oprócz niego wiersze religijne pisywał), jednak udziału w gorących walkach wyznaniowych XVI wieku nie brał żadnego, tak, że i katolicy i protestanci mogli się nań powoływać; wiary wprawdzie nie zmienił, ale wo-bec dogmatów i praktyk katolickicli był zupełnie obojętnym, błędy 'duchowieństwa znał i potępiał, Pawła IV nienawidził, sporami teologi-cznemi się brzydził, uważając, oczywiście, wyznanie samo za rzecz sumienia i przekonania, a więc za prywatną, nie zaś za narodową czy państwową. W sprawach politycznych był niby regalistą, lecz w pierwszym rzędzie, jak każdy szlachcic, złotą wolność adorował; utyskiwał głównie na brak zgody, na rozluźnienie obyczajów, na upadek ducha rycerskiego; w walkach elekcyjnych, popierałby i Habsburga, lecz po wyborze Batorego stanął szczerze i jawnie przy nim i Zamoyskim i ich zamiarach, więc i do wojny nawoływał; wybitniejszym działaczem politycznym niebył jednak ani na chwilę, nie posłował nawet nigdy, chociaż w roku 1562 i 1563 „Zgodą" i „Satyrem" pana podkanclerzego rzecznikiem poetyckim się stawał. Były to broszury polityczne wierszem, szczególniej wymowna druga, gdzie „Satyr albo dziki mąż " w głównej części przeciw obyczajom i t. d. społczesnych powstaje, a w końcu nauki o rządzeniu sobą i ludźmi, przez Chirona niby Achi-lesowi podawane, powtarza. Prócz luźnych wierszy łacińskich i polskich, nieraz bardzo silnych (n. p. „Wieczna sromota“ i t. d. na napad Tatarski r. 1575), jeszcze tylko prozą wydał „Wróżki“, niby rolę Orzechowskiego podejmując, dyalog zbaczający jednak rychło od treści politycznej. W filozofii szedł za Lukreoyu-szem i za stoikami; w literaturze starożytnej pociągali go najbardziej piewcy umiarkowanego, swobodnego żywota, Horacy i Anakreon, chociaż zmysłowość jońska obcą była Sarmacie; niepokoiły go wprawdzie wawrzyny Wergi-liuszowe, ale ani Warny, ani Grunwaldu uie wyśpiewał, próżno się o rozmach epicki kusząc. Był lirykiem i dydaktykiem, jak Horacy, i tylko silne religijne uczucie wyróżniało go od Rzymianina; żyły dramatycznej również nie miał. Chociaż łacińskiemi dziełami, elegiami i foriotoeniami (fraszkami) od wczesnej młodości, później i pieśniami (już przez wzgląd na Stefana Batorego, którego czyny wielbić należało) stale się zajmował (próbował nawet sił filologicznych nad przekładem „ Fenomenów “ Arata), lwia część dorobku literackiego na jego polszczyznę przypadła. Po „Zuzannie“ (nieco banalnej przeróbce opowiadania biblijnego), „Zgodzie“ i “Satyrze“ wystąpił z „Szachami" r. 1566, dydaktycznym i romantyczno-żartobli-wym utworem (naśladującym, ale i prześcigającym „Scacchia“ Widy); w roku 1569 z „Proporcem albo hołdem pruskim“ (na sejmie Lubelskim; po wzniosłym opisie samego hołdu idzie nieco suchy opis proporca i dziejów na nim wyrażonych w stylu epickim). Później, jeżeli pominiemy ujęcie się o cześć Polski przeciw Francuzom, królowi i poecie, głównie czyny Batorego w nim piewcę łacińskiego i polskiego znajdowały („De expugnatio-

ne Polottei “ ;    „ Epinicion“ i t. d). Tu

jak psalmy, powstawały luźne raczej, nim je poeta w całość pewną połączył (jest ich 19).

I tu umiał znakomicie wezbranie żalu, aż do zapomnienia się, odchodzenia od zmysłów, blu-źnierstwa niemal, i stopniowe jego uciszanie się i uspokojenie wyrazić; nie łatwoby odnalazł gdziekolwiek indziej żal rodzicielski równie wymowne tony: od rozpamiętywania szczegółów, ubioru, zabawek ukochanego dziecka, do szydzenia z mądrości ludzkiej, pryskającej jak bańka mydlana właśnie wtedy, gdy najstalszą być winna, do bluźnienia: fraszka cnota, do e-fektownego widziadła sennego (matki poety), przynoszącego wraz z czasem upragnione ukojenie. W następnych latach wydawał łacińskie Liryka (1580); Elegii ksiąg cztery (1584, „Ele-giarum libri i Foricoenia“) i polskie „Fraszki“ (1584); zaraz tegoż roku wypuścił „Łazarz“ drugie wydanie, w którem najwszeteczniejsze fraszki w osobny dodatek „Dobrym towarzyszom gwoli“ wyłączył i na zginienie naraził. Fraszki te pisał poeta z górą ćwierć wieku; są tu przygody i przejścia osobiste, naśladowania i tłómaczenia z Anakreonta i Antologii, anegdoty domowe i obcokrajowe (Marcyalisowe), sen-tencye i wiersze dydaktyczne, wszystko w u-myślnym nieładzie rozrzucone, a właśnie tą ciągłą zmianą tonu i treści zajmujące. Sztywność, rubaszność, jednostajność, prostotę Rejową już zupełnie wyminął; bogactwo życia wewnętrznego, myślowe, wdzięk wysłowienia, humor dobry, pogodny, niepospolite urozmaicenie treści, alluzye do spółczesnych, złożyły się na ciekawą i wzorową mozaikę. Już po śmierci poety wydał „Łazarz“ (t. j. Jan Januszowski, syn), pod bardzo znamiennym tytułem „Jan Kochanowski“ dzieła polskie poety inne, (1585, powtarzane licznie) i dodatek pism polskich p. t. „Fragmenta albo pozostałe pisma J. K/‘, 1590 (liczne przedruki). „Jan Kochanowski“ mieści oprócz (polskich) „Fenomenów“, oprócz pięknych wierszów do Muz, do siostry (Dziewosłąb), do marszałka i t. d.; dwie księgi Pieśni, które w późniejszych wydaniach wcielaniem innych, z Fraszek i Fragmentów wyjętych, na cztery najniesłuszniej pomnożono. Pieśni to erotyczne (ze skreślaniem, jak i w łacińskich, zbyt wyraźnych alluzyj do czasu i miejsca), polityczne i gnomiczne, a Horacego naśladują; najcenniejsze między nimi „Sobótki“, niby pierwsza sielanka polska, świetnie pomyślana, bo z bardzo zna-miennem tłem nocy świętojańskiej, z kolejnem wychwalaniem wsi wesołej, wsi szczęśliwej i jej wczasów i pożytków; prawdziwa pieśń szlacheckiej, zadomowionej, sielskiej Polski. Z Fragmentów należy wyróżnić makaron (t. j. polsko łaciński wiersz) „o wyborze stanu“, który dla swobodnej o duchowieństwie mowy na indeks ksiąg zakazanych (Zamoyski 1604) się dostał: jeden z najlepszych wierszy całej lite-

należy i „Jezda do Moskwy“, niby gazeta rymowana przewag wojennych młodego Krzysztofa Radziwiłła — na epopeję o Stefanie zdobyli się jednak tylko Niemcy (n. p. Dan. Hermanna, prusaka, „Stephaneis Moschovitica“ r. 1582).

Główne dzieła J. K., które spółczesnych zachwycały, późniejszym naśladowcom (i wierszokra-dom) drogi torowały i do dzisiaj znaczenie nie-tylko historyczne zachowały, powstały w zaciszu czarnoleskim, bez wpływu wypadków spółczesnych. Czoło między nimi zajmuje „Psałterz Dawidów“, wydany r. 1577 i kilkadziesiąt razy przedrukowany (muzykę dorobił Mik.

Gomółka r. 1580), wypracowany w długim, niemal dziesięcioletnim, przeciągu czasu, w całości nieprześcigniony przez żaden inny przekład europejski, w wieku XVII na^ret, mimo języka, w Moskwie tak ceniony, że Szymon Połockij, acz nap różno, własnym przekładem ten „rym boski“ zastąpić usiłował. Były już przed K-m liczne przekłady luźnych psalmów (Trzecieskie-go, Wojewódki, Reja i t. d.) i całkowity Lubel-czyka (r. 1558), gdy K., naglony później przez Myszkowskiego, za przykładem Buchanana, szkota (r. 1565 „Paraphrasis psalmoium“), luźne psalmy przekładać zaczął-i potem je w całość połączył. Poprzednicy jego, łacińscy (Eobanus Hersus i in.) i polscy, błądzili przeważnie nużącą jednostajnością i straszną rozwlekłością wykładu; K. odtwarzał każdy psalm indywidualnie, wozu wszy się w ton jego i myśl główną, — użył też aż 38 odrębnych kształtów zwrotek; krótkie, niemal skoczne ośmiozgłoskowe wiersze wcale nie rzadkie; takie właśnie oddawanie najróżnorodniejszych uczuć najlepiej mu się powiodło; język uroczysty, natchniony, wyraża z równą siłą i skruchę pokorną grzesznika i radosny tryumf nąd wrogiem i niezachwianą ufność w Bogu. Zaraz w następnym roku (1578) pojawiła się „Odprawa posłów greckich“', niby rzecz okolicznościowa, dramat wystawiony obyczajem wieku na feście u podkanclerzego kor. (J. Zamoyskiego, przed królem i królową), pierwsza i jedyna u nas dawna, oryginalna próba dramatu greckiego, gdy zresztą tylko łacińskie (n. p. Szymonowica) lub przekłady (Górnickiego i t. d.) posiadamy. Ton i styl starogrecki trafione znakomicie; są chóry, stychometrya, wielka relacya środkowa, sen-tencye, a wieje z nich duch klasyczny, chociaż główna treść (zwycięstwo popularności, wietrz-nika Parysa - Aleksandra, nad zdrową radą szlachetnego, nieuznanego miłośnika ojczyzny,

Antenora) i końcowe alluzye, nie Troi, lecz Polski Batorowej dotykały. Budowa tylko nieco luźna; sama katastrofa w dali wystawiona; ak-cyi właściwej nie rozwiniono. R. 1580 wyszły „Treny“ i dały rodowód nieskończonej ilości podobnych, okradających myśl i słowa poety; wymusiła je na nim śmierć przedwczesna ulubio-    ratury makaronicznej, nietylko polskiej. Dalej

nej, wielce obiecującej córeczki, Urszuli: i one,    próby tłómaczeń z Iliady i z Alcesty, niby

ćwiczenia stylowe poety do dzieł własnych; rozprawka historyczna o Lechu i Czechu i in. Nie w ilości, tylko w jakości tej spuścizny leży zasługa poety, pierwszego, co wdarł się na skałę Kalliopy, gdzie nie było dotąd znaku stopy polskiej. Byli przed nim rymokleci i wier-szorobi; on pierwszy artystyczną (jak już przed nim w wierszu łaciskiin Janicyusz) poezyę polską stworzył. Język i forma, styl i wiersz polski zawdzięczają jemu najwięcej; zazwyczaj u-roczysty i namaszczony, umie się i do lekkości (w „Szachach“ i „Sobótkach“) nagiąć i dowcipnym we „Fraszkach“ się staje; język sam wzorowej czystości (mimo kilku oddźwięków łacińskich) i siły, chociaż w pierwszych próbach lirycznych i erotycznych jeszcze nie wyrobiony, nieco sztywny; kompozycya bardzo staranna, szwankuje chyba w „Jeździe“, przytakującej ówczesnym relacyom rymowanym, łacińskim i polskim: niepotrzebne ustępstwo brakowi smaku. Miłośnik ojczyzny, złotej wolności szlacheckiej, żywota miernego, nie zatroskanego, żył, jak śpiewał, i szacunek najlepszych (do grona jego najbliższych należeli Nidecki, Górnicki, Fogelweder i in.) niepodzielnie posiadał, u Myszkowskiego, Zamoyskiego i in. nagła śmierć niekłamany żal wywołała (opłakiwali ją łacińskiemi wierszami Niegoszewski i Trzecie-ski, polskiemi „Żalami Nagrobnemi“ Klonowicz). Uznania dobił się odrazu jednogłośnego; „poeta taki polski, jaki w Polsce jeszcze ani był, ani się takiego drugiego spodziewać możem“- mówił o nim J. Bielski, sam nie najgorszy poeta. Cenił go równie wysoko cały wiek XVII, do najgorętszych wielbicieli należeli Miaskowski, Kochowski, Stanisław Morsztyn i in. Księcia rymotwórców polskich uznawały również wieki następne, szczególnie „Psałterzem“ zachwycał się Mickiewicz. Więc nie dziw, że już społcześni i naśladowali i okradali go w zawody, najbardziej jednak w tern, czego najmniej naśladować należało: w mieszaniu pojęć i obrazów, myśli i wysłowień starożytnych i polskich, pogańskich i chrześciańskich, rzymskich i słowiańskich; zawisłość od tych obcych wzorów, przenoszenie ich żywcem do poezyi polskiej, co nas dziś tak dotkliwie razi, uchodziło właśnie za stylowe w oczach olśnionych wielbicieli świata klasycznego, jedynie ozdobnego. Umiał K. pisać i inaczej, po Rejowemu, z jędrnością staropolską, ale nieliczne tego zostawił przykłady; świadomie wybrał odmienną, przeciwną drogę —stosowania świata klasycznego i jego modły do poezyi polskiej, przez co wprawdzie odrazu na wysoki poziom ją wyniósł, lecz samorodnego rozwoju jej nie zapewnił. Naśladowcy brnęli mechanicznie dalej, posiłkując się i czerpiąc z gotowych wzorów, leniąc się do wysiłków własnych i zaprzepaszczając zupełnie rozwój naturalny, samoistny. Cudze ręce lekkie, ale nieużyteczne. Wydania pism J. K-go dzo liczne, począwszy od pierwszych ulot

nych pisemek i pieśni (O Potopie i t. d.), do zbiorowego „Jana Kochanowskiego“ i „Psałterza“. W rękopisach ocalały i wiersze, głównie łacińskie (elegie i in..), jakich K. nie włączył do wydań; najwięcej w rękopisie J. Osmolskie-go (około r. 1565). Do roku 1641 wychodziły „Jan Kochanowski" i „Psałterz“ kilkadziesiąt razy, potem już tylko roku 1648. S. Starowolski przedrukował„Zgodę“ i „Satyra“, a Cezary przejął z J. K-go sentencye liczne do swoich Emblematów Horacyańskich; na całych lat 120 zerwali odtąd czytelnicy polscy—niewieluż ich było!—z tradycyami złotego wieku i najznakomitszym ich wyrazicielem w poezyi. Dopiero zasłużony jezuita, ks. F. Bohomolec, „Rymy wszystkie w jedno zebrane prócz tych, które wolniejszymi żartami uczciwych czytelników odrażały“ wydał (Warszawa 1767 i 1768). Odtąd mnożą się przedruki częściowe i całkowite, warszawskie, wrocławskie i in.; niektóre utwory wydał Pornograficznie z oryginałów Wł. Bartynowski w Krakowie, r. 1883 i 1884 („Zuzannę“, „Zgodę“, „Szachy“ i t. d.). Wszystkie wydania zastąpiło pomnikowe wydanie warszawskie, podjęte za inicyatywą Plenkiewicza i in., którego dotąd cztery tomy wyszły (r. 1884 — 1897); pierwszy tom mieści „Psałterz“ (w; wydaniu Kryńskiego), drugi—pisma polskie inne (kilkunastu wydawców), trzeci—łacińskie (Przy-borowskiego), czwarty—biografię poety; wyjdzie jeszcze tom dodatkowy (z bibliografią, studyum o języku i t. d.). Są i tłómaczenia Kochanowskiego na obce języki, głównie na łaciński (Sarbiewski kilka pieśni przełożył, „Treny“ Kniaź-nin i t. d.); elegie jego i pieśni łacińskie tłó-maczyli na polskie rozmaici (Syrokomla i in.). Literatura o K-im J. bardzo bogata, najszczegółowiej wyliczają ją Estreicher „Bibliografia XIX“ (str. 368 i 369) i Finkel „Bibliografia hist.“ (nr. 20 850—20 866). Zaczynają krótka biografia łacińska, umieszczona w wydaniu Liryków łacińskich z r. 1612, powtórzona przez

S. Starowolskiego w „Hecatontadzie“ (r. 1624), przetłómac*ona przez Bohomolca w wydaniu „Rymów“, i w tym kształcie znowu powtarzana przez Bogusławskiego („Życia sławnych Polaków“ 1788), Mostowskiego (w wydaniu zbioro-wem, r. 1803) i t. d.; poprawkę (roku narodzenia) podał Krasicki w „Wiadomości o rymo-tworcach“ r. 1781. Istotny postęp zaznaczają dopiero: znakomita rozprawa J. Przyboro-w s k i e g o „Wiadomość o życiu i pismach J. K-go“ (Poznań 1857); Przyłęckiego dodatek do wydania pism J. K-go przez Turowskiego); ks. I. Gackiego „O Rodzinie J. K-go“ (Warszawa 1869). Odtąd rośnie literatura, szczególniej roku 1884 (jubileuszowego, kiedy i pierwszy zjazd historyków literatury imienia K-go. obchodzono); por. S. T a r n o w s ki ego „Co u nas o K-im pisano“ (w „Przeglądzie Pol.“ roku 1884 i osobno). Pojawiają się liczne monografie i rozprawy, studya i szkice, i niema żadnego historyka

A Br.

A. Br.

A. Br.

literatury polskiej, ani krytyka, począwszy od Małeckiego, i Chlebowskiego lub Chmielowskiego, któryby nie dorzucił jakiegoś przyczynku, czy to o wzorach i genezie dzieł, „Szachów“, „Odprawy“, „Psałterza“; czy o miarach wierszowych, artyzmie, erotyku; czy wreszcie o rodzinie, życiu dworskiem,. studyach poety; treścią i stylem i entuzyazmem wyróżniają się studya Faleńskiego i Br. Chlebowskiego. Największy monument biograficzny wystawił poecie R. Pieńki e wic z w czwartym, olbrzymim tomie wydania pomnikowego warszawskiego; oparł swe wywody na nieznużonem szperaniu archiwalnem, nadzwyczaj zmudnem (wydał osobno, w całości i wyciągach, świeżo w „Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce“ X, 1904, str. 168--364, 374 archiwalia) , na wszechstronnej głębokiej ocenie pism poety, na zbadaniu drobiazgowem całego tła społczesnego. Braki tej pracy stanowi głównie fantazyjność autora, dopatrującego się zbyt łatwo historyi i przygód romantycznych, wysnuwającego zbyt daleko idące wnioski z nic nie znaczących słów i szczegółów. Bardzo ładny i treściwy „Życiorys“ napisał Wł. Neh-ring (r. 1900, dla wydawnictwa zbiorowego petersburskiego); niezgorszy dał Mazano w s ki w bibliotece powszechnej złoczowskiej 1898. Są i prace i przyczynki w innych językach, R. Loe wenfelda „J. K. und seine lateinischen Dichtungen“ (Poznań 1877); rosyjskie, Glokkego i Kozina, w „Izwiestiach uniwers. kijowskiego“ 1898. W beletrystyce nieraz J. K-go wystawiano; najbardziej z nich znany obraz z Tańskich Hofmanowej „J. K. w Czarnolesiu“ r. 1841, chociaż bogactwa umysłowego ówczesnego życia i barwności i plastyki jego nie wyraził. Niektóre rozprawy grzeszą zbytnią fantastycznością, np. Rym arki ewicza dzieło całe o „Sobótce“ r. 1884. Programy gimnazyalne, roczniki „Pamiętnika Literackiego“ i t d. przynoszą jeszcze ciągle nowe szczegóły, nie do życia, lecz do dzieł, filozofii, artyzmu poety, n. p. St. Wind a-kiewieża „Erotyk Kochanowskiego“ (w „Pamiętniku liter.“ I), albo H. S. Zatheya „Praszki J. K.“ („Rozprawy Akad. Umiej.“, filolog, toni 34,    1902) i t. d. Krytycznej oceny wy

czerpującej dotąd nie znalazło wcale właśnie największe K-go dzieło, „Psałterz“; rozprawa A. Sienickiego (Sambor 1893, program gimna-zyalny) uwzględnia tylko stosunek J. K-go do „Paraphrasis“ Buchanana.

Kochanowski Mikoł aj, poeta polski, młodszy brat Jana. Przykład brata natchnął go do prób poetyckich; był wyłącznie dydaktykiem; przełożył wybór pism moralnych Plutarcha, z łaciny chyba; spory rękopis —dziś u Zamoyskich przesłał Szymonowicowi syn Mikołaja, Adam, —1617 r., aby wydał dzieło; lecz Szymonowie przekładu trafnym nie uznawał i do druku nie przyszło; „Plutarchus, autor grecki, przełożony na język polski przez M. K.“ pozostał więc

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 286b. T. XXXVI

w rękopiśmie ( foliant o 474 stronicach). Za to wdowa, Katarzyna Tymińska z Jasieńca K., zebrała i wydała po śmierci męża jeszcze r 1584 „Rotuły M. K. do synów swych“, które od r. 1611 wcielano w pisma brata J., tak, że je nieraz i cytowano jakoby dzieło Jana; powtórzył je np. i Bohomolec w wydaniu „Rymów“ i i. Rotuły, napisane gładkim, zupełnie prozaicznym wierszem, mieszczą uwagi i nauki o cnocie, bojaźni Bożej, wieku ludzkim, przestrogi itd. i niczem się, prócz owej gładkości, nie wyróżniają.

Kochanowski Andrzej, tłómacz i poeta XVI w., młodszy brat Jana, znany jako tłómacz Eneidy („Virgilii Aeneida tj. o Eneaszu trojańskim ksiąg dwanaście. Przekładania A. K-go“ Kraków, Łazarz 1590; poświęcone Zamojskiemu; drugie wydanie 1640; trzecie w „P. Wirgiliusza Marona Księgach wszystkich“, wydanych staraniem i kosztem Załuskiego, Warszawa 1754). Przekład staranny, ale nadto dosłowny i nie unika zupełnie zbytnich dodatków dla rymu, np. Timeo Danaos et dona ferentes= Niechaj co chce będzie, boję się Greków, chociaż dary niosą wszędzie; Quos ego=Które ja!; Apparent rari nantes etc.=Wldać zrzadka pływając po bałwaniech srogich ludzi: Et haec quondam meminisse iuvabit=Snadź na to po-tym będzie nam rzecz miła itd. Brak więc przekładowi siły i poezyi aż nadto; mimo to przekład ważny jako pierwsza próba zdobycia epopei klasycznej dla języka narodowego, o co się Jan K. próżno kusił; język nieraz jędrny i dobitny. Inne przekłady K-go, np. dzieła Li-wiuszowego, acz zamierzone, do skutku, ile wiemy, nie doszły.

Kochanowski Piotr, tłumacz i poeta, * 1566 w Sycynie — f 1620; (nagrobek jego u Franciszkanów krakowskich), syn Piotra, chorążego sandomierskiego, nie zaś Mikołaja, jak zwykle podają, podróżował po Włoszech, był kawalerem maltańskim i sekretarzem króla. Wyjątkowe zjawisko, żeby tłómacz taki znaczny wywarł wpływ na wiek cały, jaki się K-mu w udziale dostał. On pierwszy na wielką stopę dostęp literaturze włoskiej do polskiej, jej epopei romantycznej mianowicie , naoścież otworzył; po próbach włoszczyzny u Grabo-wieckiego i Smolika wyprzedził on Morsztynów i Twardowskiego w przyswojeniu stylu i treści włoskiej. Dokonał tego dwoma tłomaczeniami: Orlanda Szalonego i Jerozolimy wyzwolonej. „Ariosto“ jego zaległ wprawdzie w rękopisie, dopiero Jacek-Przybylski wydał r. 1799 pierwsze 25 pieśni w Krakowie a zaledwie dzisiaj drukuje się właśnie w Krakowie (w „Bibliotece Pisarzów Polskich “) całkowity i poprawny tekst. Zato wyszedł, nietylko za naleganiem Jana Tęczyńskiego (ostatniego z tej gałęzi Toporów), ale nawet za poprawą jego (przynajmniej twierdzi tak w dedykacyi tłumacz sam) „Goffred abo Jeruzalem wyzwolona Torquata

112

A. Br.

371.

Aleksander

W r. 1651 był przeorem konwiktu lwowskiego, w r. 1657 przeorem klasztoru krakowskiego, w r. 1667 definitorem wincyi polskiej na Wiśniczu. W druku stało po J. K-im kilka mów, mających pre-tensyonalne tytuły: „Gniazdo dwojakiej wyniosłości I. W. P. Katarzyny ze Sztemberku Sieniawskiey.... przy pogrzebnym akcie pokazane r. 1678“; „Plastr miodu od śmierci pożarty albo śmierci wydarty“ (mowa z r. 1649

na

pogrzebie I. W. I. M. Pana Jana Mikołaja z Żurowa Daniłowicza etc.“ (Kraków 1550); „Mężna śmierć, mężnego żywota płód, w W. I. M. Pa-

Tassa. Przekładania P. K-go, sekretarza J. K.

M.“ Kraków, Cezary, r. 1618; następne wydanie poświęcił Cezary Janowi Zamoyskiemu, r. 1651; trzecie r. 1687; dalej Warszawa 1772, Wrocław 1818 (i tegoż roku w Połocku, niezupełne) , potem w bibliotece Turowskiego ; świeżo przez L. Rydla w „Bibliotece Pisarzów Polskich“ akademickiej, JMs 41 i 46, Kraków 1902 i 1893; jest to początek zupełnego wydania dzieł K-go; cztery tomy obejmą „Orlanda“, a ostatni monografię o P. K-im. „G-offred“, kró-lemj dawnej poezyi polskiej przez Załuskiego słusznie nazwany, wyrył głęboki ślad w epice XVII w.; na nim wzorowali się autorowie romantycznych epopej (np. anonim o oblężeniu częstocliowskiem; Kochowski i inni); jeszcze w XVIII i XIX w. (np. Mickiewicz) zostawano pod czarem treści i języka. Pierwszy to obszerny poemat polski, oktawą pisany; trudności wiersza K. szczęśliwie pokonał; język zwięzły a jędrny, siłą, nie wdziękiem, oryginał przewyższa. „Historya obozowa“, tracąc na polorze, nabywa pod piórem hartu; zarazem spolszcza się poniekąd (tłómacz zastępuje Wisłą, Krępakiem itd. nazwy włoskie, wprowadza terminy obozowania polskiego itd.). W wieku wypraw chocimskich „Goffred“ entuzyazm budził; odnajdywano siebie i swoich w bohaterach chrześciańskich Włocha, lecz i romantyzm jego tj. awanturniczość i miłostki pociągały silnie. Żałować należy, że nie znalazł się drugi Tęczyński i dla „Orlanda“, wykończonego może i przed „Goffredem“, nie wygładzonego (obcą ręką) i zarzuconego — liczne stosunkowo odpisy wielkiego dzieła, nam dochowane, dowodzą przecież znaczniejszego zajęcia, i wpływ „Orlanda“ byłby mógł wskazać poezyi polskiej większe zadania. Wydaniem Gottfreda uprzedził K. słynnego poetę dubrownickiego, Gundelića, który właśnie tłomaczenie Tassa zamierzał poświęcić Zygmuntowi III, a skończył na uświetnieniu królewicza Władysława w „Osmanie“. Wiek XVII-ty zna również kilku innych poetów Kochanowskich np. z linii Krzyż-kowskiej: Jana („Zabawa przyjacielska“) iSe-bastyana („Opis wojny kozackiej pod Zbarażem“), ale muza ich wyłącznie domowa, z poza obrębu sylw szlacheckich dotąd się nie wyłoniła; szydzą inni z marnych spadkobierców wielkiego nazwiska.

Kochanowski Mateusz Hieronim Korwin, poeta polski XVIII w., skarbnikowicz poznański, wychowanek szkół jezuickich, w stylu panegirycznym sił próbował od r.-1746 („Jasność herbowej strzały... Annie z Kostrowickich Zam-brzyckiej“ 1746; „Apollo w rezonaucyi głośno brzmiącej cytary... pod zaszczytem p. Felkier-zamba, 1747 itd.). I on poczuł się zobowiązanym do morza wymowy sarmackiej, sejmowej, okolicznościowej, dawno z brzegów wylewającego, poprzylewać nowych strug i strumyczków w wyborze p. t. „Głosy wolne (sic! nie Le-

szczyński-to) sławą i powagą ojczystą, wymową oratorską itd. potomnym palemońskiego świata wiekom słynące itd., dedykowane Ant. Sołłohubo-wi, generałowi artyleryi“, w Supraślu u Ks. Bazy-ljanów 1750 r.); jest to zbiór krótszych mów sejmowych i sejmikowych, pogrzebowych i winszujących, z „erudycyami historycznymi“ i „historyjkami z applikacyą“, dla zasilania weny obfitszej; nie brak i „Lamentu nad ojczyzną“. • Najciekawsze jeszcze z całej tej produkcyi „Miscellanea życia ludzkiego, uciesznym rytmów polskich koncertem w różnych okolicznościach przykładnie, dla zbudowania i poprawy swy-wolnej młodzi, politycznym i śmiesznym sensem ułożone... na widok świata wydane“ r. 1748 (powtórzone bez zmian „za naleganiem niektórych ichmościów“ r. 1765). Ten Kochanowski to niby poprzednik satyry Naruszewicza, Piotrowskiego i Krasickiego; w wierszu „ohydnym, ale ciekawym, jako malowidło ówczesnego obyczaju, i dla dosadnego języka“ (Estreicher) mówi najpierw o kawalerach, o damach, o powstaniu nędzy, o pompach niewiast, o pannach i wdowach, o żydach i zdradzie onych; potym, od str. 37 prozą, o wiatrach młodości, o uszczypliwych żartach, o tern że świat nie lubi apostolskich imion (niby za własnego, Mateusza się ujmując), o posądzeniu, plotkarzom niewierz itd. I jemu przypisywano—wedle Załuskiego mylnie—autorstwo satyry (Dembowskiego biskupa) „Punkt honoru“.—Zob. Estreicher, Bibliografia XIX, str. 329 i 370,

4 Kr

Kochanowski Jędrzej a Je su (* 1618 — f 15 października 1667 w Lublinie), przyszedł na świat w województwie Sandomierskiem, z ojca Marcina, podstaro-sty radomskiego, i matki, Anny ze Święcickich. Po ukończeniu szkół w r. 1634 wstąpił do zakonu Karmelitów bosych w Krakowie, dawniej na Strzelnicy, teraz Wesołą zwanej; tam otrzymał podczas ślubów imię Aleksandra a pu er o Jesu i pod tą nazwą znany jest w literaturze.

pro-

pozo-

na pogrzebie panny .Barbary Lanckorońskiej); „Rzeka do swego się początku wracająca, to jest Cnota J. W. I. M. Pana Stanisława Hrabię Wiśniczu Lubomirskiego.... pod figurą rzek przy pogrzebnym akcie opisana (1649); „Niebieskie planety górnym oddane Spherom przy

Kochanowski Michał.

00

Reil.

nu Mikołaju z Olexowa Gniewoszu.... pogrzeb-nym kazaniem opisana“ (Kraków 1650); „Topór na podcięcie wyniosłych cedrów w ręku śmierci pokazany“, na pogrzebie kasztelana Mikołaja Korycińskiego. i m. (por. Estreicher XIX 356 — 358). Mowa na pogrzebie pomocnika chorągwi nadwornej Gniewosza zawiera ciekawe szczegóły. Widocznie J. K. słynął z wymowy swojej, bo z wyjątkiem paru, wszystkie mowy jego były wygłoszone na pogrzebach członków rodzin magnackich (Lubomirskich, Daniłło-wiczów, Sieniawskich, Potockich). Kazania J. K-go wogóle należą do lepszych swego czasu. W kazaniach J. K-go znajdują się przezeń pięknie przetłómaczone ustępy z Horacego i Juwenala, które świadczą iż autor odznaczał się talentem poetyckim. K. pozostawił także dzieło: Metaphysica iuxta genuinam Thomae Aquinatis angelici mentem, et carmelitarum discalceatorum collegii Coinplutensis doctri-nam“ (Kraków 1679, in 4-o, str. 866). Zasłynęli jako kaznodzieje jeszcze paru innych Kochanowskich. Franciszek Korwin, bernardyn, spowiednik króla Michała Korybuta (f 12 stycznia 1686), pozostawił mowę w druku na pogrzebie Anny Oraczewskiej („Korona sowita z honoru doczesnego i splendoru wiecznego uwita“ (Kraków 1664), oraz Krystyny Mirzejowskiej („Mistrzyni cnoty y skarbnica pobożności w osobie...“ Kraków 1665). Karol, reformat (f w Pińczowie, 3l grudnia r.....), wy

dał „Kompania wieku i ziemi wdzięczna, podwyższenia Krzyża na górach wieczności y Jastrzębca w Krainę Empireyską lecącego, przy spólnych exeqwiach Karola Franciszka Kor-niakta i Alexandry Ossolińskiej “ (Kraków 1672).

Kochanowski Michał, herbu Korwin (f w Warszawie dn. 20 lutego 1832 r.. pochowany w Belsku pow. grójeckim). Do tej parafii należał widocznie jego majątek Wilczogóry; nekrologu w gazetach ówczesnych niema, jedynie .„Kur. Warsz.“ podaje wzmiankę o jego śmierci. Major wojsk koronnych, kasztelan Królestwa kongresowego, syn Bonifacego, dziedzica dóbr Su-listrowice, kształcił się w korpusie kadetów w Warszawie. Jako młodziutki kadet w r.

1773 oburzony na Adama Poilińskiego, odgrażał się, że go porąbie, i uzbroiwszy się w szablę kadecką, wybierał się nawet wykonać swój zamiar. Po ukończeniu nauk został majorem wojsk koronnych. Stanisław August używał go niejednokrotnie do „usług publicznych“, za co K. pobierał od króla stałą pensyę. W sejmie czteroletnim był posłem województwa Sandomierskiego. Głos rzadko zabierał. Przemawiał tylko w razie koniecznej potrzeby i wtedy jednak tłómaczył się zwykle, że zabiera czas, potępiał bowiem tych, co „z różnych pobudek niemiłosiernie czas wycieńczając, zgubą grożą ojczyźnie, a dobrze myślących do ostatniej niecierpliwości i rozpaczy przywodzą“.

W nielicznych swych przemówieniach odzywał się więc zawsze krótko, ale dobitnie, przeważnie w sprawach takich, które wymagały odwagi cywilnej, zwłaszcza w pierwszych miesiącach sejmu, kiedy się ważyły losy rady nieustającej i gwarancyi. Oświadczał się K. za odebraniem władzy nad wojskiem radzie nieustającej „wszystkie już prawie części Rządu krajowego uzurpującej“, domagał się utworzenia osobnej komisyi wojskowej „jak najsurowiej opisanej“. Gwarancyę nazywał „okrutną i za zdrowym rozumem niezgodną, która całemu narodowi zabrania rządzić się u siebie podług swej woli“; wołał, że „czasby już było u-krócić te nieludzkie gwarancyi pretensye“. Wogóle gipsował zawsze zgodnie z dążeniami stronnictwa reformy. W r. 1788 wraz z innymi złożył ofiarę dobrowolną w kwocie 1000 złp. wskutek uchwały sejmowej: „Dobrowolna ofiara na naglące potrzeby ojczyzny r. 1788“. W r. 1791 K. w charakterze deputowanego komisarza J. K. M-ci i sejmujących Rzplitej Stanów wysłany został do Pińska na „kongre-gacyę generalną obrządku greckiego oryental-nego“. 1-go lipca K. otworzył sesyę publiczną kongregacyi, a 16 maja 1792 przedstawił sejmowi jej uchwały, wraz z projektem orga-nizacyi kościelnej dysydentów, 21 maja bronił tych projektów przeciwko opozycyjnym głosom biskupa Skarszewskiego i Bernowicza. Żądał K. zatwierdzenia uchwał kongregacyi bez żadnych modyfikacyj, a konieczność ustanowienia osobnej hierarchii dysunickiej motywował względami politycznemi i zasadą tolerancyi religijnej: „Zważcie czy można narzucać co komu w religii—mówił w obronie projektu—nie jest tu czas teologicznych kwestyj. Te rzeczy rozstrzygane były półtora roku temu przez depu-tacyę, która radziła się światłych duchownych. Chciejcie to uważać za najsilniejszą obronę, kiedy ten lud będzie odwiedziony od szukania zwierzchności zagranicą“. W powstaniu r. 1794 był czynny zrazu, jako członek rady zastępczej tymczasowej w wydziale dyplomatycznym, a następnie jako zastępca w radzie najwyższej narodowej. Kiedy w r. 1797 powstała myśl zwołania sejmu, dla którego Dąbrowski przygotowywał już salę obrad w Medyolanie, K. podjął się pośrednictwa z krajem, ale przy ówczesnej surowości policyjnej na komorach austryackich został uwięziony, a korespondencya przy nim znaleziona wielu w kraju patryotów naraziła na prześladowanie. Dnia 28 listopada rr 1806 K. wraz z Gutakowskim, Małachowskim, Woyczyńskim i Giełgudem witał przed miastem Murata, wkraczającego do Warszawy. D. 5 grudnia został przez Napoleona mianowany członkiem izby najwyższej wojennej i administra-cyi publicznej, ustanowionej w Warszawie po zniesieniu kamery pruskiej; utworzona niebawem Komisya Rządząca powierzyła mu jeden z najtrudniejszych i najmozolniejszych podówczas

czas—wydział żywności dla wojsk francuskich,

Grochulską, zostawił z nich dwóch synów, Ja na i Leona, oraz córkę, kasztelanową Julię Dembowską. — Dołęga-C ieszkowski „ Senatorowie Księstwa Warszawskiego i Królestwa kongresowego“; Smoleński „Ostatni rok sejmu wielkiego“ (Kraków 1897); „Dzieła kongregacyi generalnej obrządku starożytnego greckiego oryentaluego... w Pińsku 1791 dnia 15 czerwca odbytej“ (Warszawa, druk Grólla); „Dyaryusz sejmu r. 1788 — 1792“; Korzon „Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta“, t. I, 262, II, 408, III 428, VI, 5, 15, 273; Leon Dembowski „Wspomnienia“ t. I 281 — 3; (Petersburg 1898): N iemcewicz „Pamiętnik“ 1807 —1809 (wyd. Al'. Kraushara) str. 19-21;- Niemcewicz „Pamiętniki 1809 — 1820“, t. II. 311, 355 (Poznań 1871); „Dyaryusz sejmu r. 1818“;

Barzyk owski „Historya powstania listopa-

j. b.

K. spełniał powierzoną mu czynność z właściwą sobie energią i zimną krwią, choć spotykały go nieraz przykrości, niezasłużone wyrzuty, „skargi, obmowy i żale“. Skargi te i żale, które nie ustawały nawet po ukonstytuowaniu się Księstwa Warszawskiego, doszły w końcu do króla, wobec czego rada ministrów poleciła K-emu złożenie w przeciągu dni dziesięciu rachunków z jego czynności, z przychodów i wydatków, tudzież ze stanu zapasów w magazynach francuskich w Księstwie. O ile pierwsze polecenie nie było dla K-go trudnem, o tyle drugie nie dało się wykonać w oznaczonym terminie z powodu niezależnych od K-go nieporządków w administracyi magazynów.

Kochanowski Mary an Korwin, poeta C około r. 1849 w Warszawie—f 17 września 1368 r. w Krakowie). Pozostały po nim ogłoszone już po śmierci utwory i nacechowane smutkiem: „Kilka poezyj“ (1870); „Wydanie pośmiertne pieśni i poematów“ (z wizerunkiem autora, Kraków 1869, str. 114); „Ostatnie poezje“ (Kraków 1870, str. 222 z portretem autora, oraz obcięte wydanie na Królestwo 1871, str. 195). Por. „Tyg. Illust.“ 1871, J\° 185.

Kochanowski Jan KarolKorwin (w skróceniu J. K. K.), historyk (* 30 stycznia 1869 w Rożeuku [pow. Opoczyński]). Syn Jana, właściciela dóbr Straszowa Wola w pow. Opoczyńskim i Eufemji 7: Koźmińskich, pobierał nauki początkowe w Kielcach, gimnazyalne w Piotrkowie. Wprowadzony na drogę historycznych studyów przez prof. Adolfa Pawińskie-go, wstąpił r. 1888 na wydział filozoficzny uniwersytetu Jagiellońskiego. Uczęszczając na wykłady, jednocześnie był wybitnym uczniem se-minaryum historycznego. Po ukończeniu studyów w Krakowie odbywał je dalej w latach 1882—4 we Wrocławiu, gdzie biorąc udział w zbiorowych ćwiczeniach seminaryjnych pod sterem Griinhagena i Jakóba Caro, korzystał przytem ze wskazówek naukowych Roepella. We Wrocławiu umysł K-go wżył się w Średniowiecze polskie, a oko wykształciło w czytaniu pisma średniowiecznego tak, że można młodego historyka uważać za jednego z naj pierwszych paleografów w Polsce. W r. 1893 przedstawił w Wrocławiu kandydacką rozprawę o stosunkach włościańskich w Małopolsce w XV w. Opracowywał zarazem źródła polskie do dzieła F. Rachfahla p. t. „Die Gesammt-staatsverwaltung Schlesiens vor dem 30-jährigen Kriege“ (Por. „Bibi, warszaw.“ 1894, XII). Polecony prof. Petersonowi, dyrektorowi „Institute Germanico“, spędził wiosnę r. 1893 na studyach w Rzymie, W r. 1895 osiadł w Warszawie i oddał się pracy dziejopisarskiej,

Rada ministrów ponowiła żądanie w dość ostrych wyrazach, a K., urażony tonem odezwy, podał się do dymisyi. Ponieważ jednak dowego“ t. I—V. na urzędowaniu jego nie było najmniejszej skazy, a wiedziano dobrze, że nie łatwo K-go będzie zastąpić, przeto Fryderyk August nie przyjął dymisyi i dotąd nalegał, dopóki K. nie zgodził się pozostać na dotychczasowem stanowisku.

Rod.

Tegoż roku mianowany radcą stanu Księstwa Warszawskiego, po utworzeniu Królestwa został członkiem tymczasowej rady stanu, a przez rząd tymczasowy przeznaczonym do ministeryum przychodów i skarbu, gdzie pod zwierzchnictwem Tadeusza Matuszewicza zarządzał wydziałem kas i rachunkowości. W r. 1816, zniechęcony trudnościami, obciążony wiekiem, złamany pracą, podał się do dymisyi, a na jego miejsce mianowano Okołowa. Wkrótce potem K. został kasztelanem Królestwa. Jako senator na jednej z sesyi senatu, na której rozpatrywano prawomocność wyborów poselskich na zbliżający się sejm, kwestyonowanycli słusznie z powodu niezachowania sekretnego głosowania, pierwszy w nieprzygotowanej „gorącej“ mowie zgromił senatora Wołłowicza, usiłującego skłonić senat do przyjęcia z góry narzuconej wskazówki co do rozwiązania tej kwestyi. Na sejmie r. 1818 wybrany został przez senat 14 głosami do komisyi spraw skarbowych. Podczas rozpraw nad nowem prawem małżeńskiem, proponował uznanie niepłodności jako powodu do rozwodu. Przemawiał za nieprzedłużaniem „moratoryum“, a w razie przedłużenia, żądał, aby to było po raz ostatni. K. wespół z Czartoryskim, Bilińskim i Bielińskim był redaktorem wyroku i raportu sądu sejmowego r. 1828.

Po wybuchu powstania w r. 1830 wraz z innymi wezwany (30 listopada) przez radę administracyjną do zasiadania w jej gronie i wspólnego z nią działania, został członkiem wyłonionego z niej wydziału wykonawczego, wkrótce też i członkiem rządu tymczasowego. Po zebraniu się sejmu d. 18 grudnia senat wybrał go do komisyi skarbowej, wraz z Gliszczyńskim i Wodzińskim.—K. dwukrotnie żonaty, z Teodorą Brzezińską i Dorotą umieszczając artykuły w „Albumie biograf, za-

Sob

pery

Bellirii’ego, poczem wróciwszy do Wiednia, '^wyrabiała sobie repertuar oper niemieckich pod kierunkiem waltornisty Lewy’ego. W r. 1878 K. dostała się na scenę opery w Dreźnie, na której występowała w ciągu półtora roku, bez wybitnego wszakże powodzenia. Sława jej datuje się dopiero od pierwszego występu w Warszawie, w grudniu r. 1879, na koncercie urządzonym do współki z pianistką Krebs i Grütz-macherem, wiolonczelistą drezdeńskim; wtedy-to publiczność warszawska uznała w rodaczce, dotąd jej nieznanej nawet z nazwiska, śpiewaczkę wyjątkową. W kilka miesięcy później K. zjechała powtórnie do Warszawy i wystąpiła dwukrotnie na scenie, w „Łucyi“ i „Robercie Dyable“, z wielkiem powodzeniem. W czerwcu r. 1880 K-ą powołano do Londynu, gdzie po pierwszym zaraz występie zamówiono ją z góry na pięć sezonów. Odtąd powodzenie stale towarzyszyło śpiewaczce w jej podróżach artystycznych po Europie i Ameryce (1883—4), zwłaszcza od czasu uzupełnienia studyów u słynnego Lamperti’ego (ojca) w r. 1884, K. posiada głos sopranowy, niezbyt silny, ale dźwięczny, koloraturę i w ogóle wyrobioną technikę, skalę głosu wyjątkową, bo rozciągającą się w przestrzeni prawie trzech oktaw, nadto ogromne poczucie muzykalne i wykwintny smak

A. Pol.

służonych Polaków i Polek XIX w.“, w „Bibliotece Warsz.“, w „Kwartalniku historycznym“ IV 1899, w „Poradniku dla samouków“, w „Vëstniku slowanskych starożitnosti“ (Praga 1898, 99) i w innych, licznych czasopismach. W r. 1898 skollacyonował Bielowskiego tekst kroniki Galla z rękopisem Ord. Zamoyskich do lwowskiego wydania in usurn scholarum. W r. 1900 został członkiem komitetu „Kasy pomocy naukowej im. Mianowskiego“ , w r. 1901 kierownikiem działu historycznego w miesięczniku „Książka“, oraz wydawcą materyałów historycznych p. t. „Teki Pawińskiego“ (I, U, V i VI); w r. 1902 współredaktorem „Wielkiej Encyklopedyi Powszechnej Ilustrowanej“ (dział historyczny od litery „E“); w r. 1903 członkiem Rady wydawniczej Bibl. Ord. Krasińskich i, połączonego z nią Muzeum im. Konstantego Swidzińskiego. Na międzynarodowym kongresie historycznym w Rzymie w r. 1903, nie będąc osobiście obecnym, piastował mimo to urząd wice-prezesa w dziale „Metodica“ (secione II), któremu przedstawił rzecz p. t. „Le développement de l’historiographie polonaise dans la seconde moitié du XIX siècle“.—K. ogłosił od-dzieluie drukiem prace następujące: „Kilka słów w sprawie teoryi IHstoryczno-heraldycz. dr. Prane. Piekocińskiego“ (Kraków 1890); „Kazimierz Wielki“ (Warszawa 1899 —1900); „Witold, w. ks. litewski“ (Lwów 1900); „Dzieje Akademii Zamoyskiej“ (Kraków 1899 — 1900); „Początki walki słow.-niem. nad Bałtykiem“ (Warsz. 1901, por. „Bibl. warsz., stycz.-luty 1897). „Księgi sądowe brzesko-kujaw.“ (jakot. VII „Tek Pawińskiego“, Warsz. 1903, z przedmową); „Szkice i drobiazgi historyczne“ Warsz. 1904; „Dzieje Polski“ (tom I pod prasą). K. jest też autorem artykułu naszej Encyklopedyi „He raldyka“ , wyszłego osobno w rozszerzonem wydaniu (Warszawa 1892);

Kochańska Marcelina (* 18 lutego r. 1858 w Wiśniewczyku, w Galicyi), słynna śpiewaczka polska, znana pod nazwiskiem Sem-bricli (nazwisko jej matki). Ojciec Kazimierz był nauczycielem muzyki. Od niego już w czwartym roku życia pobierała ąaukę gry na fortepianie, a w szóstym na skrzypcach. Mając lat dwanaście, wstąpiła do konserwato-ryum lwowskiego, w którem kształciła się na pianistkę pod kierunkiem W. Stengla, późniejszego swego męża, po ukończeniu zaś konserwa-tóryum, w pięć lat później, uzupełniała studya u Epsteina w Wiedniu. W czasie tych stu-dyów głośny basista opery wiedeńskiej, zarazem protesor konserwatoryum, Wiktor Rokitansky, odkrył w niej nadzwyczajny talent śpiewaczy, namówił ją do porzucenia skrzypiec i fortepianu i poświęcenia się wyłącznie ka-ryerze scenicznej. Usłuchawszy rady, K. pobierała z początku lekcye śpiewu u Rokitanskie-•go (r. 1875), a następnie u Lampertiego jun.

w Medyolanie. Po ukończeniu nauki wystąpiła pierwszy raz w maju r. 1877 na scenie o-włoskiej w Atenach, w „Purytanach“

artystyczny.

Kochański Adam Adamandy, jezuita, matematyk polski (* 5 sierpnia r. 1631 w Dobrzyniu nad Wisłą — f 19 maja r. 1700 w Cieplicach czeskich), kształcił się w Wilnie u Jezuitów, słuchając w ich Akademii teologii i następnie wykładając w niej matematykę. W r. 1654 był w WUrzburgu, od r. 1657 — 1660 w Moguncyi, potem przeniósł się do Włoch, gdzie we Florencyi (około r. 1667) wykładał matematykę w kolegium jezuickiem. W r. 1670 przenosi się do Czech, przebywa kolejno w Pradze i Ołomuńcu; około r. 1677 bawi we Wrocławiu. Następnie powraca do kraju, powołany przez króla Jana III na stanowisko matematyka i bibliotekarza królewskiego, oraz nauczyciela królewicza Jakóba. Szukając ulgi w trapiącej go chorobie, wyjeżdża w r. 1695 do Cieplic w Czechach, gdzie aż do zgonu bawi na zamku protektora swego hrabiego Clary von Aldringen. K., prócz zajęć pedagogicznych, uprawiał od wczesnej młodości naukę, oddając się gorliwie ulubionym studyom, zwłaszcza nad matematyką i mechaniką. W dziele Gaspara Schotta p. t. „Technica curiosa“ pomieścił napisaną przez siebie rozprawę o nowym chronometrze p. t. „Novum genus pro horologiis“; w dziele tegoż autora p. t.: „Cursus mathematicus“ znajduje się obszerna rozprawa K-go z r. 1659 p. t.: „Analecta matlie-

matica sive theoreses mechańicae novae“. | lewskiej w Hannowerźe. Całkowitą tę kores-W najpoważniejszym organie naukowym XVII pondencyę ogłosiły świeżo w druku „Prace ma-stulecia, wychodzącym w Lipsku p. t.: „Acta tematyczno-fizyczne“ w t. XII (1901) i XIII Eruditorum“|ogłosił K. następującerozprawy:„So- (1902); treść jej podana została uprzednio w roz-lutio theorematum ab illustri Viro in Acta hu- prawie „ O korespondencyi Kochańskiego

jus anni mense Januario propositorum“ (1682) gdzie znajdujemy szereg interesujących twierdzeń geometrycznych; „Consideratio specimi-nis libri de momenti gravium, authore J. F. V. Lucensi“ (1685) w której zastanawia się nad teoryą momentów w dynamice; „Considerationes et observationes physico - mathematicae circa diurnam Telluris vertiginem“ (1685), gdzie stara się wskazać sposoby fizykalne w celu stanowczego rozstrzygnięcia dyskutowanej w owym czasie kwestyi obrotu dziennego ziemi: „Observationes cyclometricae ad facilitandam Praxin accomodatae“ (1685), gdzie podaje nowe wartości przybliżone stosunku okręgu koła do średnicy i nową konstrukcyę graficzną przybliżonej rektyfikacyi okręgu, do dziś dnia jeszcze podawaną w podręcznikach geometryi elementarnej; „Novum genus perpendiculi pro horo-logiis rotatis portatilibus“ etc. (1685) w której podaje opis dawnego swego pomysłu, wcześniejszego od pomysłu Huyghensa, regulowania biegu zegarów. W rozprawie p. t. „Considerationes quaedam circa quadrata et cubos magicos (1685) zajmuje się teoryą kwadratów magicznych i uogólnieniem tejże do przestrzeni trójwymiarowej. W rozprawie „Mensurae universales magnitudinum ac temporum“ (tamże 1685) podaje własne pomysły miary powszechnej , której ustalenie zajmowało umysły ówczesne.

Eruditorum“ list K-go p. t.: „Mercurii in sole anno MDCVC die XXXI octob. st, vet. observationes“. Rękopisy K-go, znajdujące się obecnie w Bibliotece cesarskiej w Petersburgu, zawierają obszerne fragmenty z najróżnorodniejszych dziedzin nauki, w części gotowe nawet do druku. Wymieniamy pomiędzy innemi stępujący „Catalogus inventorum singularium in amoeniori Mathesi et Curiosis Artibus, quae honori, Cultui, Obsequiis Serenissimi et Invictis-simi Poloniarum Regis Joannis III Magni Ducis Lituaniae offert, dicat, consecrat A. A. Kochański“. Według tego katalogu K. miał opracować pomysły swoje, dotyczące stwierdzenia ruchu obrotowego ziemi, wykład krypto-logii, steganografii (modus arcane scribendi), tachygrafii, geometryi, horografii; pomysł języka powszechnego (idioma catholicum), miary powszechnej, nowego pantometru, nowego mikrometru, nowego gatunku zegarów słonecznych, machiny hydraulicznej itd. Przygotowywał obszerne tablice matematyczne; zajmował się zagadnieniem o ruchu nieustającym itd. K. prowadził rozległą korespondencyę z wielu uczonymi współczesnymi; najbardziej godną uwagi jest jego korespondencya z Leibnizem (od 1671 — 1698), przechowywana w Bibliotece kró-

S. 'D.

z Leibnizem; wiadomość tymczasowa“ (Rozprawy wydz. mat.-przyrod. Akademii Umiejętności w Krakowie 1898), a wyjątek z niej w „ Przeglądzie filozoficznym “ t. I, 1897.—Por. T. Żebrawski „Wiadomość o Adamie Kochańskim, i pismach jego matematycznych“ (Rocz. To w. Nauk. Krak. XXX, 1862); Brown „Biblioteka pisarzów asystencyi polskiej Tow. Jezusowego“ (1862).

Kochański Dominik, prowincyał Dominikanów litewskich, doktor teologii, przeor klasztoru w Orszy (f w końcu XVIII w.). Napi-*sał: „Prawdy moralne teologiczne“ (Wilno 1760); „Kazania i nauki misyjne“ (Wilno 1770). — „En-cyklop. Kościelna“.

Kochański Wiktor (:v w Wilnie w roku 1809 —f w Warszawie d. 19 stycznia r. 1878), lekarz i urzędnik administracyjno-lekarski. Po ukończeniu szkół w Wilnie wstąpił do wydziału lekarskiego uniwersytetu tamtejszego, tam też, obroniwszy d. 28 grudnia r. 1829 rozprawę p. u. „Specimen inaugurale de voce“, dyplom doktorski osiągnął, poczem, jako wy Chowaniec seminaryum lekarskiego był obowiązany wstąpić do służby rządowej.—Przybywszy do Warszawy, początkowo pełnił służbę jako lekarz wojskowy, ale już w r. 1832 przeszedł lo cywilnej i został ordynatorem w szpitalu warszawskim św. Du c h a; w tymże szpitalu W r. 1696 ogłoszony został w „Acta od r. 1835 do 1849 był lekarzem naczelnym.

Dr J. 1>.

Nadto od r. 1833 do 1841 sprawował obowiązki pomocnik-ri dyrektora Zakładu położniczego. W r. 1835 powołano go też na członka honorowego tymczasowego Komitetu lekarskiego, w roku zaś 1836 mianowano członkiem Rady lekarskiej Królestwa Polskiego. W r. 1849, na- opuściwszy szpital, został naprzód pomocnikiem inspektora, w roku zaś 1857 inspektorem służby zdrowia w Królestwie; na stanowisku tern pozostawał do r. 1865, w którym, jako emeryt, służbę opuścił.—K. położył zasługi około ulepszenia urządzeń służby zdrowia dotyczący cli, zarówno w zakresie czysto lekarskim jak weterynarskim; przyczynił się też niemało do wydania szeregu wyjaśnień, przepisów i podręczników, zajmujących się służbą zdrowia publicznego oraz medycyny sądowej. — Spis prac jego podał S. Koś miński w „Słowniku lek. pols.“ (str. 221); życiorys obszerniejszy nakreślił W. Tyrchowski w tygodniku „Kłosy“ (t. XXVI, nr. 669); por. nadto J. Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-chir. wileńskiej“ (str. 206, 214, 274, 321, 374, 388, 419, 738 i 794) oraz tegoż „Doktorowie med. promowani w Wilnie“ (str. 40).

Kochel, wieś w górnej Bawaryi, w okręgu Tölz, 596 m. nad poz. morza, parafialny kościół katol., około 800 mieszk. Dwa źródła le- I i mniejszych, cenionych słusznie; z pośród nich cznicze szczawiowe. Na wschód od K-u wzno- I tu wymieniamy tylko: opracowanie sumienne si się Ściana Benedykta (B e n e d i kt e n w a n d), chorób jądra męskiego ( Hodenkrankheiten),

Hr.

zogstand i Heimgarten.

Dr. J. 1'.

Kochia Roth., rodzaj roślin z rodziny Koni o s o w a t e ( Chenopodiaceae), znany w dawniejszej literaturze botanicznej p. n. Chenopo-dium lub Salsola, później jednak,¹ na cześć botanika W. D. J. Kocha (* 1771 — f 1849), autora „Synopsis fiorae germanicae et helve-ticae“, nazwano go Kochia. Są to niewielkie rośliny, rosnące przeważnie na podłożu piasz-czystem; znanych jest dzisiaj około 30 gatunków przede wszy stkiem w Australii, nadto w Europie środkowej i południowo-wschodniej, w Azyi umiarkowanej, w Afryce północnej i południowej. W Ameryce zachodnio-północnej znaną jest tylko K. americana Wats. Do europejskich gatunków, znalezionych zarazem i w Azyi, należy K. arenaria Roth.; 6 — 12 cali wysokości, łodyga pojedyńcza lub rozgałęziona wije się po ziemi, a wierzchołkiem tylko wznosi się ku górze, lub też wybiega prosto w górę. Ga-

z. w.

1 802 metr. wysokości, z jej szczytu roztacza w Pithy i Billrotha „Handbuch der allge-się wspaniały widok. Na płd.-zach. od K-u meinen und speciellen Chirurgie etc.“ (Stuttgart znajduje się jezioro K. (4 kim. długie, 2 kim. 1865 — 1882): „Chirurgische Operationslehre“ szerokie i 80 m. głębokie), otoczone od stro- (Jena 1892, wyd. 4-e tamże 1902); „Zur Lehre ny płd. strömend ścianami gór: Jochberg, Her- von den Schusswunden durch Kleinkalibergeschosse“ (Stuttgart 1895) i „Chirurgische Infec-Kochelit, minerał rzadki, małoznany, lecz tions - Krankheiten“ (Bazylea 1895, wspólnie interesujący, jak wogóle wszystkie zawierające z E. Tavelem). w sobie pierwiastki rzadkie. Do składu jego wchodzą mianowicie tlenki niobu, toru, itru, cyn-konu w ilościach pokaźnych, a także sodu, ołowiu, wapnia, żelaza, glinu i krzemu. Układ krystalograficzny, zdaje się tetragonalny; twardość od 3 do 3.5, ciężar właściwy 3.74. Znany w niektórych występowaniach szląskich.

Köchel L u d w i k, (* 14 stycznia r. 1800 w Stein nad Dunajem, w Austryi, — f3 stycznia r. 1877 w Wiedniu), pisarz muzyczny. K. w młodości poświęcał się prawu, później botanice i mineralogii, w końcu oddał się literaturze muzycznej. Wsławił się głó-wnie ułożeniem katalogu wszystkich dzieł Mozarta, p. t. „Chronologisch-thematisches Verzeichniss sämtlicher Tonwerke W. A. Mozarts“ (r. 1862), będącego arcydziełem w swoim rodzaju. Prócz tego K. napisał: „Über den Umfang der musikalischen Produktion W. A. Mozarts“ (r. 1868); „Die Kaiserliche Hofmusikkapelle zu Wien von 1543 | łązki są zawsze pojedyncze i ścieśnione do ło-bis 1867“ (1868), oraz „Johann Joseph Fux“ dygi głównej. Pospolicie cała roślina jest ku

(1872).

Kochem, Kochheim, Cochem, miasto powiatowe w regencyi Koblenckiej, w Prusach, nad Mozelą, przy dr. żel. Perl-Koblenz (jest tutaj tunel 4 216 m. długi), 81 m. nad poz. morza. Kościół katol. i ewangielicki (dawny klasztor Kapucynów), zamek, sąd, główny u-rząd leśny; garbarnie, młyny; około 3 500 mieszk., trudniących się uprawą, oraz handlem wina. W pięknem miejscu wznosi się dawna warownia K.; na wieży obraz mozaikowy Sal-viati’ego, przedstawiający św. Krzysztofa; w zbrojowni i w sali jadalnej freski Ewalda.

Kocher, prawy dopływ Neckaru, 180 kim. długości; bierze początek na wysokości 501 metr. z dwu źródeł: czarnego lub czerwonego i białego K-u, wpada w pobliżu Kocliendorfu do Neckaru. Do ważniejszych dopływów K-u należą: z lewej strony —Lein i Brettach, z prawej—Biihler.

Kocher Teodor (* w Bernie d. 25 sierp, roku 1841), wybitniejszy chirurg szwajcarski. W zawodzie swym wykształcił się w Bernie, Ziirychu, Berlinie, Paryżu i Londynie, głównymi wszakże mistrzami jego byli Luecke i B-v. Langenbeck (ob. te nazw.). Uzyskawszy w r. 1865 dyplom doktorski, od r. 1872

K. jest

długie, a tyl

nim.

Hr.

jest profesorem chirurgii w Bernie, profesorem dobrym, wykonawcą chirurgii zręcznym; napisał też niemało prac większych

A Po1- wierzchołkowi zielona, a bliżej podstawy czerwona. Liście drobne, 9 — 23 ko 1 mm. szerokie, stoją naprzemianlegle; z wierzchu są jasno-zielone z jaśuiejszym nerwem, spodem posiadają małą brózdkę; u nasady liścia znajdują się zwykle dwa jakby przy-listki, owłosione, podobnie jak i cała roślina. Kwiaty pojedyńcze, krótkoszy pułkowe, stoją w kątach liści. Działki kielicha zawijają się swym wierzchołkiem ku środkowi kwiatu, są biało-kutnerowate z białym rąbkiem na brzegu i silnie małemi rzęskami pokryte; pręcików pięć, o pylnikach różowo-czerwonych, które, podobnie jak i dwa purpurowo-czerwone znamiona słupka, wysterczają ponad kwiat. Owoc w kształcie maleńkiego orzeszka. Rośnie po piaszczystych wydmach w Europie środkowej, nad Renem, w Austryi Dolnej, Morawii, a nawet i dalej na wschód, prawdopodobnie zawleczona. Według H a 11 i e r a („Flora von Deutschland“) znalazł botanik Nolte na brzegach Morza Północnego odmianę o liściach podłużnych i tępych, z kwiatami w parze stojącemi, nazwaną przez niego K.hirsuta Nolte. Podobna do poprzedniej jest K.prostrata Sehr ad. o korzeniu grubym i głęboko w ziemię wchodzącym, o łodygach licznych, czasem do V/₂ stopy długich, często u podstawy ścielących się nieco po ziemi lubo częściej ku górze wzniesionych i zdrewniałych, w młodości zielonych i deli-

J Hel.

Annam

katnemi włoskami pokrytych, a później czerwonawych. Liście do 1 cala długie, ale tylko

1    mm. szerokie; z kątów ich wychodzą gałązki wydające kwiaty, które stoją w kątach liści, zwykle po trzy razem, i tworzą jakby kłos, do

2    cali długi. Cała roślina, stosowrtie do otoczenia, zmienia się zarówno pod względem owłosienia jak i barwy. Na miejscach suchych i piaszczystych jest silniej owłosiona i jakby brudno-zie-lona, na miejscach o podłożu lepszem przybiera barwę jaśniejszą i włoski posiada delikatniejsze. Łatwo ją jednak odróżnić od poprzedniej, gdyż ma zdrewniałe pędy. Kwitnie od lipca do sierpnia. Trafia się w tych samych miejscowościach, co i poprzednia. W Afryce południowej rośnie K. pubescens Mog. i K. sal-soloides Fenzl; z australijskich zaś gatunków najczęściej spotykane są Ä. spongiocarpa F. v. Müll., K. triptera Benth. i K.dichoptera F. v. Müll. Nasion pewnego gatunku K-a, zwanego w Chinach „Fi-fu-tse“, używają jako tonicum i antiscorbuticum. W pokładach mioceńskich koło Oemingen i na Szpicbergu znaleziono owoce, które Heer zalicza do rodzaju Salsola, Bunge zaś do rodzaju Kochia. Dotychczas jednak sporu nie rozstrzygnięto.

Kochinchina, Cochinchina Koczyn-czyna, niem. Kotschinchina, franc. Cochinchine (dokładniej Basse C.= Kochinchina dolna), kolonia francuska w In-dochinach, wysunięta najbardziej na południe z pomiędzy 4-ch kolonij i protektoratów, stanowiących Indochiny francuskie. 1. Geografia. Granice K-y tworzą: na płn.-zach.—królestwo Kambodża (ob.), na płn.-wsch.

(ob.), na płd. i płd.-wsch.—morze Chińskie, na zach.—zatoka Siamska. Leży K. pomiędzy 8°30' — ll°30'szer. płn. i 102° —105°11' dług. wsch., powierzchnia jej wynosi 59 458 kim. kw. Wschodni brzeg K-y, będący ciągiem dalszym brzegu annamskiego, jest bardzo wyniosły. U przylądka Saint-Jacques zagłębia się w ląd niewielka zatoka Ganh-ray, w której znajduje się uście rz. Dong-nai. Na przylądku przymocowany jest podmorski drut telegraficzny, łączący K-ę z Europą przez Singapore. Do K-y należy kilkanaście wysepek: grupa Pulo-Condore (596 m. nad pow. morza), dosyć oddalona od lądu stałego, z domem karnym ; Pulo-Obi ; Phu-Quoc (w zatoce Siamskiej), 8 kim. długa, najwyższy szczyt dosięga 603 m., znajduje się tam posterunek francuski: wreszcie wysepki puste, jak: grupa Pulo-Dama, wyspy Piratów, Hu-nang-ngoai, Hu-nang-trung, Hu-nham i in. Olbrzymią część K-y zajmuje delta rz. Mekong i jej odnóg, płaskowzgórza pokrywają nieznaczną przestrzeń, góry są niewielkiej wysokości; najwyższe -istnieją w dzielnicy północnej, a mianowicie Ba-dinli (884 m.), Chua-chang (600 m.); na zachodzie wyniosłości dosięgają 300 — 500m. Grunt pochodzenia przeważnie alluwialnego; w nizinach wyłącznie gliniasty.— K. posiada dwa zbiorniki rzeczne: Dong-nai i Mekong; pierwsza wypływa z zachód, stoków gór Annamu i₍ płynie ku płd.-zachodowi, tylko dolna jej część należy do K-y. Łożysko tej rzeki usiane jest skałami, co wytwarza liczne wiry i czyni rzekę nieżeglowną. Główny dopływ rzeki Dong-nai, Saigon, bierze początek w górach Kambodży i wpada do Dong-nai pod Nhâbe, w odległości 40 kim. od morza; po Saigonie pływać mogą nawet wielkie okręty. Dong-nai wpada do morza liczneini ramionami. Główne z tych odoóg: Soirap i Dong-nai; na Dong-nai pośrodku sterczy skała koralowa, ponad którą okręty mogą przepływać tylko podczas przypływu, zresztą jest to odnoga najbardziej żeglowna. Wyspa dzieli także ramię Soirapu na dwie odnogi, z których jedna wpada do pięknej zatoki Ganh-ray, w pobliżu przylądka Saint-Jacques. Latarnia morska pierwszej klasy wytyka drogę okrętom europejskim. Przed u-ściem do morza najbardziej zachodnia odnoga rzeki Dong-nai przyjmuje rz. Vaico, utworzoną z połączenia Vaico wschodniego i Vaico zachodniego czyli małego; obie te rzeki płyną przez całą prawie długość K-y z płn.-zach. na płd wschód. Vaico wschodni jest żeglowny na przestrzeni 130 klm.; V. zachodni na nieco mniejszej; od wód rz. Mekong oddziela go bagnista równina, porosła sitowiem. Tutaj lęgą się krokodyle, a moskity czynią tę okolicę prawie niezamieszkaną.—Zbiornik rz. Mekong zajmuje zachodnią część K-y, w której zresztą znajduje się tylko delta, tej rzeki, i to nie cała. Już w Kambodży, w odległości 60 kim. od wejścia do K-y, Mekong dzieli się na ramiona: Tien-giang i Han-giang, pierwsze wpada do morza Chińskiego 6-u odnogami; drugie — 3-ma; wszystkie odnogi są nadzwyczaj zamulone; tylko dwie z nich są żeglowne dla okrętów o ma-łein zanurzeniu. Tien-giang i Han-giang łączą się za pośrednictwem mnóstwa odnóg poprzecznych, z których najgłębszą i najszerszą jest Vam-nao; prócz tego liczne kanały łączą rz. Han-giang z zatoką Siamską. Cały obszar, leżący w obrębie delty, przerżnięty jest wielką liczbą kanałów naturalnych i sztucznycli (a r-royos), tworzących nadzwyczaj powikłaną sieć wodną. K. posiada z górą 220 000 kim. dróg wodnych łączących pomiędzy sobą wszystkie ogniska ludności i będących prawie wyłączne-mi środkami komunikacyjnemi. Z pomiędzy kanałów sztucznych najważniejsze są: kanał De la Poste (łączący Mekong z Dong-nai przez Mytho), i kanał Chogao (przekopany w r. 1875 — 77 na rozkaz admirała Duperrć ). Podczas wielkich corocznych powodzi rz. Mekong, które przypadają jednocześnie z porą dżdżystą, niziny K-y są pod wodą, dosięgającą 12 metr. wysokości ; po ustąpieniu wód pozostaje muł, niezmiernie użyźniający glebę. Wody do picia dostarczają bardzo liczne źródła (niektóre z nich lecznicze), a głównie studnie. 2. Klimat. Kli-

fn

mat K-y zwrotnikowy, miarkowany przez sąsiedztwo morza. Długość dnia: 11 g. 28 m. podczas przesilenia zimowego; 12 g. 46 m. podczas letniego. Przeciętna temperatura w Saigonie -f-16° C.; nie podnosi się po nad-j-36°C. i nie opada niżej -j- 16° C. Burze szalejące na morzu Chińskiem nawiedzają niekiedy i K-ę, mianowicie w listopadzie; corocznie ginie od piorunów 20 — 30 osób. Pora sucha, której towarzyszy musson, wiejący z płn. na wschód, zaczyna się w listopadzie. Około maja musson płd.- zachodni sprowadza deszcze, najobfitsze w lipcu. Z miesięcy najchłodniejszym jest styczeń; najdotkliwsze upały panują w maju. Śmiertelność Europejczyków, bardzo znaczna w pierwszych latach pobytu, zmniejszyła się znacznie przez stosowanie przepisów hygieni-cznych oraz ograniczenie czasu pobytu urzędników do lat 2. Okolice niżej położone i lesiste należą do najniezdrowszycli z powodu srożą-cej się tam febry. W K-nie panują choroby właściwe krajom gorącym fi wilgotnym: febra błotna, tyfoidalna, biegunka krwawa ostra lub chroniczna, choroby wątroby. Cholera jest endemiczna; pojawia się w końcu pory suchej -i ustępuje w czerwcu. Nastraszniejszą chorobą dla Europejczyków jest biegunka, właściwa temu krajowi, t. zw. biegunka kochinehińska (diarrhée de Cochinchine), występująca zwykle dopiero po dłuższym pobycie. Powrót do Europy nie sprowadza natychmiastowego polepszenia, przeciwnie pogarsza stan chorego. Z liczby 5 130 chorych Europejczyków, wysłanych z Saigonu w ciągu 4 lat (1870 — 73), 1975 było dotkniętych biegunką kochinchiń-ską. 3. Flora i fauna.—Królestwo roślinne tworzą: palmy, drzewa gumowe (ficus elastica), niektóre skrytopłciowe (golidium spiriforme), anyż (illicum anisatum) i in. Królestwo zwierzęce : tygrysy, pantery, dzikie koty, dziki ; także niedźwiedzie, nosorożce, słonie, jelenie, ptaków mnóstwo, także ryb i skorupiaków , dostarczających tubylcom ważnego przedmiotu pożywienia; gady, które pożerają rocznie około 40 osób; pewien rodzaj żółwia bardzo jest ceniony nawet przez kucharzy europejskich. Największemi wrogami uprawnych pól są szczury, białe mrówki i wszy drzewne. Moskity stanowią plagę, której najbardziej lękają się Europejczycy. 4. Zaludnienie. Ludność K-y w r. 1887 wynosiła około 1860 000 głów (1 700 Francuzów). Liczba mieszkańców wzrasta, dzięki troskliwej opiece administracyi francuskiej (w r. 1870 było 1225 000 mieszk.). Szczepienie ospy także wpłynęło na zmniejszenie się śmiertelności. Olbrzymią większość stanowią Annamici; Kambodżan około 100000, Chińczyków 40 000, Malajczyków i Malabarczy-ków 15 — 20 000; na płn.-wschodzie K-y przebywają niezależne „dzikie“ plemiona Mojowie, Szamowie, Stiengowie (około 8 — 10 000 głów). Prócz Francuzów, mieszka stale w K-nie oko-

Wiolka Enc. Powsx. Ilustr. Zesi. 237a T. XXXVI.

ło 500 Europejczyków, przeważnie kupców: Anglików, Niemców i in. Istnieje pewna liczba mieszańców różnych szczepów, głównie Minh-huongów, pochodzących od skrzyżowania Chińczyków z Annamitami, ale cechy fizyczne rasy chińskiej przeważają: oni to niegdyś oderwali K-nę od Kambodży. Obecnie wzrasta liczba mieszańców francusko - annamickich.

5. Geografia polityczna. K. dzieli się na 4 obwody: Saigon, Mytho, Ninh-long i Bas-sac; każdy z obwodów rozpada się na 21 okręgów, okręgi zaś na kantony i gminy. Stolicą K-y jest Saigon, który z sąsiedniem miastem chińskiem Cholon stanowi jedną całość (pospołu około 100 000 mieszk.), stolicami innych okręgów: Mytho, Ninh-long, Chaudoc; warto także uwzględnić miasta Hatien, Long-xuyen, Bien-lioa. Od czasu zlania w jedną całość 4-ch kolonij (K-y, Kambodży, Annamu i Tonkinu), na czele zarządu stoi t. zw. chef du service local, nazywany naprzemian directeur du service local lub lieutenant - gouverneur. Towarzyszy mu rada kolonialna, złożona z 6-ciu Francuzów i 6-ciu tubylców, wybieranych przez ogólne głosowanie. Każdym okręgiem zawiaduje administrator francuski, mający przy boku radę, składającą się z notablów - krajowców, której przewodniczy. Sekretaryat generalny administracyi kolonialnej dzieli się na 5 biur, niby ministeryów. Obowiązuje prawo anna-mickie. Nauk początkowych udzielają szkoły świeckie i kongracyjne. Saigon posiada 4 szkoły początkowe (2 męzkie i 2 żeńskie), przeznaczone dla dzieci Europejczyków i mięszań-ców. Nadto jest w innych miastach 8 szkół z nauczycielami europejskimi i 6 szkół z nauczycielami annamickimi, oraz istnieje przeszło 300 szkór* annamickich, w których dzieci uczą się czytać w języku rodzimym] i także nieco po ńhcusku. Średniego wykształcenia udzielają dwa kolegia w Saigonie i jedno w Mytho, dwa seminarya małe (Saigon i Cholon) i jedno wielkie w Saigonie (uczą w nim języków klasycznych, jak we Francyi). W r. 1886 wydano na oświatę 252 000 piastrów. Saigon posiada teatr francuski: wychodzi tam kilka dzienników politycznych. Większość ludności wyznaje bud-daizm (1 688 000 osób); annamiccy wyznawcy buddaizmu posiadają 1 204 pagody, chińczycy— około 30, kambodżyccy — 230; kler składa się z 2 300 bonzów i tyluż uczniów. Chrześcian jest 51 800 głów; 53 parafie, 149 osad (chrétientés), 172 kościoły. Rolnictwo jest głównem zajęciem mieszkańców; głównym produktem jest ryż, którego plon przewyższa potrzeby kraju. — W ostatniem 10-leciu zebrano 9 milionów pi-kulów ryżu (pikul=około 60 klgr.); ¹f₃ wystarcza na potrzeby miejscowe, resztę tj. 6 milionów wywieziono. Oprócz ryżu, mieszkańcy uprawiają także tytoń (lichy, palą go tylko krajowcy), ananasy, trzcinę cukrową, palmy kokosowe (z owoców wyrabiają oliwę), także drze-

113

wa

żelaznej; główna linia: Saigon-Mytho; tramwaj łączy Saigon z Cholonem. — 6. His tor y a.

Bibliografia. Aymonnier

PVT.

morwowe dla hodowli jedwabników, banany, pieprz, bób i in. Przemysł mało rozwinięty; browary (piwo z ryżu), mydlarnie, wyrób lodu sztucznego; w Baria i Bakhuen kopalnie soli. Handel spoczywa prawie wyłącznie w rękach Chińczyków (s/₄ obrotów), i ześrodkowany jest głównie w Saigonie; % wywozu przypada na ryż; przedmioty dowozu: tkaniny, materye bawełniane, odzież, herbata, opium, napoje, maszyny, książki itp. K. posiada 77 kim. kolei

K. stanowi część dawnej Kambodży, od której oderwali ją Annamici, następnie przeszła pod panowanie Francyi. Historya K-y przeto łączy się ściśle z dziejami Kambodży. W r. 1658 cesarstwo Annamskie przyłączyło trzy prowincye wschodnie; w r. 1720 trzy inne. Podobnie, jak podbojom Chińczyków, którzy byli mistrzami Annamitów w zakresie polityki, tak i temu zaborowi towarzyszyła systematyczna koloniza-cya, dzięki której zwyciężeni rozpłynęli się wśród zwycięzców. Wymierzono ziemię uprawną i podzielono ją pomiędzy osadnikami annami-ckimi; zasymilowano z nimi Chińczyków. Pomimo rokoszów miejscowych i wojen między Kambodżą a Siamem, kolonizacya robiła nieustające postępy. Do wmięszania się Francyi w sprawy tych krajów przyczynili się misyona-rze, a głównie słynny biskup Adran, zw. Pig-neau de Be haine. W r. 1859 wyprawa francuzko-hiszpańska pod wodzą admirała Ri-gaulfa de Genouilly rozpoczęła podbój K-y. Dnia 10 lutego de Genouilly stanął w pobliżu przylądka Saint-Jacques i zniszczył oba forty, które go broniły, poczem po rzece Dong-nai skierował się ku Saigonowi. Zburzywszy po drodze wszystkie forty, d. 15 lutego stanął pod Saigonem i po 3-ch dniach wziął go szturmem. W kwietniu 1861 r. zdobyto Mytho. W grudniu kontr-admirał Bonnard owładnął miastami Baria i Bien-hoa, poczem zwrócił się na zachód i wziął Ninh-long, położony nad rz. Mekong (w marcu 1862). Dnia 5 czerwca 1862 r. cesarz annamicki, Tu-duc, zawarł w Saigonie traktat z Francyą, na którego mocy ustąpił jej 3 prowincye: Bien-hoa, Gia - dinh (Saigon) i Dinh-tuong (Mytho). Monety, miary, wagi ob. Kambodża, a także An am, Indo-chiny.

„Voyage au Binh-Thuan“ (Saigon 1884); tenże „Etude sur l’écriture annamite en caractères européens“ (Saigon 1886); Auber et „Histoire et description de la basse Cochinchine“ (1863);

H. Au r il lac „La Cochinchine“ (Paryż 1870); A. Bouinais i A. Paulus „La Cochinchine contemporaine“ (Paryż 1884); L. Delavaud „Géographie physique de la Cochinchine“ (Rouen 1885); A. Delt eil „Etude sur le climat de la Cochinchine“ (Nantes 1885); tenże „Guide du voyageur à Saigon“ (Paryż 1887); Léonce Détroyat „ Possesions françaises

dans Plndo-Chine“ (Paryż 1885); tenże „Notes sur l’organisation civile et militaire de l’Indo-Chine“ (Paryż 1888); L. Fague „1’Indo-Chine française“ (Paryż 1887); Hervey de Saint-Denis „1’Annam et la Cochinchine au point de vue historique et philologique“ (Paryż 1886); De Lanessan „l’Indo-Chine française“ (Paryż 1888); l’abbé A. Delaunay „Histoire ancienne et moderne de l’Annam et de la Cochinchine“ (Paryż 1884); ob. także bibliografię przy Kambodża.    Hr-

Kochlewski, Piotr, rymotwórca łaciński z XVII w., kalwin, pochodził z rodziny, której gniazdem było województwo Sieradzkie. Nauki wyższe kończył za granicą. W majętności swojej Nurzec na Podlasiu zbudował zbór kalwiński. Piastował urzędy ziemskie, a więc wojskiego brześciańskiego, później sędziego ziemskiego, był posłem na sejm roku 1638 i został wyznaczony komisarzem do rozgraniczenia województw Podlaskiego, Lubelskiego i Brzeskiego. Nie przyjął od współpowietników zapłaty za służbę publiczną i pieniądze oddał na budowę gmachu dla grodu ziemi Brzeskiej. Pisywał po łacinie, ale mało drukował. Jego wiersze p. t. „Lachrymae in obitum Illustrissimi Principis ac Domini Janusii Radivili Castella-nei Vilnensis, Capitanei Lorysovieusis etc.“ znajdują się w piśmie Stefana Szwykowskiego „In exequiis Illustrissimi Principis Janusii Radivili etc.“ (Lubeka 1621).

Köchlin, rodzina przemysłowców, której Alzacya zawdzięcza w przeważnej mierze swój rozwój przemysłowy. Samuel K. (*1719 — f 1771) założył w r. 1746 wraz z Jakóbem Schmaltzenem i Henrykiem Dolfusem pierwszą fabrykę wyrobów bawełnianych różnokolorowych. Jego syn, J an (* 1746 —f 1836), ze swymi dwoma braćmi, Jozua i Hartmanem, zbudował również fabrykę tkanin bawełnianych, wystąpił z niej jednak i ufundował w Mülhausen wyższą szkołę kupiecką. Od r. 1802 wszedł w spółkę z synem swoim, Mikołajem (* 1781 —f 1852), którego zakład w Mülhausen pod firmą „Bracia Köchlin“ wkrótce doszedł do wielkiego znaczenia w przemyśle bawełnianym. Mikołaj K. był w r. 1826 powołany na posła, należał do skrajnej lewicy, w r. 1841 złożył swój mandat i poświęcił się budowie kolei żelaznycu z Mülhausen do Thannu i ze Strasburga do Bazylei i wybudowaniu nowej dzielnicy w Mülhausen. Jego brat, Jakób (* 1764—f 1844), osiadły w Mülhausen, był merem tegoż miasta. W r. 1822 wybrano go na deputowanego do Izby francuskiej; pomnik jego znajduje się w domu sierot przez niego założonym w Mülhausen. Drugi brat, Daniel (* 1785 — f 1871), wstąpił w r. 1802 jako chemik do interesu ojca, następnie sam go prowadził i nader świetnie rozwinął. — Syn Jakóba, Andrzej (* 1789—f 1875), założył wielką wielką fabrykę maszyn w Mülhausen, głośną z wyrobu zna-

komitycłi turbin i maszyn do obróbki metalu. Do fabryki tej w r. 1872 przyłączył fabrykę maszyn Grafenstaden pod Strasburgiem. W latach 1830—48 był merem Miilhausenu, gdzie położył wielkie zasługi na polu nauczania publicznego. W r. 1832 wybrano go z okręgu Altkirchen posłem do izby. W r. 1841 wszedł powtórnie do izby na miejsce swego brata, Mikołaja, po rewolucyi r. 1848 nie brał udziału w życiu pu-blicznem. Syn Jozuego, Józef K. S chlub er-ger (* 1796—f 1863), założył w Mülhausen przędzalnię i drukarnię płócien, był założycielem towarzystwa przemysłowego i także jako geolog pozyskał rozgłos. On to sporządził mapy geologiczne górnego i dolnego Renu i prowadził studya nad paleontologią i geologią górnego Renu i terenu Wogez. Alfred K. Stein-bacli (* 1829—f 1895), siostrzeniec Jakóba Mikołaja, kierował przędzalnią swego ojca, Jana. W czasie wojny prusko-francuskiej w r. 1870 — 71 zorganizował oddziały ochotników. Gambetta mianował go komendantem wojskowym okręgu Mülhausenu, a później komendantem legionów alzacko-lotaryńskich; dostał się do niewoli; osiadł w Mülhausen, skąd prusacy wypędzili go, w r. 1872 zamieszkał w Paryżu, gdzie został merem. Był zwolennikiem bulan-żyzmu; w r. 1889 obrano go deputowanym, napisał wiele broszur i pisywał artykuły do gazet.

A. A. K.

M. II.

Köchly Herman, filolog klasyczny niemiecki, ur. 5 sierpn. 1815 w Lipsku, um. 3 grudn. 1876 w Tryjeście, w powrocie z podróży do Grecji; od r 1832 studjował w Lipsku filolo-gję klasyczną u J. Gotfr. Hermanna, od 1837 był nauczycielem progimnazjum w Saalfeldzie, w 1840 został profesorem szkoły okręgowej w Dreźnie. Tutaj, obok spełniania obowiązków nauczycielskich, pracował także gorliwie w ciągu lat kilku nad reorganizacją szkół gimnazjalnych w Saksonji. Wyniki pracy swej w tym przedmiocie ogłosił w pismach: „Über das Prinzip des Gymnasialunterrichts der Gegenwart“ (Drezno 1845): „Zur Gymnasialreform“ (t-że 1846). Wskutek prac tych w grudniu 1848 r. miał sobie, wraz z czterema innemi, poru-czone ułożenie projektu ustawy szkolnej dla królestwa Saskiego; projekt ten ogłosił później drukiem (Lipsk 1850). W r. 1849 w lutym był wybrany do drugiej izby saskiej, następnie brał udział w rewolucji majowej tegoż roku, wskutek czego był wkrótce zmuszony uciekać do Brukseli. Tu zajął się dalej nauką, ogłosił parę prac krytycznych z zakresu literatury greckiej i w r. 1851 powołany był na profesora filologji klasycznej do Zurychu; w 1864 otrzymał takąż katedrę w Heidelbergu. W czasie od 1871 do 1873 był członkiem sejmu rzeszy niemieckiej, gdzie należał do stronnictwa postępowego. Działalność K-ego na polu filologji starożytnej dotyczy głównie dziedziny epiki greckiej i historji wojskowości greckiej. W zakresie zagadnień, odnoszących się do Homera, szedł za przewodem krytyki K. Lachmana. Wydał: „De Iliadis carminibus dissertationes VII“ (Zurych 1850 — 59); „Iliadis carmina XVI“ (Lipsk 1861); „De Odysseae carminibus dissertationes très“ (Zurych 1862 — 63); „Opuscula epica“ (IV, t-że 1864). Przygotował wydania krytyczne epików: Kwinta Smyrneńskiego „Quinti Smyrnaei Posthomerica“ (Lipsk 1850 i wydanie tekstu, t-że 1853), poprzednio zaś: „Emendationes et adnotationes in Q. Smyrnae-um“ (Lipsk 1839); „Arati, Manethonis, Ma-ximi et aliorum astrologica“, z przekładem łacińskim (Paryż 1851); „Pseudo-Manethonis Apo-telesmatica. Acced. Dorothei et Annubionis fragmenta astrologica“ (Lipsk 1858); Nonnusa Panopolijskiego epos w 24 księgach p. n. „Nonni Panopoliensis Dionysiaca“ (Lipsk 1857 — 58 2 tomy) i „De Nonni metaphrasi Evan-gelii Johannis“* (Zurych 1866, w 4-ce); „Arria-ni Anabasis“ (1861); „De diversis Hosiodeae Theogoniae partibus“ (Zurych 1860 w 4-e); „Hesiodea quae supersunt“ wspólnie z Kinklem (Lipsk 1870). Z dziedziny sztuki wojskowej ludów klasycznych opracował wspólnie z Rüsto-wem doskonałe dzieło p. n. „Geschichte des griechischen Kriegswesens“ (Aarau 1852); i wydał „Griechische Kriegsschriftsteller griechisch und deutsch mit kritischen und erklärenden Anmerkungen“ (Lipsk 1853 — 55, 2 tomy); „Onosandri de imperatoris officiis über“ (Lipsk 1860); „Einleitung in Caesars Commen-tarien über den Gallischen Krieg“ (Gota 1857). Nadto wydał Eurypidesa „Ifigienję w Taury-dzie“ z komentarzami niemieckiemi (Berlin 1853, wyd. 3-e 1872); wyborne przekłady niektórych utworów klasycznych, szczególnie Cezara (wykonany wspólnie z Riistowem) i Es-chylosa Persów (pierwotnie drukowany jako rękopis pod muzykę księcia Meiningeńskiego, następnie, po śmierci K-ego, wydany przez K. Bartscha, t-że 1880). K. napisał także bio-grafję swego nauczyciela J. G. Hermanna (Berlin 1874). Zbiór pism pomniejszych K-ego zawiera się w dwu tomach p. n. „Opuscula academica“ (Lipsk 1853—56), oraz: „Akademische Vorträge und Reden“ (Zurych 1855), dalszy ciąg tychże: „Neue Folge“ wydany przez Bartscha (Heidelberg 1882) i zbiór rozpraw filologicznych: „Opuscula philologica“, wydany staraniem Kinkla i Böckla (Lipsk 1881 — 82, 3 tomy). Życiorys K-ego skreślił H u g „Hermann Köchly“ (Bazyleja 1878).

Kochowski Aleksander, wierszopis polski i łaciński, + 1673 w Krakowie, stryj We-spazyana K.; jeden z niezliczonych wierszokletów Polski szlacheckiej XVII w., o których przyjaciele twierdzili, że były to znakomite ingenia poetyckie, lecz z śmiercią ich i ślad tegoż wszelki na zawsze ginął. Gdyby nie było kilka wierszy (polecających) łacińskich i polskiego „Husarza“, dołączonych do dzieł bratan-

A. li.

w Krakowie roku 1674 p. t. „Lyrika polskie w nieproznującym próżnowaniu napisane r. p. 1674“ (Drugi tytuł: „Nieproznujące próżnowanie ojczystym rymem na liryka i epigramata polskie rozdzielone i wydane“), do których, niby część druga, należą „Epigrammata polskie, po naszemu fraszki“ (377 i 152 str.). Drugiego wydania się nie doczekały, zato wytoczono poecie przed forum biskupiem ( Trębickiego ) a potem nuncyuszowem sprawę o wszeteczność i szkalowania we Fraszkach (silnie przez cenzora akademickiego, rektora ks. Makowskiego, przetrzebionych), godząc tym zarazem w prawo akademickie cenzurowania ksiąg, lecz Ko-chowski poruszył i prymasa, nań łaskawego (Olszowskiego), i sejmiki wojewódzkie, i sprawę umorzono. Epigramata przeważnie obce, Mar-cyalisa i Owena, krótkie, nieraz bardzo drastyczne i rubaszne; mało w nich dowcipu i fi-nezyi, ale żywe, wzorują nieraz znakomicie czas i ludzi, pełne domorosłego humoru i obrazowego uroczystego wysłowienia. O ile wyżej epody (razem 132 ) głów -iły poetyckiej W. K-go. Są

er

ka (n. p. do Hypomnema ob. niż.), powiedzielibyśmy z bratankiem o nim: „cóż po tym, żeć Minerwa zalęgła się w głowie, gdy się, stryju!, ukrywszy, na świat nie ozowie ni piórem ni językiem!“. Talent, jeśli był, zszedł całkiem na marne w pracy nad zbijaniem grosza, choćby lichwą.

Kochowski Wespazyan z Kochowa, poeta i historyograf polski, (* 1633—f 6 czerwca r. 1700), jeden z najcelniejszych przedstawicieli poezyi szlacheckiej XVII w. Biografię jego odtworzył na podstawie aktów sądowych dopiero prof. Jan Czubek w znakomitej monografii źródłowej (Kraków 1900) i usunął dawniejsze, Ambr. Grabowskiego, Sobieszczań-skiego i niekrytycznego Rzążewskiego (obszerne studyum tegoż „Hieronim—!—Wespazyan Nie-czuja Kochowski“ Warszawa 1871). Z ojca Jana, sekretarza królewskiego i podsędka sandomierskiego, i z matki Zofii Janowskiej, urodził się w r. 1633 w Gaju, w powiecie sandomierskim; uczył się w szkołach Nowodworskich w Krakowie; 18-o letni, brał już udział w bitwie Beresteckiej, a potem przez dziesięć lat żołnierką służył, przeciw Szwedom głównie. Wojaczkę przerwał ożenkiem (z Maryanną Mi-siowską) i najszczęśliwsze lata przepędził 1659 — 1662 w Gaju, który potem przy dziale majątkowym młodszemu bratu się dostał; K. osiadł więc nadal w Goleniowach, w powiecie włosz-czowskim. Żywot ziemiański przerywały urzędowania; był i podżupkiem wielickim (1671 — 1673), sekretarzem królewskim; poborcą podatkowym; brał udział, jako historyograf wypadków w wyprawie wiedeńskiej i otrzymał od króla ziemski urząd wojskiego-generała ziemi krakowskiej, który jednak r. 1698 na rzecz krewnego złożył; straciwszy pierwszą żonę, w morowe powietrze roku 1677 (?), ożenił się powtórnie roku 1681 z Magdaleną z Frezerów, zmarłą r. 1696; syna miał jednego z pierwszej żony, Hieronima (z tychże Nieczujów-Kochow-. skich pochodził znany generał rosyjski, Michał Kochowskij). R. 1695 założył „szpital“ w Goleniowach, tj. przytulisko dla pięciu wysłużonych włościan, dziś oddawna funduszów pozbawione. • R. 1700 (nie 1699) życie zakończył. Ścisła przyjaźń łączyła go z J. Gawińskim, Samborem Młoszowskim i innymi „poetami“ wieku. Po wojaczce, gospodarce, urzędowaniu, wypełniało mu służenie muzom cały czas wolniejszy. Nie rwał się zbyt młodo do pióra; do stalszej pracy dziejopisarskiej i poetyckiej zabrał się dopiero w Goleniowach. Wystąpił naprzód jako poeta, wyćwiczony na „Goffredzie“ i na Janie Kochanowskim, którego niby był spadkobiercą; społcześni umyślnie oba nazwiska łączyli; obok wierszu polskiego, okolicznościowego i lirycznego, religijnego i politycznego, uprawiał łaciński—panegiryczny. Najbogatsze żniwo poetyckie zebrał w czterech księgach ód i jednej epodów na wzór Horacego, wydanych

stoją ody ny tytuł

między niemi religijne, najliczniejsze „Maryjne“, w drugiej księdze; towarzyskie, literackie (słynne „Poetowie polscy odmalowani“), ale najpiękniejsze i najciekawsze historyczno-poli-tyczne, ilustrujące wypadki krajowe, od r. 164S do 1673, od śmierci Władysława do wiktoryi Chocimskiej. Nie pisał ich poeta w tym następstwie; powstawały mu luźnie chyba po r. 1660 i potym dopiero dopełnił ich ciągu, uwzględniając i dawniejsze wypadki. Animusz rycerski; miłość wolności złotej i ojczyzny drogiej, biadająca nad klęskami (szczególniej boli i pali Piławiecka) a tryumfująca z wiktoryi; zamiłowanie sielskości, nie dbające o miasta i dwory; towarzyskość wesoła, co i z Bakchem i z Wenerą zabawiać się lubi; katolicka wiara głęboka a naiwna, poruszana cudami, trwożliwa przed samym zarzutem herezyi („Bando na Aryany“ odpowiadało aż nadto nastrojowi ogólnemu, i rosnącej groźnie nietolerancyi; Kochanowskiego przed „herezyą“ bronił), przemawiająca do nas z każdej strofy. Wysłowienie jędrne, wiersz gładki, obrazowość bogata; tylko reminiscencye klasyczne nadto nieraz bróżdżą; ton bardzo odmienny, to heroiczny, to znowu poufały, a nic brak i aluzyj dotkliwych. To jego najznakomitsze dzieło, wymowne świadectwo epoki całej (por. Nehring Wł. Liryki W. K-go, w „Studyach literackich“ 1884). Epopeje jego, całkiem w romantycznym tonie .Tassa utrzymane, nie dorównały lirykom. „Kamień świadectwa wielkiego w koronie polskiej senatora niewinności“, 1668 r., bronił w 75 oktawach ulubieńca znaiowionej szlachty, rokoszanina Lubomirskiego; „Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych tranzakcjej wojny tureckiej w r. 1683 szczęśliwie rozpoczętej“, (1684), utknęło na pierwszej księdze,

chociaż nie zawsze

nie W. Wisłockiego (1875). nie rozebrano krytycznie.

Kocie oko, minerał; jest to zbity kwarc zie-lonawo-szary, lub brunatny zawierający równolegle wrosłe weń włókna amiantu, które, posiadając połysk jedwabisty, sprawiają grę barw całego utworu, co stało się powodem do nazwy. Znany z Indyj Wschodnich, często używany jako kamień zdobniczy.

Kocie srebro, minerał; jest to synonim minerału muskowitu. Wyraz ten, podany i używany chętnie przez Kluka i spółczesnych, jest tłomaczeniem trywialnej nazwy niemieckiej „Katzensilber“.

Kocie złoto, nazwa przez wielu chętnie u-żywana na oznaczenie połyskujących blaszek na pół rozłożonego meroksenu (miki magnezyo-wo-żelazawej), pospolitych w glinach, piaskowcach i piaskach.

Kociełł Michał Kazimierz h. Pelikan, od r. 1685 kasztelan Witebski, zwolennik i przyjaciel Augusta II, w r. 1700 otrzymał kaszte-lanję trocką a w r. 1703 województwo trockie. Pozbawiony urzędów w r. 1707 przez Stanisława Leszczyńskiego, powraca dopiero do kraju wraz z Augustem II, który w nagrodę wier-

przeprowadzającej w 110 oktawach Jana III, dopiero nad Dunaj: poeta rzucił już był oddawna poezyę świecką, więc i przy „Dziele“ nie wytrwał; w obu narabiał silnie postaciami alego-rycznemi, wprowadzał w akcyę niebo i piekło; fantazyi i retoryki wiele, tern mniej poezyi i prawdy. Inne wiersze polskie są wyłącznie ascetyczne: „Różaniec N. P. M. według zwyczaju kaznodziejskiego (tj. 00. Dominikanów) rytmem polskim wyrażony“ (1668 i 1695) tłó-maczy i obce hymny i rytmy; „Ogród Panieński pod sznur pisma św., doktorów kościelnych, kaznodziejów prawowiernych wymierzony a kwiatami tytułów M. B. wysadzony“ (1681), opisuje w 16 kwaterach około tysiąca łacińskich epitetów i porównań M. B. dwuwierszami polskiemi, dzieło głębokiej pobożności a niewielkiej poezyi; „Chrystus cierpiący według tekstu ewangeliej św. wierszem polskim wystawiony“ (1681), w 5-u „punktach“ o wierszach pięcio-zgłoskowych, nieraz fatalnie ks. Bakę przypominających, odtwarza historyę męki Pańskiej. I łacińskie wiersze są ascetyczne, np. „Rubus incombustus“ (na niespalenie się obrazu cudownego w pożarze jasnogórskim 1690 r.); inne panegiryczne, i tak obok panegiryka proza na Michała Wiśniowieckiego i nad jego „Munus civile régi suo etc. oblatum“ (1669), „Hypomnena reginarum Poloniae... ex annali-bus patriis collectum“ (1672), doprowadzone do królowej Eleonory i jej dedykowane: K., nie zadowolony, że mieliśmy wiersze na królów polskich i arcybiskupów gnieźnieńskich, dorabia wiersze nakamienne i królowym, od Dąbrówki począwszy. Wyżej, niż te wszystkie wiersze, stoi „Trybut należytej wdzjęczności wszystkiego dobrego dawcy Panu i Bogu albo Psalmodya polska za dobrodziejstwa boskie dziękująca przez jednę najlichszą kreaturę r. p. 1693 napisana a do druku podana r. 1695“. Trzydzieści sześć psalmów prozą, pisanych może (jak i Liryka) w dłuższym przeciągu czasu: schorzały i zwąt-piały starzec ucieka się w skrusze głębokiej do Pana, dziękuje za dary, sobie i ojczyźnie zesłane, ufa w opiekę, oblicza się z światem i jego marnościami, oskarża i biczuje siebie i swoich, w języku przeczystym, namaszczonym, miejscami natchnionym, mistycznym niemal i inesyanistycznym, wzorowanym na psalmiście hebrajskim; obok zgorzknienia i pesymizmu uderza tembardziej ufność w wybranie i powołanie osobliwego narodu własnego przez łaskę Pańską. Ale K. jestnietylko lirykiem, romantykiem i mistykiem, i historykiem. Krótki i małoznaczny jego „Commentarius belli adver-sus Turcas ad Viennam et in Hungaria gesti“ (1684). dopowiada, czego w „Dziele Boskim“ nie wyczerpał; tym ważniejsze za to jego roczniki polskie, najobszerniejsze tego rodzaju dzieło naszej dawnej historyografii. Wyszło ono ze studyów prywatnych, do których autor już r. 1663 się zabrał, zbierając pisma urzędo-

we, listy, druki społeczne, pamiętniki rękopiśmienne, głównie krakowianina Marcina Go-lińskiego, Konojadykiego prusaka i in., korzystając i z relacyj ustnych i z wspomnień własnych. Rokiem przełomowym był 1648, ostatni w Rzeczypospolitej pogodny, lecz śmiercią królewską i wojną kozacką zachmurzony; od niego więc zaczął, postępując klimakterami, tj. siódemkami (lat). Praca wlekła się bardzo powoli, dla braku nakładu itd., nakoniec wyszła część pierwsza („Annalium Poloniae ab obitu Vladislai IV climacter primus“ 1683, obejmujący lata 1648—1654); 1688 wyszedł Climacter drugi, lata 1655 —1661, oba poświęcone Janowi III; trzeci, lata 1661—1668, już Augustowi II poświęcił, r. 1688; w czwartym objął tylko panowanie Michała Wiśniowieckiego (1669 — 1672), lecz ani go wydał ani później oryginał wyszedł (wydano tylko tłómaczenie polskie, przez I. D. i Augusta Mosbacha, r. 1853 u Bobrowskiego w Lipsku). Łacińskie dzieło W. K-go, skrócił i spolszczył żmudzin Zabiełło, w XVIII w.; rękopis jego wydał hr. Ed. Raczyński w Poznaniu 1840,    2 tomy. Dzieło

K-go jest bardzo obfite w szczegóły, ale bez szerszych poglądów; stara się o bezstronność, lecz od przeceniania swoich i od przesądów wolności złotej nie odbiegł wcale; w fałdach stylowych rzymskich gubią się rysy i cechy polskie; w każdym razie pomnik to wielkiej sumienności i pracy, trafny ani otwarty, raczej panegiryczny, nie polityczny, osłabia drażliwe rzeczy, zamiast je wyrazić dobitnie. Pisma polskie K-go przedrukował wszystkie Turowski w swej Bibliotece. O „Rubus incombustus“ mamy sprawozda-

„Annalów“ dotąd a. u.

z. w.

z. w.

z. w.

ności jego osobie zamianował Kociełła 9 marca r. 1710 podskarbim wielkim litewskim. Umarł

\v r. 1722. Przez czas jego urzędowania

w. w. w.

s. r.

Vyr.

s r.

mennica wileńska była bezczynną.

Kociełkowski Jan Dominik, dominikanin, profesor konwentu poznańskiego, od r. 1658 kaznodzieja przy kościele Panny Maryi w Krakowie (f r. 1683 w Poznaniu). Według Ko-chowskiego i Nowowiejskiego należał do najcelniejszych kaznodziejów swojej epoki. Pozostawił swe kazania i nauki tylko w rękopisach. „Encyklop. Kościelna“.

Kociełkowski Micjhał. historyk i kaznodzieja (* 1739 r. w Wielkopolsce—f na początku w. XIX). K. był w poznańskim konwikcie jezuickim profesorem geografii, historyi i wymowy. Po kasacyi tego zgromadzenia, jako ksiądz świecki był kanonikiem gnieźnieńskim, koadjutorem arcybiskupim i proboszczem w Swarzędzu. Prace jego: „Sposób łatwy nauczenia się i pamiętania dziejów powszechnych i rozmiaru czasów czyli chronologii, podany fran-cuzkim językiem przez Ks. Buffier S. J., przełożony z przydaniem ciekawych pytań i uwag na dzieje święte i świeckie dla wygody imć. panów kawalerów coli. nob. poznańskiego S. J.“ (Poznań, druk S. J., 1768 —1771, 2 tomy w 8-ce) „Kazanie na zaczęcie sejmu wolnego, miane w Kościele Kollegijaty warszawskiej 2 października 1786 r.“ (Warszawa, w druk. nadw. 1786 w 8-ce); „Kazanie pogrzebne przy pochowaniu ciała jw. Teodora z Iwanowic Koźmińskiego, wojewodzica Kaliskiego (Poznań 1778, w 8-ce); tej pracy Estreicher nie wynie-nia, podaje ją tylko F. M. Sobieszczański w „Enc. Orgebranda“ większej.

Kocieński Józef Ignacy, kanonik przemyski i kamieniecki, kaznodzieja panegiryczny, żył w połowie XVIII w.

Kociewie ob. Kociewiacy

Kociewiacy, szczep polski w Prusiech zachodnich zamieszkujący tak zw. ziemią kociew-ską, czyli Kociewie i od niej biorący nazwę swoją. Ks. F(ankidejski) w szkicu swoim o K-wiu, „Słów. Geogr.“ IV 230, wyprowadza nazwę K-wia od licznych kotlin (t. j. bagien i bagienek górami otoczonych), które w pagórkowatej tej okolicy nader gęsto istnieją. A mianowicie do dziś dnia górami otoczone łąki i ńi-ziny zowią się tam „Kociełkami“ (tak samo jak w innych częściach kraju naszego jeziora noszą nazwę Kocioł, Kociołek, jako nazwę własną). Zresztą w gwarach ludu istnieje wyraz kociewie, koci wo. W „Słowniku gwar polskich“ J. Karłowicza: „kocewie — wiórzysko, śmietnisko“, „kociwo=perz, chwasty, namuł“ („palenie namulonego kociwa, tj. patyków, chwastów, perzu wogólności tego wszystkiego, co przynosi z sobą woda i co da się spalić“), wreszcie „kociwia“=ogrodowizny. Zdaje się, iż te wyrazy pochodzą od innego źrodłosłowa niż „kocioł“. Kociewie zajmuje mniej więcej cały

powiat Starogrodzki, część południową Tczewskiego, oraz część Kwidzyńskiego, leżącą na lewym brzegu Wisły. Długość ziemi K-iej z północy na południe wynosi około 6 mil, szerokość 4 mile. Wisła odgranicza ją ze wschodu, puszcza zaś tucholska od zachodu częściowo i południo-zachodu. Przez środek tej dzielnicy ciągnie się pasmo wyniosłości uralo-baltyckich, oraz przerzyna ją rz. Wierzyca vel Wieszyca (z dopływami Węgiermucą i Jonką). Liczne jeziora: czarne przy Skórczu, czarnoleskie, wielkie osieckie jeziora, borzecliowskie, Sumińskie, spęgawskie, pieniążkowskie, płochockie i t d. Kociewie dosięga puszczy tucholskiej, która zaopatruje K-ków w drzewo na opał, a nadto pomniejsze lasy idące wązkim a długim pasem ciągną się koło Borkowa, Peplina, Klonówki, Spęgawska, a nadto osobno przy Gniewie i 0-paleniu. Obfite pokłady torfu, zwłaszcza przy Grabowie, Grabowcu, Brzeźnie, Smolęgu i t. d. Gleba po największej części żyzna, wydaje wszelkiego rodzaju zboża (pszenicę, żyto, jęczmień, groch, owies, rzepik itd.). Linia kolejowa w dwóch kierunkach przechodzi przez ziemię K-wską: z północy na południe kolej tczewsko-bydgoska (ze stacyami: Tczew, Subkowy, Pe-plin, Czerwińsk i Warlubie), a w części północno-zachodniej tczewsko-pilska (ze stacyami: Swarożyn, Starogród, Zblewo). Trakty bite są dość liczne i umożliwiają zwiedzenie Kocie wia. Jak wykazuje rzut prosty oka na mapę archeologiczną Prus zachodnich, u-tożoną przez G. Ossowskiego,'na K-wiu dość licznie istnieją cmentarzyska przedhistoryczne, i okolica oddawna była dość zaludniona, zresztą i nazwy wielu wiosek K-wskich zdarzają się już w.dokumentach XIII i XIV w.—Mieszkańcy K-wia, Kociewiacy, odróżniają się właściwościami swojej gwary. „Najłatwiej poznasz niewykształconego K-ka po mowie, gdyż w liczbie mnogiej czasu przeszłego osoby trzeciej nie kończy inaczej tylko na eli. Powiada: we żniwa rączo do pracy się zabreli, żyto, pszenicę pozgrabieli i do stodoły posprzątyweli; kupcy przytem przyjecheli i wiele im pieniędzy za zboże dęli“ (ta właściwość gwary kaszubskiej istnieje i po prawym brzegu Wisły na nizinach w powiatach Sztumskim i Malborskim). Mówią: ja dalom, ty dałoś, ona dało. Ale najcharaktery-styczniejszym dźwiękiem gwary kociewskiej jest an, który zastępuje wszędzie ę, dźwięk bowiem ę jest zupełnie nieznany K-kom. Mówią więc: „na zianmian“ — na ziemię; „ramian,“ a nawet „ranmian“— ramię; „ranka“—ręka. Na pograniczu K-wia, np. przy Więckowicach, to an przechodzi w proste a. Nadto i e w niektórych razach zostało wyparte przez an lub a, a nawet samogłoska i w złączeniu z ń (tj. iń) musiała ustąpić miejsca owemu wszechwładnemu an i a: „Zielański—Zieliński, „Czerwiańsk“ —Czerwińsk, „lan“—len, „lamiansz“—lemięsz. Iiz na K-win wszędzie brzmi jak i. Dr. Nad-

talarów.

cy

morski wyodrębnia stanowczo gwarę kociew-ską od kaszubskiej, przyczem uważa ją za zbliżoną najbardziej do kujawskiej; tworzy on z K - k ó w z okolic Tczewa, Starogrodu i Gniewu, Borowiaków z puszczy Tucholskiej i Krajniaków (ob.) z pod Koronowa dział gwar polsko-pomorskich. Gwara K-wska nie tylko jest w użyciu na właściwem K-iu, a więc na przestrzeni mniej więcej pomiędzy Staro-grodem, Tczewem, Gniewem a Nowem, ale przechodzi i na ościenne okolice. W każdym razie niepodobna w stanie dzisiejszym ludoznaw-stwa polskiego wytknąć dokładnie jej granic. Np. dr. Nadmorski zalicza do gwary K-wskiej wsie, które na mapie Kaszubszczyzny u Ramuł-ta uchodzą za rdzennie kaszubskie i wogóle w porównaniu z innemi źródłami znacznie rozszerza obszar ziemi kociewskiej „Południowo-wschodnia część powiatu Kociewskiego—pisze dr. Nadmorski („Kaszuby i Kociewie“, 24—25) nie należy już do Kaszub, lecz do gwary kociewskiej, chociaż w podaniach ludności tamtejszej do Kaszub ją liczą i zaręczają, że dawniej i w Skarszewach jeszcze po kaszubska mówiono. Obecną południową granicę gwary kaszubskiej tworzy linia od Gdańska, ciągnącą się mniej więcej wzdłuż szosy gdańsko - kościerskiej aż do Nowej Karczmy; po stronie kaszubskiej pozostają wioski Kalbudy, Czapielsk, Szomrze, (Obersommerkau), Przywidz, Grabowo i Grabówko; po kociewskiej: Lubań, Sobącz (u Ramułta są to wioski jeszcze kaszubskie). Od Nowej Karczmy opuszcza owa linia graniczna kierunek szosy gdańsko-kościer-skiej i zwraca się więcej ku południowi, dążąc mniej-więcej na Karsin w okolicę Rytla; ostatnia część granicy oddziela Kaszuby od kociew-skich Lasaków, ale dokładnie oznaczyć jej nie jestem w stanie, bo jedni mię zapewniali, że w Karsinie kaszubią; inni znów, równie wiaro-godni, twierdzą, że w Czersku, Brusach i Wielu nikt nie kaszubi. Na linii granicznej pomiędzy Gdańskiem i Nową Karczmą stykają się Kaszuby i Kociewie właściwe... Gwara kociew-ska sięga na południe do zetknięcia się powiatów Starogrodzkiego i Kwidzyńskiego (po lewej stronie Wisły) ze Świeckim; czy aż w Świecki powiat zachodzi, na to pytanie brak mi odpowiedzi. Na zachód nie dochodzi ona zdaje się* aż do pow. Chojnickiego, tam bowiem zaczynają się Lasacy koło Czerska, którzy mają swe własne odrębności“. Wogóle, od wschodu Wisła oddziela K-ów od polaków malborskich i chełmskich, ku północy stykają się z Żuławiakami, na północo-zachodzie z Kaszubami (i Lasakami), na zachodzie z Borowiakami, wreszcie na południo-zachodzie z Krajniakami. Ks. F. (w „Słów. geogr.“) usiłował podać liczbę K-ów (warto nadmienić iż wyznacza temu szczepowi mniejszy obszar niż u dra Nadmorskiego). Wnioskując z liczby katolików na K-ia w r. 1867, otrzymał 75 000 głów; wziąwszy

zaś poprawkę na przyrost ludności, oraz dołączywszy ludność z okolic sąsiednich po za wła-ściwem K-em, wyprowadził dla r. 1883 liczbę około 100 000 głów. K-ie jest, jak Kurpie, dzielnicą włościańską; gospodarze tutejsi zwykle pod panami prywatnemi nie siedzieli, tylko z dziadów pradziadów ziemię starościńską lub klasztorną w dzierżawie mieli. Posiadają osady o 1—4 włókach chełmińskich, niekiedy nawet obszernieisze, niby folwarki, za które płacono przed laty 20-tu po 50 — 100 tysię-Zresztą gospodarze - gburzy (z niemieckiego Gebauer) coraz rzadziej mieszkają w wioskach, ale wynoszą się na własne grunta i coraz częściej budują domy z cegły. „Miłe tu były czasy ubiegłe. Nie było rozdziału między panem a robotnikiem; gbur, nieraz dość zamożny, od dziecka niemal razem z robotnikiem i jadał i pracował. Za to go też czeladź poważała. Nigdy mu inaczej tylko: Panie Ojcze mówili i żonie też: Pani Matko. Również i dzieci tak po staropolsku i staroszla-checku rodziców nazywały. Teraz gbur nieco bogatszy pana udaje, od służby stroni, piękniej się nosi, prawie nie pracuje ręcznie, z robotnikiem do stołu wspólnego nie zasiada, tylko mu czeladnię. osobno przy domu stawia i panem każe się tytułować. Dom nowy niby dworek pański urządza i buduje, obiciami z miasta, meblami mahoniowemi stroi. Do kościoła, do miasta, w pańskim pojeździe jedzie z woźnicą, podczas gdy dawniej sam powoził bez służby na zwykłym wózku“ (Ks. F.). Wogóle prowadzą dobrze gospodarstwo: w Piasecznie, Bobowie, Skórczu itd. istniały lub istnieją kółka rolnicze, które przyczyniły się sporo do postępu anogromicznego. Do zamożniejszych wsi na K-wiu należą: Barłożno (wr. 1880 było 764 mieszk. i 4 630 morgów przestrzeni), Bobowo (okazała wieś włościańska, polskie towarzystwo rolnicze i bank włościański, 5 774 mórg., 1192 mieszk.), Brzeźno* Brzuszcz, Dąbrówka (4 036 morgów), Dzierzążno (3 077 mórg.), Gare (Mały—2 299 mórg. i 4 o-sady gburów, Wielki 3 388 mórg.), Gogolewo (3 603 mórg., 761 mieszk.), Gąsiorki (2 153 mórg., 10 osad gburskich, 321 mieszk.), Gęto-mie (2 540 mórg., 12 gburów, 334 mieszk.), Gorzędziej ( 3 340 morgów, 5 gburów i 28 o-grodników, 577 mieszk.), Grabowa, Jaźwiska, Komorsk Wielki (3 763 mórg., 633 mieszk.), Królów las (3 065 mórg., 12 gburów, 10 zagrodników), Kursztyn (2 534 mórg., 206 mieszk.), Lignowy (5139 mórg., 716 głów, gbury są luteranami, siedzą w pięknych nowych dworkach i zniemczyli się, lud roboczy—polski), Lubisze-wo (2160 mórg., 5 gburów, 16 zagrodników, 519 mieszk.), Nowa Cerkiew (3 040 mórg., 12 gburów, 19 zagrodników, 596 mieszk.), Pieniąż-kowo (towarzystwo rolnicze, 1 301 mórg., 4 gburów, 6 zagrodników), Piaseczno (towarzystwo rolnicze; 3 854 mórg., przeszło 1000 mieszk.),

Pomyje (2 261 mórg., 6 gburów, jeden zagrodnik), Rudno (1 060 hektarów, gburzy ulegli zniemczeniu), Rątarg (757 hektar. 14 gburów, 16 zagrodnik.), Rywald (713 hekt., 7 gbur., 12 zagrodnik.), Skórcz (6 600 mórg.; 56 gbur.; 85 zagrodnik.), Subkowy (1260 hekt., 21 gbur., 26 zagrodnik.), Walichnowy (856 hekt), Wielbran-dowo (987 hekt., 18 gburów, 27 zagrodnik.; 474 mieszk. w r. 1885) i in. Są to wszystko wioski właściańskie, których rdzeń stanowią gburzy, chociaż liczebnie ustępują zagrodnikom. Istnieją i majątki szlacheckie, niektóre jeszcze w rękach polskich (Jackowskich, Kalksteinów, Grąbczewskich i in.), ale większość przeszła w ręce niemieckie (dobra: Bielsk, Janiszewo, Jeleń, Jania, Kopytkowo, Kornatki, Kozielec, Duchowo, Milewo, Ostrogawsk, Owidz, Ryn-kówko, Smarzewo, Smętowo, Spęgawsk, Sumin i in.). Pobożność K-ków wielka. Do Kalwaryi wejherowskiej, Łąk, Gietrzwałdu gromadnie uczęszczają na odpusty. Ale zwłaszcza całe K-wie się zbiera do swojego własnego, K-skiego Piaseczna, gdzie znajduje się cudowny obraz Matki Boskiej; lud opowiada, że Jan Śobieski, gdy szedł pod Wiedeń, miał powiedzieć do Kaszubów, którzy znajdowali się w wojsku: „Trzymajcie się dobrze, moje dzieci, a ja popamiętam o Matce Najświętszej Piaseckiej“. Drugi cudowny obraz, także Matki Boskiej, słynie w Nowej Cerkwi (pod Peplinem). — Kościoły są liczne i gęste w tej okolicy, zaludnionej przez zamożne a gorąco wierzące wło-ściaństwo (parafie katolickie: Barłożno, Bobowo, Czarny las, I)ąbrówrka, Dzierząźno, Gare, Grabowo, Jabłowo, Komorsk, Kościelna Jania, Królów las, Klonówka, Lalkowy, Lignowy, Lubichowo, Nowa Cerkiew, Opalenie, Pączewo, Peplin, Piaseczno, Pieniążkowo, Płochocino, Rajko wy, Skórcz, Subkowy, Tymawa, Walichnowy, a nadto w miastach). Istnieją i kościoły lu-terskie, w Rudnie, Skórczu, Borzechowie i Osiu, dawniej rozpowszechnione o wiele obficiej. 0-gniskami handlu są miasta Nowe, Gniew i Sta-rogród, a nadto targi odbywają się w Pepli-nie i Skórczu. Rolnictwo jest głównem zatrudnieniem K-ków, ale zamożni gburzy umieją wiązać się w banki włościańskie, zakładają cukrownie i serowarnie, nadto w większych majątkach szlacheckich istnieją browary, gorzelnie. Kółka rolnicze przyczyniają się do podniesienia poziomu gospodarstw, w ogóle gburzy zwolna, ale statecznie idą z postępem agronomicznym. Oświata także podnosi się, o tym świadczą przedstawienia amatorskie po wsiach na K-wiu (a więc w Peplinie, Bobowie, Piasecznie, Skórczu, Barłożnie, Lubichowie). K-acy pilnie posyłają dzieci swroje do szkół, w zakładach tych kształci się zastęp inteligencyi włościańskiej, która osiada na roli, zajmuje się praktyką lekarską itd. Gazety są rozpowszechnione bardzo.—Przesądy, opowiadania itd. na K-wiu są bardzo pokrewne z kaszubskiemi. Wiara

w „wieszcza“ (tj. człowieka, chodzącego po śmierci) jest powszechna i pociąga za sobą różne praktyki, około Skarszewa nazywają go niełapein albo po ł a p e m ( kaszub. ł o p). Przed Bożem Narodzeniem chodzą przebrani za gwiazdki („gwiazdka“ oblekała dwie białe koszule, z których jedną spuszczano aż do ziemi, w poły przepasywała się wstążką, na głowę wsadzała poduszkę, pod oczy przypasywała do poduszki przezroczystą białą materyę) i g wizd-k i (na głowie przewrócona barania czapka, ciało okręcone grochowinami), za kozy, bociany. Dzisiaj upowszechniają się „larwy“ (maski) i dawne gwiazdki i gwizdki przekształcają się do niepoznania, Na Nowy rok topią ołów, rzucają pantofle, w okolicy zaś Więckowie kładą małe wianki z ciasta do .łupin orzechowych, stawiają na wodę w naczyniu i wróżą. Zwyczaje na Wielkanoc (między innemi smagust tj. smaganie pomiotełkami), Zielone Świątki, św. Jana Chrzciciela liczne i niekiedy zawierają rysy odrębne. Pozostały i szczątki kultu bab i dziadów zbożowych: przy Więckowicach gdy ostatnią furę zbierają z pola, „niezagrabią“ gdzie stała ostatnia „sztyga“, lecz zostawiają rozrzucone zboże w polu, a to ażeby myszy miały żer w polu, a nie ściągały do stodoły. Kiedy jadą po ostatnią furę, mówiące jadą po dziada, na wozie z kija robią figurę, i polewają tych, którzy się na nim znajdują; dziada stroją parobcy, babę kobiety; która ostatnia snop zwiąże, dostaje dziada, a kto z mężczyzn—babę. Naturalnie psocą krośnięta i kraśniaki, mory (zmory) i złe duchy, jeźdźcy nocni na topnych łąkach, cioty itd. Bulwy i zacierki, albo chleb razowy do zacierek, kapusta, kryczka (brukiew) są najczęstszemi potrawami; zdarza się i „gapi rosół“ (chleb w kostki pokrajany i z masłem w zupie ugotowany). „Do klusek narefują bulwów, do tego dodadzą mąki, jedni więcej, drudzy mniej, jak komu starczy, albo jak kto lubi, zamięsza-ją łyżką i łyżką w grapę kładą. Kto zaś nie ma mąki, a niechce ciągle jeść samych bulw, narefuje na refce bulwów, mocno wyżdżmie, ukuła rękami i włoży w grapę, są to tak zwane nagie kluski, a są to tak twarde, że się trzeba dobrze zasadzić, nim przegryzie, w taki sam sposób robią nagie zacierki. Na przednówku najczęsnej ryż się ma w robocie, a także kawa górę bierze, jedni gotują kawę dobrą, drudzy włożą jakie ziarnko kawy, a do tego dodadzą palonego żyta, pszenicy lub jęczmienia i cykoryi“. Zamężne i starsze niewiasty obwiązują głowę zwykle jedwabną chustką i splatają sztucznie w dwa wystające ku twarzy węzły.—B i b 1 io g r a fi a. Źródła do poznania K-wia i K-ków są bardzo szczupłe, nawet w „Enc. Orgelb.“ Większej niema o nich najmniejszej wzmianki. Ks. Fankidejski: „Kociewie“, „Kociewiacy“ (krótka, ale dobra praca w „Słów. Geogr.“); J. L. Kozłowski

(pseudonim Łęgowskiego): „Mapa etnograficzna I cą Szturma, ale redakcya należy do K-a Prze-Prus Królewskich“ („Pani. fizyogr.“ III)-, dr. ciwko wstecznictwu ogłosił w r. 1578 pracę Nadmorski (pseudonim Łęgowskiego) „Ka- łacińską: „Prolusio scholastica politicae exerci-

szuby i Kociewie. Język, zwyczaje, przesądy, podania, zagadki i pieśni ludowe“ (Poznań 1892: pierwszy rozdział drukowany w „Wiśle“, VI).jK. K o ś c i ń s k i „Kilka słów o wsi Komorsku“ (Grudziądz 1896). Do przeszłości K-wia: ks. Stan. Kujot „Opactwo pelplińskie“ (Pelplin, 1875, z w. XI i 496, 3 drzew, i tabl.); Tenże „O majątkach biskupich na Pomorzu“ (Toruń 1880); ks. Fyankidejski „Obrazy cudowne i miejsca w dzisiejszej dyecyzyi chełmińskiej“ (Pelplin 1880, z w. XVI i 257); Tenże cone kościoły“. Także „Roczniki Tow. Prz. Nauk w Poznaniu“ 1871 oraz tom I „Fontes“ Tow. nauk w Toruniu (Visitationes archidiaco-natus Pomerauiae Hieronymo Rozrzażewski Vla-dislaviensi et Pomerauiae episcopo factae“, Toruń 1897); Bibl. niemiecka patrz Rautenberg O. „Ost. und West. Preussen. Ein Wegweiser durch die Zeitschrifteuliteratur“ (Lipsk, 1827,

h. K.

str. XVI, 161),

Kocięca, rzeczka w Królestwie Polskieni; wypływa z jeziora Grójeckiego, w pow. włocławskim. i płynie w kierunku północnym przez wsie: Siemnowo, Sułkówek, Milczynek; pod wsią Zgłowiączką K-cę łączą z rzeką Zgłowiączką kanały, wykopane przez okolicznych obywateli ziemskich. Na K-y znajduje się tylko jeden młyn, Klawisz, który dla braku wody często bywa nieczynny. — ■ Głębokość Kocięcy około pół łokcia, miejscami 5; szerokość 4 łokcie, cała długość wynosi przeszło milę. Bieg K-y powolny, koryto gliniaste i zamulone. „Słown. Geogr.“.

Kocimięta ob. Nepota.

Kocin Jan z Kocinëtu, pisarz czeski z czasów Veleslavina w XVI w. (* r. 1543 w Pisku —f 1610 w Pradze), syn Wawrzyńca Kociana, mieszczanina piseckiego. Zamiłowany od lat pacholęcych w naukach, w r. 1562 otrzymał stopień bakałarza. Zwiedził Niemcy i Włochy, gdzie studyował prawo i filozofię. Powróciwszy do Pragi (1577), pełnił na Starem Mieście obowiązki pisarza magistratu. Zaliczają go do najuczeńszych swojego czasu mężów. Miłujący kraj swój, dbał o rozwój i postęp nauk wśród spółziomków. Jeszcze za po--bytu swojego w Sztrasburgu troszczył się o rozpowszechnienie metody dydaktycznej Szturma w szkołach czeskich. W tym celu nawet wydał Retorykę Arystotelesa („Aristotelis Rlieto-ricorum“ lib. III Strasburg 1570) z przekładem łacińskim i objaśnieniami samego Szturma. Dzieło to dedykował magistratowi miasta Hrad-ca Kralowe. Podobnej treści było wydawnictwo pism krasomówczych Hermogena, których pojedyńcze tomy poświęcił Staremu i Nowemu Miastu w Pradze, Wilhelmowi z Rozenberga, Michałowi Szpanowskiemu i t. d. Przekład i objaśnienia do Hermogena są wprawdzie pra-

dnio

tationis“ etc. W innej pracy p. t. „Joannis Bodini Andegavensis Nova distributio iuris uni-versi, ab ipso autore in tabula adumbrata, nunc autem... dialogo explicata“ (1581), wyraźniej postępowe w dziedzinie prawa powszechnego wykazał swoje dążności. Jest to doskonały podręcznik w formie dyalogu. Za namową Daniela Adama z Veleslavina, któremu był niemałą w erudycyi pomocą, począł pisać po czesku. Pierwszą jego w tym języku pracą „Utrą- było „Rozmluväni o moru“ (1582). Wkrótce potem nastąpiły przyczynki do „Politii histo-ricke“ Veleslavina 1584 p. t. „Pfedmluva o tom, kterak by taźeni a valka proti Turku pzedsevzata bÿti mêla“ (według opracow. ła-cinsk. Augeryusza Busbeka) i „Praecepta ge-rendae reipublicae neboli (Nauczni spravczûm mest a obci“ z Plutarcha, tudzież „Abeceda pobożne manżelky a rozśafne bospodyne“ (1585). Przekład z łacińsk. „Providentia Dei—O żizeni a opatrovâni Bozském“ (1592). Tłumaczył Historyę Kościoła Euzebiusza i Kassiodora (1594). Do spółki z Veleslavinem napisał: „Kronika nova o narodu tureckóm“ (1594), według łacińsk. i niemieck. Jana Levenklaua z Amelbeurna. W r. 1571 otrzymał szlachectwo. Miasto Pisek pamięć jego uczciło tablicą marmurową (1876). „Naucny Slov“.J- K li-Kocioł. Kotłem nazywamy wogóle każde większe naczynie służące do ogrzewania albo gotowania płynów. Naczynie to może być rozmaitej postaci, jak: walcowate, kuliste, stożkowate itp., zależnie od celu, do którego ma służyć. Kotły mają u aj rozmaitsze zastosowanie, zarówno w gospodarstwie domowem jak i technice: używa się ich do gotowania potraw, do topienia wosku, łoju, żywic, do gotowania skór, mydła itp., dalej w piwowarstwie, far-biarstwie, cukrownictwie (kotły defekacyjne, saturacyjne), papiernictwie itd. Rozróżniamy dwa rodzaje kotłów: 1. zwyczajny ot warty, który pracuje przy zwykłej prężności pary, t. j. po i ciśnieniem atmosferycznom, 2. Kocioł zamknięty, w którym działanie ciepła potęguje się wskutek podwyższenia prężności pary (ob. K. parowy). W obu,...rodzajach kotłów ogrzewanie odbywa się albo bezpośrednio, tj. przez nałożenie pod niemi ognia, albo za pomocą pary wodnej. Ogrzewanie za pomocą pary może się odbywać albo w ten sposób, że parę wpuszczają wprost do substance i zawartej w kotle, albo zastosowbją pośre-ciepło utajone pary, tj. parę wpuszczają nie wprost do kotła, lecz na około kotła pomiędzy jego ściany podwójne, lub wreszcie para bywa wpuszczana do rur, wewnątrz kotła ułożonych. Jakie urządzenie jest odpowiedniejsze, zależy to od warunków miejscowych, od właściwości substancyi i od celu, do którego

1H

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 287a. X. XXXVI

tal.

ma służyć. Zastosowanie pary gorącej jest daleko właściwsze od bezpośredniego ogrzewania, gdyż wtedy niemożliwem jest przepalenie się substancyi gotowanej, temperatura żądana daje się łatwo regulować, a nadto istnieje jeszcze stąd i ta korzyść, że oä jednego kotła parowego można ogrzewać znajzną liczbę takich kotłów, do gotowania zaś można używać naczyń dowolnej wielkości i ustawiać je na miejscach w dowolnej odległości od ogniska. Jeżeli chodzi o robienie wyciągu z materyj w wodzie rozpuszczalnych, to pożyteczną rzeczą jest wprowadzanie pary wprost do kotła, ponieważ para skrapla się, a woda skąd powstająca dokonywa wyługowania tej materyi. Jeżeli zaś traktowana substancya nie może być rozcieńczona przez wodę skroplaną (jak np. w apreturze, farbiarstwie, przy robieniu ekstraktu mięsnego) albo też woda taka działa szkodliwie na tę substancyę (np. przy topieniu łoju), to należy ogrzewanie uskutecznić za pośrednictwem płaszcza parowego. W takim razie kocioł otrzymuje ściany podwójne, para zaś wypełnia przestrzeń między temiż ścianami. Najprostszym przykładem kotła jest kociołek zwyczajny kuchenny do gotowania potraw: bywa on obmurowany i bezpośrednio wystawiony na działanie ognia, nakryty zaś pokrywą, zwykle podwójną, dobrze izolowaną. Daleko korzystniejszym jest K. ze ścianami podwójnemu do gotowania potraw za pomocą pary. Taki kocioł bywa zwykle izolowany, aby się prędko nie oziębiał. W gospodarstwach rolnych używają kotłów, zwanych p arnik am i, do gotowania paszy dla bydła, co odbywa się przez wpuszczenie pary do parnika, wytworzonej w osobnym kotle parowym. Kotłów używa się do gotowania przędzy bawełnianej albo lnianej w płynach alkalicznych, a to odbywa się zwykle pod ciśnieniem; operacya ta służy za podstawę bielenia tych włókien. Jako materyału do budowy kotłów używają żeliwa (żelazo lane), blachy żelaznej, stalowej, albo miedzianej, a niekiedy i drzewa. Żeliwo umożliwia sporządzanie wielkich kotłów bez złączeń, ale posiada małą wytrzymałość, więc grubość ścianek takich kotłów wypada dość znaczna, co sprawia, że ogrzewanie żelaza odbywa się wolno i waga kotła jest za wielką, nadto taki K. prędko rdzewieje i kwasy go niszczą. Ażeby temu przeszkodzić, należy kotły zewnątrz emaliować. Daleko lepsze są kotły z blachy żelaznej lub stalowej, są one lżejsze, lecz składają się z części, tj. z blach pojedyń-czych, połączonych za pomocą nitowania lub skowania, co pociąga za sobą niedogodności. Najlepsze, ale i najdroższe są kotły z miedzi bez szwów, otrzymywane z jednej sztuki przez wytłaczanie. Przypuszczają one ciepło dobrze, nie podlegają rdzewieniu, a przez ocynowanie chroni się je od działania na nie kwaków. Drzewa używa się niekiedy jako płasz-

cza kotłowego przy ogrzewaniu parą, nie przepuszcza ono ciepła, ale zmiana temperatury i wilgoci działa nań szkodliwie. Jako materya-łu na kotły używa się czasem drzewa, gdy płyn gotujący się zawiera sole niszczące me-

M. H.

Kocioł parowy jest to naczynie zamknięte, służące do wytwarzania pary wodnej, którejby prężność (ob.) była większa niż prężność atmosfery (ob). Para wytworzona w kotle służy do rozmaitycli celów, jak np. do poruszania maszyn parowych, do gotowania, ogrzewania itp. Ażeby zaś K. zawartą w nim wodę zdołał przetworzyć na parę, musi być odpowiednio ogrzewany. W tym celu zaopatrze-ny jest w urządzenie do ognia, -tj. palenisko (ob), w którem ulega spaleniu mate-ryał opałowy, wytwarzający taką ilość ciepła, aby można było otrzymać parę w dostatecznej ilości i o żądanej prężności. W kotle więc musi się znajdować odpowiednia przestrzeń dla pary oraz odpowiednia przestrzeń dla wody. Każdy K. par. w ogóle składa się z następujących części: 1) z Kotła właściwego w sciślejszem znaczeniu; 2) z paleniska czyli pieca, w którym znajduje się: ognisko, na którym ulega spalaniu materyał opałowy, oraz kanały żarowe przeprowadzające gazy otrzymane ze spalenia materyału dokoła kotła, lub w samym kotle, wreszcie z urządzenia do odprowadzania tych gazów na zewnątrz, co się odbywa albo drogą naturalną tj. przezkomin (ob.), albo sztuczną przez wywołanie ciągu za pomocą odpowiednich urządzeń mechanicznych, tj. wentylatorów (przewietrzników). Są także kotły bez ogniska, np. przy piecach pudlowych, gdzie gazy spalinowe tych pieców użyte są do ogrzewania kotła; 3) z uzbrojenia czyli armatury, obejmującej przyrządy do mierzenia prężności pary, tudzież wysokości stanu wody, do zasilania kotła wodą, do odprowadzania pary z niego i inne przyrządy mające na celu bezpieczeństwo i należytą działalność kotła. W palenisku kotłowem należy wytworzyć znaczną ilość ciepła i przenieść ją na wodę zawartą w kotle. Osięga się zaś to przez zetknięcie gazów powstałych ze spalenia ze ściankami kotła. Część kotła zetkniętą z gazami spalinowymi nazywamy jego powierzchnią ogrzewalną. Powierzchnia ta, dla dobrego zużytkowania paliwa, powinna być w każdym kotle możliwie wielką. K. parowy powinien przy odpo-wiedniem zabezpieczeniu go od eksplozyi (ob. niżej) dostarczać jak największej ilości pary, zużywając przytem możliwie mało paliwa. Dopełnienie tych warunków zależy od odpowiedniego materyału użytego na budowę K-a, od kształtu jego i wymiarów, jak również i od obecności innych przyrządów pomocniczych. Materyałem dziś używanym na kotły jest blacha walcowana z żelaza skowalnego lub zlewnego albo bla-

cha stalowa. Żeliwa (żelazo lane) można używać tylko na części dodatkowe kotła, jak np. włazy, przystawki itp. Kotły o małej średnicy nie przekraczającej 300 mm. sporządzają niekiedy z żeliwa. Miedzi używają na ścianę tylną skrzyni ogniskowej w lokomotywach, z której wychodzą płomieniówki (rurki małe), a także i napłomieniówki mające najwyżej 100 mm. średnicy. Blachy idące na kotły są różnego gatunku zależnie od celu, do jakiego mają służyć: na części, wystawione na działanie ognia, biorą blachę ogniową, na płaszcz kotła płaszczową, a na części kotła, które mają być wyginane np. na dna kotła, blachę spe-cyalną, podatną do wyginania tj wywijalną.

K-om w zasadzie nadają kształty walca, a to dlatego, że kształt ten odznacza się największą wytrzymałością przeciw prężności pary i nie podlega łatwo zużyciu. Pierwszy K. zastosowany do przetwarzania pary na pracę użyteczną, zbudował Savary około r. 1700, kształtu zwyczajnej retorty chemicznej destylacyjnej. Watt do swojej maszyny parowej używał kotła podłużnego zwanego kufrowym, którego przekrój miał kształt leżącej i nierównomierne opalanie K-a. Para powsta-litery Q.

zaczęto budować kotły walczaste, których zapełniając tak zwaną przestrzeń parową, zkąd kształt odtwarza w sposób szematyczny na fig zabiera się ją do zużytkowania; wielkość tej

K-a walczastego rozwija się i w innym kierunku, a mianowicie przez dodanie do niego 1—3 w arniko w d (liter. I) fig. 162). Z tego K-a zaś w ostatnich dziesięcioleciach XIX stulecia powstał K. opłomkowym zwany (litera E fig. 162), przez zastąpienie warników d większą liczbą rur o mniejszej średnicy fff, króccy yy zaś łączących te warniki przez skrzynie K.K. K-y mogą być stojące i leżące, dalej o wielkiej zawartości wody jak K-y walczaste A, lub płomieniowe B (fig. 162) i o małej zawartości wody jak K-y C i E. Zawartość wody rostrzyga o zastosowaniu K-a. K-y, mające wielką zawartość wody, nadają się szczególniej tam, gdzie odbiór pary jest niejednostajny i odbywa się z przerwami. Woda bowiem posiada tę właściwość, że pochłania (nagromadza) znaczną ilość ciepła, utrzymuje je w pogotowiu do utworzenia pary, i to tern więcej ciepła nagromadza, im większa jest zawartość wody w K-e. Wielki zatem zapas wody w K-e czyni prawi-dłowszem tworzenie się pary, gdyż nagromadzona ilość ciepła w wodzie ujednostajnia nie-tylko nieprawidłowy rozchód pary, ale także

Około roku 1774-go dopiero

jąca z wody gromadzi się nad jej powierzchnią,

T7

j>m

oĄŚo

>oo\ooc o o O

N&°rS-s

o o

'.O

At

Fig- 162.

162 litera A. K. ten jest prawzorem, z którego wyłoniły się późniejsze konstrukcye. Już za czasów Watt’a spostrzeżono, że ciepło, za pomocą tego rodzaju kotłów wywiązujące się z ma-teryału opałowego, nie może być wyzyskane należycie z winy zbyt małej powierzchni ogrzewalnej. Zbudowano więc w Kornwalii K. zwany płomienicowym, którego powierzchnię ogrzewalną powiększono znakomicie w ten sposób, że wewnątrz K-a walczastego wprowadzono rurę a (patrz fig. 162 litera B). a przez nią przepuszczono gaz;y spalinowe. Z K-ów tych łatwem było przejście do K-ów płomieniówko-wych przez zastąpienie jednej lub dwóch rur a o większej średnicy znaczną liczbą płomienió-wek, tj. mniejszych rurek bbb, jak to pod literą C na fig. 162 pokazano. Przyczyniły się do tych ulepszeń wymagania, stawiane przez konstrukcyę lokomotyw. Pierwszy .Stephenson zbudował Ttaki K. i praktycznie zastosował. Z drugiej ’strony budowa K-ów ze zwyczajnego

przestrzeni zależy od tego, jaka ilość pary bę dzie zużyta w określonym czasie. Wskutek tworzenia się pary, woda na powierzchni faluje, co sprawia, że para unosi z sobą pewną ilość wody. Im więc powierzchnia wody, t. j. parowania, jest większą, tern mniej napiętem jest falowanie, a tern samem i porywanie wody przez parę. Na wytworzenie 50 — 100 kgr. pary w ciągu godziny potrzebnym jest 1 metr kwadr, powierzchni parowania. Przestrzeń w K-e zajęta naprzemian przez parę albo wodę nazywa się powierzchnią zasilania. Ilość ciepła, którą trzeba doprowadzić do wody dla wytworzenia pary, zależną jest od ilości mającej być zużytą pary i od jej prężności. Ilość ciepła, którą K. może udzielić wodzie w przeciągu jednej godziny, nazywa się odparowalnością K-a. Ciepło powstałe przez spalenie się ma-teryału opałowego udziela się K-owi dwoma drogami, t. j. przez wy p ro mienio wani e i przewodnictwo. Jedna część ścianek K-a

na

rozszerza

oso-

w ma-

we-

częściowo ze-

na

znajduje się pod działaniem promieni cieplnych wychodzących od paliwa i tym sposobem pochłania znaczną ilość ciepła, ale jaką, tego dotychczas nie zbadano dokładnie, reszta ciepła przedostaję się przez przewodnictwo za pośrednictwem gazów opałowych tą stroną K-a, która styka się z gazami opałowemi (nosi ona nazwę powierzchni ogrzewalnej). Należy się starać o zetknięcie gazów z powierzchnią ogrzewalną jak najściślejsze. Przy niezmiennem trwaniu tych samych warunków, odparowalność ma się w stosunku prostym do powierzchni ogrzewalnej, starać się należy więc, aby w danym kotle była ona jak największą. Wydajno ścią powierzchni ogrzewalnej zowie się liczba klgr. wody, którą 1 metr kwadr, powierzchni ogrzewalnej zamienia na parę w przeciągu jednej godziny. Wydajność ta zależy od mnóstwa wpływów i daje się oznaczyć tylko za pomocą doświadczenia. Przy zwykłych warunkach można przyjąć, że jeden metr kwadr, powierzchni ogrzewalnej może doprowadzić do wody około 23 j e d n o-stek ciepła (ob.) na godzinę i na każdy stopień różnicy temperatury między temperaturą wody t, a temperaturą t} gazów opałowych. Cała ilość ciepła q doprowadzona na jeden metr kwadr, będzie: g=23    — Np. aby wytwo

rzyć na godzinę 500 kgrm. pary o prężności

6-u atmosfer, tj. o temperaturze 158°, z wody mającej temperaturę 10n, potrzeba 322 536 jednostek ciepła (ob. para wodna); jeśli przeciętna temperatura gazów opałowych £=700°C., to wydajność na 1 metr kwadr, powierzchni ogrzewał, będzie 23    (700 —138) =12 466 je

dnostek ciepła. Do wytworzenia tej ilości pary potrzebna jest powierzchnia ogrzewalna 322 536: 12 466 = 26,6 metr. kwadr. Jeden metr kwadr. pow. ogrzewał, może dostarczyć pary na godzinę 15 —40 klg. zależnie od systemu kotła i napięcia jego działalności. Na pracę rzeczywistą jednego konia parowego liczy się 1, l¹/^—2 metr. kwadr, powierzchni ogrzewalnej. Wielki wpływ na wydajność powierzchni ogrzewalnej wywiera także jej jakość: jeżeli np. na zewnątrz otoczy się ona popiołem , sadzą , parą żywiczną, a wewnątrz pokryje kamieniem lub szlamem, w takim razie wydajność ta zmniejsza się znacznie.—Należy więc starać się, o uniemożliwienie tworzenia się jakichkolwiek osadów tak wewnątrz, jak i zewnątrz kotła, a w danym razie o usuwanie ich ustawiczne. Działaniem ciepła woda, stykająca się z powierzchnią ogrzewalną, zamienia się w parę i tworzy z nią mięszaninę pary i wody. Mię-szanina ta z powodu zawartości pary pochłania ciepło bardzo źle, i to tern gorzej, im więcej jest pary i im dłużej para zatrzymuje się na powierzchni ogrzewalnej. Jeżeli zaś powierzchnia ogrzewalna nie może tyle ciepła oddać, ile go otrzymuje, to ciepło nagromadza się w ścian-e, która może wskutek tego rozżarzyć się i wywołać nawet zniszczenie kotła. Korzystny wpływ na pochłanianie ciepła ścianki kotła przez wodę wywiera prędkie oddalanie pechę-rzyków pary, powstających bezpośrednio ściance i odpowiednie poruszanie zawartości kotła. To poruszanie w połączeniu z pędem pęcherzyków wytwarza prąd, sprawiający, że gorące pęcherzyki pary zastępują zimniejsze cząstki wody, tym sposobem przyspiesza się parowanie. — Prąd taki wywołany jest przedewszystkiem przez samo ciepło, ponieważ ogrzewa ono najpierw cząsteczki wody znajdujące się w pobliżu ścianki kotła, a wskutek tego te cząsteczki, czyni je lżejszemi i pędzi do góry. Tym sposobem powstaje żywy prąd, tj. cyrkulacya wody. Znakomite korzyści, jakie sprowadza cyrkulacya wody w kotle ze względu na odparowanie, a więc i lepsze wyzyskanie materyału opałowego, dały powód do szczególnych urządzeń, które działają albo wt skutek odpowiedniego położenia powierzchni ogrzewalnej, albo wskutek zastosowania bnych rur podnoszących wodę lub upadowych, albo nawet wskutek zastosowania w kotle spe-cyalnych zastaw i przyrządów pobudzających cyrkulację wody. Z wszystkich jednak tych urządzeń najwłaściwszym jest kocioł, którego konstrukcya jest taką, że z powodu samego rozchodzenia się ciepła wywiązuje się dostateczny prąd wody. Odparowali o :ć kotła zależy przedewszystkiem od wielkości powierzchni ogrzewalnej, dalej od możności oddawania ciepła przez gazy żarowe, aby te miały dosyć czasu i sposobności oddać ciepło powierzchni ogrzewalnej, co osiąga się przez dokładne przemieszanie tych gazów i przez dokładne zetknięcie się ich ze ściankami kotła. Powierzchnia ogrzewalna powinna być wolna od wszelkich osadow tak na zewnątrz jak i wewnątrz, a w końcu woda w kotle powinna mieć odpowiednią cyrkulacyą. K. odpowiadający powyższym warunkom będzie odznaczał' się najlepszą sprawnością (ob. niżej), tj. umożliwi najlepsze wyzyskanie ciepła zawartego teryale opałowym. Przyczem przypuszczają, że temperatura panująca w palenisku wynosi 1000—1 200° C., a gazy opałowe wchodzące do komina, posiadają temperaturę 250°—300° C.— Wyzyskują powierzchnię ogrzewalną za pomocą trzech urządzeń: 1) kanały żarowe otrzymują takie położenie, że tylko ściana zewnętrzna kotła styka się z gazami opałowemi, n. p. w zwyczajnych kotłach walczastych fig. 162 lit. A.

2) wszystkie kanały żarowe znajdują się wnątrz kotła, jak np. w kotłach lokomokilo-wyeh lub lokomotywowych. 3) kanały żarowe leżą częściowo wewnątrz, wnątrz kotła, np. w kotłach płomienieniconych fig. 162 lit. B. — Co się tyczy przekroju tych kanałów, to zwykle pierwszy kanał daje się % powierzchni wolnej rusztów, a ostatni—:/2 powierzchni. K-y stałe otrzymują obmurowanie, które służy do usadowienia ich, do urządzenia ogniska i kanałów żarowych, czopucha, a w wielu razach służy jako fundament kotła. Kanały żarowe należy obmurowywać w ten sposób, aby umieszczone były na 100 mm. poniżej najniższego stanu wody w kotle, a to w tym celu, aby gazy żarowe nie stykały się z przestrzenią parową. Prócz tego obmurowanie ma na celu ochronienie kotła od wypro-mieniowania ciepła. Obmurowanie w ogóle jest z cegły zwyczajnej, a miejsca wystawiane na działania silnego żaru są wyłożone cegłą ogniotrwałą. Całe obmurowanie wzmacniają jeszcze za pomocą złącz żelaznych.

1. Kotły walczaste. a) kocioł walczasty samotny przedstawia schematycznie fig. 162 lit. A. Pod kotłem znajduje się palenisko ze zwykłym rusztem poziomym r. Za rusztem wznosi się prze wał ogniowy n skupiający gazy spalinowe pod powierzchnią kotła, a za przewaleni idzie pierwszy kanał żarowy I, obejmujący spód kotła i sięgający aż do jego końca. Oprócz tego leżą po obu stronach kotła kanały żarowe II i III połączone między sobą krótkim kanałem poprzecznym, umieszczonym przed dnem przedniem kotła. Gazy spalinowe przechodzą najpierw przez dolny kanał żarowy I, następnie zwracają się do kanału II, zbaczają

=4

Ie

EHÉi

Hi

li

ri!

//i

•11

—w

Fig.

f—ii

[7«

W\

ZJ

.i

Z35S

ÏÏZ?

ËM

,_l.

■I.....

1£XX

—■ra

11

Éd

i"

Fig. 164.

®\

pHif

r-'

Znane dytychczas K-y parowe można podzielić na następujące kategorye:

1)    Kotły walczaste

2)    * ‘

3) „

4) „

płomienicowe płomioniówkowe skombinowane 1. z 2. i z 3.

5) „

opłomkowe.

potem do poprzecznego, stąd wchodzą do drugiego kanału bocznego III i dostają się powtórnie na koniec kotła, skąd przez czopucli kominowy wchodzą do komina. Na kotle u-mieszczonym jest pionowy cylinder żelazny l zwany dzwonem, na którym znajdują się króćce (rury krótkie) do odprowadzania

pary

z kotła za pomocą przewodów połączonych z temiż króćcami. Kotły powyższe są wprawdzie najprostsze i najmniej kosztowne, atoli parowanie w nich jest dość powolne, a przeto zużytkowanie ciepła jest nieekonomiczne. Długość kotła walcowego może wynosić co najwięcej 8 metr., a średnica 1,2 m.; największa produkcya pary nie przewyższa 180 klgr. na godzinę, kotły takie mogą mieć najwyżej 40 metr. kwadr, powierzchni ogrzewalnej; można ich używać co najwyżej do maszyny parowej o mocy 9 do 10 koni. b) Kocioł w a 1 c z a s t y z w a r u i k a-mi. Przez połączenie kotła walczastego z 1 — 3 warnikami powiększa się w znacznym stopniu tam gdzie zużycie pary podlega zmianom. Zle wy-powierzchnię ogrzewalną kotła a tem samem zyskują ciepło, a sprawność ich dosięga tylko i lepiej zużytkowuje się ciepło wytworzone 65$.

tłów walczastych, tj. w liczbie dwóch-trzech jeden nad drugim ułożonych i połączonych nawzajem króćcami. Tu ruszt umieszczany jest pod kotłem górnym, a gazy spalinowe przechodzą najpierw pod tymże kotłem, poczem o-bejmują warniki niższe, a następnie dolne. Używane bywają do 120 metr. kwadr, powierzchni ogrzewalnej. Cyrkulacya wody w nich jest słaba, parę dają mokrą. Kotły walczaste w ogóle są łatwe do wykonania, dogodne do czyszczenia, a więc dają się zastosować tam, gdzie woda pozostawia dużo osadu; posiadają wielką przestrzeń parową i wodną, a więc są odpowiednie

//■s/,

Wk

V.

V.A

V/y/b

vmm

•ul

iii

<C/y<AY</

i___1

flHi

« -llffP

TV]

JL

ZZZ^-

*% papi

z^-

Hf!

i

;■

II-

;|j§ll

♦ ♦-

p‘..

#f

i

’mm&

Fig. 165.

z paliwa, niż w zwyczajnym kotle walczastym. Fig. 163 przedstawia kocioł walczasty z dwoma warnikami. Tu gazy spalinowe przechodzą z rusztu umieszczonego pod kotłem walczastym i obejmują dolną część tegoż kotła, poczem idą do pierwszego warnika i cały obejmują, a dalej przez kanał poprzeczny do drugiego warnika, skąd dostają się do czopucha, a następnie do komina. U tego rodzaju kotłów ruszt bywa często urządzany pod warnikami, a w takim razie gazy spalinowe obejmują najpierw warniki, a potem kocioł górny. Kotły te używane bywają do 70 metr. kwadr, powierzchni ogrzewalnej. [c) Kotły zrzeszone (bateryjne) (fig. 164) przedstawiają szereg ko-

2 Kotły płomienicowe są kotłami walczaste-mi, wewnątrz których umieszczane są jedna, dwie lub trzy rury. Kotły takie z jedną rurą noszą nazwę K o r n w al i j s k i c h—a z dwoma, L ankashir skich. Odznaczają się one dobrem parowaniem i korzystnem wyzyskaniem ciepła, ale wymagają materyału opałowego wysokowartościowego. Niedogodne jednak z tego względu, że są ciężkie i drogie. Jeżeli bowiem płomienica znacznej średnicy ma wytrzymywać znaczne ciśnienie pary, to musi być wykonana z blachy grubej, a to sprawia wzrost ciężaru i ceny kotła. Nadto średnicy kotła samego trzeba nadać wielkość dość znaczną, aby można w nim było pomieścić płomienice. Kotły te

odznaczają się jeszcze tą niedogodnością, że wielkość rusztu jest w nich ograniczona. Fig.165 przedstawia kocioł o jednej płomienicy, w której umieszczony jest ruszt. Gazy spalinowe po przejściu przez płomienicę zbaczają na prawo i idą wzdłuż bocznej ścianki kotła ku przodowi, dalej przechodzą z drugiej strony ścianki kotła i następnie podążają przez czopuch ku kominowi. Płomienica w tych K-ch umieszczona jest nie w środku, lecz z boku, a to w celu pobudzenia cyrkulacyi wody, gdyż woda z jednej strony rury ogrzewa się bardziej i idzie do góry, a z drugiej mniej i opada na dół. Budują takie K-y o dwóch płomieni-cacli. Tu gazy opałowe po wyjściu z płomienie kierują się przez oba boki K-a ku przodowi, poczem łączą się razem i przechodzą spodem K-a przez czopuch ku kominowi. W pło-mienicach bywają umieszczane rury lejkowate zwane garłaczami Gal 1 o w a y ’ a — powiększają one powierzchnię ogrzewalną K-a i przyspieszają cyrkulacyę wody, ale z drugiej strony mają tę wadę, że po za niemi tworzą się góry popiołu, który trudno oddalić.

wyzyskanie ciepła. Powierzchnia ogrzewalna tych K-ów może wynosić najwyżej 130 metr. kwadr. Wodę do zasilania należy używać czystą. Zawartość wody jest znaczna, a więc można tych K-ów używać tam, gdzie odbiór pary jest niejednostajny, ale przy niezbyt wysokiej prężności pary. Zresztą odznaczają się trwałością i nie wymagają częstych reperacyj.

3. Kotły płomieniówkow e składają się z wielkiej liczby małych rurek (płomieniówek) umieszczonych w K-e walczastym, wskutek tego otrzymują wielką powierzchnię ogrzewalną przy możliwie małej objętości K-a. Para w nich wywiązuje się prędko, a więc szczególniej tam mogą być zastosowane, gdzie działalność K-a musi być często przerywana. Należy używać do nich wody zasilającej czystej bez szlamu i kamienia kotłowego, gdyż trudne są do czyszczenia. Fig. 167 przedstawia taki kościoł obmurowany i otoczony jednym kanałem dolnym, tudzież dwoma bocz-nemi. Ruszt mieści się pod K-em. Gazy wchodzą najpierw do dolnego kanału głównego, następnie z tyłu K-a dostają się do płomieniówek, poczem z przodu rozdzielają się na

Płomienice wyrabiają bardzo często falowane, jak na fig. 166 przedstawiającej falę wykonaną | dwietczęści. z których każda ogrzewa odpowie-

“trfrjp^TrT^

L¹ *«•*{?• r

44i|MWwJ-

F g. iCß

systemem inż. Maciejewskiego (Fitzner-Gamper) | dnią stronę K-a i odchodzi następnie czopu-lub nadają płomienicy kształty stopniowate tj. | chem do komina. K-y takie odpowiednie są do składa się'ona’z pierściona'o średnicy raz większej, | okrętów, lokomobiP i lokomotyw, tj. do urządzeń

7ż9777Z2ZZ2ZZSZZZZZffi2ZfflŁ

///////A

wyzź///////////

777/

¹ y⁷777S7'V//////////'

V/.

gSIgg

7/

sgĘfifoS

V/,

Ii

//,

77/.

■[>-

/////////////s/////////////////.< y y, a ty

'w-

i.

WĄ

W/,

WĄ

Fig. 167.

raz mniejszej. To sprawia wirowanie gazów | kotłowych ruchomych, dlatego, że zajmują mało opałowych,a wskutek tego i lepsze zetknięcie się j miejsca i posiadają małą wagę. Fig. 168 przed-gazów ze ściankami K-a, a tern samem i lepsze [ stawia taki kocioł lokomobilowy. Tu skrzynia

ogniowa jest walcowata, mieści w sobie ruszt i połączona jest płomieniówkami, a urządzona zaś w ten sposób, że daje się z kotła wyciągać (jak lig. 168 wykazuje), gdy trzeba oczyścić płornieniówki.

łowego, i do zasilania ich należy używać wody czystej wolnej od osadu, potrzebują dobrej obsługi. Buduje się je do 200 mtr. kwadr, po-wierzchn. ogrzewał. — sprawność ich dosięga

I.

.....

•••.SlŁ i.\    ' ~    .|_

ËSi

Âw*«8«LSJ

M^aP

mÊi&ÊÈêfWtàËÙ

i -v* V I

npagWPPflÉ^

FimmwmweaWS

Fig. 168.

4. Kotły skombinowane powstają przez po- , 80% Fig- 109 przedstawia kocioł płomienico-łączenie kotła płoraienicowego z warnikami lub | wy skombinowany z płomieniówkowym systemu z kotłem płomieniówkowym, albo z walczastym j Tiscbbein’a. Tu gazy opałowe po wyjściu •itp. Takie kombinacye umożliwiają korzystanie i z płomienie wchodzą do płomieniówek K-a z dodatnich przymiotów jednego systemu, uni- j górnego, następnie obejmują jego boczne ścian-knięcie zaś, o ile można, ujemnych. Otrzymuje- ki, i przechodzą dalej na boczne ścianki kotła my wskutek tego znaczną powierzchnię ogrze- ¹ dolnego, skąd przez • czopuch idą do komina, walną, szybkie wywiązywanie się pary, wiel- ' Każdy kocioł posiada osobną przestrzeń paro-ką powierzchnią parowania, ale K-y takie są j wą, a te przestrzenie połączone są szeroką rurą, kosztowne, wymagają dobrego materyału opa- prócz tego umieszczona jest rura przelewowa, łą-

■*

£>

......

j_

y///.

V//;

i^s«riP

600000

■ T

600

,ooo

Wm.

cc

IIP

W.

ÖO&O

I.

.H

ocooc/ eot>o/:    [

CCO V .

■55*

Fig. 169.

cząca przestrzenie wodne obu K-ów--przez rurę tą dostaje się woda z kotła, górnego w dolny. Zasilanie wodą odbywa się przez K. górny. K. taki na 1 metr kwadr. pow. ogrzewał, dawał komina.

na okrętach. Tu gazy ogniowe z płomienicy w chodzą do skrzyni tylnej, wracają następnie przez płomieniówki do przodu kotła, skąd idą do

5. Kotły opłomkowe składają się z kotła

12,3l kgr. pary o prężności 10 atmosf. Kotły

z paleniskami Ten B r i n k ’ a są to kotły walczastego w którym z obu końców od spodu urno-walczaste, w których płomienica umieszczona j cowane są dwie skrzynie lub tylko jedna. Skrzy-jest nie wzdłuż kotła, lecz w poprzek, a w niej j nie połączone są między sobą rurkami cien-ruszt jest pochylony. K. z takiem paleniskiem by- i kiemi, t. zw. opłomkami, ugrupowanemi wa ustawiany zwykle tuż pod górnym kotłem wal- w najrozmaitszy sposób, w celu otrzymania czastym, który połączony jest z warnikami; fig. 170 | jak największej pow. ogrzewalnej skutecznie

ÉH

ryz

?/■ 'S.'/;

yzzzzzV///zz///Z/?z

Bfi

WMŹtŁ

-■

II

É§|fe

.....——-

W/y

mm

Fig. 170.

przedstawią kombinacyę taką,|że na przedłużeniu i działającej. Podziału tych kotłów można doko-K-ła* płomienicowego znajduje się K. płomie- nywać podług kształtu, położenia i ugrupowa-niówkowy. Fig. 171 przedstawia K. płomienicowy I nia opłomek, a również podług sposobu połą-połączony z płomieniówkowym, zwykle {używany ! czenia ich wzajemnego, nadto można odróżniać

■v\

-*ł

•j

Ąw-

i-

4 -+

rm

■i

iOOOOiÖOO

O O O" ==5 -OO0*SV

iHH

OOO;.

L.

N» «■

rO—

e

& i o-

-{

i w.

ą.nd

■n>J

r;

Fig. 171.

kotły takie z opłomkami prostemi i zakrzywionemu Opłomki są albo pojedyńcze, albo podwójne tj. z rurami współśrodkowo umieszczonemi w opłomce w rodzaju rur Field’a (ob. niżej). Położenie opłomek gwoli wywołaniu żywej cyrkulacyi wody jest pochylone względem poziomu, albo zupełnie prostopadłe. Połączenie opłomek między sobą ma miejsce albo w skrzyniach osobnych i zwykle daje się ich dwie, tj. po jednej z każdego końca opłomek. Gdy opłomki są podwójne, natenczas istnieje tylko jedna skrzynia. Kotły takie mogą być także bez skrzyń, a w takim razie łączą po dwie opłomki między, sobą złączkami. Wreszcie mogą być także z opłomkami zakrzywionemi, a znajdują zastosowanie tam, gdzie chodzi o bardzo prędkie nagrzanie i znaczne zużycie pary, gdyż bardzo dobrze wytrzymują zmiany temperatury. Zalety tych K-ów są następujące: 1) mała waga, 2) mało zajmują miejsca, 3) re-peracya mało kosztowna, 4) prędko nagrzewają się, 5) dobra cyrkulacya wody, 6) dają się zastosować do wysokich prężności pary, 7) cena ich stosunkowo jest niewielka. Jako wady ich wymienić można: 1) wytwarzanie pary mokrej, 2) wahania prężności pary przy silnie zmieniającym się jej odbiorze, 3) złe spalanie nie wciska się wiele zimnego powietrza. Najważniejsza zaleta K-ów opłomkowych tkwi w tem, że dają się zastosować do wysokich prężności pary, a cena ich wskutek tego mało wzrasta, podczas gdy cena kotłów walczastych i płomienicowych podnosi się znacznie wraz z większą prężnością, a) Kotły opłomko-we z rurami prostemii dwiema skrzyniami wodnemi. Tu opłomki są z obu stron wwalcowane w ścianki skrzyń, co przeszkadza rozszerzaniu się ich przy nierównomiernem ogrzewaniu. Nieodpowiedniemi zaś są tam, gdzie chodzi o szybkie nagrzewanie i gdy odbiór pary następuje w znaczniejszej ilości. K-y tego rodzaju buduje Steinmüller, Simonis i Lanz, Humboldt, Büttner, Gehre itd. z rozmaitemi urządzeniami wewnątrz kotła gwoli zapewnieniu dobrej cyrkulacyi i utrzymywaniu pary w możliwie suchym stanie. Bardzo dobrą kon-strukcyę tego rodzaju przedstawia K. systemu Bormana i Szwedego w Warszawie (fig. 172); składa się on z K-a górnego połączonego od spodu w części przedniej z K-em krótkim poprzecznym, do którego wpuszczono w całej jej szerokości skrzynię przednią. Skrzynia tylna wpuszczana jest do rury poprzecznej połączonej za pomocą króćca z K-m górnym. Skrzynie

*000 ------

wm

S5K-

Jjp-

.........

W&ĘmM

Fig. 172.

iii

las

f-gass

0 OCKM^-O-O-Q OD O O <î> <ł> $ O O 6 L,, ~ ôOOOOÔOOdp-O-Ô^Hb-OOOOp i£ 60,0 O O O    ó-QK)0 O ( > Li III

o o ô oôooo ô o oo oo oTo C U

i    n

II

II,:

ł»i»

się gazów spalinowych, 4) czułość na złą wodę zasilającą. K-y te budują o znacznej powierzchni ogrzewalnej dochodzącej 350 metr. kwadr, i więcej. W obecnych czasach znajdują one coraz to więcej zastosowania. Palenisko przy kotłach opłomkowych urządzają zwykle podolne, gazy opałowe dostają się z rusztu bezpośrednio do pow. ogrzew., nim spalenie ich zupełne nastąpiło, i wskutek prędkiego oziębienia nie spalają się dalej, co wywołuje niz-ką temperaturę w palenisku. Ujemnie działają także boczne otwory w murze, służące do oczyszczenia zewnętrznego opłomek, gdyż przez same zaś połączone są między sobą wiązką opłomek (rurek). K-y górny i poprzeczny stanowią zbiornik pary. Zasilanie wodą odbywa si} do kotła górnego poprzecznego, gdzie znajduje się także i kurek do wypuszczania szlamu. Gazy spalinowe obejmują tylko opłomki, nie dotykając wcale kotła górnego. Lot gazów pokazany na figurze strzałkami. Para wywiązująca się w opłomkach wychodzi przez skrzynię przednią, woda zaś wchodzi tylko do skrzyni tylnej, tym sposobem powstaje dobra cyrkulacya, opłomki zaś chroni się od przepalenia. K-ł systemu Fitzner i Gamper w Sosnowicach (Królestwo Polskie) fig. 173. Tu skrzynia przednia K-a połączona jest zupełnie bezpośrednio z kotłem górnym A, tylna zaś B łączy się najpierw od dołu z rurą krótką poprzeczną B, do której wprowadzona jest rura prostopadła O idąca od kotła górnego. Woda zasilająca wchodzi do kotła górnego tuż ponad rurą prostopadłą tak, że szlam i osady strącają się i przechodzą tą rurą do rury dolnej opłomkowe z opłomkami prostemi i oddzielnemi skrzyniami wodnemi dla każdego rzędu opłomek prostopadłych. W K-ach opłomkowych wyżej wymienionych, wszystkie opłomki były połączone w wiązkę, przyczem z każdego końca opłomek znajdowała się jedna skrzynia wodna pryzmatyczna, usztywniona sworzniami, co jest rzeczą niedogodną i pociąga za sobą znaczne koszty. Skrzy-

4»

'lÜ^T

'•;.v

msłmamm

mmmmmm

Fig. 17 i.

mm

poprzecznej B, gdzie zbierają się, skąd bardzo łatwo można je oddalić przez wentyl S. Urządzenie takie ma jeszcze tę dodatnią stroną, że woda zimna dochodzi do najniższych rzędów opłomek wystawianych na największe działanie ciepła i oziębia je, a tem chroni je od przepalenia. Palenisko B znajduje się pod opłomkami. K. urządzony jest z p r z e g r z e w a-czem p (ob.) w ten sposób, że za pomocą klapy gazy żarowe można przeprowadzać na prze-grzewacz, lub go wyłączać. Nadto w K-e znajduje się przyrząd c do wywołania żywej cyr-kulacyi wody. Skrzynie wodne pryzmatyczne zastosowane w powyższych K-ach wymagają silnego wzmocnienia za pomocą sworzni, i to tem silniejszego, im wyższą jest prężność. Usiłują więc zastąpić je skrzyniami walco-watemi, wtedy nie trzeba żadnych wzmocnień. Z K-ów tego rodzaju znane są systemy Kuhn’a i Szuchowa. W nich zamiast skrzyń istnieją bębny połączone z sobą opłomkami, 2 — 3 takich ogniw ustawia się jeden nad drugiem i łączy z kotłem górnym. Stosownie do wielkości K-a stawia się obok siebie dwa lub więcej złożonych ogniw i łączy razem wspólnym zbiornikiem pary i zbiornikiem szlamu. K. systemu Garbe’go jest K-em opłomkowym z rurami prostopadłemi. Składa się z górnego i dolnego kotła połączonych wzajemnie rurami prostopadłemi i ułożonemi w szeregi podwójne. Przez opłomki ustawiane prostopadle para wychodzi z łatwością i jest suchą. — b. Kotły nię taką można zastąpić w ten sposób, że każdy prostopadły rząd opłomek otrzymuje jedną tylko skrzynię wodną wązką a długą, a wobec tego usztywnienie jest zbyteczne. — Każda pojedyńcza skrzynię łączy się rurą osobną z K-em górnym. Tego rodzaju K-y można łatwo rozkładać, a to jest wielką zaletą; bywają zastosowane tam, gdzie nie ma łatwego dostępu do miejsca, w którym mają być ustawione, c. Kotły opłomkowe z jedną skrzynią wodną. Oddzielne skrzynie wodne robi się albo po obu końcach opłomek, co odpowiada kotłu o dwóch skrzy* niach, albo tylko z jednej strony, w takim razie dla pobudzenia cyrkulacyi wody daje się opłomki, wewnątrz których współśrodkowo u-mieszczona jest rura w rodzaju rur Field’a, jak fig. 174 przedstawia. Tu woda wchodzi do rury wewnętrznej, zewnętrzną zaś, wystawioną na działanie ognia, wychodzi mięszanina pary i wody, wskutek czego wywiązuje się silna cyrkulacya i odbywa się silne wytwarzanie pary. K. taki systemu M o n t u p e t’a przedstawia fig. 175. Tu jedna skrzynia przynitowaną jest do kotła górnego i zaopatrzona w opłomki w rodzaju rur Field’a (jak fig. 174). W K-e górnym woda wchodzi przez wylot idący skośnie ku górze i uderzając o blachę spada do przedziału, w którym pozostawia szlamy; następnie zaś płynie ponad przegrodą do przedniej części skrzyni, a stamtąd do rurek cyr-kulacyjnych. Skrzynię dzieli na dwie części

cD

Kocioł parowy.

ścianka, w której umieszczone są rurki wewnętrzne, zewnętrzne zaś umieszcza się jednym końcem w zewnętrznej ścianie skrzyni, drugim zaś końcem spoczywają swobodnie na murze na zewnątrz paleniska, co ochrania je od działania ciepła, dlatego nie przepalają się, jak to się zdarza przy K-ach Field’a, gdzie końce

tm

Pig 174.

tych rurek wystawione są na działanie ognia. Nadto w tych K-ach końce opłoinek otrzymują osobne zamknięcie, dają się więc łatwo oczyszczać. Palenisko, jak to fig. 175 uwidocznia,

i otrzymać możliwie największą czynną powierzchnię ogrzewalną, starają się konstruktorzy zespolić K. opłomkowy z płomieniowkowym; nie osiągnęli jednak rezultatów pożądanych, gdyż oba typy posiadają jednakowe zalety i wady, które ulegają spotęgowaniu jeszcze przez ich połączenie, d) K otły opłomkowe z proste mi opł o inkami połączonemi złączkami powrotnemi. Przy tego rodzajuK-ach nie ma wcale skrzyń wodnych, tylko dwie po sobie następujące opłomki połączone są z sobą za pomocą rury zakrzywionej tak, że powstaje wężownica ogrzewająca. Dodatnie strony tej konstrukcyi polegają na tern, że kocioł składa się ze stosunkowo małych i lekkich części pojedynczych, które mogą być masowo wyrabiane, i może być ustawiany w miejscach trudno dostępnych. Wadą jest bardzo słaba cyrkula-cya wody, parę otrzymuje się mokrą, co pochodzi ztąd, że para musi przejść długą drogę, zanim od powierzchni ogrzewalnej dostanie się do przestrzeni parowej. Z tej grupy najwięcej znany jest K. systemu B e 1 e v i 11 a. Przy nor-¹ malnem natężaniu działalności tego kotła otrzy-; mać można niezłe rezultaty, przy większem zaś ! wcale niekorzystne, e) Kotły opłomkowe j z o płoni kami k r z y w e m i; fig. 176 przedsta-l wia dwa takie K-y, składające się z kotła

.// isagsaas

........... ..............-

llit'iniWEiiirjiÄÄisMs

.....mk

a

■ '^v*v-v - -■ ?

me’ ;|i»«

■i >n,, wi

[KOMM

«SK a*

•s»

a.

MW

Lj-»

£ÉfÜ

ÜBlH

sa

mniini : i..........

a M:tj i inim

mmmm

Fig. 173.

umieszczone jest pod opłoinkami. Podobnego systemu jest K. Borrofa; składa się on z kotła górnego, do którego przynitowane są z obu boków skrzynie z rurami jak w kotle Montu-pet’a, ale nachylone pod kątem 45° tak, że rury krzyżują się z sobą pod kątem prostym; pod niemi umieszczone jest palenisko. Ażeby

walczastego górnego i dolnego, połączonych między sobą znaczną ilością opłomek krzywych i dwoma króćcami. Pomiędzy opłomkami wmurowany jestpr ze grze w acz (ob.). Gazy spalinowe przechodzą od rusztu na pierwszą wiązkę opłomek, poczem obejmują przegrzewacz, a następnie przechodzą na drugą wiązkę

opłomek i ztąd przez czopucli do komina. Tego rodzaju K-om właściwe jest silne parowanie i bardzo dobra cyrkulacya wody. Budują także kotły o małej zawartości wody, służące do raptownego wytwarzania pary, jak np. K-oł S o 1 i g n a c’a. Składa się on z rur wygiętych, w kształcie litery U, które końcami swemi umocowane są do jednej skrzyni woduej, a po nad nią znajduje się zbiornik pary. Nadto od zbiornika tego idą dwie rury, jedna parowa

Obliczanie grubości ścianek kotła. Grubość S centiraetr którą należy dać ściankom kotła,

oblicza się podług wzoru §—D

p. x

2 K z

I) jest to wewnętrzna średnica kotła w centymetr.

p uajwyższe przeciwciśnienie na kgr. centm. kwadr.

K wytrzymałość materyału na ciągnienie w kgr. na centym, kwadr. ić=c/>600 Kgr.

ItbO

fsi

fi

Ilłfi B

IIM-ä

, T jypß

1»

r**i

Fig. 176.

łącząca górne części zbiornika i skrzyni, a dru- j ga wodna przechodząca od dna zbiornika do skrzyni. Rury te stanowią powierzchnię ogrzewalną, pod niemi znajduje się ruszt. Woda, wchodząc do rur, natychmiast odparowywa tak silnie, że można otrzymać 40 kg. pary z 1 metra kwadr. pow. ogrzewał. W zakresie budowy K-ów o małej zawartości wody postąpiono tak daleko, że budują kotły bez żadnego zapasu wody. K. taki składa się z pewnej liczby rur zawieszonych w ogniu. W rury te wpryskuje się wodę, która oczywiście w tej chwili paruje, jak to ma miejsce w kotle S er pol ett’a (ob. Drogi żelazne różnych systemów). W końcu wypada jeszcze wspomnieć o bardzo ciekawym typie kotła, zwanego ole-j otermic z nym, pomysłu Leona Mühl’a i Jerzego Halam’a z Paryża. Jest to K. stojący, zbudowany podług typu K-ów Field’a, tylko nie jest napełniany wodą, lecz olejem. W kąpieli olejowej znajduje się wężownica rurowa QQ o nader wązkim przekroju, połączona jednym końcem ze skrzynią wodną, a drugim—ze zbiornikiem pary. Olej pod wpływem ognia ogrzewa się, przyczem temperatura kąpieli olejowej dosięga 400°C, a ciśnienie pary olejowej wynosi tylko jedną atmosferę. Do wężownicy wpryskuje się wodę, która natychmiast paruje, przyczem para posiada temperaturę o 100° niższą niż kąpieli olejnej. W ten sposób można wytwarzać parą o wysokiej prężności do 200 atmosfer, chociaż kocioł olejowy objęty bezpośrednio przez ogień pozostaje tylko pod

ciśnieniem jednej atmosfery. To zabezpiecza go

m. u.

s, wytrzymałość szwu nitowego w porównaniu do wytrzymałości blachy pełnej=0,7.

x=cr>o spółczynnik bezpieczeństwa. Dla rur płomienicowych długości l, o ciśnieniu zewnętrz-nem grubość blachy: p. 1)

8=

2 000

(1 +

a=80 do 100; c=0,l 5 ctm. gdyj?=5 kgr. £— 0,5 „

C—

P=i * p większe od 7,

od eksplozyi.

pr

dla den wypukłych 8=—^*

r promień wypukłości dna w centymtr.

dozwolone obciążenie materyału =400 kgr. na centymetr, kwadr, dla żelaza zlewnego lub skowalnego, a 250 klg. dla miedzi.

Grubość blachy nie może być mniejszą od 5 milimetr.

Oznaczenie sprawności urządzenia kotłowe-

Czynności tej dokonywa się za [pomocą mierzenia wody i ważenia węgla. Należy więc porównać ilość wody Q użytej do zasilania kotła w danej jednostce czasu, z ilością węgla K., spa-

Q

lonego w tym samym czasie, tj ~j£= W. 0-

otrzymana liczba W przedstawi przybliżony obraz wydajności kotłowni. Jeżeli np. w przeciągu 10 godzin zużyto zasilającej wody 12 000 litrów, a węgla spalono 1600 kgr., to odparo-12 000

Tëoo

znaczy, że 1 kgr. węgla odparował 7,5 litr. wody. Dla otrzymania sprawności K-a należy

walność kotła była

t. j. 7, 5-krotna; to

wego będzie q

8,65 krotna;

5 615. 100

75,₂%; to znaczy,

7 466

M. H.

znać wartość opałową kalorymetryczną (ob.) użytego paliwa, i wydatek jego porównać z o-trzymaną ilością pary. Oznaczmy przez K (w kgr.) ilość węgla zużytą w pewnym czasie; Q (w kgr.) ilość wody zasilającej, zużytej w tym samym czasie; p średnią nadprężność pary w kotle; iv ciepło całkowite pary (ob.) w jednostkach ciepła, odpowiadające prężności pary p\ t temperaturę wody zasilającej; H wartość opałową węgla w jednostkach ciepła.

Liczba parowania jak wyżej będzie:^= W. Ilość

K.

ciepła wytworzona z jednego kgr. węgla t) jedn.ciepła; sprawność urządzenia kotło-

m HQ~°/°‘ Weźmy przykład:

Całe urządzenie kotłowe ma 200 metr. kwadr, powierzchni ogrzew. Kocioł na godzinę i jeden metr. kwadr. pow. ogrzew. zamienia w parę 14 kgr. wody, a więc cała praca kotła jest skierowaną na zamianę w parę, 200X14=2 800 kgr. wody. Średnie naprężenie w kotle p=\\ atmosfer; temperatura wody zasilającej £=15,₂°C; H=1 460 jednostek ciepła. Ilość węgla spalonego na godzinę 323,5 kgr.

r Q 2800 liczba parowania 14===

A    O 2. o, o

Ciepło parowania w odpowiadające 11 atmosferom nadprężności ?c=663,965 jedn. ciepła (ob. para), a więc z 1 kgr. węgla otrzymamy m=(iv—t) h— (6 6 3,₉₆₅ —15,a) 8,₆₅=56 1 6 jedn ciepła, sprawność zaś kotłowni będzie' m. 100 Tj~ H

że z ciepła zawartego w węglu, 75,₂°/₀ zostało przeniesione na K., reszta zaś tj. 24,8 stracona.— Straty te pochodzą bądź z niezupełnego spalenia się węgla, bądź z uchodzenia gazów gorących kominem, bądź z wypromienio-wania itd.

Uzbrojenie (armatura) Kotła parowego. Są to przyrządy, niezbędne do należytego i bezpiecznego działania kotła. Uzbrojenie służy do następujących celów (por. K. fig. 173): a) wypuszczania paryzK-alit. p.) b) zasilania K-a wodą lit. &\ c) podgrzewania wody zasilającej; d) wskazywania wysokości poziomu wody w K-e, lit. iv: e) zabezpieczenia od nadmiernej prężności pary, lit. b; f) opróżnienia K-a z wody, lit.s; g) rewi-zyi wewnętrznej K-a; h) wskazywania prężności pary w K-e, lit. m; i) sygnalizacyi (świstawka parowa), a) Przyrządy do wypuszczania pary. Zadanie ich polega na wypuszczaniu pary możliwie suchej tj. bez domieszki wody. Należy więc miejsce, skąd czerpiemy parę, odsunąć od zwierciadła wody, co uskutecznia się przez umieszczenie zbieralnika l, tj. dzwona, na K-e walczastym (p. fig. 162 lit. A), który służy do powiększenia przestrzeni parowej, iż tego dzwona dopiero należy czerpać parę. Dzwon taki często zastępują rurą sitową poziomą, umieszczoną w przestrzeni parowej K-a. Wogóle zaś przed miejscem, z którego czerpią parę, urządzają zasłonki i rozmaite przeszkody, aby strumień pary zmuszony był kilkakrotnie zmienić swój kierunek i wodę porwaną osadzić na ściankach. Najwłaściwszym przyrządem do oddzielenia wody od pary jest przegrzewacz (ob.), gdyż nie tylko osusza parę, ale i przegrzewa ją. Po za przyrządem do odwodniania pary umieszcza się na zewnątrz kotła wentyl (ob.), lit p, regu-lający lub zamykający wylot pary; łączy się on z przewodem parowym, który służy do odprowadzenia pary od kotła do miejsca zużycia. b) •zasilania kotła wodą można dokonywać zapomocą 1) zbiorników wysokopołożonych; 2) pomp; 3) przyrządów działających prądem pary (inżektorów); 4) zasilania samoczynnego. Zbiorniki wysoko położone rzadko kiedy są u-żywane ze względu na znaczną wysokość, na której należałoby je umieszczać wobec ciśnienia pary. Najważniejszym przyrządem do zasilania są pompy (ob.), a mianowicie pompy tłokowe, ręczne, transmisyjne i parowe. Ręcznych używa się do zasilania tylko małych K-ów, jeżeli w pobliżu znajduje się transmisya, to u-żywają pomp transmisyjnych, często jako pomp ściennych. Najważniejsze są pompy, zasilane bezpośrednio parą jako pompy parowe. Wprowadzenie pompy w ruch lub odstawienie jej, jak i regulowanie odbywa się ręcznie za pomocą wentyla zamykającego parę. Prócz tego używa się także pomp, których bieg jest regulowany samoczynnie przez stan wody w kotle. Zwykle urządza się to za pomocą pływaka, znajdującego się w kotle, a połączonego za pośrednictwem dźwigni z klapą umieszczoną w przewodzie parowym. Klapa ta otwiera lub zamyka przewód parowy zależnie od stanu wody w kotle. Pompy powinny być tak wielkie, aby dostarczały 3—4 razy więcej wody niż potrzeba. Do zasilania kotłów bardzo często u-żywa się Inżektorów (smoczków), a to z powodu ich prostej budowy i pewności działania. Inżektor wynalazł około r. 1818 markiz Man-noury d’Ectot, a Giffard pierwszy go praktycznie zastosował, poczem nastąpiły liczne uproszczenia i udoskonalenia. Inżektory są to pompy zużytkowujące działanie prądu pary. Sposób

Jt

mm

Fig 177.

działania ich przedstawia szematyczny rysunek 177. Dwie skrzynie zamknięte M i łączą się z sobą stożkiem b i zaopatrzone są

'parmm,

EpHS

■mmm,

mm.

Łmiźml

wen-

w 4 rurki. Pierwsza parowa A jest zakończona nasadką stożkową a; druga B zabierająca wodę zanurzona w zbiornik z wodą zimną; trzecia rurka G, prowadząca wodę ze skrzyni N, zakończona nasadką stożkową c\ nakoniec czwarta D odwadniająca otwarta w atmosferę otaczającą. Para wpuszczana do tego przyrządu przez rurkę A wychodzi z nasadki a ze znaczną prędkością jako cienki strumień, który, przechodząc przez część łączącą b, wysysa powietrze znajdujące się w M i prowadzi je do skrzyni N, a więc po rurce I) na zewnątrz. Naówczas w skrzyni M następuje rozrzedzenie, a woda pod działaniem ciśnienia atmosfery wychodzi z naczynia dolnego po rurce B do góry i napełnia całą skrzynię M. Para wlatująca, spotykając na swej drodze wodę chłodną, będzie się zgęszczała i wypychała przez nasadkę b strumień mięszaniny wody o-grzanej z parą jeszcze niezgęszczoną. Strumień ten, nabrawszy dostatecznej ścisłości i siły, wchodzi do nasadki c i rurą G dostaje się dalej do K-a. Rura odwadniająca I) służy do oddalania powietrza i pary, a także i zbytecznej wody w początkowym stadyum działania tego przyrządu, przy normalnem działaniu nie powinna wychodzić rurą tą ani woda ani para. Każdy więc inżektor składa się z 4 części głównych a mianowicie: 1) z dyszy parowej, przez którą doprowadzaną bywa para, 2) z przestrzeni wodnej ssącej, z której woda jest zabierana, 3) z dyszy mięszającej, w której następuje mięszanie i skraplanie pary, 4) z dyszy zabierającej, w której chwyta się strumień pary i ze zwiększonem ciśnieniem prowadzi dalej. Często także znajduje się 5) przestrzeń przelewowa, tj. odwadniająca. Rozmaite kon-strukeye inżektorów powstały ze zmian i kom-binacyj tych pojedyńczych części. Bardzo ważną rolę odgrywa odpowiedni kształt dysz i ich właściwe ułożenie względem siebie, co wyznaczyć można tylko na mocy nabytego doświadczenia. Inżektory mogą być ssące lub nie ssące, tj. takie, do których wodę trzeba doprowadzać. Przy ssących należy regulować przekrój wlotu pary przy ssaniu, aby wytworzyć odpowiednią próżnią. Regulowanie to odbywa się albo za pomocą trzpienia stożkowatego, umieszczonego w dyszy parowej, albo przez nadanie odpowiednich wymiarów i kom-binacye dysz, jak w inżektorze Körtinga (ob. niżej). Fig. 178 przedstawia inżektor nie ssący, woda dopływa do niego pod własnem ciśnieniem. A jest to rura parowa z dyszą stale osadzoną, F rura doprowadzająca wodę, b dysza wodna dająca się przesuwać przez obrócenie trzpienia E, S rura przelewowa zwana w i e-trznikiem, F wentyl zasilający, L rura zasilająca, doprowadzająca wodę do kotła. Smoczek ten jest nader prostej budowy, a przeznaczony do zasilania K-ów parowozowych. Inżektory nie ssące mogą także pracować parą

o małej prężności, można nawet używać do nich pary wylotowej maszyny parowej w celu zasilania kotła o wysokiej prężności. W tym razie zużytkowuje się ciepło pary wylotowej na ogrzewanie od 70°—90° wody zasilającej,

Er

^InT

»,1

Fig. 178.

której temperatura musi być mniejszą niż 18° C. Para wylotowa wlatuje dyszą odpowiednio rozszerzaną, w której znajduje się trzpień, tak, że strumień pary tworzy się pierścieniowaty. Dysza mięsząjąca składa się z dwóch części, z których jedna jest stała, druga może się ob-bracać, jak klapa w celu zamknięcia dyszy, co odbywa się samoczynnie ciśnieniem powietrza zewnętrznego przy puszczaniu w bieg in-żektora. Za pomocą . tego rodzaju inżektora można zasilać kocioł do prężności 6 atmosfer. Inżektory ssące. Z pomiędzy wielu konstrukcja najwięcej rozpowszechnienia znalazł podwójny inżektor uniwersalny Körling’a. Na fig. 179 (str. 920) przedstawione jest przecięcie i widok tego przyrządu. Składa się on z dwóch inżektorów ułożonych obok siebie w ten sposób, że przestrzeń tłocząca pierwszego z nich łączy się z przestrzenią skraplania drugiego. Pierwszy przeznaczony jest do ssania wody i doprowadzania jej pod pewnem ciśnieniem do drugiego, który wodę wpędza do kotła pod ciśnieniem odpowiednio zwiększonem. Działanie tego przyrządu jest następujące: Przez poruszenie rączki A podnosi się beleczkę oo za pośrednictwem wałka mimośrodowego B. Beleczka ta znów podnosi wentyl d mniej obciążony. Para idąca z H, przechodząc przez dyszę J), wytwarza próżnię i wywołuje przez to natychmiastowe wsysanie wody, która z I wchodzi do inżektora i przez dyszę tłoczącą F, kanał M i kurek spustowy E dopóty wypływa na zewnątrz, dopóki tyl V nie otworzy się całkowicie, kanał zaś M nie zamknie się przez równoczesne częściowe obrócenie kurka E. Wtedy woda podnosi się w kanale N i przez drugą dyszą F\ oraz kanał M’ znów wypływa na zewnątrz. Po zupeł-nem otworzeniu się wentyla v przez naciskanie w dalszym ciągu ruchomej rączki, beleczka o o podniesie się na przeciwległej stronie i pociągnie za sobą główny wentyl v\ Wtedy para wchodzi przez dyszę parową D’ do wody znajdującej się już pod pewnem ciśnieniem w dyszy F’ i pędzi ją w dalszym ciągu na zewnątrz,

dopóki przez dalszy obrót rączki wentyl v' nie jego jest znaczna, dochodzi do 90%; przy sto-zostanie całkowicie otwartym, kurek zaś E sowaniu do podnoszenia płynów, sprawność całkowicie zamkniętym. Wtedy dopiero woda bywa nader nizka, około 35%, a więc działa otwiera wentyl zasilający C i dostaje się do nader nieoszczędnie, i do tego celu nie należy kotła przez rurę tłoczącą K. Cały ten przebieg go używać. — Zasilanie samoczynne odbywa się nader szybko, gdyż tu wszystko ! kotłów parowych. Zasilanie K-a powinno

/J

tu

Si

mk.

LiilllilMI

li    lilii

iü

ii

.1

ta

mii

li

i f{

ii

IM

K.

Fig. 179.

się odbywąć w ten sposób, aby tylko tyle wody doprowadzano, ile pary uchodzi. Osiągnąć zaś to się daje za pomocą przyrządów samoczynnie zasilających, urządzonych z odpowiednią regułacyą. Przyrządy te polegają na zasadzie następującej: Jeżeli ponad K-em K fig. 180 umieścić naczynie G napełnione wodą, którego przestrzeń górna łączy się za pomocą rury dd z przestrzenią pary, a przestrzeń dolna za pomocą rury ww z przestrzenią wodną K-a parowego, to woda przy otwartych kurkach hh będzie spływała z K-a górnego do dolnego. Kurki hh otwiera lub zamyka samoczynnie pływak umieszczony w K-e dolnym. Tu wodę odchodzącą z K-a górnego trzeba zastępować wodą świeżo dopływającą. Urządzenie tego rodzaju może być zastosowane z korzyścią tam, gdzie zużyta para zgęszcza się drogą skroplenia na wodę i wraca napowrót do K-a, tj. odbywa bieg kołowy, a więc w tym wypadku . wody nie traci się wcale. Zastosowanie takie zdarza- się przy urządzeniach ogrzewania parą, gdzie para skroplona w ogrzewaczach wchodzi napowrót do K-a. Jeżeli w przyrządzie po-

polega tylko na przestawieniu rączki A. Smo" czki powyższe mogą ssać wodę z głębokości do 7¹/₂ metra lub pędzić wodę o temperaturze aż do 65° ciepła. W nowszych czasach budują także inżektory zwane Re-starting, tj. powtarzające ssanie samodzielnie, a mające te zaletę, że nie trzeba ich powtórnie wprowadzać w działanie, gdy z jakiegokolwiek powodu przerwiemy ssanie, a później je znów rozpoczniemy. Inżektory odznaczają się tą dodatnią stroną, że dostarczają wody już podegrzanej, a więc zużytkowują ciepło zawarte w parze, są nadzwyczaj prostej budowy i zajmują mało miejsca. Ale mają także swe wady; przestają działać, gdy woda zasilająca jest za gorąca, gdy inżektor sam zanadto się ogrzeje, gdy osadzi się w nim kamień kotłowy, albo jaka inna substancya, lub zajdzie jakakolwiek nieszczelność, dalej gdy dysze ustawią się odśrodkowo, a w końcu gdy poziom wody w K-e stoi zanadto wysoko względem inżektora. Ilość wody, której inżektor dany dostarczać może, nie daje się za pomocą rachunku oznaczyć, lecz tylko na zasadzie doświadczeń. W razie użycia inżektora do zasilania K-ów, sprawność [ wyższym w przestrzeni parowej zbiornika gór-

silając spływa poziomo prawie na wysokości osi K-a. Aby woda zasilająca zdołała wejść do K-a, musi przezwyciężyć ciśnienie w nim znajdujące się; po wejściu zaś do K-a należy za pomocą przyrządu zamykającego przeszkodzić powrotowi wody do przewodu zasilającego. Jako przyrząd zamykający służy wentyl samodzia-łający fig. 181 w ten sposób urządzany, że zamyka się pod ciśnieniem wody w K-e, a otwiera pod ciśnieniem wody zasilającej. Obok tego

nego umieścić rurę s i połączyć ją ze zbiornikiem wody, to woda będzie wsysaną przez tę rurę, gdy para wstępująca do G zgęści się

Ur

Fig. 180.

Bj

! HIIC

i wytworzy próżnię. Na tej zasadzie polegają przyrządy do samoczynnego zasilania K-ów. Składają się z naczynia ustawionego nad K-em i połączonego z pływakiem, który przy niskim stanie wody w K-e otwiera wentyl' parowy, co sprawia, że para wstępuje do naczynia i wytłacza z niego wodę do K-a. Przy normalnym stanie wody w K-e pływak wywołuje zamknięcie wentyla parowego, a więc i skroplenie pary w naczyniu górnem, skutkiem czego następuje ssanie wody zasilającej. Pływak gdy opada, otwiera wentyl parowy; następuje wtedy przedostawanie się wody do K-a. Przyrządy te jednak nie znalazły dotychczas ogólniejszego zastosowania, gdyż są skomplikowane, a więc nie można zaufać ich należytemu działaniu. Wody zasilającej nie należy wprowadzać do miejsc K-a najwięcej ogrzewanych, np. tuż nad ogniskiem, gdyż tym sposobem ścianki K-a nagle się oziębiają i mogą stać się nieszczelnemu Nie należy także wprowadzać wody do K-a tam, gdzie gazy ogniowe K. opuszczają, gdyż wtedy woda powstała z gazów spalinowych skrapla się na zewnętrznych ściankach K-a i działa na nie niszcząco. Kotły więc przeciwprądowe tj. urządzone w ten sposób, że prąd wody idzie w kierunku odwrot-

w,

Fis 181

nymjW stosunku ;do lotu gazów, podlegają prędkiemu zniszczeniu. Najodpowiedniejszem jest zasilanie do K-a górnego za pomucą rury zakrzy- ’ wianej ^wchodzącej pod wodę tak, że woda za- '

Wlslka F.11C. I'ow<7. Unstr. Zesz.    T. XXXVI.

min

i:

ii

Fig. 182.

wentyla tuż przy K-e musi znajdować się także i wentyl zwyczajny przelotowy fig. 182 i fig. 172 lit. z. ć) Podgrzewa nie w o d y zasilaj ącej jest bardzo korzystnem, gdyż tym sposobem zużywa się w K-e mniej ciepła dla zamiany wody w parę, a szczególniej w tym wypadku, jeżeli dokonywa się tego za pomocą ciepła, które zresztą można uważać za stracone, jak np. ciepła gazów spalinowych ulatujących do komina, lub pary wylotowej wychodzącej z machin parowych. Podgrzewanie to odbywa się w osobnych naczyniach zwanych podgrzewa c z am i, które są dwojakiego rodzaju, zależnie od tego, czy ciepła dostarczają gazy spalinowe czy też para. Z pomiędzy podgrzewaczy pierwszego roćlzaju najwięcej używane są ekono-mizery Green’a. Składają się z wiązki rur prostopadle ułożonych w czopuchu. Należy je jednak oczyszczać od osiadającego na nich popiołu i sadzy za pomocą specyal-nycli szczotek mechanicznych. Ekonomizery można uważać właściwie jako urządzenia służące do powiększenia powierzchni ogrzewalnej K-a, a więc do podwyższenia wydajności K-a, i zastosować je można tylko w takim razie, gdy temperatura gazów ogniowych przy wejściu do komina jest wyższą nad 270°. Podgrzewacze ogrzewane parą odlotową z machin parowych mogą być dwojakiego rodzaju, t. j. takie, gdzie para wchodzi bezpośrednio w styczność z wodą (tj. mięszające) i takie, gdzie para ogrzewa powierzchnie metalowe, tj. rury które otoczone są wodą (tj. powierzchniowe). Podgrzewacz mieszający jest zwykle w ten sposób urządzony, że w naczyniu cylindrycznem

11Ô

i........i a

parę wpuszcza się od dołu, wodę zaś od góry, która spływa w postaci kaskad po talerzach w naczyniu tern umieszczonych. Tu para tworzy z wodą przeciwprąd, co nader korzystnie wpływa na dobre wyzyskanie ciepła pary. Podgrzewacze powinny posiadać taką objętość, aby zawarta w nich przestrzeń wody odpowiadała tej ilości wody, jaka jest potrzebną do zasilania kotła na godzinę, d) Wskazywanie poziomu wody w kotle. Do tego celu służą szkła wodoskazowe (fig. 172 lit.jo), kurki probiercze i pływaki. Fig. 183 pokazuje urzą-

BH

Fig. 183.

dzeiiie szkła wodoskazowego, Składa się ono z rurki szklanej mającej zazwyczaj w prześwicie 15 —17 mm., ułożonej u góry i u dołu w gniazdach, a uszczelnionej i przytrzymywanej za pomocą muter. Gniazda te łączy się za pomocą {krótkich [przewodów z kotłem. W górnej części wodoskazu znajduje się otwór zamykany za pośrednictwem śruby, a u dołu kurek. Nadto z przodu naprzeciw kanałów łączących wodoskaz z kotłem znajdują się śruby, po których wyjęciu kanały te oczyszcza się, przetykając je drutem. Wodoskaz ten posiada nadto na kanałach łączących go z kotłem kurki, kanały zaś same zaopatrzone są przy końcach w kołnierze a a, za pomocą których łączy się je ze ścianką kotła. Bardzo często wodoskazu nie obsadzają bezpośrednio na kotle, lecz na połączonej z nim skrzynce z żelaza lanego. Urządzają także wo-doskazy tego rodzaju, że rurkę szklaną zastępuje się przez płytę szlaną osadzoną w skrzynce z żelaza lanego. Przez płytę widać poziom wody w kotle, jeżeli wnętrze jego oświetlone zostanie światłem elektrycznem. Przy wodoskazie znajduje się strzałka pokazująca, jak wysoko można napełnić wodą K., t. j. ów stan wody, którego nie należy nigdy przekraczać. Przy każdym kotle oprócz szkła wodoskazowego muszą się znajdować 2—3 kurki probiercze, które powinny być urządzone do przetykania.

Nadają im-kształt z zakrzywionem uściem i śrubą do czyszczenia. Pod względem szczelności wentyle są lepsze od kurków i z tego powodu

Fig. 184.

często są tu stosowane. Bardzo prosty i praktyczny wentyl przedstawia fig. 184 z uszczelnieniem gumo wem albo ołowianem. Wentyl ten posiada ciężarek z żelaza lanego, który może służyć za rączkę, obracającą się ku górze na osi. Krążek gumowy albo ołowiany ułożony pod część ruchomą, szczelnie odgradzając o-twór od wydrążenia spustowego, umożliwia wydostawanie pary lub wody. Ciężarek wystarcza, aby zapobiedz przypadkowemu otwarciu się wentyla. Rączkę podnosi się w górę, o ile potrzebnem jest to do przetkania rurki. Pływaki zwykle udzielają bardzo niepewnych wskazówek co do poziomu wody. Poruszenie się ich przenosi się na zewnątrz kotła albo wprost za pomocą drutu lub zapomocą drążka osadzonego na osi, a w takim razie skazówka urządzona zewnątrz kotła \ okazuje na podział-ce poziom wody. Zimny jest także pływak magnetyczny. Posiada on na górnym końcu pręta pływakowego mocny magnes; ten magnes w odpowiedniej rurze porusza się w górę i na dół po za płytą mosiężną, na zewnątrz której posuwa się za tym ruchem mały pręcik 'żela-żny i pokazuje położenie pływaka, tj. wysokość poziomu wody w kotle. Do pokazywania nizkiego stanu wody w kotle, a zarazem i do zabezpieczenia przeciw wybuchom, które z tego powodu łatwo mogą wyniknąć, służą korki ze stopu łatwo topliwego, dosyć często używane. Korki te umieszcza się poniżej najniższego dozwolonego stanu wody w kotle; topnieją natychmiast, jak tylko ściana kotłowa, w której są umieszczone, wynurzy się z pod wody. Stopy te przyrządzają się z cyny, ołowiu i bizmutu. Od stosunku, w którym powyżej wymienione kruszcze wchodzą w skład stopu, zależy temperatura ich topliwości. Stosownem miejscem dla takich korków jest najwyższy punkt rur paleniskowych tuż ponad rusztami. Przy niskim stanie wody korki stapiają się, wskutek czego woda wypływa z kotła i zalewa ognisko, korki te jednak należy od czasu do czasu zmieniać, gdyż pozostawione czas dłuższy zawodzą. Korek łatwo topliwy jest także istotną częścią ostrzegacza Black’a, w ten sposób urządzonego, że przy niskim poziomie wody, para roztapia korek, dostaje się do świstawki i świstem ostrzega o braku wody, i to w chwili, w której nie zagraża jeszcze żadne niebezpieczeństwo. Urządzają także o-strzeganie elektryczne, e) Zabezpieczenie

p.

mam

11

od przekroczenia dozwolonej prężności pary. Do samodzielnego wypuszczania z kotła pary o nadmiernej prężności służy wentyl bezpieczeństwa. Używają go nietyl-ko przy kotłach parowych, ale w ogóle do wszystkich naczyń z ciśnieniem wewnętrznem, jak np. przy zbiornikach powietrza, w prasach hydraulicznych itp. Wentylem bezp. jest wentyl zamykający otwór w górnej ściance kotła nad przestrzenią parową, a zatem wystawiony od dołu na ciśnienie pary kotłowej, która może podnieść go do góry, czyli otworzyć, jeżeli ciśnienie to jest większem od ciężaru, naciskającego wentyl. Przez otwarcie wentyla jednak nie usuwa się całego przyrostu ciśnienia tak, aby był K. zabezpieczonym od eksplozyi, gdyż wentyl jest tylko przyrządem ostrzegającym i przez wypuszczenie pary wykazuje tylko istnienie zbyt wielkiej prężności. Przepisy policyjne nakazują, aby każdy K. zaopatrzony był w wentyl bezp. przepisanej wielkości. Wentyle bezp. mogą być obciążone ciężarem albo sprężyną i to albo bezpośrednio lub za pomocą drążka, zależnie od tego, czy ciężar albo sprężyna ciśnie bezpośrednio na wentyl czy za pośrednictwem drążka. Fig. 185 przedstawia wen-.......m

leży urządzić 2 — 3 wentyle. Płaszczyznę u-szczelnienia daje się możliwie małą tak, że s fig. 185 powinno być mniejsze niż 4 mm. Jeżeli wentyl jest bezpośrednio obciążony, to ciężary w kształcie pierścieni są ju-mieszczane bezpośrednio nad wentylem.—Wagę

TU

tych ciężarów określa wzór Q= (D-\-s) ² —

Fig. 186 przedstawia wentyl bezp., obciążony bezpośrednio sprężyną. Mutry w górnej części umieszczone regulują naprężenie sprężyny. Wentyle bezp. mogą być obciążone także za pomocą drążka i sprężyny, która przyczepiona jest do tegoż drążka zamiast ciężaru, a naprężenie sprężany reguluje odpowiedni przyrząd śrubo-

■■nr

\»|

')

!

i

■il

1?|

Fig. 185.

L.

tyl z obciążeniem dokonanem za pomocą drążka, u jest-to wentyl, c jego siedlisko, Q ciężar umieszczony na drążku d, obracającym się około punktu b. Za pomocą czopa z rzezem (j, ciśnienie obciążające przenosi się na punkt wentyla; h prowadnik drążka d. Niechaj Q będzie ciężarem obciążającym (w kgr.), I) średnicą wentyla (w cm.), s szerokością siedliska (wem.),(Gr.) wagą wentyla i wagą czopa obciążającego g (w klgr.), Gt wagą drążka zredukowaną na końce obciążające, co otrzymuje się zapomocą ważenia, p nadprężność pary w kotle w atmosferach, L i l długości drążka (w cm.). Równowaga następuje gdy:

a>+»)a- p =g+g, ~+y

Długość drążka L=[(I)-\-s) ²~p — 6rj. 1.

( Cr.)-(-Q

Waga ciężaru Q=[(D-\-s)² — p— G]-y —

4    1j

Ciężar Q nie powinien?] przewyższać 60 kgr., Średnica wentyla nie może być większą od 100 mm.—jeżelijfśrednica jest większa, to na-

Fig. 186.

wy. Wentyle bezp. należy zaopatrywać w rury wylotowe do odprowadzenia pary, aby ta nie wypełniała kotłowni. Do K-ów stałych u-żywa się wentyla bezp. z obciążeniem za pomocą drążka, do K. ruchomych zaś (lokomobi-le, lokomotywy) - z obciążeniem sprężyno, wem. Na jeden metr kwadr. pow. ogrzewał przy nadprężności w atmosferach

1—    2—    4—    6—    7—    14

daje się przekrój wentylowi bezb. w mm, kw.

450-265 — 150- 105—    100

Przy pow. ogrzewał, kotłajwiększej nad 40 mtr. kw. średnicę wentyla oblicza się według wzoru d=20—(—10 Y H., a dla K-ów o pow. ogrzewał, mniejszej niż 40 mtr. kwadr.    10—|—10 ]/ H.

d oznacza średnicę wentyla w prześwicie (w mm.), a H powierzch. ogrzew. (w mtr. kwadr.)

f) Opróżnianie kotła z wody. Wodę z kotła wypuszcza się albo wszystką, aby można było wejść do wnętrza i oczyścić go dokładnie,

M. II.

albo tylko z części dolnej kotła, zawierającej najwięcej osadów i mętów. W tym wypadku wypuszcza się wodę jeszcze gorącą, pod prężnością pary, i dlatego czynność tę zowią wy-dmuchiwaniem. Do wydmuchiwania kotłów używają kurków (ob) (kranów) (fig. 172 lit. s.). Wentyle nie są odpowiednie, gdyż bardzo łatwo stają się nieszczelnymi, g) R e w i z y a wewnętrzna kotłów. Każdy większy K. parowy musi być tak urządzony, aby można było wejść do jego wnętrza i tam się poruszać. Jest to niezbędne przy rewizyi, czyszczeniu lub naprawie K-a. Do K-a wchodzi się przez właz, który umieszczony jest zwykle w dennicy. Właz ma kształt owalu szerokości około 350 mm, a długości najwyżej 570 mm; zamykany bywa za pomocą pokrywy, która połączona jest ze śrubą i z pałąkiem służącym do dociągania pokrywy do włazu, po odpowiedniem ich uszczelnieniu. Niektóre kotły prócz włazu głównego posiadają jeszcze małe otwory szczelnie zamykane, służące do czyszczenia niektórych miejsc kotła, li) Wskazywanie prężności pary w kotle. Do tego celu służą manometry (ob.) (fig. 172 lit. m) połączone z przestrzenią parową kotła za pomocą rurki, kilka razy spiralnie skręconej, a to .w tym celu, aby rurka ta wypełniła się wodą skroploną, która chroni manometr od szkodliwego wpływu pary działającej bezpośrednio na niego. Ostrożność tę należy zachować, gdyż inaczej manometr bardzo prędko się psuje. Przy rurce łączącej manometr z kotłem znajdować się powinien nadto kurek zaopatrzony w kołnierz owalny (którego kształt jest ściśle przez prawo oznaczony) dla założenia na nim manometru kontrolo wego. i) S y g n a 1 i z a c y i dokonywa się za pomocą świstawki parowej.

Kotłów parowych eksplozya. — Eksplozyą (wybuchem) w ogólnem znaczeniu tego wyrazu jest reakcya, odbywająca się bardzo burzliwie i nagle, której produktami są gazy, bez względu na stan materyi reagującej; w ściślejszem znaczeniu tego wyrazu jest to reakcya między gazami. Dla wytłomaczenia eksplozyi powstającej w K-ach parowych posługiwano się dawniej teoryą stanu sferoidalnego, dalej wrzeniem wody przy temperaturze wyższej niż właściwa, i wytwarzaniem się gazu piorunującego. Co do stanu sferoidalnego (ob.), doświadczenia w tym celu dokonane wykazały, że przy nagłem oziębieniu blachy występujący wzrost wytwarzania się pary nie jest w stanie spowodować eksplozyi. Opóźnienie wrzenia wody miało powstawać wskutek tego, że woda przez kilkakrotne gotowanie stawała się wolną od powietrza, a więc przy zapalaniu K-a znajduje się w spokoju zupełnem, i pozwala na ogrzanie ponad temperaturę pary, odpowiadającej ciśnieniu K-a. Jeżeli wtedy w K-e wywołać nagle ruch, np. przez otworzenie wentyla l parowego, to następuje gwałtowne parowanie wskutek nadmiaru ciepła zawartego w wodzie. Drogą odpowiednich doświadczeń nie otrzymano z tej przyczyny eksplozyi. Gaz piorunujący miał powstawać dlatego, że ścianki rozżarzone K-a rozkładały wodę na tlen i wodór. Oswobodzony wodór tworzył z powietrzem zawartem w wodzie gaz piorunujący i zapalał się od rozżarzonych ścianek K-a. Doświadczalnie nie udało się odtworzyć tego zjawiska. W nowszych czasach dopiero wyjaśniono, że przy eksplozyi K-ów odbywają się dwa przebiegi, a mianowicie: 1) prężność pary w K-e zmniejsza się nagle z jakiejkolwiek przyczyny, np. wskutek nagłego uścia większej ilości pary, 2) woda kotłowa w ten sposób uwolniona od obciążającego ją ciśnienia zamienia się nagle po części w parę i wtedy następuje właściwa eksplozya. Moc eksplozyi zależy głównie od zawartości wody i od prężności pary w K-e, a więc im kocioł ma większą zawartość wody, tern silniejszą bywa eksplozya. Za główne przyczyny eksplozyi K-ów uważać należy: konstrukcyę nieodpowiednią, zły ma-teryał, osłabiony wskutek starości, i nieumiejętną obsługę. Złą konstrukcyę wywołuje użycie słabej blachy, nieodpowiednie wzmocnienia i usztywnienia blachy i niedbała robota. Osłabianie wskutek starości powstaje przez rdzewienie blachy kotłowej zarówno wewnątrz jak i zewnątrz K-a, rdzewienie sworzni i belek usztywniających, oraz przez tworzenie się wypukleń. Obsługa niedbała bywa sprawczynią braku wody w K-e, nadmiernej prężności pary i tworzenia się kamienia kotłowego (ob.). Brak wody w K-e powstaje wskutek niedbałego zasilania K-a, przez przegotowanie wody, albo wskutek nagłej ukazującej się nieszczelności K-a. Brak wody w K-e sprawia, że powierzchnia ogrzewalna odsłania się i rozżarza, blacha wskutek tego staje się mniej wytrzymałą, dostaje rysów i wypukleń, co powoduje eksplo-zyę. Przekroczenie prężności dozwolonej zdarza się, gdy wentyle bezpieczeństwa nie działają prawidłowo, albo gdy manometr wskazuje prężność niewłaściwą. Utworzenie się kamienia kotłowego wywołuje bardzo łatwo przegrzanie blachy, wskutek czego wytrzymałość jej zmniejsza się i blacha pokrywa się rysami i wypukleniami. Wogóle zawsze ścianki K-a względnie do wywieranego ciśnienia pary są za słabe. W pewnem miejscu działania natężonego tworzy się najpierw rysa, która przy powiększeniu się dalszem może spowodować przez wypływ wody i pary takie odciążenie K-a, że oswobodzone ciepło, zawarte w wodzie, wskutek zmniejszonego ciśnienia sprowadza nagle masowe wywiązywanie się pary, a tern samem i eksplozyę. Nieczysta woda zasilająca, zawierająca tłuszcze, może stać się także przyczyną eksplozyi. Podług statystycznych zestawień następujące przyczyny wywołały eksplozyę K-ów parowych:

74 eksplozyi

33

20

26

10

li. H.

i głoszą o doborze K-ami.

mogą wy

1.    brak wody (zła obsługa) .

2.    miejscowe osłabienie blachy .    61

3.    zła konstrukcya ....

4.    materyał zły i zużyty .

5.    za wysoka prężność pary .

6.    nieodpowiednia obsługa

7.    kamień kotłowy ....

8.    eksplozya gazów opałowych

9.    z przyczyn niewiadomych .

Z zestawienia tego widać, że głównych przyczyn eksplozyi K-ów parowych należy szukać głównie w niedbałej obsłudze, dalej w stopnio-wem zużywaniu się K-ów, wreszcie w błędach konstrukcyi i nieodpowiednim materyale.

Przepisy państwowe dotyczące K-łów parowych. Wszystkie Państwa wydały osobne przepisy co do budowy, ustawiania i utrzymywania K-ów parowych oraz sposobu ich rewizyi. Podług prawa za K. parowy uważa się wszelki przyrząd zamknięty, w którym pod działaniem paliwa płyny przechodzą w stan pary, zdolnej dosięgnąć prężności (bezwzględnej) wyższej od ciśnienia atmosfery. Przepisom tym nie podlegają K-y parowe otwarte, połączone z atmosferą za pomocą rury pionowej, wchodzącej w wodę i otwartej na zewnątrz. Przepisy te głoszą: z jakiego materyału można zbudować K., jakie ma on posiadać uzbrojenie, w jakiej miejscowości może być ustawiany, w jaki sposób ma być urządzona kotłownia, a nadto określają sposoby dokonywania rewizyi rządowej K-a tak zewnątrz jego jak i wewnątrz, oraz jakich formalności należy dopełnić, aby otrzymać pozwolenie od władzy na postawienie K-a parowego. Bez pozwolenia władzy żaden K. nie może być ani ustawiony, ani puszczony w ruch. Wreszcie przepisy wyznaczają postępowanie wrazie eksplozyi K-a parowego ludzi do dozoru nad

M. H.

Kotłowy kamień. — Kotłowym kamieniem jest osad tworzący się wewnątrz ścian naczynia przy gotowaniu wody twardej. Powstaje w każdem naczyniu służącem do gotowania wody, np. w samowarach, a szczególniej w kotłach parowych. Jako zły przewodnik ciepła wstrzymuje przeniesienie ciepła z gazów opałowych na wodę, zwiększa wskutek tego wydatek paliwa, przytem ściany K-a za nadto ogrze. wają się, rozżarzają i niszczą, co może stać się nawet przyczyną eksplozyi kotła. Tworzenie się kamienia kotłowego przy ogrzewaniu wody twardej łatwo daje się wytłomaczyć ze zachowania się chemicznego części składowych tej wody. A mianowicie dwuwęglan wapna zawarty w wodzie traci połowę swego kwasu węglowego i osadza się jako nierozpuszczalny neutralny węglan wapna, do którego przyłączają się w ten sam sposób węglan magnezyi, węglowy tlenek żelaza i manganu. Nadto wskutek parowania pozostała woda twarda nasyca się prędko gipsem, który przy dalszem parowaniu silne się wydziela. Gips ten tworzy powłokę bardzo twardą i silnie się czepiającą ścianek K-a, wskutek tego jest bardzo niebezpieczny. Natomiast sole węglowe raczej osadzają się w postaci szlamu, i gdy gipsu w wodzie nie ma wcale, nie tworzą osadu twardego. K. k.-owy zawiera w sobie bardzo często nieznaczną ilość gliny ziemnej i kwasów krzemowych; jeżeli do K-a dostaje sie tłuszcz (z olejów do smarowania), to powstaje zmydlony tlenek wapna i żelaza, które wołać bardzo niebezpieczne następstwa. Jeżeli K. k-owy się utworzył, to należy go oddalić za pomocą dłuta i młotka; jest to robota żmudna, a co najważniejsza osłabia blachę kotłową. Należy więc starać się o niedopuszczenie utworzenia się K. k-ego. W tym celu są zalecane najrozmaitsze środki, często nie dające rezultatu pożądanego, dla tego należy być ostrożnym w ich stosowaniu. Środki te są trojakie: 1) mechaniczne polegające na stosowaniu w kotle samym przyrządów i domieszek, zapobiegających ścisłemu przywieraniu osadów do ścianek kotła. 2) chemiczne, polegające na dodawaniu domieszek, które łączą się z ciałami mogącemi wytworzyć kamień kotłowy, zamieniają je na związki łatwo rozpuszczalne, nie tworzące osadu nawet przy wysokiej temperaturze i znäcznem nasyceniu i dające się usuwać z kotła przez częste przedmuchiwanie,

3) Oczyszczanie wody zasilającej przed wprowadzeniem jej do kotła, przez użycie odpowiednich domieszek, które łącząc się z ciałami, mogącemi wytworzyć K. k-owy, zamieniają je na związki nierozpuszczalne i osadzają się w odpowiedniem naczyniu na zewnątrz kotła. Jako środka mechanicznego używają obcinków blachy, skorup szklanych, które unosząc się w prądzie wody, odrapują ściany kotła i utrzymują je w czystości. Nie można ich polecić, zwłaszcza w tym razie, gdy nagromadzi się wielka ilość szlamu, bo grzęzną w osadach i powiększają jeszcze bardziej grubość warstwy kamienia kotłowego. Inne urządzenia użytkują z prądów panujących w K-e, aby wydzielające się substancye zbierać w naczynia, ustawiane w samym kotle, np. do wkładek Popper’a. Są to niecki blaszane, układane na dnie kotła, w których zbierają się opadające osady. Wkładane do K-a: kartotle, dekstryna, otręby, melasa, gliceryna i zioła kleiste działają tylko mechanicznie, gdyż przeszkadzają połączeniu wydzielonych materyj. Także smarowanie ścian wewnętrznych kotła tłuszczem lub smołą nie chroni od przywierania osadów. Używają także nafty, którą wprowadzają do kotła wraz z wodą zasilającą; to przeszkadza osadzaniu się K-a k-ego. We wszystkich dotychczas przytoczonych wypadkach materye wydzielone pozostają w kotle a nawet ilościowo wzrastają o (dodany) środek nierozpuszczalny; tworzy się więc dużo szlamu, który para porywa i za-

nieczyszcza nim, a często i uszkadza wenty- czaj niebezpieczny dla blachy K-a. W końcu le i inne części maszyn. Wszystkie sposoby oczyszczania wody zasilającej w samym kotle nie są dość pewne, i za jedynie skuteczne należy uważać stosowane przed wprowadzeniem wody do kotła. Budują także przyrządy tego rodzaju, że wodę zasilającą przepuszczają przez strumień pary, wskutekjczego woda wydziela materye. Urządza się to w ten sposób, że wodę wpuszcza się po talerzach płaskich do dzwona napełnionego parą. Na talerzach tych osadza się kamień, a woda czysta wchodzi do kotła. Można także strącać materye te z wody za pomocą ciał chemicznie działających. Woda zawierająca gips daje z roztworem sody osad węglanu wapnia łatwo się osadzający, w wodzie zaś samej pozostanie rozpuszczony siarczan sodu, nie tworzący wcale kamienia. Jeżeli woda zawierająca dwuwęglan wapna będzie zmieszana z mlekiem wapiennem, to wapno żrące zabiera połowę kwasu węglowego z dwuwęglanu wapna, a wapno samo osadza się jako nierozpuszczalny węglan wapna. Gips może być oddalony za pomocą chlorku barytu, powstaje stąd nierozpuszczalny siarczan barytu i łatwo rozpuszczalny chlorek wapnia. Jeżeli woda zawiera, jak to zwykle bywa, obok dwuwęglanu wapna jeszcze i gips, to należy używać dwóch środków, a mianowicie chlorku barytu i mleka wapiennego, albo węglanu sody i mleka wapiennego. Osadzenia tych związków można dokonywać w osobnych skrzyniach. Obmyślano także przyrządy, które środek strącający osad doprowadzają do wody samoczynnie, np. przyrząd do czyszczenia kotła systemu Dervaux.

wypada jeszcze nadmienić, że należy" unikać wszelkich środków zalecanych uniwersalnych a szumnie reklamowanych, które pożytku nie przysparzają, tylko wyzysk mają na celu. Por. Fischer „Chemische Technologie des Wassers (Brunschweig 1880). — Przegl. techn. (Wydz. kot. i mot. z r. 1902:—3 — 4, Warsz.) „Przew. dla maszynistów“ Warsz. 1895. Podr. techn. „Hütte“ — Reiches Anlage u Betrieb der Dampfkessel“ (A-kwizgran 1889—A. Pohlhausen Die Damfkes-selanl.“ (Mitweida) 1895. „Bau und Betrieb der Dampfkessel“ (Hader, Duisburg 1895).

Kocioł 1. (K esse 1), dobra ziemskie, Prusy Wschodnie, obwód regencyjny Gąbiński, powiat Jańsborski, sąd okręgowy w Jańsborku, sąd ziemiański w Ełku, nad jeziorem tejże nazwy, 13 km. na północo-wschód od Jańsborka, 210 mieszk., urząd pocztowy i telegraficzny (czysty dochód z hektara roli 2.5 marek).— G. Neumann „Ortslexicon des deutschen Reiches“ (Leipzig). — 2. (Gross kes sei), wieś tamże, 400 mieszk. Dr. Wojciech Kętrzyński przytacza w dziele swojem: „O ludności polskiej w Prusiech niegdyś Krzyżackich“ (Lwów 1882, str. 424) następujące dwa dokumenty, tyczące się Kotła: Eberhard v. Wesenthau, kom-tur baldzki, poleca Mikołajowi, sołtysowi w K-e (K e s s e 1 s d o r f), 46 włók tamże osadzić dan-nikami. Mikołaj dostaje 6 włók sołeckich na prawie chełmińskiem. Granice: strumyki Pi-szowoda -Steffenstock. Czynsz od włóki wynosi ¹/₂ grzywny i 2 kury. Dan w Piszu r. 1445. Zygfryd Flach v. Schwarzburg, komtur baldzki, nadaje Jankowi, sołtysowi w K-e, na prawie magdeburskiem 10 włók, które kupił od Piotra Rakowskiego, a które leżą między strumykiem K., Szymanami i Grabowem. Dan w Piszu r. 1471. Po reformacyi znaczna liczba wydalonych z Polski Socynianów i Aryanów zajęła tę okolicę; d. 29 września 1665 odbyli tu synod, na którym uczestniczyli wysłańcy z Prus polskich i Siedmiogrodu.

Kociołek Papina (digestor Papina, autoclave), przyrząd zbudowany przez Dyonizego Papina w r. 1680, dozwalający wodę ogrzewać do temperatury przechodzącej 100°C. Ciecz każda wrze w temperaturze, przy której prę-

M. II-

Dr. S. K.

Ku

L liiniii

Fig lv7. Ko o i o 1 e k Papin a.

żność jej pary wyrównywa ciśnieniu zewnętrznemu; gdy więc woda poddaną zostaje ciśnieniu wzmożonemu, punkt jej wrzenia podno-

Przyrząd ten ustawiony jest nad kotłem i wpuszcza do niego środek zapobiegający tworzeniu się kamienia, a następnie powstały szlam oddala samoczynnie. W przyrządzie zaś syste m u I) ehne’go, woda zasilająca wchodzi najpierw do ogrzewacza, poczem przechodzi wraz z odczynnikami do skrzyni osadowej. Odczynników tych dostarcza pompa w odpowiednim stosunku i koncentracyi ze skrzynki zawierającej ów roztwór. Następnie woda taka przechodzi do pras filtrujących, w których uwalnia się od soli strąconych. Wodę w ten sposób oczyszczaną pompa tłoczy wprost do kotła, albo do zbiornika. W przyrzą. dzie tym strąceniu ulegają sole wapienne i ma-gnezyowe przez dodanie sody i ługu żrącego przy temperaturze 70 — 80°. Istnieje mnóstwo podobnych przyrządów zmiękczających wodę przez dodanie odpowiednich odczynników. Czyszczenia wody zasilającej należy dokonywać zawsze według jej chemicznej analizy, która wskazuje, jaki odczynnik zastosować należy, czy chlorek barytu czy węglan sodu tj. zwyczajną sodę, czy mleko wapienne, albo sodą kaustyczną. Chlorek barytu rzadko bywa używany, gdyż najpierw jest drogi, a następnie jeżeli woda zawiera węglan magnezyi, to tworzy się węglan barytu i chlorek magnezyi, który jest nadzwy-

si się, może zatem osiągnąć temperaturę wyższą, aniżeli przy gotowaniu zwykłem, w naczyniach otwartych, gdy pozostaje pod ciśnie-    w Kamieńcu podolskim r. 1866). Początkowe

Kocipiński Antoni, kompozytor i wydawca dzieł muzycznych (* r. 1816 w Galicy i —f

niem atmosfery. W kociołku Papina to wzmo-    studya muzyczne odbył pod kierunkiem ojca,

żonę ciśnienie na wodę] wywiera własna jej    dyrektora muzyki katedralnej we Lwowie; wyż-

mieńcu Podolskim, gdzie zajmował się wydawnictwem utworów muzycznych. W r. 1855 przeniósł swój skład nut do Kijowa. Napisał wiele utworów różnego rodzaju na fortepian i do śpiewu, z których jedna tylko piosenka „Hańdzia ciacia mołodyczka“ cieszyła sią szerszym rozgłosem. Zasługą K-go było zebranie i wydanie melodyj ludowych: „Piśni, dumki i szumki ruśkoho naroda na Podoli, Ukraini i w Małorossyj“ (Kijów i Kamieniec Podolski, 1861 — 2; z nutami, tekstem całkowitym, wa-ryantami, objaśnieniami i t. p.).

Kociuba, narzędzie w kształcie drąga, z jednego końca zaopatrzonego w rodzaj haka nieco rozpłaszczonego. K. służy do wygarniania z pieca węgli żarzących, a także w hutach szklanych do mieszania masy szklanej.

Kock, osada (dawniej miasto) w gub. Siedleckiej, po w. Łukowskim, nad rz. Wieprzem, pod 51°38’ szer. płd. i 40°6,6’ dług. wsch., 47 w. od Lublina, 20 w. od Radzynia, 36 w. od Łukowa, 23 (w. od stacyi Krzywda kolei Iwangród—Luków. Murowany kościół parafialny, szkoła, poczta, urząd gminny, apteka, fabryki mydła i octu, olejarnie, młyny, około 4000 mieszkańców (w połowie żydów). Ludność chrześciańska trudni się przeważnie rolnictwem, żydowska — rzemiosłami (białoskór-

para, której szczelne zamknięcie naczynia nie    sze zaś w Wiedniu. W r. 1846 osiadł w Ka-

a. roi.

M II.

dozwala uchodzić. K. P. jestto zatem naczynie zamknięte pokrywą wśrubowaną i opatrzone niezbędnie klapą bezpieczeństwa (ob.), która tak jest obciążona, że otwiera się, skoro prężność pary zbierającej się nad wodą dochodzi pewnej oznaczonej wysokości; oddzielny kran służy do wypuszczenia pary, gdy naczynie ma być otwarte. Gdy prężność pary czyni 1¹/₂ atmosfery, temperatura wody wrzącej wynosi 110°, przy prężności 2 atmosfer już 121° (ob. Para).—Papin używał kociołka swego do okazania siły mechanicznej pary wodnej, oraz łatwiejszego rozpuszczania się różnych ciał w wodzie gorętszej nad 100°, następnie kociołek ten zyskał zastosowanie do gotowania zupy. rumfordzkiej (ob.), a technika chemiczna posługuje się nim przy procesach, które dokonywają się jedynie pod znacznem ciśnieniem i w wysokiej temperaturze. W ostatnich czasach okazał się nawet bardzo pożytecznym przyrządem kuchennym, sprowadza bowiem oszczędność czasu i opału; mięso i jarzyny w naczyniu takiem daleko dokładniej i prędzej miękną i wydają potrawy smaczniejsze, aniżeli w garnku otwartym; ponieważ nadto wywiązująca się para z kociołka tego nie uchodzi, do zagotowania potraw potrzeba daleko mniej wody, aniżeli w garnkach zwykłych.

przy

łek ten służy zarówno dobrze do gotowania jak

s. K.

Fig 187 przedstawia kociołek Papina w postaci ' lictwo) i handlem, który z otwarciem kolei ulepszonej i dogodnej do potrzeb kuchennych, terespolskiej podupadł. Daty powstania K-a Naczynie z żelaza lanego albo też z grubej nie można ściśle wyznaczyć; wiadomo tylko, blachy żelaznej lub miedzianej, wewnątrz eina- iż w XV w. K. wraz z dobrami był własno-liowane i opatrzone ^rękojeściami h posiada na ścią biskupów płockich, od których prawdopo-ścianie wewnętrznej brzeg wystający, mniej dobnie otrzymał prawo magdeburskie (1437). więcej w trzeciej części swej wysokości, na W skład dóbr Kockich prócz samego miasta którym umieszczany być może ruszt z cień- wchodziły wsi: Górka (z folw.), Pożarów, Suło-kich pręcików złożouy. Kociołek zamknięty jest szyn, Łukowiec, Rozwadówek, Wola Skromow-pokrywą d z żelaza lanego, szczelnie zaciśnię- ska (z folw.), Skromowice, Białobrzegi (z folw.), tą za pomocą śruby e osadzonej w kabłąku b, Bożniewice, Zakalew, Skarbimierz, Pogwizdów który obok klapy bezpieczeństwa s stanowi dal- (z folw.), Stoczek, Talczyn, (z folw.), i Tchó-szy środek zabezpieczający; gdy bowiem para rzew (z folw.). W r. 1512, na mocy układu zbyt gwałtownie się wywiązuje, naciska ku gó- pomiędzy Zygmuntem I a biskupem Erazmem rze kabłąk, zkąd pokrywa nieco się unosi a pa- Ciołkiem, K. wraz z dobrami przeszedł na ra wydobywa się wokoło między pokrywą a na- własność Rzpltejj" biskup zaś otrzymał w zamian czyniem. Przy użyciu kociołka naczynie wypeł- dobra Raciązkie. W r. 1522 Zygmunt I dał nia się wodą tak, by sięgała na jakie 3 cen- K. Mikołajowi Firlejowi, kaszt. krak. i W. tymetry poniżej rusztu; materyały umieszczają lietm. kor., w nagrodę za położone zasługi się na ruszcie bezpośrednio lub w odpowiednich (akt tego nadania przechował się w bibliotece naczyniach, a po zamknięciu aparatu wystawia pałacowej w K-u), wzamian za dobra Zawady się go na działanie ognia przez 15—40 minut, i Rogalów. Po Firlejach dziedzicami K-a byli: Przy otwieraniu kociołka należy czekać, dopó- Stanisław Zbąski, Jan na Piaskowej skale ki po usunięciu go od ognia prężność pary nie Wielopolski, Anna z Sapiehów ks. Jabłonow-zmiejszy się dostatecznie, co daje się dostrzedz ska (ob.), która zapisała K. bratu swemu otwieraniu kurka a w pokrywce. Kocio- Franciszkowi Sapieże, a od tego nabył dobra

i do pieczenia potraw.

kockie bankier warszawski, Jan Meissner, wierzyciel księcia. Meissner zapisał te dobra swo-

Hr.

r> r.

(* w Passy 21 maja 1793 kwietnia 1871). K. był synem bankiera holenderskiego, który, osiadłszy w Paryżu, został stracony podczas Rewolucyi pospołu z heber-tystami. Pracował najpierw w zawodzie handlowym. Porzucił go wkrótce dla literatury. Wystąpił w niej zrazu jako pisarz dramatyczny, autor licznych melodramatów („M-me de Valnoir“, „Catherine de Courlande“, „la Bataille

w. o.

Kock Paweł Henryk (* 1819-f 1892), pov£ieściopisarz francuski, syn Pawła. Naśladował ojca w swych romansach ko*miczno-lu-bieżnych, a także Dumasa ojca i Fevala w romansach fantastyczno-awanturniczych. W jednym i w drugim rodzaju bardzo był płodny, ale powodzenia znaczniejszego nie zyskał i nieokazał talentu wybitnego. Pisywał dla teatru do współki z ojcem, z Teodorem Barrière’m i z Ernestem Blumem.

Köckort Juliusz, malarz niemiecki (* 1826), uczęszczał początkowo do akademii praskiej, następnie przeniósł się do Monachium, gdzie brał udział w robotach freskowych Kaulba-c h a w Maxymilianeum. K. zasłynął głównie jako malarz wesołych, a idylicznych obrazów z życia bawarskiego jak: Rybaczka na jeziorze, Sianokosy nad Chiemsee, Żniwiarka, lub jak: Doktór Faust, Romeo i Julia i t. p.

Kocor Karol August, kompozytor łużycki (* r. 1822 w Zachorzu pod Budziszynem), skończył seminaryum nauczycielskie w Budzi-szynie. Od r. 1852 pierwszy nauczyciel i rektor chórów w Ketlicach. Pierwszą jego kom-pozycyą był taniec polski z tekstem Zeilera na cztery głosy solowe z chórem: „Serbska meja“, tudzież „Serbski kwas“ (1847); następnie śpiew solowy „Swjateje Marine sylzy“, przerobiony dla v chóru mieszanego, tercet „Wjecor“, pieśń „Żne“ i chór „Syrotka“. Z in-

jej córce, gdy wychodziła za bar. d’Austeth’a. W r. 1862 K. dostał się w spadku ^Edwardowi i Emilii Fanshawom; w r. 1869 dobra Kockie nabył hr. Adam Żółtowski przeszło za 250000 rub., po nim objął je syn jego, Edward.—W XV w. istniał już podobno w K-u drewniany kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia

N. M. P., po którym ani śladu nie pozostało. Jan Firlej wystawił w K-u okazały zamek, a znajdujący się tam podówczas kościół murowany (niewiadomej fundacyi) zamienił w zbór kalwiński. Syn jego, Jędrzej, założył przy zborze szkołę, istniejąca do roku 1648, t. j. do chwili kiedy wojska Chmielnickiego zrabowały i spaliły miasto; wtedy uległ zagładzie bogaty księgozbiór szkoły kalwińskiej. W r. 1649 kościół przeszedł w ręce katolickie, jak o tem świadczy napis na dzwonie. Anna Jabłonowska gruntownie odbudowała kościół i wyrestau-rowała; przy zamku założyła piękny ogród, do którego wiele rzadkich roślin sprowadziła. Po Annie Jabłonowskiej pozostały w K-u liczne owoce działalności tej niepowszedniej kobiety, jest również sporo listów i dokumentów, inwentarzy dóbr, z których najdawniejszy pochodzi z r. 1686, dochowało się też mnóstwo różnych papierów po bankierze Meissnerze, pomiędzy któ-remi znajduje się korespodencya, dotycząca wypłaty pensyi rocznej przez trzy dwory (rosyjski, pruski i austryacki) Stanisławowi Augustowi. Pod K-ein rozsiekany został przez huzarów austryackich w r. 1809 waleczny Berek Jose Iowie z (ob.). Żołnierze złożyli zwłoki swego wodza pod miastem i usypali wielką mogiłę, istniejącą dotychczas i zwaną Kopcem Berka.

Kock Henryk, baron, generał holenderski (* w Heusden 1779—f w Hadze 1845). Jako marynarz służył w Batawii, w r. 1806, gdzie był prawą ręką gubernatora Wiese, a następnie Daendelsa. W r. 1809 w randze generała brygady dowodził załogą w Samarang; w r. 1811 dostał się do niewoli angielskiej w potyczce na Jawie. Odznaczywszy się w służbie holenderskiego króla Wilhelma pod Waterloo, powrócił do Indyj w r. 1817, jako naczelny dowódca armii kolonialnej; tłumił energicznie bunty w Pa-lembang i uspokoił archipelag Zundzki, okazując wybitne przymioty wojskowe i administracyjne. Po powrocie do kraju został w r. 1836 ministrem spraw wewnętrznych (1836 — 1841), a król Wilhelm I mianował go baronem.

Kock P a w e ł, powieściopisarz francuski

f w Paryżu 27

de Veillane “, „le Tambour portugais“) i wodewilów („Une Nuit de château“, „le Philosophe en voyage“, „les Infidèles“), ale powodzenie i rozgłos wszechświatowy osiągnął przez późniejsze swoje utwory powieściowe, w których z werwą i humorem, a zawsze z nieodzowną zaprawą najpospolitszej zmysło-ści, kreślił sceny i obrazy z życia współczesnego mieszczaństwa paryskiego. Słynne są jego romanse: „PEnfant de ma femme“ (1811); „Georgette“ (1820), Gustave ou le mauvais sujet (1820), „Frère Jacques“ (1822), „Monsieur Dupont“ (1824), „André le Savoyard“ (1825), „le Barbier de Paris“ (    26), „la Femme, le

Mari et l’Amant“ (1829), „le Cocu“ (1831), „la Pucelle de Belleville“ (1834) i t. d. Rozchwytywane były one przez publiczność współczesną we Francyi i w innych krajach nietyle z powodu ujawnionego w nich komicznego talentu autora, ile wskutek swego charakteru pomologicznego, przez który działały pobudzająco na najniższe instynkty ludzkie. Korzystając ze swego powodzenia, rozwijał K. niezmierną płodność i jako istny przemysłowiec literacki fabrykował bez miary swe zaprawione lubieżnością romanse. Pierwsze zbiorowe wydanie jego dzieł wyszło w 30 tomach; jedno z późniejszych, które nieobejmuje wszakże wszystkich jego utworów, składa się z 97 tomów. K. pozostawił też pamiętniki, wydane po jego śmierci (1873) p. t. „Mémoires posthumes“.

w. o.

K. li.

nych kompozycyj wymieniamy: chór męzki „Zymske obrazy“, oratoryum „Israelova zru-doba a tróśt“ (Żal i pociecha Izraela), operę „Jakóba Khata“ z tekstem Zejlera (dotąd nie-wystawiona). Drukiem ogłosił: „Wenc naro-dnych serbskich spëwou“ (z towarzyszeniem fortepianu) i „Tri serbske reje“ (w Lipsku). Nauen. Slovn.

Kocytus, ob. Kok;ytos.

Koczalski Raul (* 3 stycznia roku 1884 w Warszawie), pianista i kompozytor muzyczny. W czwartym roku życia popisywał się, jako „dziecko cudowne“, na wystawie muzycznej w Warszawie (1888), a w rok później wystąpił z koncertem własnym w sali Towarzystwa muzycznego. Gra jego ówczesna, dziecinna, bezbarwna, będąca owocem raczej surowej tresury rodzicielskiej, aniżeli objawem talentu rzeczywistego, niewywierała wrażenia dodatniego. Mimo to w r. 1892 rozpoczął długą wędrówkę artystyczną po Europie, głównie po Niemczech, grywając prawie codziennie zarówno w większych, jak i małych miastach prowincyonalnych, w których dzięki sprytnej reklamie koncerty jego cieszyły się powodzeniem materyalnem. Wcześnie K. zaczął tworzyć; wszakże z licznych jego utworów na fortepian ani jeden nie posiada wyższej wartości. W roku 1903 wystawił na scenie teatru w Akwizgranie operę „Rymond“, która, choć silnie reklamowana, niebawem zeszła z repertuaru.

J. F. G.

A. Fol.

Koczała (Flötenstein w dokumentach Vliese nsteyn), wieś w Prusiech Zachodnich, obwód regencyjny Kwidzyński, powiat Czło-chowski, sąd okręgowy w Białoborku, sąd ziemiański w Chojnicach, 7 km. na południo-wschód od stacyi kolei żelaznej Reinfeld, 2 000 miesz., obszar 5 000 liekt. urząd pocztowy i telegraficzny, kościół katolicki farny, słynne jar^ marki kramne, na bydło i konie: 24 kwietnia, 31 sierpnia i 30 października. (G. Neumann „Ortslexicon des deutschen Reiches“ Leipzig). R. 1366 Aleksander Stange, z wiedzą i przyzwoleniem komtura człuchowskiego, Henryka von Thaba, i brata swojego Pawła Stange, pana na Strzeczowie, wydaje wieś swoją Vliesensteine, 60 wł. obejmującą, sołtysowi Hermanowi ^prawem chełmińskiem. Do sołtysa należy 10-ta włóka, 3-ci grosz sądowy i pół czynszu z karczmy. Nadto ma wolne rybołówstwo ku stołowej potrzebie w strugach i jeziorach wioski. A jeżeli się, uda młyn tu założyć, będzie miał w nim wolne mieliwo. Dla kościoła przeznaczył Stange 4 włóki. Od innych dadzą nam osadnicy, po 8 latach wolnych, co rok po 14 skotów i 1 dzień szarwarku odbędą. Sołtys

Petzoli Stange wystawia przywilej na młyn we wsi Vliesenstein, do którego łąkę, 6 mr. roli a nadto 1 włókę dołączył. Za to młynarz Ge-rosław płacić będzie od młyna 10 m., za włókę roli zaś 15. — Kiedy i jakim sposobem następnie ta wioska wyszła z ręki prywatnej, nie wiadomo.

Koczanowicz Mieczysław, prawnik współczesny, * 18 października 1850 w Proszowicach w powiecie Miechowskim. Po ukończeniu gim-nazyum w Pińczowie wstąpił w r. 1868 na wydział prawny b. Szkoły głównej, a w r. 1870 ukończył uniwersytet warszawski. Po przejściu aplikacyi przy b. Trybunale cywilnym w Kielcach oraz od września w 1875 do czerw-

Dr. S. K.

ca r. 1876 w Senacie petersburskim, w charakterze kandydata do posad sądowych, zamianowany został w r. 1878 adwokatem przysięgłym w Kielcach. Oprócz mniejszych artykułów, drukowanych w „Gazecie Kieleckiej“, „Gazecie Sądowej“ i „Kuryerze Warszawskim“, wydał w r. 1873 w osobnej odbitce z „Przeglądu Sądowego“ „Ustrój państwowy Rzeczypospolitej nowogrodzkiej“ a następnie w roku 1896 „Prawo Górnicze obowiązujące w Królestwie Polskiem“. Ta ostatnia monografia, będąca jedyną z dziedziny obowiązującego prawa górniczego, została odznaczona na Konkursie „Ga-

H. K.

zety Sądowej“.

Koczetow Jakim, historyk rosyjski cerkiewny (* r. 1789 — f 1854), kształcił się w petersburskiej akademii duchownej, której został profesorem (1814 — 51), początkowo wykładając historyę powszechną, a potem biblijną i cerkiewną. Był członkiem akademii nauk rosyjskiej, a od r. 1841 zwyczajnym akademikiem; uczestniczył w układzie dzieła „Słowar cerkowno-sław. i russkago jazyka“ (Petersburg, 1847), którego ostatni tom (IV) od litery R sam ułożył. Z innych prac K-wa zasługują na uwagę: „Czerty diejatelnago uczenia wiery“, (aż 5 wydań 1823 — 55); „Naczertanie christjan-skicli objazannostej po uczeniu prawosł. greko-ros. cerkwi“ (7 wydań, Petersburg 1842 — 53); „O pagubnyeh sljedstwiach pristriastia k ino-strannym jazykam“ („Trudy ros. akademii“

Cliw.

1840—43).

Kcczewie, miasto w Krainie, ob. Go tt-

s c h e e.

Koczkodan ( Cercopithecus), rodzaj małp wązkonosych (Catarrhini), liczących około 20 gatunków, żyjących w Afryce wschodniej, zachodniej i środkowej. Trzymają się gęstych, dziewiczych i wilgotnych lasów, najczęściej w pobliżu pól, na które robią częste wyprawy, niszcząc zasiewy kukurydzy bardziej nawet niż szarańcza.—K-y należą do najżwawszych, naj zwinniej szych i najweselszych małp, są zaś w każdej potrzebie i zawołaniu stanie nam zmyślne i łatwo dają się oswoić. Odznaczają zbrojno na koniu 6 m. wartującym. Arcybi- się piękną i zgrabną budową ciała, cienkiemi skupowi za dziesięciny porówno sołtys i gbu- kończynami, krótkiemi rękami (o bardzo dłu-rzy dawać będą od włóki po 2 skojce. R. 1378 gim paluchu) i wystającym pyskiem. Ogon

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr Zesz‘ 287b. T, XXXVI

117

długi nie zakończony kitą włosów; wielkie torebki policzkowe i znacznej wielkości nagniotki pośladkowe. Sierść najczęściej jaskrawo zabarwiona. Przebywają zwykle wielkiemi gromadami,pozostającemi pod kierownictwem starego* i doświadczonego samca, na którym spoczywa troska o dobrobyt i bezpieczeństwo stada. Rozmnażanie się u koczkodanów, na wolności, odbywa się o każdej porze roku. Oprócz kukurydzy i owoców, żywią się jeszcze jajami pta-siemi, które wypijają, i pisklętami. — Rodzaj Cercopithecus można podzielić na gatunki 1) z ostatnim zębem trzonowym szczęki dolnej pięciosęczkowym i 2) czterosęczkowym. Do pierwszych należy między innemi 1) Cercopithecus fuliginosus, znacznej wielkości; długość ciała wynosi 65 cm.; ogona — 60 cm.; wyso-na przednich kończyn biała; długość ciała 55

cm., ogona—60 cm.; Senegal. 3) C. dianu najładniejszy gatunek, nieznacznej wielkości; na grzbiecie podłużna czerwono-brunatna pręga; zresztą ciało ciemno-popielatego koloru; podgardle, pierś i brzuch białe; długie białe bokobrody i broda, którą posiada tylko samiec: Gwinea.

4) C. ruber—blado - czerwona na stronie grzbietowej, a szarawo-biała na brzusznej; twarz czarna; bokobrody białe; długość ciała 65 cm. Od Afryki zachodniej aż do Sudanu. n' " Koczorowski Franciszek, jezuita {* r. 1743 w Lublinie). Prócz kazań panegirycznych wydał- „Katechizm albo nauka chrześciańska dla wygody tak dzieci małych jak i dorosłych ludzi...“ (drukowany po polsku i po francusku w kilku wydaniach pomiędzy 1734 i 1755 r.

7j

C'A

4L

sIg

■'à

Vi

•i

a

rntm

-r⁵

$ t,

SS

r:

isPi

ü.

û. v;

'J

mm

MeS

Wi

il

U/WM

£Uwbsm/1

Xi

»/

'mf/i

;A

mM

Fig. 189. Koczkodan (Cercophithecus fuliginosus)

kość 40 cm. Strona grzbietowa zupełnie czarna, brzuszna ciemno-szara. Twarz i ręce czarne; powieki górne białe. Afryka Zachodnia. 2) C. aethiops, szyja i policzki śnieżno-białe; górna część głowy ciemno-kasztanowato-brunatna; A-fryka zachodnia. Do drugiej kategoryi zaliczają: 1) C. sabacus, strona grzbietowa zielonawo-szara, brzuszna biaława; twarz, uszy, ręce czarne; koniec ogona żółtawy; długość ciała 48 cm. ogona—64 cm., Afryka wschodnia. 2) C. mona — grzbiet i boki ciała kasztanowato-brunatne, górna część głowy żółto-zielona, nad

w Sandomierzud Kaliszu) ^„Kalendarz polityczny“ na rok 1742 i 1743 (Lublin)

w. w. w.

Koczot, dawna nazwa, używana jeszcze w końcu XVII w., najdrobniejszej monety obiegowej: denarów, halerzy i oboli.

Koczownica ob. Nomada.

na

Koczubej—rossyjski szlachecki i książęcy ród, wywodzący się od tatara Kuczuk-beja, który na Ukrainie w XVII w. osiedlił się stałe i przyjął prawosławie pod imieniem Andrzeja, Jego wnukiem w prostej linii był głośny ze swej śmierci tragicznej małorossyjski oczami jasno-szara poprzeczna pręga; bokobrody pisarz generalny, Wasyl K. Z innych człon-żółtawo-białe, pierś, brzuch i wewnętrzna stro- ków tego rodu zasługuje na uwagę Wiktor

K. (ob.), który w r. 1799 otrzymał tytuł hrabiego, a w r. 1831 księcia imperyum ros-syjskiego. Książęco-szlachecki ród K-jów wniesiony jest do V i VI części rod. ks. guberni Połtawskiej, Czernichowskiej, i Petersburgskiej.

w uniwersytecie kijowskim, po obronie rozprawy: „ K woprosu o wzaimnycli otnoszenijach sławianskich narieczij“ (I,    1877), poczym

w krótkim czasie został profesorem w Odessie. Główniejsze z prac K-go drukiem ogłoszonych są: „Snoszenija Rossii pri Pietrie I s jużnymi Sławianami i Rumy nami“ (1866); „O prepoda-wanii otcczestwiennago jazyka w Czechii i Gier-manii“ (1870); „Sławianskija narieczija i sraw-nitelnoje jazykoznanije “ (lekcja wstępna); „My i Oni (1711 —1878)“; „Oczerki istorii i po-litiki Sławian“; „Istoriki literatury Sławian“; „Naszi dwie politiki w sławianskom woprosie“; „Transilwanija i iskopajemoje sławianskoje ple-mia“; „Admirał Sziszkow i kancler Rumian-cew“; „Archiwnyje materjały dla etnografji Bołgar“. Wiele artykułów, a mianowicie sprawozdania ze swoich podróży naukowych ogłaszał w wydawnictwie «Zapiski noworossijskago uuiwersiteta» w Odessie; artykuły zaś publicystyczne drukował w wydawnictwie Towarzystwa Słowiańskiego dobroczynności «Izwiestija sław. błagotwor. obszczestwa».

Koczujące ludy i Koczownictwo. Pod nazwą koczowniczego trybu życia słynie taki tryb życia, kiedy dana gromada wskutek ukształtowania źródeł utrzymania musi stale a ciągle zmieniać miejsce pobytu swego. K-wo jest nieodłączne od pierwszych okresów istnienia Ludzkości i ciągnie się aż do czasów utrwalenia się rolnictwa. A więc należy tu przede-wszystkiem epoka dzikości, kiedy człowiek u-trzymywał się z polowania i zbierania dziko rosnących płodów i korzeni, następnie faza pasterstwa, właściwa tylko pewnym obszarom globu, i wreszcie pierwotne okresy rolnictwa. Różne te szczeble koczownictwa różnią się głęboko pomiędzy sobą i znajdą uwzględnienie na odpowiedniejszem miejscu (ob. myślistwo, pasterstwo, rolnictwa początki), a nawet na tym samym szczeblu niepodobna zestawiać myśliwców N. Holandyi, którzy wskutek jednostajnego rozproszenia zwierzyny małemi gromadkami na całym obszarze plemiennym muszą ciągle koczować z dnia na dzień, a Indy an Ameryki północnej, którzy posiadają wioski, lub pasterzy stepów azyatyckich z pasterzami Kaframi. Zarówno następstwo po sobie oddzielnych faz trybu koczowniczego jak i przejście do osiadłego życia przedstawiają mnóstwo różnic w oddzielnych dzielnicach globu. Pogląd, iż pasterstwo wyprzedza zawsze uprawę roślin, jest na wskroś fałszywy, w większości wypadków Ludzkość (a raczej pojedyńcze grupy Ludzkości) przechodziła od myślistwa i zbierania ‘dziko rosnących płodów bezpośrednio do rolnictwa, a zwłaszcza do warzywnictwa i ogrodowni-ctwa, i tylko grupy, wykolejone z tego normalnego rozwoju i żyjące w pobliżu stepów lub

Por. „Obszczyj Gerbownik“ (III, 49 i X, 4). Chw-

Kocztlbej Wiktor, mąż stanu rossyjski,

(* 1768 r. na Ukrainie — f 1834), przyjaciel cesarza Aleksandra I i pierwszy rossyjski minister spraw wewnętrznych. Po obznajmieniu się ze służbą dyplomatyczną przy poselstwach rosyjskich w Szwajcaryi i Londynie, K. otrzymał w 1792 r. urząd posła i uwierzytelnionego ministra w Konstantynopolu, gdzie zjednawszy sobie sułtana Selima, przysporzył wiele korzyści interesom rosyjskim na półwyspie Bałkańskim. Mianowany przez cesarza Pawła w r.

A. A. K.

1798 wice-kanclerzem państwa, K. po roku urzędowania podał się do dymisyi. Został w 1801 senatorem. K. piastował urząd ministra spraw wewnętrznych dwukrotnie: po raz pierwszy od 1801 r. do r. 1812, powtórnie od r. 1819 do 1825. Cieszył się przyjaźnią ces.

Aleksandra I. W komitecie tajnym utworzonym na początku rządów ces. Aleksandra I, K. był wyznawcą kierunku liberalnego, który wyróżniał pierwsze lata panowania tego monarchy. Jako minister spraw wewnętrznych, K. powołał do życia komitet do sprawy żydowskiej i komitet ustawodawczy co do włościan Piwonii i Estonii.

Clnv.

Cesarz Mikołaj I mianował K-ja prezesem rady państwa, prezesem ministrów i nadał mu godność książęcą.

Koczubeit, minerał, jeden z ortochlorytów, różowy, czerwony, karmazynowy, Na Uralu południowym niedaleko Karkadinska znajduje się w żyłach w drobnej mięszaninie z serpentynem i chromitem, lecz również na ścianach szczelin występuje tam w pięknych kryształach albo zupełnie swobodnie sterczących, albo otoczonych brunatną masą gliniastą: K. Wyró-żuia się nieco swemi własnościami fizycznemi, lecz chemicznie prawie niczem nie różni się od chlory tu penninu. Oprócz wyżej wymienionego występowania znany w wielu innych miejscowościach Uralu południowego, lecz nigdzie niema go w tak wielkich i pięknych kryształach, jak właśnie około Karkadinska.

Koczubinskij Aleksander slawista rosyjski , syn Aleksandra, księdza besarabskiego, ur. w 1845; kształcił się w gimnazjum Ry-szeliewskim w Odessie, następnie w uniwersytecie w Moskwie, na wydziale filologicznym, poczym był nauczycielem gimnazjum. W r.

1871 został docentem filologji słowiańskiej w uniwersytecie odeskim. W r. 1873 po obronie rozprawy p. n. „Bratja Podoboi i czeszskije katoliki w XVII w.“ uzyskał stopień magistra filologji słowiańskiej. Dwa lata 1874 — 76 przepędził w podróży naukowej za granicą, miano-    do nich wypchnięte, wzięły się do pasterstwa,

wicie w Czechach i innych ziemiach słowiań-    Nadto już pomiędzy ludami myśliwskiemi są lu-

skich. Po powrocie otrzymał stopień doktora dy osiadłe, i to w stopniu większym niż nie-

Koczujące ludy.

bą wdzięczne pole do poszukiwań. Owo uczucie klaustrofobii odgrywa olbrzymią rolę w psychologii ras i plemion K-czycb, które tak trudno poddają się kolonizacyi i przejściu do osiadłego trybu życia. Warto także zaznaczyć inny pierwiastek w naturze tułaczy: ogólną nadwrażliwość psychiczną, raczej wrodzoną niż nabytą, która odpowiednim osobom uniemożliwia zajęcie się czemś systematycznie“. A więc typy tułackie Europy odznaczają się pewnemi właściwościami duchowemi, pozostającemi w zależności od organów oddychania i krążenia krwi. Prawdopodobnie to samo da się powiedzieć o koczownikach, z tą różnicą: l-o, iż nie pojedyncze jednostki, ale wszyscy odznaczają się odpowiedniemi -cechami; 2-o, iż wśród cy-wilizacyi braknie możliwości zaspokojenia żądzy tułackiej, a to wywołuje w organizmie mnóstwo zakłóceń, w ostatecznym rezultacie rodzącycli nerwicę, która wskutek dziedziczności utrwala się w rodzinach tułaczy. Tylko takim popędem można wytłómaczyć tryb życia chociażby Pamperów t. j. Indyan, żyjących w pampach Ameryki Południowej: „żadna okoliczność: wiek podeszły, ani ślepota lub inna niemoc nie zdołają powstrzymać ich od wędrówek. Są w ciągłym ruchu: jeżdżą, polują, pływają. Mężczyźni nie zsiadają niemal z konia: żyją na karku rumaka“. Tułaczka taka ciągła to konieczność fizyologiczna; koczownik gdy nie może być w nieustannym ruchu, wpada w apatyę i podlega nerwicom. Kiedy szczątki Tasmańczyków przeniesiono na w. Flinders, dano im grunty i osadzono tam na stałe, osadnicy przymusowi wpadli w melancholię, stracili zdolność rozpłodczą i niebawem wymarli. Gletetszorarzy, tj. osiadli Cyganie na Węgrzech, „są pracowici, cisi, mało mówią i są zawsze jakby ciężkim smutkiem przygnębieni“ (Wisła IX, 533). Strona ta duchowa koczowników nie doczekała się dotychczas uwzględnienia w pracach etnologicznych, a jednak jest niezmierna ważna, gdy chodzi o zrozumienie przejścia koczowników do osiadłego trybu życia. Przypisują zwykle to przejście temu, iż koczownik, uświadomiwszy sobie wyższość rolnictwa, osiada na ziemi, porzucając dotychczasowy tryb życia. Jest to błąd zasadniczy. Koczownik z najwyższą pogardą spogląda na rolnictwo i związany z niem osiadły tryb i nigdy dobrowolnie nie ima się roli. Kotarar, tj. wolny, koczujący Cygan, spotka wszy Gletetszorara, tj. Cygana-rolnika, „spluwa pogardliwie i wyciąga przed siebie palce wskazujący i średni prawej ręki, tworząc z nich jakby widły; ruch ten oznacza przekleństwo“. To samo zdarza się wszędzie, gdziekolwiek styka się koczownik z osiadłym. Wywody Peiskera (ob.) o przejściu Słowian do rolnictwa (a mianowicie iż roli imali się ubożsi, którycli chata i otoczenie całe „śmierdziało“ dla arystokracyi jeszcze koczującej, żupa n ó w, i dlatego ci ubożsi otrzymali nazwę

którzy barbarzyńcy-rolnicy, prowadzący zmienną co do miejsca uprawę roli. Tak rzeczy się mają z ludami myśliwskiemi Ameryki Północnej na wybrzeżu Oceanu Spokojnego, zajmującemi się połowem ryb i zwierzyny morskiej. Ale, chociaż niewdzięczną rzeczą jest w jednym obrazie charakterystyka różnych szczebli K-wa pod względem źródeł utrzymania, ustroju *spo-łecznego, oraz roli dziejowej, przecież same ludy K-cze odznaczają się wszystkie tern samem, a w każdym razie bardzo pokrewnem obliczem duchowem w przeciwstawieniu do ludów osiadłych. Człowiek, póki nie przeszedł do osiadłego trybu życia, póty nie mógł ani nabyć umiejętności do systematycznego łożenia wysiłków, ani nie był zdolny do sfornego pożycia, wymaganego przez stały, osiadły tryb pracy. Koń dziki a roboczy, byk wolny a chodzący w pługu, dziki Australczyk lub pasterz Kirgiz a członek naszej cywilizacyi, który u-trzymuje się z pracy, są przedstawicielami dwóch tak odmiennych formacyj duchowych, że różnice, istniejące pomiędzy nimi, odrazu rzucają się w oczy. „Buszmen raczej ściągnie mocniej rzemyk na brzuchu i prześpi głód niż weźmie się do pracy“ (Lichtenstein). „Tubylcy N. Holandyi są niezdolni do stałej systematycznej pracy, za którą otrzymają wynagrodzenie dopiero w przyszłości. Po dostaniu zapłaty dopiero głód zdoła ich zmusić do nowego wysiłku. Osadnicy nawet gdy najmą ich na stałe, nigdy nie są pewni, jak długo będą oni w służbie. Najadłszy się do syta, dają folgę wrodzonym instyktom i rzuciwszy ubiór cywilizowany, prowadzą w ciągu pewnego czasu koczowniczy tryb życią“ (Oldfield). Przede-wszystkiem zaś koczownikowi jest właściwa t. z w. żądza tułacka, na którą rzuciły tak charakterystyczne światło studya nad włóczęgami europejskiemu „Nie ulega najmniejszej wątpliwości—pisze z powodu takich włóczęgów prof. Benedict—że istnieją zarówno jednostki jak i całe rasy, które przychodzą na świat z popędem do tułactwa, a skłonność ta ujawnia się w najrozmaitszych warunkach, nawet najmniej sprzyjających. Zasadniczem źródłem tego popędu jest neurastenia fizyczna, moralna i duchowa, sprawiająca, iż dla osób tego rodzaju jest rzeczą niemożliwą zarobkowanie pracą własną na' utrzymanie, przynajmniej pracą ciągłą/systematyczną. Godnem uwagi jest także to, że pewna peryodyczność jest nieodłączna od duchowości włóczęgi. Popędowi tułackiemu towarzyszy także klaustro fobia, tj. męczące uczucie trwogi i niepokoju w wązkicli i zamkniętych miejscach. Im bardziej to uczucie wybujało w dzieciństwie, tem większą odgrywa rolę w emocyonalnem życiu osoby. Nie jest to stan wyłącznie i z pochodzenia swego nerwowy, ale znajduje się w pewnej zależności od organów oddychania i krążenia kirw. ' Fizyologia ma tutaj przed so-

smerd ów) mogą nie wytrzymywać krytyki ze stanowiska materyału faktycznego, ale pod względem prawdy psychicznej rozporządzają obfitym poparciem ze strony faktów życia K-cze-go. Przejście do osiadłego życia odbywa się nie wskutek dobrej woli koczownika, ale pod nieubłaganym naciskiem faktów. Z jednej strony zadanie to podejmują kobiety, które w procesie przymocowania mężczyzn do gleby odegrały znaczną rolę: u większości rolników-bąr-barzyńców kobiety, zajmując się rolnictwem, są już żywiołem osiadłym, wówczas gdy mężczyźni wciąż jeszcze trudnią się myśliwstwem.

lizacyi, acz zmalał niepomiernie pod względem ilościowym. Występuje w postaci zwyrodniałych włóczęgów, ale prócz typów niezdrowych istnieją i postaci silne i zdrowe: podróżników, handlarzy obnośnych itd. Tutaj przy okazyi warto zaznaczyć, iż Tatarzy rosyjscy, zmuszeni porzucić dawny tryb życia, tłumnie rzucają się do handlu obnośnego. Słowem, przejście do osiadłego trybu życia nie było łatwem dla koczowników. Ale i cywilizacya nasza, stworzywszy ruchliwe ogniska wielkomiejskie, pełne gorączkowego ruchu i wrażeń nowych, wytwarza w nich nowy typ duchowy, pod niektóre-mi względami zbliżający się do koczownika, ale odróżniający się odeń umiejętnością łożenia napiętego wysitku i potrzebą raczej zmiany wrażeń umysłowych niż miejsca (ob. Miasto, typ duchowo-antropologiczny). Rzecz to charakterystyczna, iż właśnie wśród żywiołów miejskich ma najwięcej powodzenia hasło, które Lafargue streścił w formule „koczownictwa cywilizowanego“ — utopii, iż przy centralizacyi kolekty-wno-narodowej narzędzi pracy i ziemi powtórzy się dawna faza koczownictwa na podłożu dorobków techniki. Co do poszczególnych okresów koczownictwa ob.: R o 1 n i c t w a początki, pasterstwo, myśliwstwo. Szczątki typu koczowniczego w osiadłych . społeczeństwach, ob. Włóczęga. Por. L. Krzywicki „Typy tułackie i osiadłe“ („Przegląd Polski handlu,

L. K.

A ponieważ kobieta jest panią domu (ob. Kobieta, etnologia), przeto umie ona wywrzeć nacisk i powoli przyucza męża i brata do syste-matyczniejszej pracy, przyczem dobór zwolna usuwa mężczyzn, nie mogących wżyć się w coraz bardziej ₄osiadłe warunki bytu. Z drugiej strony, u koczowników-pasterzy działa nędza; ubożsi, jak Peisker słusznie zaznacza, pierwsi imają się roli wskutek utraty trzód lub ich zmniejszenia się. Radloff przytacza ciekawe fakty o Tatarach ałtajskich, mogące służyć za potwierdzenie wywodów badacza austryackiego:

„ubożsi cały rok pozostają na tern samem miejscu. Jestem prawie pewny tego, że Ałtaj-czycy tylko wskutek własnej nieczystości muszą zmieniać miejsce pobytu. Trzody nocują zawsze w pobliżu jurt, już po miesiącu tworzy

Koczy, główne miasto okręgu tejże nazwy (dawnej prowincyi Tosa), na wyspie Sikoko, w Japonii, ognisko fabrykacyi papieru; prze-

się gnojowisko bagniste, tak samo śmiecie na- przemysłu itd.“, Warsz. 1903). gromadzają się w domu. Pozostaje jedno — zmienić miejsce pobytu. Dlatego zamożniejsi koczują“. Przejście do osiadłego trybu życia,

Hr.

Koczyn, ang. Cochin, niem. Kotschin, państwo hołdownicze w Indyacli przedgange-sowych, na wybrzeżu Malabarskim, w prezydenturze Madraskiej, pomiędzy 9°48'—10°50' szer. płn. i 76°5' — 76°58' dług. wsch. Gr., 3 525 kim. kwadr., obszaru 723 000 mieszk. (502 000 budystów i braministów, 46 000 mahometan, 174 000 chrześcian). Źródłem utrzymania głównie uprawa ryżu i palmy kokosowej, także bawełny, kawy, indygo i in.; lasy obfitują w cenne gatunki drzewa. Wydobywanie soli należy do rządu. Radża płaci rocznie Anglii 20 000 f. st.; dochody jego dosięgają 145 000 f. st. Siła zbrojna K-u składa się zaledwie z 500 żołnierzy i kilku dział. Szkolnictwo spoczywa prawie wyłącznie w ręku misyj katolickich i protestanckich. Państwo utrzymuje jedną szkołę wyższą, dwie biblioteki, jedno pismo.« Stolicą jest Ernakolam (8 000 mieszk.); radża przebywa w pobliskim Tripunthora; inne ważniejsze miasta: Mattanczeri (17 500 mieszk.) Trichur (13 000 mieszk.), Czittur (8 000 m.).— Za dawnych czasów K. dzielił losy Indyj płd. (ob. Madras). W r. 1503 Portugalczycy osiedli w dawnej stolicy (tejże samej nazwy, co państwo); w r. 1622 wyrugowali ich stamtąd Holendrzy. Z Portugalczykami przybyli do Ku-

rozpocząwszy się wśród uboższych, powoli ogar- szło 32 000 mieszkańców, nia coraz rozleglejsze koła plemieńców. Ci, którzy są zmuszeni do rolnictwa a jednak w przyrodzeniu swojem duchowem nie posiadają odpowiednich pierwiastków, zamieniają się na rozmaitego rodzaju rozbitków, a częsta na męty okresu przejściowego. Trzeba wieków, ażeby wreszcie pod działaniem nieustającego doboru, usuwającego z pośród społeczeństwa typy tułackie, ukazał się w dawnej grupie etnicznej typ duchowy osiadły, zadomowiony, który znajduje szczęście i zadowolenie w systematycznym trybie życia i niebawem zostałby rozbity nerwowo, gdyby ujrzał się w warunkach bytu K-go. Ale jeszcze po wielu pokoleniach daje się spostrzedz różnica pomiędzy ludem, który wcześniej jął się rolnictwa, a ludem, który przeszedł do niego później. „Jadąc przez niwy—pisze Smirnow w swych „Wo-tjakach“—z łatwością można poznać, jakie pola są własnością wioski wotjackiej a jakie — tatarskiej. Wotjak zawsze orze starannie, oraz w odpowiednim terminie zasiewa pole. Nawet w latach nieurodzajnych starczy plonów w większej lub mniejszej mierze, u Tatarów zaś nawet w latach urodzajnych takie samo pole daje złe urodzaje“. Pomimo kilku wieków typ koczowniczy nie zniknął z pośród naszej cywi-

Hr.

Hr.

H. K.

W. W. W..

Dr J. P.

Jezuici, którzy zbudowali seminaryum Ambala-koddu (w pobliżu dzisiejszej wioski Anguamali). Od r. 1679 drukowali oni tutaj liczne dzieła w języku miejscowym (Malayalam). Państwo K. posiadało wtedy rozleglejsze granice; w r. 1759 część K-u przyłączono do Travankoru, a w r. 1776 spustoszył kraj Haider Ali z Myssoury (ob.), później zaś syn jego, Tippu Sahib. W r. 1791 radża K-u stał się hołdownikiem kampanii wschód. - indyjskiej i odtąd pozostaje w zależności od Anglii; w r. 1809 K. usiłował Nadaremnie odzyskać samodzielność.

Koczyn, Koczy Bandar („mała przystań“), ang. Co chin, miasto portowe w okręgu Malabarskim, w prezydenturze Madraskiej. Mnóstwo starych gmachów z czasów holenderskich, kościół z r. 1546 (dawniej katolicki, obecnie protenstancki, a w nim grobowiec Yasco de Gamy), sąd (w gmachu dawnego klasztoru), komora celna, liczne szkoły, założone przez różne organizacye misyjne, stale tutaj przebywające; około 18 000 mieszk., w tej liczbie około 10 000 chrześcian (potomków Portugalczyków i Holendrów) oraz sporo Moplów (Map-pilów), trudniących się przeważnie handlem i żeglugą (także rybołówstwem). K. jest jedynym portem na wybrzeżu Malabarskim (na płd. od Bombaju), w którym można budować większe okręty. Wywóz wynosi rocznie 660 000, przywóz—455 000 f. ster.

W r. 52 po Chr. apostoł Tomasz miał w K-e założyć kościół chrześciański; podobno w nim także przebywali żydzi. W r. 1500 wylądował w K-e Portugalczyk Cabrai; Vasco de Gama założył w r. 1502 faktoryę; w r. 1503 Albuquerque zbudował fort; w r. 1663 Holendzy owładnęli K-em, który pod ich panowaniem cieszył się wielkiem dobrobytem; w r. 1795 zdobyli miasto Anglicy, którzy w r. 1806 wysadzili w powietrze katedrę oraz najwspanialsze gmachy; w r. 1814 K. przeszedł w zupełne posiadanie Anglii.

Koczynchina, Ob. Kocinchina.

Koczyński Michał prawnik (* 29 września 1821 w Leżajsku w Galicyi— f 18 sierpnia 1903 roku w Krakowie). Po ukończeniu gimnazyum w Czerniowcach wstąpił na wydział prawny uniwersytetu lwowskiego, na którym uzyskał w r. 1847 stopień doktora o-bojga praw. Przez lat kilka był profesorem prawa i postępowania karnego w uniwersytecie Jagielońskim. W r. 1864 wśród ówczesnych wypadków politycznych otrzymał dymi-syę równocześnie ze znakomitym profesorem wydziału lekarskiego, d-rem Józefem Dietlem. Od roku 1860 do 1865 przy udziale profesorów wydziału prawa wydawał czasopismo, poświęcone prawu i umiejętnościom politycznym. Po opuszczeniu uniwersytetu poświęcił się adwokaturze, na której polu pracował do r. 1875. W latach 1866 — 1879 K. był posłem do Rady Państwa i Sejmu. Z ważniej-

szych prac K. należy wymienić: „Die Französische Civilprocessordnung“ (Kraków 1855), „Uwagi nad kodeksem karnym Polskim“ (Kraków

1861). „O dowodach w prawie karnem au-stryackiem. Pogląd na reformę postępowania sądowo-cywilnego w Austryi“ (Kraków 1867), „Rzecz o wolności dzielenia i łączenia posiadłości ziemskich“ (Kraków 1866), „Projekt ustawy o księgach gruntowych i miejskich w Ga-licyi“ (Kraków 1868). K. przełożył również na język polski cały szereg ustaw obowiązujących w Galicyi. Z nich wyróżniają się: „Ustawa o upadłościach z d. 25 grudnia 1868“ (Kraków 1880), „Ustawa karna austryacka powszechna z d. 27 maja 1852“ (Kraków 1880), „Kodeks handlowy powszechny i austryackie prawo przemysłowe“ (Kraków 1882), „Ustawa wekslowa“ (Kraków 1882), „Ustawa sądowa dla Galicyi Zachodniej“, Kodeks procedury cywilnej (Kraków 1881 —1885), „Robotnicze ustawy austryackie“ (Kraków 1890). Zwłaszcza zaś zasługuje na wzmiankę „Zbiór ustaw i rozporządzeń administracyjnych w Królestwie Galicyi obowiązujących, w czasokresie 1889 — 1896 wydanych“ (Kraków 1897 — 1899 3 tomy).

Koda w muzyce, ob. Cauda.

KodagU, kudaga, język drawidyjski, ob. Drawidyjskie języki.

Kodama, dawny srebrny pieniądz japoński, wartość jego nie jest ściśle oznaczoną

Kodeina, czyli eter metylowy morfiny, C₁₈H₂₁ N 0₃+H₂0=G₁₇ Hi7 (OCH₃) (OH) NO-f H₂0, należy do grupy alkaloidów, tworzy się przy nagrzewaniu morfiny z etylatem sody i jodkiem metylu. Otrzymują K-ę z opium wraz z morfiną, od której 'oddzielają ją przez strącenie rodankiem potasu. Punkt topliwości 153°; skręca płaszczyznę polaryzacyi na lewo. Przy 15° w 100 częściach wody rozpuszcza się 1.28 cz. K-y, przy 100°—5.88 części. K. łatwo rozpu-cza się zaś w ligroinie. Posiada odczyn silnie alkaliczny, lakmus pod wpływem K-y niebie-ścieje, z kwasami daje sole. K. jest alkaloidem silnie trującym; używają jej w medycynie, działa ona narkotycznie jak morfina. Mut<

Kodeks (apt.), właściwie „le Codex“, nazwa używana we Francyi do oznaczania farmakopei w kraju tym obowiązującej, której napis pełny brzmi: „Codex medicamentarius, Pharmacopée française“. Istnieje w wydaniach bardzo licznych i odznacza się tein, że zawiera wykaz lekarstw o wiele większy, niż którakolwiek z formakopei europejskich, co wszakże bynajmniej nie czyni jej doskonalszą od innych, lecz dowodzi tylko zachowawczości, przesadnej, zmuszającej apteki francuskie do trzymania na składzie mnóstwa leków przestarzałych, zwła szcza roślinnych, oraz przetworów ich różnych zgoła zbytecznych, albo od dawna uznanych już za nieskuteczne.—Por. Farmakopea.

Kodeks U starożytnych, ob. Codex.

Kodeks Justyniana, ob. Justynian.

W dobie Rewo-

rze

na-

za-

swo-

za-

Kodeks Napoleona. Pod datą 24 termido-ra r, VII (12 sierpnia 1800) konsulowie: Bonaparte, Cambacérès i Lebrun podpisali dekret, mianujący komisyę, która miała zająć się przygotowaniem projektu kodeksu cywilnego. Ko-misya składała się z Troncheta prezydenta trybunału kasacyjnego (dawnego obrońcy Ludwika XVI pod Konwencyą), Portalis a (ob.), komisarza rządowego przy izbie oskarżeń, Bigot-Préameneu, komisarza rządowego przy trybunale kasacyjnym, i Maleville’a (ob.), sędziego przy tymże trybunale. Pierwszy był prezydującym w komisyi, a ostatni jej sekretarzem. Komisarze pracowali w najwyższym pośpiechu i ukończyli pracę w ciągu czterech miesięcy. Projekt, wydrukowany w miesiącu pluviôse r. IX został natychmiastowo rozesłany do opinii ciałom sądowym republiki a pod obrady Rady Stanu poszedł poraź pierwszy 28 messidora t. r.—Konsulowie spełnili dawną myśl, przekazywaną od stuleci z pokolenia w pokolenie, która od XV wieku nie przestawała wciąż dopominać się o swoje prawa, która wciąż żyła w świadomości najoświeceńszych prawników i powoli w szeregu długim zapoczątkowali prawodawczych zbliżała się do ostatecznego rozwiązania (p. wyżej Francuskie prawo XXIII str. 125 — 6). lucyi myśl dojrzała już zupełnie. Łańcuch działalności prawodawczej w dziejach W. Re-wolucyi rozpada się na kilkanaście ogniw.

Pierwsze ogniwo obejmuje Konstytuantę: w wi-jej wysiłków prąd prawodawczy nie zbyt potężną odznaczył się siłą. Świadomość braków, prawodawstwo obowiązujące deprawujących i krzywiących, ogarnia coraz szersze sfery, objawia się w niezadowoleniu, iści się w pożądaniach. 16 i 24 sierpnia r. 1790 ' zapada uchwała, iż „les lois civiles seront revues et réformées par les législatures et qu’il sera fait un code général de lois simples, claires et appropriées à la Constitution“ (prawa cywilne będą przejrzane i zreformowane przez izby prawodawcze i ułożony zostanie kodeks ogólny praw prostych, jasnych i przystosowanych do konstytucyi). Wyłania się „Komitet prawodawczy“, który jednak zdążył tylko zająć się prawodawstwem karnem (Kodeks karny r. 1791). Zgromadzenie prawodawcze postąpiło o krok naprzód, zadanie komitetu rozszerzyło i pod d.

16 października r. 1791 zaprosiło wszystkich francuzów a nawet cudzoziemców do współudziału w kodyfikacyi prawa cywilnego. W długich dyskusyach, przerywanych potokiem pływających zdarzeń, rozpatrzone zostały sady stanu cywilnego i małżeństwa. Dalej poszła Konwencyą, 2 —14 października r. 1792 powstaje: „Komitet prawodawstwa cywilnego, karnego i feodalistycznego“ z 48 członków. Co dwa miesiące miał w połowie członków ich odnawiać. Na krześle prezydyalnem siadł Cambacérès. W grudniu r. 1792 i w styczniu r. 1793 obradowano nad materyą substy-tucyi, nad pełnoletnością cywilną, nad sprawą dzieci naturalnych. Potem podzielono się na cztery sekcye (każda po 12 członków) i w odpowiednim stosunku podzielono materyał prawodawczy: 1) stan cywilny, rodzina, umowy małżeńskie; 2) spadki, przysposobienie, dzieci naturalne; 3) darowizny, substytucye, testamenty, namulenia; 4) zabezpieczanie, hypoteka, przeżytki feodalizmu. Praca sekcyjna podlegała dyskusyi ogólnej wszystkich sekcyj dwa razy w tygodniu. — Konwencyą zażądała 25 czerwca r. 1793, aby komitet przed upływem miesiąca przedstawił projekt kodeksu cywilnego, już 8 lipca Durand - Maillone odczytał w komitecie plan kodeksu „uniforme pour toute la République“. Plan nie znalazł uznania, 8 sierpnia był gotów inny i 9-go przedstawił go Cambacérès zgromadzeniu. Obejmował cztery księgi: o osobach, rzeczach, zobowiązaniach, i procedurę —przyczem ostatnia nie była jeszcze wcale opracowaną. W krótkich 719 artykułach autorowie nie tylko kodyfikowali prawo istniejące, użytkując głównie z Pothiera (ob.) jak i z reform uskutecznionych i nagromadzonych pracą poprzednich komitetów prawodawczych. Konwencyą przystąpiła znowu do systematycznej dyskusyi (w poniedziałki, środy, piątki każdego tygodnia). W ten sposób pomiędzy 22 sierpnia a 28 października r. 1793 dyskutowano nad spadkobraniem, dziećmi natu-ralnemi, odsepem i—prawem cywilnem wogóle. Ostatecznie zgodzono się, że kodeks zamało mieści w sobie filozofii; liczy artykułów zbyt wiele a i te są zbyt złożone. Chodzi zaś tylko o „prazasady i tychże najistotniejsze kon-sekwencye“. 13 brumaire’a r. II (3 listopada r. 1793) wraca kodeks do „komisyi sześciu“, wybranej przez komitet zbawienia. Thibaudeau we „Wspomnieniach“ opowiada, że zarzucano kodeksowi, iż zanadto czuć go sądem (qu’il sentait l’homme du palais) i że skutkiem tego Konwencyą czuła się zniewoloną odesłać go do komisyi „filozofów“. I ta jednak składała się z prawników: Couthon, Montant, Meaul-le, Leconds, Richard, Raffron: — legista pro-winoyonalny, adwokat, sędzia, prezydent trybunału. Jednocześnie zwrócono się do komitetu, aby sam on ze swej strony zajął się rewizyą. Komisya pozostała nieczynna. Natomiast komitet przedstawił nowy projekt 23 fructidora r. II (9 ^września r. 1784). 719 artykułów skondensowano w 297. Komitet, spełniając życzenie Konwencyi, „oddzielił—jak mówił Cambacérès— naczelne zasady od ich rozgałęzień, reguły od ich konsekwencyi i sprowadził ' całe dzieło do zbioru przepisów, w których każdy obywatel może odnaleść modłę postępowania w życiu cywilnem“. W dyskusyi zauważono, że nakazy, uchwalone i narzucone prawodawcom, były bałamutne, że projekt poprawiony jest raczej szkieletem tylko. Rzecz pozostała w zawieszeniu. — Komitet prawodawczy, nazwany wkrótce „Komisyą klasyfikacyi praw“ przedstawił trzeci z kolei projekt kodeksu Radzie pięciuset 24 prairial’a r. IV (14 czerwca 1796). Ilość artykułów wynosiła już 1 104. Rada tylko dwukrotnie w początku r. 1797 zajęła się uzupełnianiem dwu tylko artykułów. Na żądanie Cambacérèsa mianowano komisyę, która bliżej rozpatrzyć miała niektóre materye, jako to: rozwód, dzieci naturalne, przysposobienie, darowizny, spadki, i wnet ją rozwiązano (13 messidora r. VI). Po 18 brumaire’a komisya prawodawcza, w Radzie utworzona, przyjęła projekt kodeksu, przedstawiony przez Jacąuemi»o-ta w imieniu sekcyi prawodawczej (30 frimai-re’a r. VIII t. j. 21 grudnia r. 1799). Nie przyszedł jednak zupełnie pod dyskusyę. Dodać atoli należy, że z ducha był już bardzo zbliżony do przyszłego kodeksu cywilnego. Wreszcie składano zgromadzeniom ustawodawczym kilkakrotnie projekty praw z inicyatywy prywatnej. Zapał dla sprawy był powszechny i ogarniał szerokie sfery. Cambacérès na stanowisku drugiego konsula chciał oczywiście spełnić dawny zamiar. Poparł go Bonaparte, który zrozumiał całą potęgę kodyfikacyi. Prawo jednakowe dla całej Francyi, ujednostajnione, sprzyjało drogiej mu zasadzie cen-tralizacyi władzy; pozwalało organizować magistraturę w porządku hierarchicznym, jakiego dawna nie znała. Władza nadzorcza państwa nad wykonywaniem sprawiedliwości mogła zadanie swoje uczynić zgoła łatwiejszem; nadzór ten mógł być coraz bardziej sprężystym, bardziej ześrodkowanym: zamiast stosowania nielicznych dekretów i nakazów złożonych, pogmatwanych, sprzecznych ze sobą, czyniących wszelki nadzór zgoła pozornym tylko, z chwilą ujednostajnienia prawa państwo stawało się potężnem ogniskiem, z którego i do którego prowadziły drogi nieliczne, wyraźne, dobrze okopcowane. W ten sposób obok uświęcenia i skrystalizowania rewolucyjnej zasady wolności—kodeks miał usankcyonować zasadę autorytetu państwowego. Konstytucya r. VIII uznawała pięć władz: trzech konsulów, radę stanu, trybunat, ciało prawodawcze i senat. Projekt wypracowany przez komisyę napotkał odrazu opozycyę niezwalczoną w trybunacie. Komisarze starali się nie schodzić z drogi kompromisu. Chcieli pogodzić Północ z Południem, prawo rzymskie z prawem zwyczajowem, filozofię XVIII wieku z doświadczeniem procesua-listów, nabytem w twardej szkole „ancien ré-gime’u. Nie zdołali zadowolić ani „Północy“ ani „Południa“. Trybuni wyrazili niezadowolenie zaraz z pierwszego tytułu dotyczącego promulgowania prawa. Wobec tego niezadowolenia—członkowie ciała prawodawczego odrzucili tytuł pierwszy. Ten sam los miał spotkać tytuł drugi, w przewidywaniu czego konsulowie cofnęli cały projekt i odroczyli dyskusyę „do

czasów spokojniejszych“ dekretem z d. 12 ni-vôse’a r. X. „Z bólem przychodzi odłożyć do innej doby ustawy oczekiwane z takim zainteresowaniem przez cały naród. Rząd przekonał się atoli, że nie nadszedł jeszcze czas, który wprowadzi do tych wielkich dyskusyj spokój

1    jedność zamiarów, których wymagają“. Ażeby uniknąć dalszych wniosków podobnych konsulowie oczyścili trybunat z żywiołów opozycyjnych (senatus-consultem z 16 termidora) i zmniejszyli liczbę członków do 50 (zamiast 100) i niezależnie od zdziesiątkowania w ten sposób dokonanego, podzielili nieliczne zgromadzenie na sekcye (jak w Radzie stanu). Po tym zamachu podjęta została na nowo działalność prawodawcza pod datą 22 fructidora r. X i zakończona została 30 ventôse’a r. XII—21 marca 1804 r. Nie czekano, aż deliberacye w zupełności ukończone zostaną. Oddzielne części przyszłego kodeksu, o ile bywały ostatecznie przyjmowane, zaopatrzone w podpis Bonaparte’go ogłoszono, jako ustawy obowiązujące. Pierwsze sześć artykułów podpisał B. 24 ventôse’a r. XI, ostatnie— 27 ventôse’a r. XII. Prawa, początkowo niezależne jedne od drugich zostały następnie połączone w 36 tytułów, tworzących razem

2    281 art. W myśl dawnego zwyczaju, którego początek sięga jeszcze kodeksów rzymskich, K.

N. podzielony jest na księgi {livres), a księgi na tytuły [titres). Każdy tytuł obejmuje oddzielną materyę prawną: małżeństwo, władzę ojcowską, spadkobranie, sprzedaż itd. K. N. liczy tytuł wstępny i trzy księgi. Pierwszy zawiera tylko sześć . artykułów. Są to rozporządzenia ogólne, dotyczące ogłaszania ustaw, ich mocy obowiązującej i stosowania. Artykuły te stanowią rudyment znacznie większej całości, którą Portalis (ob.) umieścił na czele K-u tytułem wstępu; całość ta stanowiła oddzielną księgę i liczyła 6 tytułów. Z liczby 39 zachowano tylko 6 artykułów w przeświadczeniu, że pozostałe zawierają treść zbyt filozoficzną i za mało prawną. Księga I nosi tytuł: „O osobach“ (art. 7 — 515). Zajmuje się odróżnianiem francuzów i cudzoziemców, stanem cudzoziemców we Francyi, aktami stanu cywilnego; zamieszkaniem, małżeństwem, rozwodem i separacyą, pochodzeniem, władzą ojcowską, opieką, usamowolnieniem itd. Księga II, zatytułowana: „O majątkach“ (aa. 516 — 710) zajmuje się podziałem majątków, prawem własności, użytkowania i serwitutami (ogółem art. 195). Księga III, najobszerniejsza, dwa razy tak wielka, jak inne, razem wzięte (aa. 1571) nosi dość bałamutny tytuł: „O różnych sposobach nabywania majątków“ (aa. 711—2 281)

i zawiera w istocie rzeczy siedm obszernych materyj: spadki, darowizny i testamenty, teoryę ogólną zobowiązań, przepisy właściwe umowom specyalnym, rządy małżeńskie, przywileje i hy-poteki, przedawnienie. Pomieszanie wszystkich tych różnorodnych materyj prawnych nie da

się usprawiedliwić¹ logicznie; pozatem podział na księgi jest niepożyteczny, dość byłoby porządku tytułów, któreby mogły w razie potrzeby być powiększane.—Z r ó dł a K. N. stanowią: zwyczaje, (w szczególności la Coutume de Paris), prawo rzymskie, ordonanse królewskie, prawodawstwo W. rewolucyi. Prawo zwyczajowe znalazło wyraz w przepisach dotyczących niezdolności kobiet zamężnych, władzy małżonka, wspólności majątkowej małżonków i w wielu przepisach z zakresu prawa spadkowego.

K-u stanowią: jednostajność, metoda, precyzya, jasność. Niejednokrotnie, w szczególności, w dobie Napoleona śpiewano peany pochwalne K-wi. Szczere i nieszczere były to zachwyty; luzowa-ły się nawzajem ekstatyczne wybuchy wielbicieli rzetelnych i sztuczne, płatne na koturnach patosu rozbrzmiewające makaronizmy retorów. Gdy zaś dziś z odległości stulecia całego, retrospektywnie, w całkowitym obrazie ocenić i zrozumieć możemy nietylko to, co w chwili uarodzin swoich K. na zewnątrz wyobrażał, ale co krył w sobie potencyalnie, i zrozumieć nietylko jako rezultat, jako skutek całego szeregu przyczyn, które mu życie dały, ale i jako przyczynę w skutkach swoich objawioną i tłómaczenie znajdująca, i my z takiego historycznego stanowiska K-owi przyglądając się, nie umiemy powstrzymać się od uczucia podziwu. Żaden współczesny K. nie zdobył tak szerokiej sfery recepcyi. Wprowadzony tam wszędzie, gdzie dotarły orły zwy-cięzkie Napoleona, a mianowicie w państwach niemieckich wzdłuż lewego brzegu Renu (pro-wincye nadreńskie, pruskie, w Alzacyi i Lotaryngii, w Hesyi, Bawaryi, Oldenburgu, w częściach leżących nad brzegiem Renu; w nieco odmiennej formie w w. kc. Badeńskiem) obowiązywał wszędzie do i stycznia 1800 r.; dalej do Belgii, Luksemburga, Palatynatu, Genewy, Sabaudyi, Piemontu, do księstw Parmy i Placentu; dalej do Włoch (30 marca 1806), Holandyi (18 paźdz. 1810), do departamentów hanzeatyckich (13 grudnia 1810) i do w. ks. Bergu (17 grudnia 1811); wreszcie do Westfalii (1 stycznia 1808), Hanoweru (1810), do wolnego miasta Gdańska, w. ks. Warszawskiego (ob. niżej), prowincyj Illyryjskich (1819), do królestwa Neapolu (1808). Czas jakiś wpływał K. N. i na prawodawców rosyjskich, a mianowicie od r. 1804 tj. od czasu zamianowania Sp er ańs kiego (ob.) członkiem „komisyi kodyfikacyjnej'“. Projekt wypracowany w r. 1809 niewolniczo skopiowany był z K. N. Ale zarówno ten, jak i projekt z r. 1814 były źle przyjęte w radzie państwa. A. Karamzin w me-moryaJe o „Starej i Nowej Rosyi“ (wydrukowanym po raz pierwszy u Turgieniewa „La Russie et les Russes“ 1847 i powtórzonym w „Ros. Archiwum“ 1870 r.) nazywając projekt K-u przekładem K-u N., wywodził: „Bogu dzięki nie znajdujemy się pod berłem zdobywcy, u nas jeszcze nie Westfalia... Czy nato istnieje Ro-sya, jako silne państwo 1 000 lat, czy na to od 100 lat trudzi się nad prawodawstwem własnein, aby uroczyście, przed oczyma Europy przyznać się, że jest głupia i podłożyć siwą głowę swoją pod książkę, skleconą w Paryżu przed 6 — 7 byłych adwokatów i byłych jakobinów? (Korf „Żizń gr. Sperańskago“ I, 160—164).— Upadek Napoleona wywołał reakcyę: w Niemczech

Prawo rzymskie znalazło odbicie- w ordynacyi własności, w zasadach ogólnych prawa o zobowiązaniach, rządzie posagowym i kilku umowach specyalnych, ordonanse —w aktach stanu cywilnego (ordonans z kwietnia 1667 r.), w darowiznach, testamentach i substytucyach (ordon. r. 1731, 1735, 1747), w dowodach; wreszcie prawodawstwo W. rewolucyi —w przepisach dotyczących pełnoletności, małżeństwa i ordynacyi hypotecznej. Do tych głównych źródeł dodać należy: jurysprudencyę dawnych parlamentów (przepisy o nieobecnych) i prawo kanoniczne (małżeństwo, legitymacya). Por. Dard „Conférence du Code civil avec les lois anciennes“

(4-te wyd. 1827); Dufour „Code civil avec les sources où toutes ses dispositions ont été puisées“

(Paryż 1806, 4 tomy). Za twórców K-u należy uważać przedewszystkiem Portalisa (ob.) iTronchet'a (ob.), poniekąd Cambacérès’a.

Por. Br es sol les „Études sur les rédacteurs du Code Civil“ („Revue“ Wołowskiego 1852, t.

43, p. 357); de Beauverger „Etude comparative sur la législation civile de la France“

(„Comptes rendus de l’Acad. d. sciences morales“ tt. 61 i 62). Udział Bonaparte’go ujawnił się w wielu kwestyach: \w stosunku do cudzoziemców, których uważał za wrogów, i barbarzyński stosunek K-u do nich, odmawiający im prawa korzystania z praw cywilnych (a. 11) uznający ich za niezdolnych do dziedziczenia (a. 726) do otrzymywania legatów albo darowizn (a. 912) —w tej niechęci mają swoje źródło. Za jego sprawą wprowadzono do K-u in-stytucye przysposobienia i rozwodu w skutek zobopólnej zgody, przytem z pobudek często osobistych: nie mając dzieci z małżeństwa z Józefiną Beauharnais a zamierzając ufundować dynastyę, chciał zdobyć w jeden albo drugi sposób spadkobiercę korony. Pomimo tych dowodów karygodnej ingerencyi wpływ jego należy uważać za wysoce dodatni, albowiem jego energii, jego ambicyi Francya zawdzięczała ostateczne wykończenie kodyfikacyi, na którą długo czekała napróżno. Dumny był niezmiernie z tytułu „prawodawcy“ i na wyspie św. Heleny pisał: „Moja sława nie polega na tern, że wygrałem 40 bitew; Waterloo¹ wymazało wspomnienie tych zwycięstw, ale nie wymaże tego, co żyć wiecznie będzie — mojego kodeksu cywilnego“ (de Montholon „Récit de la capti- wystąpił przeciwko K-owiSavigny (ób.), Hol-vité de l’empereur Napoléon I“, 401). Zalety landya postanowiła natychmiast odrzucić K. N.

na

Wlalka Eue. towsz. llustr. Zesz. k37b X. XXXVI.

i wypracować K. własny, co uskuteczniła r. 1837. W Szwajcaryi mimo to zachowano K.

N. i starano się go w niektórych kantonach naśladować: cała połać południowa i zachodnia żyje pod rządem prawa francuskiego [Genewa, Jura berneńskie, Neufchâtel (kodeks 1854); Fryburg (1834), Vaud (1819), Tes-syn (1838), Valais (1855), ob. Szwaj car y a, Prawo]. We Włoszech początkowo zarzucono K. N., aby wkrótce powrócić do jego zitalizo-wanej kopii, tak: w ks. Parmy, Placentu i Gwa-stali (1820) za rządów Maryi Ludwiki. W królestwie Sardynii K. Alberta (1837) wzorowany na K. N. Prędko atoli powrócony został K. N. do łaski świata: Luizyana i Haiti (1825 i 1826) stworzyły naśladownictwa, Grecy a uczyniła to samo r. 1827; skopiowały go Boliwia, Urugwaj, Rzeczpospolita Argentyńska, Hiszpania (1889), Rumunia i Włochy w K-e z r. 1865. Bigot-Préammeneu oświadczył w r. 1807, że K.

N. jest „arką świętą“—i wiemy dobrze, że się mylił, ale w oddaleniu stulecia niemal całego Cr orne, uczony prawnik niemiecki, pisał: „Pomimo niektórych braków, jakie zawierał K- N., zasady, na których został zbudowany, odpowiadają w zupełności tym, które w ciągu stulecia XIX ogólnie w Niemczech przyjęte zostały..., co zaś dotyczy wartości technicznej, to w Niemczech starano się zachować go w mocy z me do uwierzenia silnym uporem, dowód najlepszy, że naród lepiej niż kto inny ocenić go potrafił i założył protest przeciwko nie mającym wiary napaściom niektórych prawników niemieckich“... („D. allgemeine Theil d. franz. Privatrechtswissenschaft“, 1892, str. 15 i 17; „Handbuch d. franz. Civilr. von Zachariae“, 1894, 9-e wyd. I, str. IX; Holtzendorff „Encyklopädie d. Rechtswissenschaft“ 6-e wyd. [Kohlera] I, 850). K. N. zmieniał kilkakrotnie nazwę. Ogłoszony naprzód, jako Code civil des Français, dekretem z d. 3 września r. 1807 otrzymał nazwę K. N. Karty 1814 i 1830 r. przywróciły ową dawną nazwę; Dekret z d. 27 marca 1852 wrócił znowu do nazwy K. N. „gwoli oddaniu hołdu prawdzie historycznej“. Dekret ten nie został nigdy odwołany, jednak od r. 1870 zwyczajem powszechnie przyjętym używa się nazwy Code Civil.-Salneuve żądał przywrócenia tej nazwy na posiedzeniu Zgromadzenia Narodowego 18 maja 1872 r. Wniosek odrzucono pod pozorem, że uczynił to już zwyczaj.—K. N. miał trzy wydania urzędowe. Pierwsze— w myśl prawa 13 ventôse’à XII r. Drugie zostało uskutecznione w myśl nakazu z d. 3 września 1807 (zamieniono wyrazy „Konsul“ „Rzplita“, „Naród przez „Cesarz“, „Cesarstwo“ „Państwo“; zniesiono a. 2 261-y który stosował kalendarz rewolucyjny do przepisów o przedawnieniu i zastąpiono go przypiskiem do a. 2 260; w przypis-ku do a. 896 dozwolono ustanawiać majoraty). Trzecie wydanie ogłoszono w r. 1816 (stąd „król“, „królestwo“ itd). Wydanie to zachowała karta z r 1830 (art. 59) konstytucya 1848 r. (a.112) i 1852 r. (a. 56). Konstytucya 1875 r. pominęła milczeniem kwestyę praw. Dekret z r. 1852 uznano za odwołany w skutek samego faktu obalenia rządu cesarskiego. W ogólnem użyciu są wydania prywatne, bardzo liczne, przedewszystkiem w wydawnictwie „Tripiera“ (corocznie przeglądane przez H. Monnier). —Główne braki K. N. dotyczą: przepisów o cudzoziemcach, rządzie posagowym (zmienionych 1850 r.), ordynacyi hypotecznej (zmienionych 1807,1841,1855, 1858, 1872,1889). W dzisiejszej postaci grzeszy licznemi lukami (p. niżej K o d y f i k a c y a); brak przepisów o imionach i nazwiskach, o osobach moralnych, emfy-teuzie, własności literackiej, artystycznej, wartości na okaziciela, umowie ubezpieczenia, syndykatach itd. Mimo to i mimo olbrzymiej produ-kcyi prawodawczej całego stulecia zrzadka tylko domagano się rewizyi zasadniczej K. N. i nie przestaje on po dzień dzisiejszy stanowić części najznakomitszej prawodawstwa cywilnego francuskiego. W czasopiśmiennictwie kilka zaledwie udaje się odnaleźć tego rodzaju wystąpień. I tak domagał się rewizyi już w r. 1837 Rossi („Revue“ Wołowskiego, 1837). Bat-bie odczytał w Akademii nauk moralnych i politycznych memoryał, dotyczący rewizyi K. N. pod datą 23 i 30 grudnia r. 1865 (Revue critique tom XXVIII i polemika z Duverger, tamże tomy XXVIII—XXX). W roku 1873 Jou-baire ogłosił Essai sur la révision du C. C. Wreszcie Tarbouriech wystąpił 1894 r. z pro-pozycyą rewizyi wszystkich K-ów francuskich (Revue de droit public 1894,* wrzesień-paździer-nik). Cała ta produkcya literacka pozostawała bez wpływu niemal na prawodawców właściwych. Zanotowano tylko, że na posiedzeniu 19 grudnia 1893 r. złożono w izbie deputowanych wniosek rewizyi K. C.: wniosek nie przyszedł pod obrady.— Bi bli o graf i a. Do histo-ryi K. N. Fe net „Recueil complet des travaux préparatoires“ (1827 —1828, 5 tomów); Locré „Législation civile... de la France“ (1827 i nn., pierwsze 15 tomów); Malleville „Analyse raisonnée de la discussion du C. C.“ (4 t., 3-e wyd. 1822); Portalis „Discours, rapports et travaux inédits sur le C. C.“ (1845). Rondonneau „N. le Grand considéré comme législateur“ (1808); S wart „De N. legislatore et jurisconsulte“ (Amsterdam 1855); Mo de lin „Le premier consul législateur“ (1865); Pérouse „N. I. et les lois civiles du Consulat et de l’Empire“ (1866); Durand „Le premier consul législateur“; Rehberg „Ueber den C. N. und dessen Einführung in Deutschland“ (1814); Rambaud „La domination française en Allemagne. Les Français sur le Rhin“ (1873); Thimme „D. inneren Zustände d. Kurfürstenthums Hannover unter d. franz.-westfälischen Herrschaft“ (1806 — 1813); Goecke-Ilgen „D. Königreich West-phalen 1807 — 1813“ (1888); Huc „Le code

civil Italien et le Code N.“ Coraccini „Sto-ria del l’amministr. del regno d’Italia durante la dominazione francese“ (1808). Wydania K. N. z objaśnieniami, komentarze itd. ob. wyżej Francuskie prawdo j. w. str. 128). Posner „Sto lat prawa“ („Gazeta Sądowa“ 1901), tenże w „Gazecie Sądowej“ 1903 J\® 50 i 51.

Kodeks Napoleona w Polsce. Skutkiem zwycięstw Napoleona Prusy utraciły w r. 1807 a Austrya w r. 1809 swoje części Polski. Zaraz po wypędzeniu wojsk pruskich komisya rządząca ogłosiła, że „Landrecht“ przestaje być stosowanym i że wraca siła praw polskich. Jednak konstytucya nadana w d. 22 lipca r. 1807 z Drezna przez Napoleona nakazała w art. 69 wprowadzenie K. N. jako prawa cywilnego Księstwa Warszawskiego. W prowincyach przyłączonych do Austryi K. N. obowiązywał do Kongresu wiedeńskiego, w Wieliczce i Podgórzu do 1 listopada r.1815, a w Krakowie i jego obwodzie do 29 września r. 1855. W W. Księstwie Poznańskiem od 1 maja r: 1808 do 1 marca r. 1817.

s. r.

Następnie z pominięciem właściwych władz prawodawczych o-głoszono dekret króla saskiego, księcia Warszawskiego z d. 27 stycznia r. 1808 (Dzień. Praw Ks. W. I, 46). Ta działalność prawodawcza, w której ujawnił wyjątkową zabiegli-wość minister sprawiedliwości Feliks Łubieński (ob.), napotkała początkowo na powszechny protest, motywowany tem, że „prawo cywilne nie może być wprowadzone bez procedury a procedura bez organizacyi sądowej. Jednak wątpliwości przeciął Łubieński, który od siebie przedstawił królowi saskiemu, księciu Warszawskiemu projekt organizacyi sądowej, zatwierdzonej natychmiastowo i wprowadzonej bez przedstawienia w radzie stanu. Jednocześnie wprowadzono i procedurę sądową francuską“ (Zaborowski). W r. 1810 (15 sierpnia) rozciągnięto te reformy na części kraju, przyłączone do Księstwa od Austryi. Jednym z powodów niezadowolenia był brak urzędowego przekładu kodeksu. „Nietylko ogół społeczeństwa, ale przedewszystkiem ci, którzy powołani byli do stosowania nowego prawa, to jest sędziowie i obrońcy, nie posiadali zgoła prawie znajomości języka francuskiego“ (H. Konic). Rozumiał to Łubieński i na posiedzeniu To w. Król. Przyjaciół Nauk 22 października r. 1807 wystąpił z wnioskiem, by staraniem Tow-a wydać przekład polski K. N. „przez co T-wo zjedna sobie prawo do wdzięczności współczesnych i do względów króla“... Tłomaczenia podjął sią ks. Szaniawski. Uproszono ministra Łubieńskiego o delegowanie do pomocy adwokata przy sądzie apelacyjnym Zbierzchowskie-go i o nadesłanie materyałów, w szczególności przekładów K. N. na języki włoski i łaciński, wykładu motywów do K-u, wreszcie dzieł praco-znawcy Domata. Na posiedzeniu 12 grudnia r. 1807 oświadczył Albertrandi, że „wielce chwalebny dowód zaufania otrzymało Towarzystwo od kolegi JW. Łubieńskiego, który po lecił Towarzystwu porównanie przekładu polskiego Zbioru Praw Napoleona W. z tekstem oryginalnym. Wyznaczony do tej pracy wydział z usilnością i ciągłą pracą, ożywioną przekonaniem obmyślenia pomyślności narodu, przykładać się nie przestaje“ (K r a u s h a r „T. Król. Przyj. Nauk W. 1902 II, 1 str. 64 i 78). Łubieński inaczej jeszcze zabiegał około popularyzacji K. N. Pod datą 16 października r. 1807, „chcąc ile możności, wskazać drogę wszystkim pragnącym gruntownie poznać K. N... postanowił, zanim wyjdą inne od Najj. Króla i Księcia urządzenia, otworzyć stosowne Collegium... Aby zaradzić jaknajlepszej potrzebie poznania K-u N... zostali wezwani światli mężowie, którzy, poświęcając się tej publicznej usłudze, czytać będą między innemi kodeks cywilny francuski i K. postępowania cywilnego francuskiego“ (Collegium przekształcone w szkołę prawa dekretem królewskim z d. 18 marca r. 1808 Dz, Praw Ks. W. I, 296). Dwa znamy opisy wprowadzenia K-u N. Jeden sporządził w „Pamiętnikach“ swoich sam Feliks Łubieński (wyd. II, W. 1890 str. 143 — 160). Drugie przekazał nam, niechętnie dla K-u N. u-sposobiony, J. U. Niemcewicz („Nieznany Pamiętnik o czasach Ks. Warszawskiego odnaleziony i ogłoszony przez Al. Kraushara“ w „Bibl. Warszawskiej“. 1902 tom I, str. 323 i nn). Niemcewicz opowiada: „Łubieński, cały zaprzątnięty kodeksem Napoleona, przetłoma-czywszy go naprędce, otrzymał rozkaz królewski, by ten publicznie wprowadzić i ogłosić w dniu 1 maja r. 1808. Publiczność i w stolicy i w kraju przez przywiązanie do konstytucyi 3 maja, której rocznicę, mimo wszelkich zmian i rządów i przygód, świątobliwie obchodziła, a życzyła gorąco, by nowa kodeksu uroczystość na dzień ten odłożona została. Lecz zacięty minister mimo przekładali rady stanu i próśb wielu zacnych trzymał się przy dniu normalnym. W niedzielę więc dnia 1 maja, podług ogłoszonego wprzódy programu, zbierają się wszystkie władze rządowe, generałowie francuscy i polscy na pokoje, stamtąd gankami do kościoła, który już cały żołnierzem francuskim i polskim był napełniony. Huk bębnów niezmierny. Biskup in partibus, Albertrandi, śpiewa Mszę św., kazanie, poświęcenie kodeksu, który cały w jucht i złoto z medalem Napoleona oprawny, na wezgłowiu leżał przed ołtarzem. Po nabożeństwie, czytane kolejno władze wychodziły w procesyi... Widzowie okazalszy nad same widowisko okazywali rzut o-ka. Wszystkie bowiem okna w domach zapełnione ludźmi, wojsko narodowe i sprzymierzone stało w szeregach, za niem pospólstwo; na pałacu rządowym ganki na dachu napchane kobietami i młodzieżą. Przygotowane przez policyę wiwaty nie były ani liczne ani głośne,

Prawo to, acz mądre, prościejsze a zatem lepsze, niż te, które my z Europą mieliśmy dotąd, przy trwających uciskach, które prosto dotykały każdego, nikogo nie obchodziło żywo. Rozsądni widzieli wszystkie trudności i zamieszanie, które nieprzyzwyczajenie i niewiadomość ich sprjawi, trwożyło niedokładne ich i pośpieszne tłomaczenie. Lud obojętny a raczej lękający się, ubogie pospólstwo nie rozumiało co'kodeks i jakim proces (niewyraźnie, przyp. wyd.). Stanąwszy w izbie sądowej, w pałacu rządowym, Łubieński dość gładko powiedział mowę. Po nim również gładko i krótszą jeszcze marszałek Małachowski, synowiecprezesa senatu. Prezesem sądu apelacyjnego nominowany, prokurator generalny Szaniawski, uczony lecz zbyt długą do okoliczności perorą zakończył rzecz-całą... Wieczorem'był bal wielki u ministra sprawiedliwości. Cała Warszawa była na nim. W oświeconym ogrodzie, w „kościele nieśmiertelności“ ukryte za zasłoną Nimfy śpiewały rymy na pochwałę Napoleona. Gdy się zasłona podniosła, widziano na ołtarzu półpierś Cezara z napisem Lerjes aeternaąue foedera. Na piramidach po bokach znaczniejsze epoki Księstwa od wskrzeszenia onego“. Najliczniejszych miała opozycya przedstawicieli w szeregach duchowieństwa. Z powodu uroczystości wprowadzenia K-u N. znajdujemy w „Sześcioletniej korespondencyi władz duchownych z rządem świeckim X. Warszawskiego“ (wyd. J. M. Jakubowskiego i Ign. Raczyńskiego w r. 1816) następującą uwagę: „Gdy Mojżesz odebrał na górze Synaj od samego Boga prawo dla ludu izraelskiego, nie czytamy, aby przy ogłoszeniu jego nakazał jaką szczególną uroczystość. Musiał więc, minister sprawiedliwości znaleźć prawo Napoleona bardzo sobie dogodnem, kiedy takiego starania przyłożył, aby z jaknajwiększą pompą i okazałością wprowadzone było. Jakoż to wprowadzenie z większą się pompą odprawiło, niżeli procesya Bożego Ciała. Między innemi szczegółami tej uroczystości wszystkich to dziwiło najwięcej, że pomieniona księga praw musiała być benedyktowana w kościele przez co stała się niejako księgą świętą. Dobre duchowieństwo katolickie wznosiło sobie stąd, że ta księga będzie obroną dla niego a tarczą dla religii świętej, lecz jakież podziwienie jego nie było w czasie dalszym, kiedy żadnej wzmianki w tej księdze o religii nie znalazło i jeszcze z okazyi jej przykry ciężar obowiązków urzędnika cywilnego dźwigać przyniewolone było? Odmienili oni potem zdanie o tej świętej księdze i głośno gadali, że jej nie benedy-kować ale egzorcyzmować należało“. W kwe-styi sporu w materyi urzędników stanu cywilnego pisze w „Pamiętnikach“ Łubieński (str. j ny Królestwa Polskiego—-zresztą w zna-

159 — 160): „Gdy K. N. został zaprowadzony, sądziłem, że najprzyzwoiciej, ażeby urzędnikami stanu cywilnego byli po parafiach plebani, pastorowie, zawsze albowiem chrzty, pogrzeby, śluby zapisywali i to stanowiło część ich dochodów już i tak bardzo szczupłych. Ale nie wyszło i dwu lat, hałas po mnie wielki ze strony duchowieństwa na czele ks. Woronicz (ob.), biskup Raczyński (ob.). Skargi na mnie do króla podali, żem stan duchowny poniżył, znieważył, przymusił, abyśmy każdego bachora zapisywali, żeby raz wraz musieli mieć czynności urzędowe z żydami, mahometanami, różnowiercami. Wytłomaczyłem królowi, żem uczynił plebanów urzędnikami stanu cywilnego jedynie dla pomnożenia ich uszczuplonych funduszów oraz w celu utrzymania dla duchowieństwa pewnego wyższego uszanowania i od innych wyznań a czasem i szczęśliwej sposobności nawrócenia. Król dozwolił duchownym uwalniać się od obowiązku utrzymywania aktów stanu cywilnego i pragnął, aby na urząd minister spraw wewnętrznych polecał burmistrzów i ludzi godnej wiary. Nie upłynęło a-toli kwartału a już powstało wielkie narzekanie ze strony duchowieństwa, że nietylko zredukował im się dochód do ¹/l0 lecz oraz, że ludzie mało ugruntowani w religii przestawali na akcie przed urzędnikami stanu cywilnego

1    już ślubów w parafii nie brali“. . Ale i po za sferą duchowieństwa liczył K. N. niechętnych. Fryderyk Skarbek np. w Dziejach Ks. Warszawskiego pisał: „Jakkolwiek doskonałem jest prawem K. N., nikt zaprzeczyć nie może, że zbyt skwapliwe i bezwarunkowe (?) zaprowadzenie tego prawa do kraju naszego stało się przyczyną niezliczonych strat i cierpień dla mieszkańców, pochodzących bądź to z niego-dności tego kodeksu z potrzebami i zwyczajami naszemi, bądź też z zupełnej nieznajomości tego prawa u tych, którzy podług niego sprawy sądzić i cywilne stosunki ostanawiać mieli“. Ale miał K. N. licznych równie i gorących zwolenników nietylko śród urzędowych jego obrońców ale śród najświatlejszej części narodu, śród statystów i prawników. Ujawniło się niebawem to niepozbawione gorącego uczucia przywiązanie na sejmach, w dobie ciężkich chwil, które ciałom prawodawczym sądzonem było przeżyć, a mianowicie w dobie walki o ustawy małżeńskie (ob. Małżeństwo.—Prawo o M. z r. 1836). Pozatem jednak K. N. wymagał licznych reform ze względu na spe-cyalne warunki kraju. W r. 1818 zaprowadzono ustawę hypoteczną, uzupełnioną w r. 1825 przez prawo o przywilejach i hypotekach (w miejscu tyt. XVIII księgi III K. N. art.

2    092 — 2 203) (ob. Hy pote k a). W r. 1825 zniesiono również całą księgę I (art. 1—575) oraz tytuł V, ks. III (art. 1387 — 1581) zamiast czego obowiązywać zaczął Kodeks cywil-

cznej części skopiowany z pierwowzoru swego, z K-u N. Kodeks zaś z r. 1825 uchylony został (w części) przez prawo o Małżeństwie z r. 1836. W r. 1875 reforma ustaw sądowych wprowadziła pewne zmiany do kodeksu, zwłaszcza odnoszące się do dowodów (art. 1315 — 1369). — Bibliografia. Prócz wymienionych w tekście przekłady K. N. Szaniawskiego (ob.), Zawadzkiego (ob.) Lan be „Krótka nauka z cywilnego statutu Napoleona W. sposobem słownika publiczności podana“ (Wrocław 1808; podobna praca Stawi arski ego 1828). Konic „Przyczynek do dziejów prawa francuskiego w Król. Polskiem“ („Gaz. Sądowa“ 1902 str. 406 i nn., 422 i nn. i 1903 str. 194 i inn., 210 i nn. tegoż „Prawo Małżeńskie“ 1903. Dunin „W setną rocznicą“ („Gazeta sądowa“ 1904, str. 1 i nn. i w piśmie zbiorowem „Myśl“

a. P.

na

z re-

uro-

Trauenhorst

S D.

Od lat paru

(wyd. „Ogniwa“ r. 1905.

Kodeń, osada (dawniej miasteczko) w gub. Siedleckiej, pow. Bialskim, na lewym brzegu Bugu, przy uściu strugi Kalmaczki. Około 2 600 mieszk., trudniących się tkactwem (wyrobem sukna), głównie zaś szewctwem (przysłowie „K. na stu szewcach zbudowany“); szkoły początkowe, poczta, garbarnie; katolicki kościół parafialny, cerkiew rusińska.—Na miejscu dzisiejszego K-a znajdowały się pierwotnie osady młynarskie, należące do czterech braci Rusz-czyców. Pod koniec XV w. nabył od nich te osady wraz z przyległościami Jan Sapieha, wojewoda trocki, który otrzymał od Zygmunta I przywilej założenia miasta na prawie magdebur-skiem. Tenże Sapieha wzniósł na wzgórzu zamek obronny, w którym podejmował wspaniale Zygmunta I. Syn Jana Sapiehy, Paweł, woje w. nowogrodzki, wybudował w obrębie zamku cerkiew w stylu gotyckim (1550) i w niej złożył zwłoki swego ojca zmarłego w r. 1520. Syn Pawła, Mikołaj Sapieha, uzyskał dla siebie i swych następców tytuł hrabiego na K-u (zatwierdzony osobnym przywilejem przez Zygmunta Augusta w r. 1572). Za Sapiehów K. kwitł i rósł w zamożność, dziedzice bowiem nadawali mieszkańcom grunta i zwalniali ich od ciężarów dworskich. Zamek, kilkakrotnie przerabiany, nie grzeszy piętnem starożytności i wygląda raczej na pałac z nowszych czasów. Z dawnego zamku pozostała jeno cerkiew ru-sińskafśw. Mikołaja. Katolicki kościół parafialny fundowany był pierwotnie pod wezwaniem św. Ducha w r. 1620. W r. 1686 został konsekrowany pod wezw. św. Anny. W tym kościele znajdował się obraz N. M. P., jakoby cudami słynny, a przywieziony z Rzymu przez Mikołaja Sapiehę, chorążego litewskiego. Po zamianie kościoła św. Anny na cerkiew (1875), obraz N. Boskiej przeniesiono do nowo-wzniesionej świątyni we wsi Kadzidło (gub. Łomżyńska), skąd wkrótce zabrano go i umieszczono w kościele na Jasnej Górze. Paweł Sapieha, biskup żmudzki, założył około r. 1715

przedmieściu K-a dom miejski, czyli „kam panię“, i nazwał to miejsce PI ac e n c y ą; dom ten otoczony był ogrodem włoskim, w którym mieściły się domki na wzór kamedulskich i kartuskich. —K. wraz z kilkunastu przyległe-mi wsiami i folwarkami należał do Sapiehów do początku XIX stulecia. Połowa miasteczka z kilkunastu folwarkami, stanowiącemi klucz Kodeński, była ostatnio własnością Ludwika hr. Krasińskiego, druga zaś połowa z folwarkami Elżbietów, Kopytów, i wsią tejże nazwy, zydencyą Placencya, przeszła do Sarneckich; po latach kilkudziesięciu właścicielem tej połowy został ks. Świdrygiełło Świderski, a ostatnio hr. Sołtyk, W Placencyi znajduje się dawny dom Sapiehów, a w nim cenne zabytki dotąd w całości prawie zachowane. W K-u dził się uczony chemik, Seweryn Zdzitowiecki (1802). Hr-

Kodesch (Kodesz) V.

Franciszek, matematyk (* 1761 w Naho-dzie w Czechach—f 1831 we Lwowie), profesor matematyki w uniwersytecie^krakowskim i akademii lwowskiej, rektor w Krakowie i Lwowie. Pisał po niemiecku i po łacinie. Po niemiecku ogłosił: „Abhandlung über die Zinsrechnung“ (rozprawa o rachunku procentowym) Lwów 1800; „Abhandlung über die Rechnung bei veränderten Zahlungsterminen“ (Rozprawa o rachunku przy zmienionych terminach płatności) Lwów 1826. Po łaci nie napisał: „Ele-menta matheseos purae in usum juventutis aced. galic“ (Wiedeń 1818 — 1820 dwa tomy). Prócz tego ogłosił szereg spostrzeżeń astronomicznych i mowy okolicznościowe. Życiorys K-a w „Rozmaitościach lwowskich“ 1832 JN° 19

przez Wacława Zaleskiego.

Kodisowa Józefa z Krzyżanowskich, filozof (* r. 1865 w gub. Mińskiej). W. r. 1887 wstąpiła na wydział nauk społecznych w Genewie, po roku przeniosła się do Zurychu, gdzie w latach 1888— 1892 studyowała przyrodę, fizyologię i filozofię (tę ostatnią pod kierunkiem Avenariusa). Dla otrzymania stopnia doktora filozofii ogłosiła rozprawę „Zur Analyse des Apperceptionsbegriffes“ (1892). W ciągu lat kilku przebywała w Stanach Zjednoczonych, gdzie mąż jej wykładał patologię ogólną w kolegium w Saint - Louis, przebywa na Litwfe. Ogłosiła: „die Anwendung des Functionsbegriffes auf die Beschreibung der Erfahrung“ („Vierteljahr, für wiss. Phil.“, 1894), „der Empfindungsbegriff (t-że, 1897), „Some remarks upon Appercep-tion“ („Psychological Review“ 1894), „Richard Avenarius“ (t-że); „Einige empiro-kritische Bemerkungen über die neue Richtung der Gehirnphysiologie“ („Zeitsch. für die Psych.“ 1900). Z ważniejszych jej prac w języku polskim (wszystkie drukowane w „Przeglądzie filozoficznym“): „Zadania biologiczne psychologii“ 1898, „Upadek materyalizmu w nauce“ 1899;

„Energietyka“ 1900;    *0 możebności psycho- na cześć bohaterskiej śmierci K-a znieśli go-

logicznego prawa czasu“ 1900; „Empirio- dność królewską, a późniejsze źródła podają krytycyzm “ r. 1901 ^przełożony na język już ogólnie jako ścisłą prawdę historyczną, że rosyjski przez Wł. Lesiewicza); „Rzeczywi- j K. był ostatnim królem ateńskim, Medon zaś, stość i jej naukowe pojęcie“ r. 1902, a także J syn jego, pierwszym dożywotnim, odpowiedzial-dzieło „Studya filozoficzne. Wybór pism“ j nym archontem. Ponieważ jednakże Platon (Warszawa 1903, str. 123). K. jest zdecydowa- (Sympos. 27) i Arystoteles (Polit. 8, 8, 5) ża-ną rzeczniczką kierunku empirio-krytycznego w J dnej wzmianki jeszcze nie czynią o zniesieniu filozofii i przyczyniła się sporo u nas do za- j albo ograniczeniu władzy królewskiej po śmier-znajoinienia naszego kraju z poglądami Avena- î ci K-a, a Marmor Parium (27 — 31) Medonta, riusa, Macha i W. Ostwalda. Pisuje także po- Megaklesa i innych jeszcze, zwanych w póź-pularne artykuły z zakresu filozofii w „Ogni- niejszych źródłach dożywotnimi archontami,

wie“.

Red.

Kodoia, miasteczko w gub. Wołyńskiej, pow. Żytomierskim, na prawym brzegu rz. Kodeńki; około 2 500 mieszk. Kościół katolicki, pod wezw. Pocieszenia M. B., wzniesiony z muru w r. 1828 przez Michała Korzeniowskiego; murowana cerkiew. Do K-i zwożono w r. 1768 hajdamaków (należących do band Gonty i Żeleźniaka), których sąd, pod przewodnikiem re-gimentarza Stempkowskiego, skazywał na stracenie. Lochy, gdzie, więziono hajdamaków, dotrwały do naszych czasów, a na miejscu ka-źni wznosi się dzisiaj ratusz (istnieje w okolicy przysłowie; „Bodaj cię święta K-a nie minęła!“) W pobliżu K-i leży wieś Rozkopana Mogiła, na której gruntach widnieją ślady rozkopanej wielkiej niegdyś mogiły. Dobra K. by* ły własnością Korzeniowskich, ostatnio Ledó-chowskich.

S. I)rz.

wyraźnie królami mieni, ztąd słusznym będzie wniosek, że śmierć K-a żadnych ważniejszych zmian w konstytucyi państwa ateńskiego nie wywołała.—Por. Herodot, 5, 76; Likurg, ’.Leocr. 20; Cicero, Tusc. 1, 48, 116; Justinus, 2, 6, 19 — 21; 7, 1 i nast.; Vellejus Paterculus, 1, 2, 2; Pausanias,4, 5, 10.—Busolt, „Griechische Geschichte“ tom I, str. 399 i nast.

Hr.

Kodor, rzeka na Kaukazie; bierze początek na płd. stokach głównego grzbietu, w okręgu Suchumskim gub. Kutaiskiej, i wpada w odległości 20 wiost od Suchumu trzema odnogami do morza Czarnego. K. powstaje z trzech potoków górskich (największy Seken). Najważniejsze dopływy ze strony prawej są: Klicz i Czehałta. K. ma 170 w. długości; bieg wartki. Dolina górnego biegu K-a przedstawia nadzwyczaj malowniczą miejscowość z wspaniałe-łemi lasami i pastwiskami, jednak słabo zaludnioną.

Hr.

codicillaris tej osnowy, że gdyby rozporządzenie ostatniej woli ważnem być nie miało jako testament, ważnem je mieć chce jako K. —Por. o K-ch: Inst. 2, 25. Dig. 29, 7, Cod. 6, 36; Fein „das Recht der Codicille“ ( w Komentarzu Glücka do Pandektów tom 44 i 45 z lat

T. D.

Kodyfikacya. Wyraz wprowadzony do użycia przez Benthama (ob.) oznacza działał-

Kodycyl. Oprócz testamentów prawo Rzymskie wprowadziło dodatkowe rozporządzenia, zwane Codicilli. Były to pierwotnie listy przez dziedzictwodawcę dla swoich dziedziców pisane, obejmujące dopełnienie różnych jego życzeń i rozporządzeń, których wykonanie od względnej woli dziedziców zależało. Później dopiero nabrały prawnej powagi, przymusowego znaczenia. Do ważności K-a nie było potrzeba według dawnego ius civile żadnych formalności, i przepis ten zachował swą moc aż do r. 424, w którym ces. Teodozyusz II wydał legem fin. et ult. Cod. de codicillis. Według rzeczonej lex potrzeba do ważności K-u pięciu świadków, którzy w razie sporządzenia K-u pisanego winni go podpisać; przyłożenie pieczęci nie było potrzebne. Codicilli dzielą się na Cod. testamento confrmati, tj. zatwierdzone przez testament, i Cod. testamento non confirmati, nie zatwierdzone. Według nowszego rzymskiego prawa mogą się znajdować w K-u wszelkie rozporządzenia ostatniej woli prócz dwóch tj. prócz ustanowienia dziedzica i wydziedziczeń Kodros, po grecku KóSpoę, po łacinie Co- \exheredatio) (Codicillis hereditas neąue dari drus, syn Melanthosa, potomka rodu Nelidów, neq\ie adimi potest). Dozwolonem zaś było z messeńskiego Pylos, który w szczęśliwym po- wymienienie nazwiska dziedzica w K-u, jeżeli jedynku z beockim królem, Ksanthosem, zyskał, j spadkodawca, sporządzając testament, zastrzegł według mitycznej tradycyi, godność królewską sobie, iż nazwisko dziedzica umieści w K-u, w ziemi attyckiej i przekazał ją potem w dziedzi- który później sporządzi. Jeżeli spadkodawca ctwie swemu synowi K-wi. lima legenda opiewa, uważał, że testament jego nie będzie się mógł że K. sam walczył z Ksanthosem i dobił się utrzymać dla niedostateczności pod względem władzy królewskiej. Znana opowieść, według formy zewnętrznej lub treści wewnętrznej, to której K., podobno w r. 1068 przed Chr. pod- dodawał w nim zastrzeżenie zwane Clausula czas wtargnięcia Doryjczyków z półwyspu pe-loponezkiego do Attyki, na mocy wskazówki wyroczni delfickiej, przebrany za żebraka, aby go jako króla nie poznano, przednie straże Doryjczyków zaczepił i własne życie poświęcił, aby tylko ojczyźnie wolność uratować, pochodzi, jak to z źródeł wiarogodnych wynika, do- 1851 i 53). piero z V w. przed Chr. Z opowieścią ową wiąże się także inna tradycya, że Ateńczycy

ilość prawodawczą, skierowaną do uporządkowania, ujednostajnienia, usystematyzowania bądź wszystkich ustaw w danym kraju obowiązujących, bądź też pewnych ich części. Rezultatem takiej działalności są kodeksy, zbiory praw itd. Mówimy o K-i wogóle, gdy kodyfikujemy całokształt norm prawnych, w przeciwnym razie mówimy o K-i prawa cywilnego, handlowego, karnego, międzynarodowego itd. Odróżniamy też K-ę prawa powszechnego—obowiązującego w całem państwie—od K. praw partykularnego, miejscowego, prowincyonalnego itd. Należy równiej odróżniać K-ę od inkorpo-r a c y i, która polega na zgromadzeniu norm obowiązujących bez jakichkolwiekbądź zmian pod względem istoty, uzupełnień, poprawek itd. K-a nie jest pozbawiona czynników twórczych; towarzyszy jej rewizya wszystkich źródeł prawa, porównanie, przystosowanie do warunków zmienionych, uzupełnienie przy pomocy nowych ustaw i eliminacya starych, które już zdołały zestarzeć się i moc swoją utracić. K. ma olbrzymie znaczenie w dziejowym rozwoju in-stytucyi prawa obowiązującego. Rozpoczyna nowy okres tego rozwoju, podporządkowując normy rodzić się mające pod wpływ skodyfikowa-nych. W pewnym sensie wstrzymuje rozwój samorzutny prawa i stąd płyną główne przeciwko niej skierowane zarzuty, sformułowane w słynnym pamflecie Savigny’ego (ob.): „O powołaniu naszych czasów do prawodawstwa“ (1814) i przez wiele dziesięcioleci następnie bronione i propagowane przez przedstawicieli „Historycznej szkoły prawa“ (ob.). Spoglądając na prawo, jako na bezpośredni przejaw ducha narodu w zwyczaju i nauce prawa, szkoła uważała ingerencyę prawodawcy do życia narodu w dziedzinie prawa za zjawisko, które tłómaczyć mogą tylko wyjątkowe okoliczności, a które często sprzeciwia się normalnemu tegoż prawa rozwojowi. Z tego stanowiska musiała wszelką K-yę uważać za szkodliwą. Państwo nie powinno popierać K-i, która krystalizuje i petryfikuje nietylko normy już rozwinięte i dojrzałe, ale i takie, które rodzą się dopiero, nie wyszły jeszcze poza okres mgławicowego bytowania; skodyfikowane, tracą zdolności dalszego rozwoju. Raczej powinno popierać rozwój jurysprudencyi (ob.), która potrafi ujednostajnić normy prawa w systematycznym układzie lepiej, niż prawodawstwo. W ostateczności szkoła godziła się na luźną inkorpo-racyę. „Szkoła historyczna“ myliła się; prze-dewszystkiem niedoceniała twórczej działalności ustawy (ob. Źródła prawa); pozatem nie rozumiała potrzeby i konieczności K-i. Bywają momenty dziejowe, kiedy K. jest koniecznością historyczną. Tak było w Niemczech, w ojczyźnie szkoły historycznej, gdzie jedyne zbawienie od rozkwitu partykularyzmów, tamujących tylko normalny i postępowy rozwój życia prawnego, znaleziono wreszcie w powszechnej

i całokształt stosunków prawno-państwowyeh ogarniającej K-yi. W interesie jurysprudencyi i jej normalnego rozwoju leży również często konieczność K-yi. Chaotyczność źródeł prawa, olbrzymia ilość przepisów i ustaw, obowiązujących jednocześnie a ogłoszonych w różnych czasach i dla różnych oddawna nieistniejących potrzeb, czyni wszelką jurysprudencyę niepewną, krzywi jej pochód postępowy. Dotyczyło wszystkich w ogóle dziedzin prawa, w szczególności prawa cywilnego. K. jest sprawą niezmiernie trudną, wymaga specyalnego uzdolnienia, olbrzymiej wiedzy prawnej i ekonomicznej. Jak jest trudną, dowodzą dzieje pierwszego projektu nowego kodeksu cywilnego niemieckiego z r. 1896, ogłoszonego w r. 1888. W ciągu 15 lat pracowała nad nim komisya złożona z wybitnych prawników i w ostatecznym rezultacie stworzyła dzieło najzupełniej chybione. Prawodawca musi pamiętać, że tworzy prawo dla przyszłości, że będąc wychowawcą narodu swego musi umieć wznieść się ponad bezkształtne gromady materyałów prawnych, sypane pracą stuleci całych i staraniem dziesiątków pokoleń, dziś już nie żyjących. Punktem wyjścia dla niego jest wprawdzie istniejący porządek prawny, jednak przy każdym ważniejszym przepisie albo instytucyi prawnej musi badać, czy odpowiada ona rzeczywistym stosunkom materyalnym lub społecznym wogóle, u podłoża norm prawnych leżącym. Niekiedy zdarzyć się może, że konieczną się stanie an-tecypacya przyszłości, a to ze względu na nowe, rodzące się, powstające stosunki rzeczywiste, które, ile że znajdą odbicie swoje w przepisach prawnych, rozwinąć się będą mogły po drodze naturalnych, przyczynowo uzasadnionych ustosunkowali społecznych. Tak, mniej-więcej, były rozumiane trzy wielkie K-e nowożytne: pruski „Landrecht“, kodeksy cywilne francuski i austryacki. Ujrzały one światło dzienne na przełomie dwu wieków, w końcu epoki, którą zwano czasem oświecenia. Nigdy bowiem nie czuła się ludzkość mniej związana pętami tradycyi, nigdy przywódcy klas wyższych nie byli bardziej oddani sprawie klasy niższej. Duch ludzkości, natchnionej niemal, a już gardzącej najzupełniej chwilą, jako taką, żył w autorach tych prac kodyfikacyjnych i dlatego w szczególności — kodeks austryacki i pruski pod względem społecznym wyprzedziły epokę narodzin swoich. I dlatego prawdopodobnie utrzymały się tak długo na stanowisku: dziś dopiero podniesiono kwestyę rewizyi kodeksu au-stryackiego (z inicyatywy Unger’a); pruski „Landrecht“ dopiero 1900 r. ustąpił miejsca nowemu ogólno-niemieckiemu kodeksowi, a dziś dopiero odzywać się zaczynają we Francyi głosy, domagające się ogólnej odnowy prawodawczej. Prof. Bogisic, autor znakomitego kodeksu czarnogórskiego, mówi: „jednorodność przedmiotów, ich skład metodyczny powinny czynić ko-

deks możliwie dostępnym dla wszystkich... Ustawa powinna być tak zredagowana i sformułowana, aby mogła być stosowana bez wysiłku i przy pomocy tych środków, któremi kraj rozporządza... Należy objektywnie wyobrażać sobie masę przepisów prawodawczych w tej postaci, w jakiej one działają w życiu, i uznać za regułę taki ich układ, aby odpowiadał naturalnemu powinowactwu, istniejącemu pomiędzy różnemi instytucyami. Wyjątki, dopuszczalne do pewnego stopnia, możliwe są tylko w granicach następujących zasad: 1) przedmioty rzadziej spotykane w życiu ludowem powinny być poprzedzane temi, które bywają napotykane częściej, tak, aby te ostatnie prowadziły do pierwszych a jednocześnie wiodły czytelnika od rzeczy wiadomych do mniej znanych; 2) przepisy bardziej ogólne, oderwane powinny być poprzedzone bardziej konkretnemi“... Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że narody świata cywilizowanego w Europie, w Ameryce a nawet w Azyi i Afryce żyją w obecnej chwili pod znakiem K-i. Wiadomo, że i w poprzednich okresach powstawały K-e, powstawały jednak sporadycznie na północy i południu we Francyi i Hiszpanii, nie jako objawy działalności systematycznej i celowej. Nie mówimy w tern miejscu o kodylikacyi rzymskiej i jej pochodnych, należy się jej bowiem wzmianka wyczerpująca (ob. Prawo rzymskie, Kodeks Justyniana, Dygesty, Nowele, Leges Barbarorum). Z czasu poprzedzającego wiek XIX—należy się krótka wzmianka następującym pomnikom prawodawczym; hiszpańskie Siete Partidas (Siedm części 1256), Ordonanse kastylskie (1488), Leyes de Toro (1508), Nueve Recompilacion (1507); portugalskie—Ordonanse Alfonsowe (1456), Ema-nuelowe (1514); Filipa (1608). Szwecya posiadała kodeks od r. 1350, W r. 1667 ogłoszono tam kodeks morski bardzo cenny. R. 1649 ogłoszony kodeks praw rosyjskich (Ułożenje). 1683 Chrystyan V dał Danii kodeks praw, który 1687 r. zaczął obowiązywać w Norwegii. W XVIII stuleciu państwa niemieckie przystąpiły do K-i praw swoich. Polecono baronowi Kreitmeyerowi wypracowanie kodeksu praw dla Bawaryi. Ogłoszony 1756 jako Codex Ma-ximilianeus bavaricus civilis z pięciu olbrzy-miemi tomami uwag, miał według „patentu promulgacyjnego“ — „nie wprowadzając wielu innowacyj i zawierać z dawien dawna powszechne (rzymskie) jak i statutowe prawo w takiej postaci i skrócie, aby każdy w razie potrzeby mógł je rozumieć, zachować w pamięci i postępować w myśl ustawy“. Subsydyarne znaczenie prawa powszechnego było również zastrzeżone. W tym samym czasie, wcześniej i później dokonano redakcyi wielu jeszcze „praw ziemskich“—w Wiirtembergu (1610), w Mogun-cyi (1755) w Bambergu (1769), w Solms (1751), „praw miejskich“ Hamburga, Bremy, Lubeki,

Frankfurtu, Norymbergi itd. W Prusiech początki działalności kodyfikacyjnej odnoszą się do XVI stulecia. Ale dopiero w XVIII w. Fryderyk Wilhelm I postanowił przystąpić do ogólnej, cały kraj ogarniającej, K-yi i w tym celu polecił swemu ministrowi Samuelowi Cocceji, aby przygotował „prawo ziemskie stałe i wieczne“. Minister wyznawał zasady prawa przyrodzonego i uważał, że zasady prawa rzymskiego są z tym ostatnim identyczne. Wygotowane przez niego części „Corporis iuris Fri-dericiani“ obejmowały prawa osób i prawa rzeczowe (1749, 1751); nigdy nie zyskały mocy prawa obowiązującego w całym kraju. Wojny śląskie przerwały dalszą pracę prawodawczą. Dopiero około r. 1780 powrócono do porzuconych zamierzeń i 1784—1788 ogłoszono w sześciu częściach pod redakcyą Suarez’a „Projekt powszechnego kodeksu dla państw pruskich“. Zwrócono się o zaopiniowanie pracy dla urzędów, do publiczności i oddzielnych uczonych, wyznaczono nawet nagrodę na najlepsze oceny. Pod wpływem nadesłanych odpowiedzi dokonano przeróbki i ogłoszono tak dwukrotnie oczyszczoną edycyę w r. 1794, jako „Allgemeines Landrecht für die preussischen Staaten“ (obowiązywało od 1 czerwca), które obejmowało prawo cywilne, karne, handlowe, po części administracyjne, kościelne, feodalue. Tak samo wAustryi wcześniej odczuwać zaczęto potrzeby prawa skodyfikowanego (od początku XVIII stul.). Marya Teresa mianowała (1753) „komisyę kompilacyjną“, która miała opracować „Codex Theresianus“ (główni członkowie prof. Azzoni z Pragi iHolger z Wiednia). W r. 1757 wygotowano część pierwszą (osoby) w trzech wielkich foliantach, przyczem motywa Holgera zajęły 17 foliantów. Komisyę mieszaną 1756 r. zastąpiła „komisya wiedeńska“ w której po śmierci Azzouie’go (1761) Zenker ukończył całość projektu (1766) w 8 tomach i wywołał powszechne zdziwienie wielosłownością i Gala-stem, który „należał raczej do podręcznika niż do kodeksu“ (lir. Kaunitz). Horten dokonał rewizyi projektu w radzie stanu i rezultat tej rewizyi przekazano nowej komisyi kompila-cyjnej (1772 — 1776). Za Józefa II wznowiono pracę i r. 1786 ogłoszono pierwszą część przerobionego kodeksu, jako „Kodeks Józefiński“ (wprowadzony do Galicyi 1 maja r. 1787). Za Leopolda II utworzono na miejsce dawnej nową komisyę (1790) pod prezydencyą Martiniego. 1794 i 1796 ogłoszono projekt w 3 częściach, rozesłano go wydziałom prawnym uniwersytetów i specyalnym komisyom utworzonym przy izbach apelacyjnych a jednocześnie „tytułem próby“ wprowadzono do Zachodniej i Wschodniej Galicyi (luty i wrzesień 1797).— W Polsce należy się zaszczytna wzmianka „Zbiorowi Praw Sądowych Andrzeja Zamoyskiego“. „W r. 1776 przyznając Sejm, że kraj doznaje szkodliwości, wynikających z wielości,

Pierw-

XIX wiek

ciemnotą wzajemnych przeciwności i różnych niedbałości praw i chcąc te szkodliwości usunąć, jednomyślnie zlecił przez konstytucyę pod - tytułem Zbiór Praw Sądowych Andrzejowi Zamoyskiemu eks-kanclerzowi, sformować „Codi-cem juridicum“ i taką mu dał instrukcyę, a-żeby sprawiedliwość naturalną biorąc pro primo objecto (za drogowskaz), nie przywiązywał się koniecznie do żadnej z dawnych legislatur. Ale żeby uważając naturę okoliczności, w których się naród znajduje i obyczaje o:iego, to wszystko zachował z praw dawnych, cokolwiek zamierzonemu przez nas ulepszeniu sprawiedliwości nie znajdzie przeciwnem. To zaś wszystko żeby odmienił, przez co obywatele i sędziowie w wątpliwości o powinnościach swoich zostawać mogą. Tudzież żeby odmienił to wszystko, co procedery prawne niejkończe-nie trwającemi lub bardzo długiemi lub częste-mi czynić może“. Do wykonania tego zakreślono czasu lat dwa. W układzie poszedł Zamoyski za wzorem prawa rzymskiego (osoby, rzeczy, proces), o ozem sam pisze: „a lubo w rozrządzeniu trzymałem się rzymskiego układu, w praw samy h robocie nig ly m lie nieodstępowała pamięć, żem dla swych współrodaków a nie dla Rzymian pisał prawa“. Zbiór wydauy był in folio w dwu oddzielnie paginowanych częściach: pierwsza obejmowała dwie części w 208 stronicach. Druga — część trzecią Zbioru praw w 130 stronicach, (ob. Polska-Pra wodaw-stwo). Zbiór ten—jak mówi jego wydawca Dutkiewicz (1874) -- „stanowił ważny postęp na drodze ku koiyfikacyi.... Że zbioru tego sejmująca r. 1780 szlachta nie tylko do dyskuzyi, ale nawet do przeczytania nie przyjęła, okazuje smutny stan moralny i ukształcenie szlachty, pod kierunkiem jezuickim wychowanej i w przesądach o swoim uprzywilejowanym stanie za-grzęzłej“. O innych nader ważnych powodach, które uchyliły możliwość przyjęcia kodyfikacyi Zamoyskiego ob. Smoleński, „Pisma history-cz ie“ III (1902), Ocena „Zbioru Praw“ u Szujskiego, „Dzieje Polski“ IV, 568 — 573. Zgoła fałszywa i bałamutna W. A. Maciejowskiego w artykule: Pobieżny pogląd na K-ępraw w dawnej Polsce (Czasopismo Prawne [Krakowskie] 1868) .

Francya.

szem i najważniejszem dziełem kodylikacyjneni było ogłoszenie Kodeksu Napoleona, (ob. Francya, Prawo i Kodeks Napoleona). O jego olbrzymim wpływie i rozpowszechnieniu w mówiliśmy wyżej (ob. Kodeks Napoleona str. 937) Każde prawo starzeje się. Błędnie sądzą prawodawcy, że powstrzymają pochód prawa; iluzyę tą z Justynianem dzielił ponoć Napoleon. Je-dnik przyznać należy, że prawo zmienia się niemal z dnia na dzień; w tym sensie K. N. wielokrotnie okrył się nowem listowiem, które go przeobraziło i przekształciło wewnętrznie najzupełniej. Nasamprzód zewnętrzuie. Przybyło wiele nowych ustaw: za panowania Napo-

Wiallfa Enc. Powsz. Iluitr. Zesz. Z37b T. X2XVI.

leotia (od 24 marca r. 1806 do 21 kwietnia 1810), w okresie Restau racy i: ustawa z 18 listopada 1814, nakazująca wszystkim święcenie niedzieli i ustawa 8 maja 1819 uchylająca rozwód, jak sprzeciwiający się religii katolickiej i 7 mniejszych (pomiędzy 2 stycznia 1817 a 15 kwietnia 1829 ogłoszonych); za panowania L u d w i]k a Filipa dobija się władzy zamożna burżuazya, kapitalizm agrarny zastępuje rosnąca w wpływy klasa kapitalistów miejskich, handlarzy, przemysłowców itd. Interesy przemysłowe oskrzydlają interesy rolnictwa. Mała oligarchia przemysłowa, która stanowi przejście od dawnej monarchii • Restauracyi, opartej na arystokracyi, do rewolucyi 48 roku, podjętej pod hasłem demokracyi włościańskiej i robotniczej. Działalność prawodawcza staje się żywszą, co znajduje się w związku z większą wolnością polityczną (w Izbach i w prasie; swoboda dys-kusyi) i w związku z żywszą działalnościę ekonomiczną. W dziedzinie prawodawstwa cywilnego zniesiony art. 164 K. C. (1832), ogłoszono ustawy o przymusie fizycznym (1837), o majoratach (1835), o obłąkanych (1838), o wywłaszczeniu (1841 , o własności literackiej (1814) itd. Zamierzono zreformować prawo hypote-czne (inicyatywa w tym kieranku podjęta roku 1836, ankieta dokonana 1841 i ogłoszona w 3 tomach 1844). Druga Rzplita (24 lutego 1848—2 grudnia 185,1) zaznaczyła swój krótki żywot historycznej powagi momentem, wprowadzeniem głosowania powszechnego. Zgromadzenia ustawodawcze i prawodawcze (1848 i 1849) zawotowały: prawo, orzekające maximum dnia roboczego na 12 godzin (9 września 1841), prawa dotyczące naturalizacyi (22 marca i 3 grudnia 1849), zniesienie substytucyi (11 maja 1849), jawność umowy małżeńskiej (11 lipca 1859), małżeńswo niezamożnych, lichwa, książki robotnicze itd., ogółem 21 aktów ustawodawczych. W dalszym ciągu dyskutowano nad reformą ustawy hypotecznej. Za drugiego Cesarstwa (1851 —1870) należy zaznaczyć przedewszystkiem reformę hypoteczną (23 marca r. 1855) nieodpowiadającą zresztą oczekiwaniom i nakładowi pracy, który ją poprzedził. Pozatem: prawo o towarzystwach kredytu rolnego (1852 — 1853), zniesienie śmierci cywilnej (31 marca 1854), o związkach syndy-kalnych (21 czerwca 1865), o prawach autorskich (14 lipca 1866), o spółkach handlowych (1867), zniesienie art. 1781 K. C. (2 sierpnia

1868). Około r. 1868 rząd dotychczas militarny i despotyczny przybiera pod wpływem rosnącej opozycyi pozory zewnętrzne liberalizmu, ■ co znajduje oddźwięk w prawie prasowem (11 maja 1868), prawie zgromadzeń (6 czerwca 1868). Trzecia rzeczpospolita dzieli się na dwie połowy. W pierwszej (1870 — 1880) Francya rządzona przez większość monarchi-czną i konserwatywną (do r. 1875 zupełnie zachowawczą, od r. 1875 republikańską w iz-

119

bie deputowanych, zachowawczą w senacie, od roku 1879 w Senacie republikanie zdobyli większość) 1870- 1880 działalność prawodawcza prawie żadna, reformy bojaźliwe. (Ogółem 5 ustaw w tej liczbie jedna dotycząca pracy nieletnich, jedna dotycząca dzieci cudzoziemców zrodzonych we Francyi). Od r. 1880 wraz ze zmianą większości rządowej zmienia się charakter kodyfikacyi, której rozmach olbrzymi przypomina czasy W. Rewolucyi (1789 —1793).

1798 Koiiwencya odpowiada robotnikom, domagającym się interwencyi państwa w sporach pomiędzy niemi a prawodawcami: „iż niepotrzebnie niepokoją obywateli i płoszą z Paryża bogatych właścicieli“. Prawodawcy napoleońscy kładą własność u podstawy organizacyi rodziny i zobowiązań. „Kodeks ma na celu głównie uregulowanie zasad i praw własności“. (Louvet) „Poszanowanie własności ujawnia się na każdej karcie Kodeksu“ (Jaubert w Ciele pra-wodawczem). „Najcenniejszym przepisem Kodeksu jest ten, który uświęca prawo własności; wszystkie inne stanowią tylko jego konsekwen-cyę albo skutek“ (trybun Lahary). Kodeks istotnie zajmuje się własnością w artykułach 516 — 1110 i 1582 — 1778. — Nieletnim opiekuje się prawo, ile że jest „właścicielem“; jeśli jest sierotą, opiekun może upoważnić go do odnajmowa-nia usług, ale bez drobiazgowych formalności nie może sprzedać jego nieruchomości; małżeństwo pojęte jest przedewszystkiem jako związek majątkowy i wbrew pozorom opieka prawna dotyczy raczej majątku niż słabości kobiety. W dziedzinie umów K. c. zajmuje się sprzedażą, spółką, pożyczką, składem, sekwe-strem—tak czy inaczej związanemi z własnością. Umową najmu zajmuje się w granicach 2 artykułów. Wreszcie wierzyciel korzystał jeszcze z przywileju przymusu osobistego w stosunku do złego dłużnika—i to był dawny przeżytek czasów Rzymskich. Słowem był to kodeks pisany przez stan trzeci w duchu jego wyłącznych interesów. Nic dziwnego. Stulecie

W okresie lat 18 zyskała Francy a około 70 ustaw, z których najważniejsze tu mogą być tylko zaznaczone: kodeks .praw rolnych (1882), odpowiedzialność lokatorów na wypadek pożaru (1883), syndykaty zawodowe (1884), odnowienie rozwodu (1884), narodowość (1889 j osłabienie władzy ojcowskiej (1889) prawa spadkowe małżonka pozostałego przy życiu (1891, reglamentacya pracy (1892), separacya (1893), tanie mieszkania (1894), płaca robocza (1895) prawa spadkowe d z i e c i naturalnych (1896, ob.), prawa wodne (1898), odpowiedzialność z tytułu nieszczęśliwych wydadków w urządzeniach przemysłowych (1898), warranty rolne (1898) itd... W ostatnich czasach podjęto energicznie sprawę zupełnej rewizyi kodeksu cywilnego.

W ciągu stulecia XIX kilkakrotnie występowano z podobnemi projektami. Pierwszy Rossi r. 1837 i wcześniej jeszcze Goupil de Prćfeln, żądali reform częściowych i izolowanych roku 1834 („Revue Wołowski“ 1834 i 1837); Batbie w Akademii nauk moralnych 23 i 30 grudnia 1865 (referat wydrukowany w Revue Critique

Dalej jest kodeks kodeksem przedewszystkiem „mężczyzny“. Prawa kobiety są bezwzględnie ograniczone. Nie może być świadkiem w aktach stanu cywilnego albo w aktach notaryalnych. Może być opiekunką tylko własnych dzieci, opiekunką o prawach zresztą ograniczonych; należeć może do rady familijnej tylko jako wstępna; jeśli wykonywa władzę rodzicielską w wypadku śmierci małżonka, kodeks ogranicza ją; cudzołóstwo stanowi dla niej powód do rozwodu albo separacyi tylko w wypadku, kiedy zostało dokonanem przez małżonka w domu

1866); 1873 Joubaire ogłosił „Essai sur la re- maszyny nie było się jeszcze wtedy zaczęło, vision du C. C.“, Tarbouriech w tym samym sensie 1898 w Revue de droit public (wrzesień-październik). W izbie deputowanych 19 grudnia 1893 złożono wniosek dotyczący rewizyi K. C. W r. 1900 powstało w Paryżu Towarzystwo (VEtudes législatives, które ma na celu przygotowanie ogólnej reformy K. C. przez przedyskutowanie projektów dotyczącycli oddzielnych tytułów (pierwszy prezydent Glasson [ob.J, sekretarz generalny Saleilles [ob.] w liczbie członków wszyscy przedstawiciele „młodej Francyi“ w dziedzinie prawoznawstwa).

dza majątkiem; małżonka przekazuje to prawo małżonkowi, prawo co prawda ograniczone rządem stosunków majątkowych, ale nie ograni-czonem w takim stosunku, aby małżonka mogła „darować, alienować, hypotekować, nabywać tytułem darmnym albo za opłatą majątek bez pomocy małżonka“ (a. 217). Tymczasem w ciągu stulecia podłoże ekonomiczne uległo zasadniczym przeobrażeniom. Obok prawa właściciela wyrosło prawo najmującego. Obok praw pracodawcy, małżonka, ojca — narodziły się prawa robotnika, kobiety (ob. Kobieta i kwest y a kobieca) i dziecka, własność ruchoma wyrosła i przerosła własność nieruchomą; płaca robocza stała się wartością i po

za-

Reforma taka staje się z dniem każdym coraz ; małżeńskim. Pełnoletnia i niezamężna rozporzą-bardziej konieczną. Kodeks cywilny jest przedewszystkiem reglamentacyą własności. Tu spoczywała jego zasada rewolucyjna i jego sługa. W. Rewolucya była protestem kupców miejskich i włościan przeciwko przywilejom możnowładców rolnych, insurekcyą własności zrodzonej za ladą kupiecką przeciwko własności féodal ii ej. Stan trzeci domagał się wyzwolenia od ciężarów, które nakładały na niego przywileje możnowładców. Domagał się zniesienia myt, wolności obrotu. W. Rewolucya dokonana została w imię tej wolności. Daleką była Rewolucya od haseł wszelkiego kolektywizmu. Ci, którzy wspominali imię Grakchów, znaleźli się pod nożem Gilotyny. D. 4 maja r.

tęgą prawną na równi z dywidendą i docho- wa teraz prawo osobiste, a umowa pracy traci dem procentowym. Prawodawstwo musiało u- swój charakter dwustronnego zatomizowanego względnie naradzające się potrzeby i w całym kontraktu, z czasem ze wzrostem organizacyi

szeregu wyliczonych wyżej aktów prawodawczych znaleźć dla nich odpowiednik prawny. Jurysprudencya (ob.) tłómaczyła istniejące przepisy w duchu nowych potrzeb, zmieniając interpretacyę (ob.) zasadniczo. Weźmy np. umowę najmu. Jej dzieje wypełniają całe niemal stulecie. W r. 1836 ogłoszono prawo, którego mocą „żaden robotnik nie może być używany w fabrykach przetworów rtęciowych, jeżeli nie ma 18 lat skończonych“ słowach mieści się pierwszy wyraz opieki, którą prawodawca chce otoczyć robotnika. Rok 1838 przynosi przywileje płacy roboczej na równi z płacą służby domowej (a. 549 K. Handlowego, a. 2 101 K. C.). Rok 1841 przynosi ograniczenie pracy dzieci po fabrykach i zakładach przemysłowych pod względem wieku, czasu, pory, dnia i nocy, czystości, nauki szkolnej itd. Przepisy te, co prawda, nigdy nie były wykonane, posiadają natomiast wartość niezmierną, jako objaw symptomatyczny przeobrażeń, które dokonywały się w łonie społeczeństwa. Postępy techniki idą nieprzerwanym szeregiem; w 1819 zaczynają kursować statki parowe, w 1838 zaczyna działać telegraf Morse’a i pierwsza kolej żelazna z St.-Etienne do An-drézieux. Fabryka centralizuje produkcyę i gromadzi wielkie masy robotników pod jednym dachem, przy jednym warsztacie a w nich rodzi się świadomość siły a zarazem świadomość wspólnych interesów. Bezrobocia stają się częstsze. Maszyna wywołuje większą ilość nieszczęśliwych wypadków. Współzawodnictwo fabrykantów staje się coraz groźniejsze: zniżają płacę roboczą, powiększają długość dnia roboczego, powołują do pracy coraz tańszego robotnika: kobiety, dzieci, cudzoziemców. Robotnicy odpowiadają zrzeszonym protestem i protest znajduje sobie wyraz w prawodawstwie ochronnem, ograniczającem pracę kobiet i dzieci, godziny pracy itd. Praca staje się ogniskiem, skąd bierze początek nowa działalność prawodawcza. W 1848 r. rząd tymczasowy, ledwie zainstalowany, oświadcza, że „chce gwarantować istnienie robotnika przez pracę i chce zabezpieczyć pracę dla wszystkich obywateli; uznaje, że ro botnicy powinni zrzeszać się gwoli korzystaniu z przywilejów pracy“. W całym układzie K. c. dokonywa się zmiana; miejsce własności za stępuje praca; wczoraj prawodawca gwarantował obywatelom używanie własności, dzisiaj — pracy. W ogonie wielkiej komety znalazło się około dwudziestu głośnych ustaw w tym duchu poczętych: kometa prędko zagasła. Ale mimo rządów reakcyjnych Napoleona III nieusta-wała na chwilę działalność, która miała podminować zasadę K. c. R. 1865 zniesiono kazj koalicyi (ob.) robotników. Robotnik, który znał dotychczas tylko „zobowiązania“, zdoby-

robotniczej nabierze cech umowy zbiorowej: z jednej strony pracodawca, z drugiej syndykat (związek) robotników. Coraz rzadziej wysokość płacy i długość dnia roboczego zależą wyłącznie od autonomicznej i despotycznej woli pracodawcy; robotnicy skoalizowani zdobywają głos i udział z natury rzeczy w zarządzie fabryki. Przemysł, dawniej „monarchiezny“, staje się „republikańskim“. R. 1868 przynosi zmiany w art. 1781 K. c.: słowo w tych pracodawcy traci wartość dowodu, gdy chodzi o wysokość należności; 1869 r. powstaje izba federalna stowarzyszeń robotniczych w Paryżu. Prawo z r. 1884 uświęciło ruch syndykalny robotników: uznało 237 syndykatów w Paryżu (50 000 członków) i 350 syndykatów prowineyo-nalnych. Prawo z 1892 r. ogranicza pracę kobiet pełnoletnich do 11 godzin, 1904 r.—do 10 godzin. Takim przemianom uległa umowa najmu pracy.—Powoli też tracił K. c. charakter kodeksu par excellence mężczyzny. Prawo z d, 9 marca 1891 nadaje małżonkowi pozostałemu przy życiu przywilej w stosunku do pozostałych spadkobierców; prawo z 20 lipca 1895 pozwala kobietom zamężnym posiadać na własność książeczkę kasy oszczędności; w przedmiocie małżeństwa dzieci prawo z r. 1896 orzeka, że w wypadku rozwodu albo separacyi wystarczy zgoda tego współmałżonka, który wykonywał opiekę. Prawo wreszcie z d. 6 lutego 1893, które nadaje kobiecie żyjącej w separacyi zupełną zdolność prawną i prawo zamieszkania, oraz z 9 grudnia 1897, które nadaje prawo występowania w charakterze świadków—uzupełniają pierwsze istotne choć jeszcze nie dostateczne zwycięztwa feminizmu w granicach K. c. Widzimy w ten sposób, że K. c., który miał zawierać „rozum pisany“, miał być wieczny, znalazł się na drodze zupełnych i zasadniczych przeobrażeń. Czas zadał kłam słowom Bigot - Préameneu, który nadawał mu charakter „arki świętej“. „Wszystko płynie“—uczyła grecka filozofia, potok życia społecznego, mobilizujący wszystkie czynniki tego życia — parlament, rząd, administra-cyę, jurysprudencyę—w kierunku wskazanym przez naczelne momenty rozwoju ekonomicznego— nie wstrzymał biegu na chwilę. Francya nie strzaskała „arki świętej“; czas ją skruszył i w granicach jej dawnych kształtów treść nową zgoła urobił.—Zaś inne narody, czy państwa, znajdujące się w stosunku lennym do K. c. postąpiły sobie inaczej. W pewnej części zniosły po upadku Napoleona panowanie praw francuskich, w innej części pozostawiły ustawy te bez zmiany (ob. Kodeks Napoleona). Najlepiej uwidoczni te zmiany następujący wykaz za- alfabetyczny.

Austro—Węgry. Rozwój prawodawstwa do r. 1797 p. wyżej. Opracowaniem opinij, nadsyłanych w ciągu 4 lat następnych zajęła się specyalna komisya dworska z Zeillerem (ob.) na czele. Pracowała do r. 1806, dwa lata badał jej pracę mniejszy znowu komitet; r. 1808 wręczono projekt w „całości cesarzowi. Dwa lata czekano na jego pozwolenie. Wreszcie po wprowadzeniu nowych zmian Kodeks został podpisany 7 lipca 1810 roku i zaczął obowiązywać 1 czerwca 1811 pod nazwą „Allgemeines bürgerliches Gesetzbuch“ w Czechach, na Bukowinie, w Galicyi i Lodomeryi (z wyjątkiem obwodów Wieliczki i Podgórza oraz Tarnopola i obwodu wolnego miasta Krakowa), Karyntyi dolnej, na Morawach, w Austryi, Slązku i Styryi. W innych częściach monarchii panowały podówczas prawa francuskie. W skutek traktatów paryskich i wiedeńskich 1814 —

Soloturnu, projektowi saskiemu 1853 r. K. C. przetrwał całe stulecie. Ze zmian najważniejsza dotyczy prawa małżeńskiego, ogłoszonego po zniesieniu konkordatu (1868 i 1870), wprowadzającego między innemi przymusowe małżeństwo cywilne. W kwietniu 1904 r. Unger (ob.) ogłosił w Zeitschrift für privat, und öff. Recht Grünhuta rozprawę, w której domagał się „mozaikowej“ reformy K. C. przez usunięcie przepisów przestarzałych i uzupełnienie przez brakujące. W skutek tej odezwy powołano do życia komisyę, do której weszli: Unger (ob), Steinbach (ob.), Ma dey ski (ob.), Klein (ob.) Randa (ob), Sehe y (ob).

Anglia, ob. W. Brytania.

Ameryka Północna, ob. Kanada, Stany Zjednoczone, Meksyk.

Ameryka Południowa, Wszędzie niemal obowiązują Kodeksy cywilne wzorowane na K. Napoleona. Boliwia. K. ogłoszony r. 1843 obowiązuje od 17 listopada 1845; skopiowany z K. N. w tytułach o małżeństwie i o aktach stanu cywilnego zmieniony za sprawą kleru katolickiego.—Peru, kodeks z d. 28 lipca 1852, Chili K. z d. 14 grudnia 1855, obowiązuje od 1 stycznia 1857 r. • (aa. 2 524). Urugwaj: K. z d. 1 stycznia 1869. Argentyna: Kodeks z d. 1 stycznia 1871, zreformowany 1882 r. Wenezuela: K. z d. 27 lutego 1873 r. Kolumbia: K. z d. 26 maja 1873 r. Gwatemala: K. z d. 1877, zmiany 1882 r. Honduras: K. z d. 27 sierpnia 1880 r. Salwador K. z d. 10 listopada 1880 r. Co-sta-Rica: K. z d. 1 stycznia 1888 r. Brazylia: K. nieukończony. Projekt pochodzi z r. 1859 zredagowany przez Freitas’a, Nabuco de Aranjo, dos Santos, od r. 1882 spoczywa w ko-misyji. Por. Roaul de la Grasserie. „Lois civiles du Brésil (1897)“, tenże „Le code civil chilien“ (1896). „Tratado de] derecho civil colombiano“ przez Champeau i Uriba (t. 1 1899); Roaul delà Grasserie: Code civil du Venezuela (1897); Latorre „Memorias... sobre el codigo cliileno“ (t. I 1888), „Codigos chilenos“ (Santiago 1891 str. 1013). Latorre „Resena historica de la formacion de codigo ci vil“ (1892).

Belgia: Podjęta ogólna rewizya K. C., w interesie której Laurent (ob.) przygotował swój Avant-Projet (5 tom. 1882). R. 1884 mianowano komisyę, która miała przygotować projekt odmienny. Najważniejsza reforma, dokonana w zakresie K. C. (francuskiego) dotyczy ustawy hypotecznej (16 grudnia 1851 aa. 2092 —2203). Reforma K. handlowego franc. (1867 —1887), ustawa upadłościowa (1851), Kodeks karny (1869), procedura karna (1873) od kilku lat prace nad nowym K. C. i procedurą cywilną w toku.

Bułgarya emancypuje się powoli z pod

rza

1820 wprowadzono K. C. austryacki do pozostałych prowincyj, do Banatu (1814), Krajny i Karyntyi górnej (1815), Voralrbergu, Tyrolu, Go-rycyi, Istryi, Fiume (1815), Wieliczki i Podgó-(1 listopada 1815), królestwa Wenecko-Lom-bardzkiego, Dalinacyi (1816), do obwodu Tarnopolskiego (1 lutego 1816), Salzburga (1817).

Po przyłączeniu Krakowa postanowiono wprowadzić K. C. z dniem, kiedy rozpoczną działalność na nowo zorganizowane sądy (29 września 1855 r.) Na Węgrzech i w Siedmiogrodzie Kroa-cyi, Sławonii, województwie Serbski ein zaprowadzono K. C. 1853 r. Na Węgrzech zniesiono moc ustaw austryackicli 1861, przyczem komisya z judex - curiae na czele ułożyła krótki kodeks cywilny (zgoła niewystarczający). W innych krajach węgierskich obowiązują nadal prawa austryackie jednak zmienione z biegiem lat. Na Węgrzech od dwudziestu lat działa komisya kodyfikacyjna, która obdarzyła już Węgry kilku kodeksami i wypracowała kodeks cywilny. Obowiązuje nowe kodeksy handlowy (od 1875), karny (1878), upadłościowy (1881),

Tak samo w Austryi ogłoszono nowy kodeks karny (1852), ustawą upadłościową (1868), procedurę karną (1873), kodeks handlowy (niemiecki z r. 1860 w r. 1862) procedurę cywilną (1895). Głosy domagające się wprowadzenia na nowo ustaw astryackich nie przestały się odzywać. Dowodzono (np. Hofmatm, prawnik węgierski w „Oester. Gerichtszeitung“ 1865 Nr. 31 — 2), że sądy nominalnie opierają swe orzeczenia na dawnem prawie węgierskiem, faktycznie zaś stosują ustawy austryackie. —K. C. austryacki był na swój czas dziełem znacznej wartości: „Zawarto w nim niezmierne bogactwo rozumu prawodawczego; panuje w nim żywotny i moralny duch a w oddzielnych przepisach — wyrozumiałość i słuszność, przytem sposób wyrażania się jest jasny i przejrzysty (Unger, Entwurf eines bürg. G.-B f. d. Königreich Sachsen 1853 p. 3—4). Zdobył sobie uznanie nietylko w Austryi, ale służył za wzór, projektowi bawarskiemu Leonroda, projektowi wpływu prawodawstwa tureckiego. Kilkokrotnie heskiemu; kodeksom Bernu, Lucerny, Argowii, zorganizowane komisyę kodyfikacyjne (Zankowa

Luksemburg. K. c. francuski obowiązuje bez zmiany. Ustawa upadłościowa (belgijska) przyjęta r. 1870. K. handlowy francuski zmodyfikowany (r.    1870) —K. karny r.

1879.

Tonczewa, 1889 r. (17 grudnia) ogłoszone prawo o upadkach, skopiowane z wzorów francuskich i włoskich bez uwzględnienia prawa zwyczajowego. 1897 r. prawo o małżeństwie (niema ślubów cywilnych). 1898 r, prawo o przedawnieniu (z d. 30 stycznia) 1867 r. ogłoszono również kodeks handlowy (ob. „Loi commerciale bulgare du 2 9 mai 1897 trad. Politis“

1898); prawo handlowe i wekslowe zapożyczone z Kod. niemieckiego i węgierskiego, prawo upadłościowe z Kod. rumuńskiego.

Czarnogórze. Polecono wypracowanie K. C. Bogiszyczowi, podówczas profesorowi uniwersytetu odeskiego. Przedewszystkiem zgromadzono „Zbiór zwyczajów prawnych u narodów południowo-słowiańskich“ (Zagrzeb 1874), następnie przystąpił redaktor do pracy i po wielu perypetyach ogłosił: Opśti imovinski zakonnik za Cr nu Goru (1888) rzecz w swoim rodzaju znakomitą, 1898 ogłoszono wydanie powtórne poprawione. Przekład francuski D a-reste’a i Rivière’a (1892), niemiecki Dicke 1 ’ a (1889), rosyjski pod red. Spasowicza (1898).—Por. Hube w „Ateneum“ 1889, Spa-sowicz w „Wjestn. Jewropy“ 1899.

Dania ob. Skandynawia. —

Egipt Kodeks ogłoszony 1875, wzorowany na K. C. francuskim ob. Aziz, Concordance des Codes Egyptiens avec le C. Napoleon 2 t. (1886 — 1889).

Grecy a. Król Otton polecił Maurerowi (1827) wygotowanie kodeksu cywilnego. Maurer niezadowolony z zarządzeń rządu greckiego opuścił Ateny, zabierając wszystkie dokumenty przygotowawczemu W r. 1835 polecono stosowanie zwyczajów miejscowych obok dawnych praw bizantyjskich. 1830 ogłoszone prawo o spadkach, 1836, o hypotece, stanie cywilnym, zastawie, 1827 — różnicy majątków, 1837 — 0 pełuoletności i inne sporadyczne akty prawodawcze. Projekt ułożony według wzorów francuskich i włoskich (1870 ogłoszony 1874) nie został przyjęty. Nowa ko-misya kodyfikacyjna, pracująca od roku 1899 w liczbie 6 członków (Krassas, Psaras, Eptaxias, Albanas, Euclides i von Streit) przygotowuje kodeks cywilny, wzorując się najzupełniej na kodeksie cywilnym niemieckim. Ustawa upadłościowa ogłoszona r. 1878. Na wyspach dońskich (przyłączonych do Grecyi r. 1864), obowiązuje od l-o maja 1841 K. C., skopiowany dosłownie z K. C. francuskiego.

Hiszpania. Pierwsze żądania kodyfika-cyi ujawnione 1846 — 1851, udaremnione przez upór prowincyj, które domagały się zachowania praw zwyczajowych (fueros, ob.). Kodeks karny ogłoszony r. 1870, K. procedury cywilnej (1881), kodeks proced. karnej (1882), kodeks handlowy (1881). Z projektami K. cywilnego wystąpił Martinez w r. 1882, ponowił wniosek, powołany powtórnie do ministeryum 1885, i przeprowadził przyjęcie projektu w warunkach wyjątkowych. Bojąc się, że dyskusya

nad każdym artykułem zosobna poprowadzi na manowce i udaremnię przyjęcie ostateczne kodeksu, Martinez wystąpił z wnioskiem, aby kor-tezy przyjęły tylko główne zasady kodeksu przyszłego a do wykonania delegowały rząd. Prawo z d. 11 maja 1888 orzekło, że „rząd uprawniony jest do ogłoszenia kodeksu cywilnego przy zachowaniu zasad poniżej wskazanych (w ilości 27): małżeństwo zachowane kanoniczne i cywilne, nie uznane poszukiwanie ojcowstwa, pełnoletność ograniczona do 23 lat; akty stanu cywilnego prowadzone przez sędziów miejskich; w zakresie prawa serwitutowego zachowane zwyczaje Aragonu, Nawarry, Galicyi, Balearów, Katalonii i Kraju Basków i t. d.) 13 października t. r. złożono projekt gotowy Kortezom do przyjęcia, a ogłoszono go w „Gaceta“ madryckiej. Kortezy zażądały nowej edycyi w maju 1889. Pod datą 25—27 lipca 1889 r. kodeks został ogłoszony. Przewidziany w kodeksie sposób rewizyi. W końcu każdego roku prezydenci izby najwyższej oraz izb apelacyjnych obowiązani są przedstawiać ministrowi sprawiedliwości me-moryały z wyliczeniem artykułów stosowanych z przeszkodami. Memoryały te przekazywane być mają stałej komisyi kodyfikacyjnej, która co dziesięć lat przedstawi rządowi projekty zmian pożytecznych (z uwzględnieniem doświadczeń zagranicznych). D. 1 lipca t. r. zaprowadzono kodeks na Kubie, na Porto-Rico i na Filipinach. K. hiszpański zachowuje moc zwyczajów (fueros, oh.) w a. 12. Por. Levé „Code civil d’Espagne“ (1890). Lehr „Droit civil espagnol“ (2 t. 1870 — 1890).

Hola nd y a. Rewizya K. N. rozpoczęta 1814 ukończona została r. 1837 (już po oderwaniu się Belgii) —Kodeks cywilny handlowy, procedury cywilnej i karnej, obowiązuje od 1 października r. 1838. W ostatnich latach rozpoczęto uanowo pracę kodyfikacyjną: procedurę cywilną poddano rewizyi r. 1871, a nowy kodeks karny ogłoszono 1881. Trypels „Les codes néerlandais“ (1886).

Japonia, ob. wyżej „Japonia“.

Kanada. W r. 1859—1865 dokonano re-dakcyi K. c. obowiązującego od 1 sierpnia 1866 i przedstawiającego kombinacyę coutume'y paryskiej (1580), K. N. i prawa angielskiego. Ob. Loranger we wstępie do komentarza (1873 — 1879). Montigny „Histoire du droit canadien“ (1869), B o ur i not „Canada under the Britisch Rule 1760 — 1900“ (Cambridge 1900).

Monaco. K. cywilny własny od r. 1885 (K. c. francuski poprawiony w kilku ustępach i trochę skrócony 2100 art.). Poprzednio K.

N. i prawa sardyńskie (przed r. 1859). Kodeks karny własny (1874), procedura karną (t. r.). Kodeks handlowy (1877).

Skandynawskie państwa (Dania, Szwecya, Norwegia). Główne źródło po dzień dzisiejszy dwa zbiory prawodawcze Krystya-na V z d. 15 kwietnia r. 1683 (dla Danii), 15 kwietnia r. 1687, dla Norwegii (Danske Lov, Norske Lov) i kodeks powszechny szwedzki przygotowywany od r. 1686, przyjęty w r. 1734 i ogłoszony przez Fryderyka I r. 1736 (Sveriges Rikes Lag 1734). Sądy posiłkowały się prawem rzymskiem (szczególnie w zakresie prawa umownego). Wogóle zaś prawo trzech krajów północnych odpowiada ich przeszłości politycznej: Norwegia do r. 1814 stanowiła część królestwa duńskiego, a od tego czasu znajduje się w unii ze Szwecyą. W ostatnich latach żywsza działalność kodyfikacyjna pod wpływem oczywistych potrzeb i współudziału społeczeństwa (zjazdy prawnicze—Nordiske Ju-ristmóder) znalazła wyraz w następujących pracach: prawo wekslowe (7 maja r. 1880), prawo o markach fabrycznych (ogłoszone w Norwegii i Szwecyi 1884, w Danii 11 kwietnia r. 1900); prawo o rejestrze firmowym (w Szwecyi 13 lipca r. 1887, w Danii 1 marca r. 1889, Nor-

Meksyk. Stany Meksyku i Vera-Cruz posiadają kodeksy własne. K. c. obowiązuje od 1 marca r. 1871, poprawiony r. 1884.

Norwegia. Ob. Skandynawia.

Niemcy, ob. „Ni em cy“. — „Prawo“.

Polska, ob. Polska—Prawo.

Prusy. O wprowadzeniu „Landrechtu“ p. wyżej. Z pośród innych ustaw wyróżnia się ustawa hypoteczna z r. 1872. Od 1 stycznia r. 1900 obowiązuje K. c. niemiecki.

Kodeks procedury cywilnej

Portugalia. K. c. ogłoszony r. 1867 (2 538 art.).

r. 1876, kodeks karny r. 1886, wreszcie kodeks handlowy r. 1888. W tym ostatnim przyjęto zasady K. c.. hiszpańskiego o obowiązkowej rewizyi kodeksu w porządku przewidzianym. Dzieło jednego człowieka, ministra sprawiedliwości Beireao, który przybrał sobie do pomocy kilku kompetentnych pracowników (zgromadzenie adwokatów lizbońskich opracowało część — dotyczącą upadłości, Ribeira—spółki,

Teixeira de Quieroz—giełdę itd. W komisyi ' wegii 17 maja r.); prawa morskie (1891 —1893), parlamentarnej poświęcono na przedyskutowa-    prawo o czekach (1898). Tekst tych ustaw,

1888.

R o s y a. ob. Rosy a—„Prawo“. Rumunia. Do r. 1875 stosowano w Moł

dawii K. Kalimacha a na Wołoszczyznie K. Caragea (oba z r. 1817), pierwotnie zredagowany w języku greckim, pierwszy był naśladowaniem K. c. austryackiego). W r. 1864 ogłoszono nowy K. c., obowiązujący od 1 grudnia r. 1865 a wygotowany pod wpływem wzorów francuskich, specyalnie Marcad é’g o (ob. ) z zachowaniem niektórych zwyczajów (brak separacyi, ślub kościelny warunek ważności małżeństwa). Przekład francuski —Bukarest 1889. A1 e k s a n d r e s c o „Droit ancient et moderne de la Roumanie“ (1898).

Saksonia.

nie 50 sesyi. Obowiązuje od 1 czerwca r. ogłoszony w różnym napozór czasie, jest wszędzie ten sam i stanowi początek obszerniejszej kodyfikacyi całkowitego prawodawstwa skandynawskiego. W zakresie prawa cywilnego uzupełniono w ciągu stulecia dawne prawo z XVIII w. nowemi nowelami (prawo o nieobecnych r. 1857, o prawie obywatelstwa r. 1888, o stosunkach majątkowych małżonków 1888 i 1894 r., o prawie autorskiem 1893, o prawie sąsiedz-kiem 1887, o rybołóstwie 1896, o hypotece itd., dla każdego z trzech krajów osobne „ordo-nanse“. Oh. Raoul de la Grasserie, „Les codes civils suédois de 1734“ #(1895).

E. Lehr „Droit civil Scandinave, avec la collaboration de Munc li-P etersen, Kristen Johanssen, ElsaEschelsson“ (1901). Zna-Zamierzenia kodyfikacyjne komity kodeks karny posiada Norwegia od r. od początku stulecia. Komisya powołana r. 1898.

Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Większość Stanów nie posiada ko deksów a tylko zbiory praw w rodzaju kodeksów rzymskich, zwane Consolidations. Luizya-na posiada K. wzorowany na francuskim (art. 3 524), kodeks stanu New York (1875), Kalifo-nia (1872), Dakota (1877). Główne znaczenie ma jak w Anglii jurysprudencya (case law). W ostatnich czasach odzywają się w Stanach Zjednoczonych poważne głosy za kodyfikacyą: staje się zupełną niemożliwością opanowanie materyału zawartego w reports’ach sądowych, które łącznie z angielskiemi tworzy olbrzymi łańcuch 8 000 tomów. Dill on „The laws z r. 1879. (Przekład rosyjski — Petersburg r. and jurisprundence of England and America“ 1885), Kod. procedury cyw. (1865), K. han- 1894 (i literatura tam podana), dlowy (1860), Prawo upadłościowe (1861), K. Szwajcarya. Kantony rozporządzają pra-karny (1860), K. proced. karnej (1865)    wem autonomii prawodawczej. Część kantonów

1846. Projekt ogłoszony z ogromnemi motywami r. 1851 — 2, w skutek surowej krytyki Wäc litera (ob.) i Unger’a (ob.) wycofany

1    opracowany na nowo. Ogłoszony powtórnie

2    stycznia r. 1863, zaczął obowiązywać oó 1 marca r. 1865. Pięć części: ogólna, prawa rzeczowe, zobowiązania, prawo familijne i opieki, prawo spadkowe. K. c. saski wogóle wysoko jest ceniony przez praktykę i naukę niemiecką.

Obowiązywał do 1 stycznia r. 1900, od tej daty ogólny K. c. niemiecki.

Serbia. K. c. wzorowany na austryac-kim, ogłoszony przez ks. Karadżordżewicza 25 marca r, 1844. Wydanie nowo poprawione

mande, 1887). łowię

wywodzi swoje prawo od K. N.; inna od K. austryackiego, trzecia wzorowała swoje prawodawstwo na K. Zurychu. Kantony zachodnie i południowe posiadają prawo francuskie K. c. francuski obowiązuje w Genewie (Plammer, Le code civil de Genève 1875) i w części kantoru berneńskiego (Jura Bernois). Na nim wzorowane kodeksy Neufchatel’u (1854 — 5), Fryburga (1834— 1849), Vaud (1819), Tessynu (1837), Valais (1855). (Ob. Rossel, Manuel du droit civil de la Suisse ro-Szwajcarya dokonała w po-stulecia ważnego dzieła kodyfikacyjnego. 1845 —1855 Bluntschli (ob.) sko-dyfikował prawo Zurychu (obowiązujące od 1 grudnia 1855); jestto praca wysoce oryginalna, bardzo ceniona (komentarz autora Privatrechtliches Gesetzbuch für den Kanton Zurich mit Erläuterungen (1856 — 1861). W r. 1887 prof. Schneider (ob.) ogłosił drukiem przejrzane wydanie (zamiast 2 149 art. tylko 1108) wraz z komentarzem, (przekład francuski Lehra, Paryż 1890). Na nim wzorowane są kodeksy Szafhuzy (Privatrechtliches Gesetzbuch für den Kanton Schaffhausen von Ammann und Schaerer 1864 — 1865), Unterwalden (tylko „osoby“ 1852, spadki, 1859), Turgowii (osoby, rodzina, spadki 1860, zresztą kodeks Zurychu), Gryzonów (red. Planta 1862 — 1863, przekł. franc. Raoul de la Grasserie r. 1893); Glarysu (Landsbucb część I, 1872, przekł. franc. Lehra, w Annuaire de législation étrang. IV), Zug’u (1861), Bazylei (miasto) i St. Gallen. Kodeksy Argowii (Kellera 1847 — 1855), Bernu (Schnella 1824—1830), Lucerny (Kazimierza Pfyffera 1831—1839) i Solury (Reinerta 1842 — 1848) wzorowane są na kodeksie cywilnym austryackiin z r. 1811. Rewizya konstytucyi, dokonana r. 1874, upoważniła rząd federalny do wydawania praw federalnych, obowiązujących we wszystkich kantonach. Z tych najważniejsze są: prawo o małżeństwie i stanie cywilnym z d. 1 stycznia 1876; o naturalizacyi z d. 3 lip-ca 1876, o zdolności cywilnej z d. 12 czerwca 1881, wreszcie wojny, kodeks federalny zobowiązań obowiązujących od 1 stycznia 1883 (aa. 880 o wybitnej wartości kodyfikacyjnej. Ob. Komentarze Schneider’a i Hafner a). W ostatnich latach rząd federalny polecił prof. Huberowi wypracowanie kodeksu cywilnego ogólnego dla całej rzplitej helwec-kiej. Praca Hubera już 1900) ukończona w projekcie; wywołała podziw całego świata prawniczego i zapewne w krótkim czasie zostanie przyjęta. (Schweizeriches Civilgesetzbuch z objaśnieniami Hubera; o niej obszerna rozprawa M. Riimelina (1901). Prof. Sto os (ob.) wygotował również uznany za doskonały projekt kodeksu karnego, który jednak dotąd przyjęty nie został.

Turcy a posiada kodeks cywilny (Medżelle) od r. 1869, niezupełny jednak (brak prawa rodzinnego i spadkowego) Aristarchi Beg, La législation ottomane 7 tomów, 1873 —1888, a o tern Broussali w Annuaire de législation étranger XIX, 867.

W. Brytania. Stanowi wyjątek i nie bierze dotychczas wybitnie czynnego udziału w pochodzie kodyfikacyjnym. Niewielka ilość materyj skodyfikowana: prawo wekslowe (Bills ot Exchange Act 1882, 45 a. 46 Vict. c. 91), prawo o spółkach handlowych (Partnership Act. 1890, 53 i 54 Vict. c. 39). Pozatem obowiązują systematy 1) Common law (prawo zwyczajowe), o ile jest uznane w prejudykatach sądów albo w doktrynie znanych prawników. Panuje zarówno w prawie cywilnem, jak pu-blicznem (karnem). 2) Eąuity —prawo słuszności, ograniczające surowość i bezwględność prawa zwyczajowego. 3) Statute law -- ustawy ogłaszane w olbrzymiej ilości przez parlament. (Za czasów panowania królowej Wiktoryi ogłoszono z górą 200 większych i mniejszych ustaw!). Już oddawna odzywają się w Anglii głosy, domagające się K-yi praw angielskich. Chaos dzisiejszy daje się wszystkim we znaki. Szko-cya posiada swoje prawa (feodalne i rzymskie), wyspa Man rządzi się zwyczajami pochodzenia skandynawskiego, Jersey i Guernesey zwyczajem normandzkim. W różnych koloniach rządzi prawo hiszpańskie i holenderskie, w dolnej Kanadzie i na wyspie św. Łucyi panuje jeszcze po części prawo zwyczajowe (coutume) paryskie z XVI w., na wyspie Maurycego panuje K. Napoleona. Poczynając od pracy Sheldona Amos’a, „Codification in England and the state of New-York (1867), można zaznaczyć nieprzerwany łańcuch głosów żądających K-yi. Pollock (ob.), Courteney Ilbert, Dillon—wymieniany tylko głosy najbardziej wpływowe. Powołują się przytem na fakt, że W. Brytania zdolną była narzucić koloniom swoim K-e nader udatne: tak Indye od r. 1860 otrzymały cały szereg kodeksów, obejmujących prawie wszystkie gałęzie prawodawstwa: spadki, umowy dowody; procedurę ogólną, karną (1865 — 1872, 1877). W r. 1874 słynny prawnik Stephen, autor kodeksu karnego dla Indyj, ogłosił projekt K-u karnego angielskiego. Projekt ten zyskał uznanie wszyskich kół miarodajnych prawniczych i administracyjnych, przyjęty w dwu głosowaniach przez izbę gmin i utknął w izbie lordów aż do chwili dzisiejszej (ob. Pollock w „National Review“ 1895, sierpień str. 820 in.).

Włochy. W królestwie Sardyńskiein pospieszono po upadku Napoleona znieść K. N., zaprowadzając na nowo kodeks Wiktora—zupełnie przestarzały. W skutek powszechnego niezadowolenia r. 1820 mianowano komisyę, która miała opracować nowy kodeks ukończony r. 1837 (w języku włoskim i francuskim); pod względem formy zbliżony jest do K. francuskiego, pod względem treści pozostał wiernym zasadom prawa rzymskiego. Znany pod nazwą

K. Alberta, obowiązywał w Sardynii od r. 1848 do r. 1865.—W państwie kościelnem po zniesieniu kodeksów francuskich i przywróceniu dawnych praw (prawo kanoniczne i rzymskie)—domagano się bardziej nowoczesnych norm prawa i w myśl tych żądań ogłoszone zostało „Rigo-lamento legislativo e giudiziario“ z d. 10 listopada 1834 r. (obowiązujące od początku 1835 r.), składające się z trzech części (della legislazione civile, dJl’ ordinamento giudiziario, delle leggi di procedura, ogółem 1806 art.). Jako źródła prawa pozostają nadal: corpus iuris civilis i c. nie przepisów może przyczynić się do ustalenia i. canonici, konstytucye papieskie. („Le leggi del diritto commune moderato secondo il dirit-to canonico e le costituzioni apostoliche conti-nueranno ad essere la norma dei giudici civili in tutto cio, che non vieiie altrimenti disposto in questo rigolamento“). Tylko prawo hypotecz-ne zostało po największej części skopjowane z K. N. (aa. 2 092—2 203). Zjednoczenie polityczne poprowadziło ze sobą i zjednoczenie prawne. Dekretami 24 grudnia i 25 lutego 1860 r. mianowano komisyę, która miała przygotować projekt K. C. Po kilku nieudanych projektach Pisanelli ustanowił pięć komisyj w Turynie,

przez Pasanelli’ego 1863 r. Nieustająca praca komisyi, komitetów rewizyjnych zakończona dopiero w r. 1888, dekret promulgacyjny nosi datę 30 czerwca 1889 r. Zaczął obowiązywać 1 stycznia roku .następnego. Jest to dzieło wysokiej wartości. (Ob. Włochy—Prawo.

Kodyfikacya prawa międzynarodowego. K. p. m. zamierza uchylać trudności wynikające przy stosowaniu ustaw pr. m., wywoływanych różnorodnością źródeł i małą stałością norm pr. m. Kodytikacya, ujednostajniająca stosowa-

s. r.

stosunków prawnych pomiędzy państwami. Myśl o K. wypowiedziana nasamprzód przez Bentham a znalazła oddźwięk w Zgromadzeniu Pra-wodawczem francuskiem (r. 1795), z polecenia którego abbé Grégoire ułożył Deklaracyę; została atoli na przedstawienie Komitetu Zbawienia odrzucona. Dopiero w drugiej połowie w. XIX sprawa zostaje podjęta nanowo. Cały szereg uczonych prawników próbował układać kodeksy prawa międzynarodowegó. Parodo (1851), Domin-Petrushewic (1861), Dudley-Field (1872) Bluntschli (1878), Fiore (1890), Kodeksy te nie znalazły uznania ze względu ua subiektywizm narodowościowy autorów, który sobie w nich wyraz znaleść potrafił. Skutkiem tego postanowiono szukać schronienia przed subjektywizmem w komisyi międzynarodowej, w której charakterystyczne cechy narodowościowe członków wzajem się będą oliminowały. W r. 1873 powstaje Instytut prawa międzynarodowego (ob.), w tym samym celu „Związek reformy i K. prawa międzynarodowego“ z komitetem centralnym w Londynie. Instytut pozostawił na uboczu kodyfikaeyę całkowitego organizmu przepisów prawa międzynarodowego, nie wierząc w jej możliwość wobec dzisiejsze-stanu prawa międzynarodowego. Zajał się raczej pracą przygotowawczą nad Kodyfikacyą oddzielnych instytucyj pr. m., w granicach których łatwiej porozumienie osiągnąć się daje. Instytut stara się być praktycznym i możliwie mało podmiotowym, opracowania jego odznaczają się charakterem kompromisowym, przyczem czynniki narodowościowe, niekiedy bardzo silne przy udziale przedstawicieli 21 państwa, zacierają się niemal zupełnie z korzyścią dla całości. Z liczby prób kodyfikacyj pewnych większych całości norm należy wymienić akty następujące: deklaracyą wolnej kommunikacyi na rzękach międzynarodowych (1815), układ względem raugi agentów dyplomatycznych (1815 i 1818), deklaracyą paryską w przedmiocie prawa morskiego (1856), konwencyą genewską o rannych i chorych żołnierzach (1864), konwencyą petersburska w przedmiocie nabojów eksplodujących (1868), akty konferencyi berlińskiej (1885) i brukselskiej (1890) w przedmiocie wytknięcia sfer posiadania i granic kolonizacyi państw europejskich w Afryce. W dziedzinie prawa międzynarodowego prywatnego należy

Medyolanie, Florencyi, Neapolu i Palermo. Części projektu zostały przedstawione izbie w lipcu i listopadzie 1863 r. Projektem zajmowały się inne jeszcze komisye parlamentarne; wydane specyalne prawo, nadające rządowi prawo znacznej inieyatywy w przyśpieszeniu akcyi prawodawczej (2 kwietnia 1865 r.) i wreszcie udało się pracę ukończyć. Kodeks zaczął obowiązywać od 1 stycznia 1866 r. (w Wenecyi obowiązuje od r. 1872). Liczy 2 159 aa. i dzieli się na trzy księgi. Rząd wspólności majątkowej między małżonkami został uchylony. Natomiast rozwinięto przepisy dotyczące przedawnienia, emfiteuzy i in. Znajduje się w bliskim związku z K. francuskim. Hue et Orsier „Le code civil italien“ 2-e ed. 1872; Hube „Kodeks cywilny włoski z r. 1866“ („Pisma R.

Hubego“ I, W. 1905). Jednocześnie ogłoszono kodeks procedury cywilnej i przyjęto K. handlowy Piemontu za K. H. włoski. Kiedy później Mantua i Werona przypadły Włochom, odmówiły uznania K. handlowego i domagały się, aby pozwolonem im było zachować K. H. nie-niemiecki (obowiązujący w Austryi od r. 1862).

Manciui domagał się w r. 1869 mianowania ko-rnisyi, która miała przygotować K. handlowy.

Wniosek został przyjęty 8 września 1869 r.

Projekt przekazano izbie kasacyjnej, izbom apelacyjnym, wydziałom prawnym uniwersytetów, izbom handlowym do zaopiniowania. W chaosie ciągle zmieniających się gabinetów i ministrów sprawiedliwości dopiero Zanardelli’emu (ob.) udało się rzecz ukończyć i kodeks handlowy ogłosić pod datą 31 października 1882 r. Oparty został na kodeksie niemieckim, przyczem K. francuski, iako przestarzały, został pozostawiony na uboczu. Projekt K-u karnego został wygotowany

zaznaczyć uwieńczone powodzeniem zapocząt- tarza Państwa (ob.). Utworzono nową po-kowania kodyfikacyjne, uchwalone na szeregu konferencyj w Hadze (poczynając od r. 1894), na których przyjęte zostały a w części już ratyfikowane normy, regulować mające stosunki międzynarodowe w zakresie prawa małżeńskiego, spadkobrania i procedury. Bliższe szczegóły będą podane w artykule Prawo międzynarodowe prywatne. — Liter. Prócz ogólnych podręczników prawa międzynarodowego (H o 1-tzendorffa, Martens a ob.): M a n c i n i: Vo-cazione del nostro secolo perlariforma e codi-ficazione del Diritto delle genti; (1872); B ulm e-merincq „Praxis, Theorie, Codification des Völkerrechts“ (1874); Roszkowski, „De la codification du droit international“ (Revue de droit internat.“ 1889). -Anzilotti, „La codi-ficazione del diritto internazionale privato“ (1899);

sadę pomocnika sekretarza państwa i nowy „Wydział Swodu Praw“ w Kancelaryi Państwa ze speeyalnym sekretarzem stanu na czele

Kodym Filip Stanisław, czeski pisarz ludowy (* 1811— f 1884), po ukończeniu gim-nazyum w Kr. Hradcu i wydziału medycznego w uniwersytecie wiedeńskim, otrzymawszy stopień doktora medycyny, osiadł stale w Pradze czeskiej, gdzie rozwinął energiczną działalność około podniesienia oświaty i rozbudzenia samo-wiedzy wśród ludu czeskiego. W tjun celu wiązywał ściślejsze stosunki z chłopami z różnych okolic Czech, bronił ich spraw w sądach, dawał praktyczne rady i wskazówki co do gospodarstwa wiejskiego, a przedewszystkiem oddziaływał na tłumy za pomocą druku; napisał mianowicie kilkadziesiąt najrozmaitszej treści broszurek i rozprawek, popularyzując w nich różne gałęzie nauk; istnieje więc w ich liczbie krótki wykład chemii dla rolników, rozprawy o pszczelnictwie, o hodowli drzew owocowych, wiadomości z nauk przyrodniczych, hygieny popularnej, geografii, nawet nie pomija autor fizyologii i teoryi Darwina, którą w sposób dostępny objaśnia ludowi. Dziełkami temi i góle działalnością swoją społeczną K. przyczynił się ogromnie do rozbudzenia wśród włościan pragnienia wiedzy i pod tym wzglę łem należy do zastępu najbardziej zasłużonych patryotów

s. e

na-

s. p.

K a s p a r e k w „Rozprawach Akademii Krakowskiej“ (1894, 1895 i oddzielnie); Rostworowski w „Czasopiśmie prawniczem i ekonomicz-nem“ 1903, t. IV, str. 342 i 394.

Kodyfikacyjny wydział przy Radzie Państwa. Ma miejsce II wydziału własnej J.

wo

C. M. Kancelaryi, w której od czasów Mikołaja I ześrodkowane były prace kodyfikacyjne rosyjskie, postanowiono otworzyć w r. 1882 przy radzie Państwa specyalny zarząd pod nazwą „Wydziału Kodyfikacyjnego.“ Główny naczelnik wydziału korzystał z prawa składania

li.

Kodyma. 1) Miasteczko w gub. Podolskiej, pow. Bałckim, u źródeł rzeki tejże nazwy, sta-cya kolei odesko-kijowskiej; około 1 300 mieszk.; kościół parafialny pod wezw. Przemienienia Pańskiego, wzniesiony w r. 1850 a należący do dekanatu Bałckiego (1 700 dusz); cerkiew, synagoga. K. należała niegdyś do Zamoyskich; Barbara Zamoyska wniosła w posagu to miasteczko w dom Koniecpolskich, od których przeszło do Lubomirskich. Ostatnio K. była w posiadaniu Chomentowskich i spadkobierców Popowskiego. 2) K., Kodeina, Ka-dyma, rzeczką, biorąca początek pod miasteczkiem tejże nazwy; na przestrzeni od Bałty do Koniecpola, pod którym wpada do Bohu, K. płynie na granicy pomiędzy gub. Podolską i Chersońską. K. ma kierunek zachód.-wschód., a pod wsią Krymki zwraca się ku północy;

najpoddańszych raportów. Pomocnik jego ko- czeskich z połowy XIX w. rzystał z praw i obowiązków pom. ministra.

W zawiadywaniu pierwszego znajdowała się drukarnia państwowa. Naczelnika wybierano z liczby członków Rady Państwa i z tytułu obowiązków zasiadał w departamencie praw.

Wydział upoważniony do publikacyi dalszego ciągu ogólnego, pełnego zbioru praw (Sobranje Zakonow) i zmienionych, poprawionych wydań „Swodu“. W okresie 1882 —1893 (na czele wydziału stał początkowo E. Starycki a od r. 1884 Edward Frisz) wygotował: a) Zbiór praw za lata 1880 — 1890; b) nowe wydania tomów I,

II, V, VI, VII, cz. I, VIII cz. I, X cz. 2. XI, cz. 1 i 2, XIII, XIV, XV. cz. 1.; c) nowe wydania niektórych części tomów III, IV, XII; d)

Kontynuacye swodu 1883, 1886, 1887, 1889,

kie kaczki. K. dzieli m-sto Bałtę (ob.) na dwie części.' Wincenty Pol tak pisze o K-mie: „Jeżeli dolinę Kodeiny weźmiemy razem z doliną Jahorlika, wpadającego do Dniestru, to odgraniczają te rzeczki, na północy i zachodzie, pod prostym prawie kątem, tak zwane Jahorlickie góry, które odgraniczają na tej przestrzeni od-chodzisko m. Czarnego od środkowego Bohu i Dniestru. Jest to rzeczka na kresach ukrain-

1890, 1891 i 1893 r. W r. 1883 wydział ogłosił w jednym tomie „Ustawy Sądowe cesarza Aleksandra II“, które dotychczas rozrzucone by- nadzwyczaj bagnista, obfituje w piskorze i dzi-ły po różnych tomach. W r. 1892 wyeliminowano z różnych części zwodu i utworzono nowy XVI tom, poświęcony organizacyi i procedurze sądowej. Wydział zajął się też publikacyą tanich edycyj niektórych części swodu i ustaw prowincyj nadbałtyckich w formacie mniejszym.

Po dokonaniu tej pracy ukazami z d. 18 września i 27 grudnia 1893 r. wydział został z d.

1 stycznia 1894 r. skasowany. Wszystkie jego

obowiązki, drukarnia i archiwum przeniesiono nych, leżąca w okolicy stepowej, z lasów ogo-do Kancelaryi Państwa, a obowiązki i prawa łoconej, niestałych wód; przyjmuje od prawego Głównego JSTaczelnika przelane zostały na Se kr e- brzegu doliny Kłekuczkę i Berezówkę, później

120

Wielka Enc. Powsi. Ilustr. Zesz. 237b, X. XXXVI.

Jar-Fernatija, później Owrad Jasenowy z Owra-dem Tirtia i Owrad Strymbo; od lewego brzegu: Helenówkę (Jeleniowkę), Borsukówkę, a poniżej Bałty 6 potoków; które razem odlewają 13 stawów“.

był powołany na profesora zakłada medyko-chirurgicznego, kantonalnego. Gdy w r. 1833 założono w Zurychu uniwersytet, co za sobą pociągnęło zamknięcie zakładu medyko-chirur-gicznego, K. opuścił stanowisko dotychczasowe i został lekarzem więzienia kantonalnego oraz pierwszym sekretarzem kolegium zdrowotnego, oprócz tego zajmował się wykonawstwem le-karskiem, w którem doszedł do wielkiej wzię-tości i sławy, jako lekarz wyborny. Najgłośniejszym stał się przez zalecany od siebie przeciwko chorobom wenerycznym rozczyn chlorku amono-miedziowego, znanego pod nazwą Tinctura antmiasmatica Koechlini (składa się z 3 części węglanu miedzi, kwasu chloro-wo-dornego ile trzeba do rozpuszczenia, chlorku amonu 40 części i wody przekroplonej 16 cz.); poraź pierwszy pisał o nim w „Med.-chirurg. Zeitung“ (r. 1818), następnie obszerniej w dziele „Von den Wirkungen der gebräuchlichen Metalle auf den menschlichen Organismus überhaupt und als Heilmittel und dem Kupfersalmiakliquor insbesondere“ (Zurych 1837); inne prace jego pominąć tu możemy, wszystkie je podaje Ca lii sen w „Med. Schriftsteller-Lex.“ (T. X, str. 294 i T. XXIX, str. 296).

„Biogr. Lex. der hervorr. Aerzte“ (T. III, str.

Dr. J. P.

Hr.

Pyr.

Kodża-Baszy, podjtaką nazwą słyną naczelnicy gmin greckich w obrębie Turcyi.

Pyr.

Kodży, substancya używana w Chinach i Japonii przy fabrykacyi wina ryżowego (Sake) i alkoholu. Właściwie K. jest produktem jednej z faz fermentacyi zaparu ryżowego, wywołanej przez dodanie grzybka zwanego Aspergillus orgzae i posiada postać delikatnego nalotu z przyjemnym zapachem. Płyn, do którego dodano K., ulega wkrótce wyklarowaniu jako czyste, żółte i smaczne wino ryżowe, zawierające 13 — 15°/o alkoholu. Można zwiększyć zawartość alkoholu do 18°/₀. W najnowszych czasach zastosowano ten środek w gorzelnictwie w Ameryce, w mieście Peoria.

Por.

Koedukacya, od con-educare — wspólnie kształcić) 1. Strona t e o r e ty c z n a. —K. jest systemem pedagogicznym, polegającym na wspólnem nauczaniu dziatwy lub młodzieży obojej płci, w przeciwstawieniu do bardziej rozpowszechnionego kształcenia każdej płci oddzielnie. System K-yi stosowany bywa bądź w szkołach, które wówczas noszą nazwę szkół mieszanych, bądź w nauczaniu prywatnem, Obie te postacie K-yi są wytworem różnego rodzaju przyczyn. Słabe zaludnienie niektórych gmin, a więc niewystarczająca liczba uczniów jednej płci do zapełnienia klasy, a także szczupłe środki materyalne nie pozwalają

Koeberlé Eugeniusz, (* w Schlettstadcie [Alzacya] w r. 1828) chirurg i ginekolog francuski, był profesorem przybranym (agrégé) wydziału lekarskiego w Strasburgu; po zajęciu miasta tego przez Prusaków w r. 1870, opuścił stanowisko swe i odtąd zajmował się wyłącznie wykonawstwem lekarskim. K. zasłużył się przez to, że należał do najpilniejszych wyko- 515). nawców owaryotomii (ob.) i wiele bardzo przyczynił się do rozpowszechnienia jej we Francyi, ulepszył też jej technikę operacyjną, wynajdując kleszczyki oraz narzędzia inne do jej wykonania służące. Drukiem ogłosił :

„Des cysticerques des ténias chez l’homme“

(Paryż 1861, z tabl.); „Essai sur le crétinisme“

(Strasburg 1862); „Opérations de l’ovariotomie“

(w „Mein, de l’Academie de Méd.“ r. 1864, z 6 tabl.); „Documents pour servir à l’histoire de l’exstirpation des tumeurs fibreuses de la matrice par la méthode sus-pubienne“ (Paryż 1865); „Résultats statistiques de l’ovariotomie.

Dr J. P

str. 514).

Compte rendu des opérations pratiquées depuis... 1862 jusqu... 1866“ (tamże 1869); o- na otwieranie odrębnych szkół żeńskich i męz-pracował też dział jeden w F. Taule „Ma- kich, ztąd mieszany charakter większości szkół nuel opératoire de Povariotomie“. —* Por. elementarnych we wszystkich niemal krajach. „Biogr. Lex. der hervorrag Aerzte“ (T. III, Oszczędność narzuca również wspólnego w domu nauczyciela dla różnej płci dziatwy, nie-

Koechlin Jan Rudolf (* w Zurychu w r. tylko rodzeństwa, ale i dzieci zaprzyjaźnionych 1783 —f tamże d. 16 marca r. 1849), lekarz nawzajem rodzin. Do istnienia mieszanych szwajcarski. W r. 1799 oddany hył na naukę uniwersytetów oraz mieszanych szkół zawodo-do cyrulika w Goldbachu, a że miejscowość ta wych przyczyniają się również względy ekono-leży blisko Zurychu, więc mógł korzystać tak- miczne i techniczne: łatwiejszy dobór lepszych że z lekcyi anatomii w tymże mieście. W r. profesorów, możność korzystania z lepiej upo-1802 wstąpił do zakładu chirurgiczno-lekarskie- sażonych klinik, zasobniejszych pracowni, księgo, istniejącego wtedy w Zurychu, dalej kształ- gozbiorów itp. Rostrzygająca rola, jaką od-cił się zawodowo w Halli, Giętyndze i Würz- grywają względy ekonomiczne przy otwieraniu burgu, gdzie uzyskał dyplom doktora medycy- mieszanych szkół elementarnych oraz wyższych, ny, poczem w r. 1806 osiadł jako lekarz w wy- | wypływa stąd, że najważniejsze w sprawie wyclio-najętym przez siebie zamku Marthalen [Szwaj- j wania względy ideowe, biorące pod uwagę psy-carya]; w r. 1810 przeniósł się do Zurychu, chiczny i etyczuy wpływ edukacyi na kształ-gdzie w r. 1870 naprzód został pomocnikiem cących się, znajdują dla siebie mniej podatny lekarza obwodowego, w roku zaś następnym grunt w szkołach tego typu. Zbyt młody wiek dzieci, uczęszczających do szkół początkowych, | stwie, a więc życiu, do którego szkoła sposobić win-osłabia wzajemne na siebie wpływy obu płci; na swoich wychowańców. W liczbie argumentów w uniwersytetach zaś i szkołach zawodowych, mających na celu nie wykształcenie ogólne, ale udzielanie wiedzy fachowej, K-ya, jako ustrój pedagogiczny, nie może wywierać poważniejszego wpływu na ustalone już poniekąd poglądy i pojęcia etyczne słuchaczy. Inaczej rzecz się maże szkołą średnią, do której uczęszcza młodzież w przełomonym okresie dojrzewania, urabiania się charakterów i pojęć. W tern właśnie sta-dyum rozwoju najjaskrawiej uwydatnić się mogą dodatnie lub ujemne skutki tego czy owego środka pedagogicznego, w zastosowaniu więc do szkoły średniej ustąpić muszą wszelkie względy ekonomiczne pierwszeństwa względom ideowym, co sprawia, że kwestya mieszanej szkoły średniej rozpatrywana jest przede wszy-stkiem *i niemal wyłącznie ze stanowiska ideowego. Z tego powodu jak również w obec praktycznego rozstrzygnięcia sprawy K-yi w duchu jej wymagań w przeważnej większości szkół niższych i wyższych, dzisiaj kwestya K-yi podlega dyskusyi o tyle tylko, o ile rzecz dotyczy szkoły średniej.—Rzecznicy K-yi przytaczają następujące argumenty: rezultaty, jakie wydał, podtrzymywany gwoli obyczajności, system szkół odrębnych dla każdej płci, zupełnie nie odpowiedziały pokładanym w nim nadziejom, praktyka bowiem dowiodła, że rozdział podnieca przedwcześnie młodzież, pobudza ją do niezdrowych marzeń, rozpala wzajemną ciekawość, czyni jedną płeć dla drugiej zagadką, tern bardziej ponętną, że jest to nieznany i zakazany przedmiot pożądania. Natomiast, jak to stwierdzają wieloletnie spostrzeżenia w mieszanych szkołach średnich amerykańskich i skandynawskich, prosty stosunek koleżeński, wytwarzany przez K-yę, powstrzymuje rozkwit chorobliwych żądz i przedwczesnego erotyzmu.

przemawiających za K-yą, jest także dodatnie wzajemne na siebie oddziaływanie psychiczne umysłów jednej i drugiej płci, większe współzawodnictwo w pracy, dzięki czemu nauka w szkole mieszanej zyskuje na barwności i u-rozmaiceniu zarówno formy, jak i treści. — To samo, co według rzeczników K-yi najbardziej zalecać ma system mieszany nauczania, stanowi zarazem punkt wyjścia dla najcięższych zarzutów ze strony jego przeciwników. W ciągiem stykaniu się wzajemnem dojrzewającej młodzieży obojej płci w mieszanej szkole średniej, upatrują oni źródło największych niebezpieczeństw moralnych. Nadto przeciw K-yi przemawia podług nich odrębność umysłów, męzkiego i kobiecego, nierówność sił fizycznych dziewcząt i chłopców, odmienność ich organi-zacyi fizycznej i wreszcie potrzeba szczególnego uwzględnienia zdrowia dziewcząt, jako przyszłych matek i karmicielek. Konieczność dotrzymywania w nauce kroku chłopcom mogłaby—zdaniem tego obozu—narażać zdrowie dziewcząt na szwank poważny. Najbardziej nieubłaganymi przeciwnikami K-yi są z natury rzeczy przeciwnicy wyższego kształcenia się kobiet, dla których mieszana szkoła średnia, a oczywiście i mieszana szkoła wyższa, groź-nemi są sojuszniczkami duchowej emancypacyi kobiety. Ostatnim wreszcie argumentem, który przytaczają przeciwnicy K-yi, jest historyczny rozwój szkolnictwa. Kierownicy wyksztaR cenią w większości krajów kładli dotychczas zawsze nacisk na separacyę płci. Warto także podnieść, że w ostatnich czasach zarzucają K-yi,liż osłabia pociąg płciowy i zmniejsza wskutek tego płodność, nienia ogólnej charakterystyki zaznaczyć należy jeszcze to, że przeciwnicy K-i pochodzą niemal wyłącznie z pośród pedagogów-teoretyków lub pedagogów czynnych w szkołach odrębnych, i ferujących tein samem swoje wyniki à priori-, rzecznicy zaś z grona fachowców, opierających sądy swoje na materyale faktycznym, którego dostarczyła im wieloletnia praktyka pedagogiczna w szkole mieszanej. Jak stwierdzono wielokrotnie, działalność pedagogiczna w szkole mieszanej przeistacza najzaciętszych nawet przeciwników w szczerych zwolenników K-yi. 2. Rozwój, stan obecny K-yi. Ślady K-yi dają się spostrzedz w starożytnej Spareie, gdzie praktykowano wspólną szermierkę obnażonych chłopców i dziewcząt gwoli stępienia popędu zmysłowego i przyzwyczajania młodzieży do widoku osób płci odmiennej. Zresztą w okresach barbarzyńskich występowano raczej przeciw łączeniu młodzieży (ob. Obozy w okresie pierwotnym). Z wyraźną jednak i uzasadnioną obroną K-yi, jako systemem nauki, spotykamy się po raz pierwszy dopiero w końcu w. XVIII. W r. 1791 podjąła^tę sprawę dziejo-pisarska angielska, AK a t a r z y n a M a c a u 1 ay

Dla uzupełnię-

Prócz względów etycznych, rzecznicy K-yi kierują się nadto interesami społecznemi. Sepa-racya, niepozwalająca chłopcom i dziewczętom na swobodne i naturalne obcowanie towarzyskie z sobą w okresie szkolnym, sprawia, że mężczyzna i kobieta wchodzą w życie, wzajem siebie nie znając, z odmiennemi poglądami i dążeniami, bez zdolności do snucia nici wspólności duchowej. Niejednakowe przygotowanie jednej i drugiej płci do oczekujących je zadań, potęgowanie odrębnych cech mężczyzn i kobiet przez tworzenie pomiędzy niemi sztucznych zapór w okresie dojrzewania — nietylko nie wytrzymują krytyki w obfec dzisiejszego u-kształtowania się warunków zarobkowych, zmuszających większość kobiet do pracy po za domem, ale nadto wywołują wzajemną nieufność obu płci, wpływają tamująco na dalszy postęp, nadają charakter jednostronny cywilizacyi.

K-ya natomiast stwarza dokoła uczącej się młodzieży obojej płci wszystkie pierwiastki naturalnego, pod względem moralnym zdrowego otoczenia odpowiadającego życiu w rodzinie i w społeczeń-

Graham, a w rok później Mary Wollstonę era ft (ob.), znana pionierka ruchu kobiecego, żądająca K-yi w imię moralnej czystości, która winna obowiązywać obie płci. W tym samym czasie wystąpił z podobnem żądaniem w Niemczech Teodor v. Hippel, a także słynny pedagog, Jean Paul Richter. Ten ostatni sformułował swoje poglądy bardzo jasno, twierdząc w swojej „Levana od. Erziehungslehre“ (1807), że dwaj chłopcy ustrzegą w szkole dwanaście dziewcząt i odwrotnie. Nie ręczę jednak za nic w szkole, gdzie są same dziewczęta, jeszcze zaś mniej za taką, gdzie są sami chłopcy“.—Pomimo, że już przed stu przeszło laty głoszono potrzebę reformy wychowawczej, pierwszej w tym kierunku praktycznej próby rozszerzenia K-yi po za ramy mieszanej szkoły elementarnej dokonano w pół wieku później w Stanach Zjedn. lnicyatorem był Horacy Mann, który w r. 1831 otworzył w stanie Mas-sachusets pierwszą mieszaną szkołę normalną (rodzaj niższego seminaryum nauczycielskiego). W dwa lata później założył Jan Shipperd pierwsze mieszane kolegium w Oberlinie, w St. Ohio. W amerykańskiem szkolnictwie średniem (grammar-schools i latin-schools) zaprowadzono K-yę po raz pierwszy w r. 1858. Dzisiaj publiczne mieszane szkoły średnie stanowią w Stan. Zjedn: 98°/₀ ogólnej liczby szkół tego typu, szkoły prywatne —68 /₀. Pierwszą w Europie mieszaną szkołę średnią otworzył w r. 1876 w Szwecyi (Sztokholmie) rektor Edward Palmgren Szkoła ta istnieje po dziś dzień i nosi nazwę Palmgrenska samskolan (gimnazyum realne dla chłopców i dziewcząt). Obecnie jest w Szwecyi mieszana szkoła średnia zjawiskiem powszedniem. Do Norwegii wprowadzono K-yę do szkoły średniej po raz pierwszy w r. 1884 w mieście Brewik. Obecnie wykazuje statystyka 87% publicznych mieszanych szkół średnich, zaś prywatnych — 64%. — W Danii pierwszą r. 1881 prośbę jednego z ojców o przyjęcie jego córki do męzkiej szkoły średniej spotkała stanowcza odmowa ze strony wyższej władzy szkolnej. Pierwszej słabej próby K-yi w szkole średniej dokonano w r. 1892, zaś w r. 1903 świeżo uchwalona przez parlament nowela szkolna zezwala na wspólną dla obu płci naukę we wszystkich szkołach średnich obu typów: klasycznego i realnego. Pierwszą szkołę średnią mieszaną w Finlandyi otwarto w r. 1883 za sprawą pastora Broberga. Obecnie niema prawie miasta w Finlandyi, gdzie nie istniałaby taka szkoła. Szkoły tego typu stanowią 84% ogólnej liczby średnich szkół i są liczniej u-częszczane, pomimo, że jako prywatne — droższe są od rządowych szkół odrębnych. Jednocześnie z otwarciem pierwszych mieszanych szkół średnich na północy, wprowadzono K-yą do gimnazyówT i liceów włoskich, zaś Scuole oraz IstHuti iecnici (o kierunku przyr.-mate-

matycznym) od niedawna odważyły się na ten krok. Sprawozdanie urzędowe z r. 1900 wykazuje poważnę liczbę dziewcząt, korzystających ze wspólnej nauki w męzkicli ongi szkołach średnich, mianowicie 5 847.— W Szwaj-caryi K-ya wydostała się po raz pierwszy po za obręb szkoły elementarnej w r. 1875, wówczas bowiem przeistoczono na szkołę mieszaną instytut kształcenia nauczycieli w Kiissnach. Gimnazya klasyczne mieszane istnieją od kilku lat w Bernie i St. Gallen. Poniekąd do liczby szkół średnich zaliczyć można na przekór nazwie

t. zw. écoles primaires (8-io i 9-io kl.), do których uczęszcza młodzież do lat 16 i 17-u. Szkoły te są w kantonach protestanckich przeważnie (w niektórych nawet wyłącznie) mieszane, w kantonach zaś katolickich przeważnie odrębne. We Francy i K. mało jest w ogóle rozpowszechniona. Pierwszą ideową jej próbą było, zastosowanie systemu tego w świeckim domu sierot w Cempuis. Nadto obecnie mieszaną jest szkoła normalna w Battignoles, W Belgii również niema średnich szkół mieszanych. Pierwszą i jedyną w tym kierunku próbą jest świecki dom sierot w Forest. W H o 11 a n d y i większość rządowych szkół średnich: liceów, gimna-zyów, hołduje systemowi K-yi. Szkoły średnie prywatne o tyle tylko, korzystać mogą z zapomogi rządowej, o ile są szkołami mieszanemi. W Anglii K. w szkole średniej jest jeszcze nowością. Pierwszą mieszaną szkołę średnią, „Craigmore-College“ otwarto r. 1895 w Margrave nad Tamizą. Mieszanemi są obecnie nowe radykalne szkoły angielskie, szk. „King Alfred School Society“, szkoła w Blakewell oraz „Ruskin-Home-School“ d-ra Loewerisona w Hun-stanton w Norfolku. Irlandya posiada również kilka szkół średnich mieszanych, z nich najsłynniejszą jest „Victoria-College, której spe-cyalne zadanie polega na przygotowywaniu do nauki uniwersyteckiej. Najgorzej przez wyższe władze szkolne widzianą jest mieszana szkoła średnia w Niemczech, zwłaszcza w Prusach. Pierwszej próby w tym kierunku, w skutek zabiegów pedagogów oraz przedstawicielek ruchu kobiecego, dokonano w drobniejszych państwach Rzeszy: Oldenburgu, Badenii, Wirtembergii oraz w byłem Ks. Nassauskiem, gdzie mieszanemi są szkoły realne. W Mannheimie są dopuszczonemi od paru lat dziewczęta do gimnazyum klasycznego.. Obecnie powstaje w Berlinie pierwsze gimnazyum mieszane z ini-cyatywy prywatnej. Od trzech lat istnieje w Rossy i pierwsza, dotychczas jedyna mieszana szkoła średnia prywatna w Carskiem Siole pod kierunkiem p. Lewickiej. Nadto w Portugalii, Bułgar y i i Rumunii, gdzie niema właściwie średnich szkół żeńskich, rząd nie zabrania dziewczętom, gdy której przyjdzie chęć kształcenia się, uczęszczania do męzkicli szkół tego typu. Tyle o mieszanej szkole średniej. Stan obecny mieszanych szkół elemen-

Ohio“ („Indep.“ Dec. 1, 1887); Julia S. Tut-wiler „Coed. a. character“ („Proc. Ala. Ed. Assu. tenth ann. session“, 1891). Na materya-le doświadczalnym oparte są również prace skandynawskie: S. Almquist „Om Faellesun-dervisning paa Folkehöjskolen“ (I Vas Tids Lifs-fragor“, JN® XIV, 1900); Nathanaël Bes ko w „Faellesunderwisning fran etisk synpunkt“ („I. V. T. L.“ N® XIV, 1900); K. T. Broberg „Samsko-lefragan, in Finland“ („I. V. T. L.“ J\® XIV, 1900); Teodor Holmberg „Böra vi siinda vära barn i samskola?“ (I. V. T. L. «Ns XIV, 1900);

L ucina Hag mann „Böra vi sän. vära b. i samsk.?“ („I. V. T. L.“ XIV, 1900); P. Vo s s „Faellesundervisning ra andere Lande“ (Fini. Norw. etc. („Vor. Ungldom“ 1890) oraz po niem. „Bericht d. norweg. Lehrvs. in Christiania“ (Verdens Gang 1901). Prace niemieckie: W. Rein „Gemeins Erz. v. Kn. u. Mädch.“ (Treib. 1900); A. Steenberg „Gemischte Schulen“ („Zeit. d. päd. Ver. i Fini.“ 1894). Reet. E. Palmgren praca o K-yi w „Handb. der Päd.“ (Jena 1896) oraz „Offener Brief, an dr. L. Bornemann“ (Hamb. Schulz. 1898 J\® 10); D-r. P. Bergeman „Die Sittl. u. die Schule“ („Päd. Zeit. u. Streitfr.“ H. I); Abg. Wete-kamp „Zur Fr. der Coed.“ (Bresl. 1903); B. Brons „Ueber gemeins. Erg. v. Ku. u. Mädch. Deutsche Zeitschrift.“ (Hamb. 1889); „Resolution d. Verb, fortschr. Frauenv. (1901X1); „Ver-handl. im pr. Abgeordn.“ (49-e Sitz. 17. M. 1902);o szkołachmiesz. szwajcarskich:dr. A.Huber „Jabrh. d. Unterrichtsw. in der Schweiz.“ (1901); dr. Kunziger „Schweizerisches Volksschulwesen“ . Prace francuskie: Gabriel Gi-roud „Cempuis, Educ. integrale, coed. des sexes“ („Bibi, intern, des sc. socio.1“, Paris); Jules Steeg „Chicago et 1,Exposition“ („Rev. Pedag.“ 1893, 6); E. Laboulaye „Paris en (N. Eng. | Amerique„; dr. Gabr. Compayré „Les congrès pedag.“ („Rev. pedag.“ 1893, 11). Prace włoskie: E. Rossi „Scuola mista“ („Boli. offic. delPistruzione“ 1888); E. Rossi „La Istruz. „Coed.“ pubbl. degli Stadi Uniti Scuola mista, scuole normale maestri“ („Boll. uff. d. istr.“ 1888), oraz o szkołach mieszanych włosk.; praca niemiecka Marjanny Weber „Italien. Frauen“ („Cbl. d. deutsch. Frauen.“ 1888, 1 März.). — 3. Koedukacya w Polsce wiąże się niemal wyłącznie z nauczaniem początkowem. Wspólne obu płci nauczanie praktykowano w Polsce już w wiekach Średnich. Jedyna postacią ówczesną K-yi była wspólna chłopców i dziewcząt nauka domowa języka łacińskiego, który uchodził za jednakowo kształczący mężczyzn i kobiety z rodów najwyższych. O tern, że z wspólnej nauki korzystali nietylko (bracia i siostry, świadczy żywot św. Salomei (ur. około 1211 r.) „która uczyła się razem z Kolomanem, przyszłym swoim mężem“. Ślady pierwszej mieszanej szkoły pochodzą dopiero w XVI w. Wizyta biskupa pomorskiego i kujawskiego,

tarnych jest następujący: w Stanach Zjednoczonych mieszane są wszystkie bez wyjątku szkoły elementarne dla dzieci od lat 6 do 14. Liczba dzieci, korzystających z takiej mieszanej nauki, wynosi około 15 milionów. W Europie szkoły elementarne są przeważnie mieszane: w Anglii, krajach Skandynawskich, Hol-landyi, Szwajcaryi, Królestwie Polskiem, Ga-licyi, Austryi, Rossyi, w Księstwie Poznańskiem, Niemczech, rzadziej nieco we Francyi i Belgii.

Z mieszanemi uniwersytetami rzecz ma się, jak następuje: bez ograniczeń otwarty jest wstęp do uniwersytetów dla obu płci w Stanach Zjednoczonych, we Francyi, Belgii, krajach Skandynawskich, Anglii, Szwajcaryi i Włoszech; z pe-wnemi mniej lub więcej znacznemi ograniczeniami: w Austryi i w Niemczech; niedozwolony w Rossyi i Portugalii.—B i bl i o g r af i a. Najobszerniej i najbardziej specyalnie rozpatrywana jest kwestya K-yi w lit. pedagogicznej angielskiej, a mianowicie w pracach: R. D. Allen „Coéducation of the sexes“ („Ky school Rept.“ 1876); James B. Angel 1 „Shall American colleges be open to both sexes?“ („Maine Jour. Ed.“ 1871); I. H. Badley „Possibility of coed. in Engl, preparatory and other secondary scho-ols“ („Engl. Ed. Dept. Spec. Rpts on Educ. Subjets“, fvol. 6.); F. A. Porter Bernard „Should Amer. coll. be open to wom. as well as to men“ (Albany 1882); Mary E. Beedy „The joint educ. of young men a. wom. in the Am. set. and coll.“ (Lond. 1873); Boston sch. Comm. „Majority a. minority rpts of the spec. comm. on the subj. of coed. of the sexes.“ (Boston 1890); James Bryce „The Am. Commonwealth (Lond. i N. York 1889^; Dudley Campbell „Mix. educ. of boys a. girls in Engl. a. Am.“ (Lond. 1874); Edward H. Clarke „Sex in educ.“ (Boston 1875); I. S. Cennedy „Ident, educ. a. coed.“

Jour. Ed.“ 2,63); James Harris Fairchild „Coed. of the races and sexes. Coed. at Ober-lin („U. S. Bu. Educ. Spec. Rep.“ N. Orleans Exp. 1884 — 5);Persifor Fraser (Shil. 1890); William T. Harris „Coed. of sexes“ („Rep. on publ. schools. St. Louis“ Ma, 1872 — 3); David Starr Jordan „Care and culture of men“ (S. Franc. 1996); M. A. S. Draper „Coed.“ („Educ. Review.“ 1903 Febr.); „Opinion of teachers of Boston sch. on coed.“ („Bost. Her“ Oct. 22, 1890); Julian Ralph „Coed. in the West.“ („Harp, Weekly“ 1895, Aug. 177); Arthur K. Stone „Coed.“ („Bost. Soc. for Med. Improv. Bost. Med. a. Surg. Jour exlvi“, Apr. 10, 1902). W. Fair field Warren „Argum. on tle admission of girls to the Bost. lat. sch.“ (Bost. 1887); Mary Wollstone er a ft „Vindication of the rights of women“ (Lond. 1791); „Report on the Com. of. Ed. for the year 1900—01“ Wash. 1902; „Amer. wom. their realtli a. educ.“ („West. Rew.“ 1902); W. S. Scarborough „The sch. question in

Rozrażewskiego wspomina o szkole parafialnej dla obu płci w m. Nowem (w Prusiech) w r. 1584. Jeszcze wcześniej istniały szkoły mieszane inowiercze. Taką szkołę założyli bracia czescy w Poznaniu w r. 1551. Wogóle do licznych w Polsce w XV w. szkół socyniańskich, luterskich i Braci czeskich uczęszczały wraz z chłopcami i dziewczęta, córki szlachty tego wyznania, nie mogącej oddawać ich do szkół katolickich przy klasztorach żeńskich. Mieszaną była również najbardziej polska ze wszystkich szkół luterskich, sześcio-klasowa szkoła w Bojanowie, założona w r. 1661. Ponieważ w dwu wyższych jej klasach sposobiono wychowańców do nauki uniwersyteckiej, zbliża się więc szkoła ta do typu średniej. Po za tym faktem były mieszane wyłącznie szkoły parafialne. Różniły się jednak zasadniczo od dzisiejszych szkół początkowych, nie ograniczano w nich bowiem wieku uczniów, tak że nieraz ze wspólnej nauki korzystała w nich już nie dziatwa, ale młodzież, która ze względu na wiek kwalifikowałaby - się do wyższych klas dzisiejszej szkoły średniej. Nadto na szkole parafialnej ograniczało się wykształcenie ówczesne nietylko dzieci z ludu, ale i z warstw wyższych. W pierwszej połowie XVII w. były snąć szkoły mieszane tego typu bardzo rozpowszechnione, skoro musiano zakazywać stosowania w nich K-yi. Synod dyecezyi chełmińskiej w r. 1642 pod prezydencyą Kaspra Działyńskiego postanowTił, „aby odtąd po szkołach parafialnych dziewczęta razem z chłopcami nie uczyły się, gdyż to obraża przystojność“. Zakaz ten nie musiał jednak wywrzeć trwalszego wpływu: gdy bowiem wizytatorzy, powołani w końcu XVIII w. przez nieśmiertelnej pamięci Kom. Edukacyjną (ob.), zdali raport ze zwiedzonych szkół, okazało się, że istniała podówczas jedna tylko specyalnie żeńska szkoła parafialna w Koninie, do większości zaś pozostałych uczęszczały dziewczęta na równi z chłopcami. Przytem zawsze jest mowa o jednej wielkiej izbie szkolnej, tak, że nauka jednych i drugich jednoczesna musiała być i wspólna. Izba Edukacyjna, której przypadło zaszczytne posłannictwo nawiązania nici działalności, przerwanej przez Komisyę, zaleca K-yę w szkołach, początkowym naukom służących, w których w myśl ustawy „nigdzie płeć żeńska od uczęszczania wyłączoną nie jest, lecz wspólne i jedne z dziećmi całej osady pobiera nauki“. To samo dotyczy szkół wzorowych i przemysłowych, których plan wypracowała Izba. Charakter mieszany zachowały szkoły parafialne w Polsce i za następnych po Izbie magistratur, kierujących sprawami oświaty: za Dyrekcyi Eduk. Narodowej, Wydziału Oświecenia, oraz Kom. Rządowej Wyznań, Religij i Oświaty Publicznej. Ten sam stan rzeczy nieprzerwanie trwa do dnia dzisiejszego, jakkolwiek K-a w szkołach elementarnych podległa z czasem ograniczeniu co do wieku uczniów i uczennic, korzystających z wspólnej nauki. Ustawa Wydziału Oświecenia wydana w r. ' 1833, nakazuje mianowicie, aby w mieszanych szkołach dziewczęta były nie-starsze nad lat 11. Obecnie obowiązuje szkoły w Król. Polskiem rozporządzenie wydane w 1875 przez min. Oświaty i głoszące, że „wspólne nauczanie w jednej klasie dzieci płci obojej dozwolone być może w jedno- i dwukla-sowych miejskich i wiejskich szkołach elementarnych przy zachowaniu nadto dwu warunków: 1) aby dziewczęta i chłopcy umieszczani byli a oddzielnych ławkach i 2) aby chłopcy byli nie-starsi nad lat 14, dziewczęta nad lat 12“. Wyjątek jedyny zrobiono dla szkół kolejowych, w których wiek chłopców posunięto do lat 16, dziewcząt zaś do 14. Obecnie na ogólną liczbę szkół elementarnych w Królestwie 3 483 było w r. 1900 mieszanych 3 015. Szczegółowsza statystyka szkolnictwa w gub. Płockiej z r. 1902 podana przez d-ra' Macieszę wykazuje: na ogólną liczbę szkół elementarnych miejskich i wiejskich 232 było mieszanych 207, z tego w samym Płocku mieszanych szkół jest dzisiaj 8; w miastach powiatowych mieszanych szkół 11 (z ogólnej liczby 28), wreszcie po wsiach i miasteczkach 194 szkół mieszanych (z ogólnej liczby 196). Po za ramy szkolnictwa elementarnego wychodzi w Królestwie Polskiem K-a o tyle tylko, o ile stosowana jest w niektórych szkołach zawodowych, jak dentystycznej, na niektórych kursach buchalteryjnych i języków obcych, w muzeum pszczelniczo-ogrodniczem oraz w świeżo otwartej szkole sztuk pięknych. Nadto, co najważniejsza, istnieją szkoły, w których system ten zaprowadzono nie ze względów ekonomicznych, ale pod wpływem przeświadczenia kierowników i fundatorów o dodatnim wzajemnym wpływie wspólnego obu płci nauczania. W obu pozostałych zaborach stosowaną jest K-a na szerszą skalę w szkołach ludowych. W Galicyi w r. 1902 było 3 766 szkół ludowych mieszanych na 3 988 szkół tego typu. Mieszanemi są nawet

5-io klasowe szkoły pospolite. Z 111 takich szkół jest obecnie mieszanych 42. Nadto K-a stosowaną jest w Galicyi na kursach dla dorosłych analfabetów w uniwersytecie ludowym im. Mickiewicza, zaś od 1896 w Uniwersytetach Jagiellońskim i Lwowskim. Petycyę lwowskich i krakowskich stowarzyszeń kobiecych, wysłaną w 1902 r. do krajowej Rady szkolnej w sprawie dopuszczenia dziewcząt do istniejących średnich szkół męzkich, spotkała odmowa. W Poznańskiem i na Śląsku szkoły ludowe zwłaszcza wiejskie, są również niemal wyłącznie mieszane. Szkół średnich mieszanych nie posiada zabór pruski wcale.—Co do krzewienia u nas idei K-yi, pierwszy krok w tym kierunku zrobił w 1873 Alfred Szczepański w pracy swojej „Szkoły i oświata w Polsce“; w dwa lata później bardzo pochlebną wyraził opinię o systemie K-yi Edw. Prądzyńskiw dziele p.t. „Prawa kobiet“. Prac specyalnie rozpatru-

czasie został nadto członkiem rady lekarskiej Królestwa Polskiego i rady opiekuńczej zakładów dobroczynnych. Członkiem był towarzystw lekarskich następujących: warszawskiego, wileńskiego, berlińskiego, moskiewskiego, wiirzbur-skiego, drezdeńskiego i krakowskiego. W r. 1863 zaniemógł ciężko i ośm lat ostatnich życia przechorował. Księgozbiór swój bogaty zapisał Towarzystwu lek. warsz., narzędzia zaś swe chirurgiczne wydziałowi lekarskiemu b. Szkoły Głównej przekazał.—K. był operatorem zręcznym, chirurgiem wziętym i cenionym; prace swe, treści przeważnie chirurgicznej, od r. 1828 ogłaszał naprzód w „Pamiętniku lekarskim“, od roku zaś 1837 do 1865 w „Pamiętniku tow. lek. warszawskiego“; pomijamy je tu, znaleźć można wyliczenie ich całkowite w S. Koś miń skie g o „Słown. lek. pols.“ (str. 222).

jących tę kwestyę posiada nasze piśmiennictwo pedagogiczne niesłychanie mcł\ Teodora Męczkowska „O szkołach mieszany cli“ (artykuł w „N. Słowie“ 1902, J\!> 13 i 14); Aniela Szycówna „Koedukacya w świetle psychologii dziecka“ („N. Słowo“ 1903 J\s 9); Józef Ciem bronie w icz „Rozdział płciowy a wychowanie“ („N. Słowo“ 1904 JVi? 3); Róża Centnerszwero w a „Wspólne obu płci nauczanie w szkole średniej“ oraz „Dzieje i stan obecny K yi w Polsce“. Najobfitszy materyał do dziejów K-yi w Polsce zawierają: „Wizyty Kościołów“, przeważnie w stanie rękopiśmiennym po archiwach dyecezyalnych; monografie miast dawnej Rzpltej, zwłaszcza monografie niemieckie. Józet Łukaszewicz „Historya szkół w Polsce“ ; Antoni Karbowiak: „Dzieje wych. i szkół w Polsce w wiek. śred.“ (Pet. 1897 i 1904); „Szkoły dyecezyi chełmińskiej“ (Toruń 1899).„Szkoły parafj. w Polsce w XIII i XIV w. („Rozpr. Ak. Um.“ S. II T. X) „Mate-ryały do dziej, wychów, i szk. w ziemi chełmińskiej 1808 — 1814 r.“, oraz „Listy w sprawie wystawy rzeczy szkolnych“ („Muzeum,, 1894); Wła d . Seredyński „Zapiski i dokumenty z dziejów instrukcyi publ. w Polsce“ (Arcli. do dz. lit. i ośw. w P.); H. Konic „Kartka z dz. ośw. w P.&; Józef Lipiński „Sprawa z 5-io letniego urzędów. Izby Eduk.“ a także „Ustawy Kom. Eduk“; „Regulament wydany przez Iz. Eduk. dlaszk. miejs. i wiejsk.“ i wreszcie „Zbiór przepis, administr. Kr. Polsk. wydziału oświecenia“ . Bogaty materyał spoczywa też w pamiętnikach literackich, dyaryuszach oraz w Dziejach reformacyi w Polsce

Koeficyent, w matematyce, ob. Spółczyn-

Dr. J. iJ.

U. C-wa.

ni k.

Kcegzystencya, ob. Współistnienie. Koehler Ludwik (* w Warszawie d. 27

Pyr.

Koehne Bernard, baron von, numizmatyk i heraldyk (* 4 lipca r. 1817 w Berlinie—f 17 lutego 1886 w Würzburgu). K. stu-dya wyższe odbywał w Berlinie i w Lipsku; jako docent prywatny zaczął wydawać w roku 1844 w Berlinie „Zeitschrift für Münz - Siegelund Wappenkunde. W następnym roku, K. został powołany do Ermitażu w Petersburgu; wtedy zaczęły ukazywać się „Mémoires de la Société d’archéologie et de numismatique de St.-Pétersburg“ (1847 — 52) i „Berliner Blätter für Münz-Siegel-und Wappenkunde“ (1862 —

1873), w których K. ogłosił bardzo wiele prac o numizmatyce starożytnej i niemieckiej średniowiecznej. Głownem jego dziełem, traktującem o numizmatyce Pontu, Bosforu i Krymu jest: „Description du musée du feu prince B. Ko-tchoubey“ (Petersburg 1857, 2 tomy). Nadto po rosyjsku i po francusku Katalog galeryi obrazów w Ermitażu (3 tomy, ost. wyd. 1887).

listopada r. 1799—f tamże d. 20 listopada r. 1871) lekarz. Po ukończeniu liceum warszawskiego zapisał się do wydziału lekarskiego, lecz po roku udał się do Berlina, gdzie w u-niwersytecie uczęszczał na wykłady trzy lata, następnie dla wykształcenia się lepszego odbył jeszcze podróż naukową. Po powrocie do Warszawy osiągnął w r. 1827 od uniwersytetu królewsko-warszawskiego dyplom magistra medycyny. W tymże jeszcze roku opuścił znów kraj, udając się do Paryża z zamiarem wykształcenia się tam na chirurga; tam też w r. 1830, po obronieniu rozprawy „De rétrécissements de l’urètre et de leur traitement“, dyplom doktorski otrzymał. Powróciwszy do Warszawy zajął się wykonawstwem lekarskiem, o-raz pełnił służbę w wówczesnym szpitalu św. Ducha, ale kilka miesięcy tylko, gdyż niebawem otrzymał posadę ordynatora w szpitalu żydowskim, w którym go w r. 1838 posunięto

Hr.

Koeit, Kueit, a właściwie El-Hasa, El-Ahsa lub prosto Hasa, dzielnica wilajetu Basra w Arabii tureckiej, wzdłuż zatoki perskiej. K. obfituje w źródła, przeważnie gorące, które sprzyjają urodzajności gleby i wielkiej różnorodności płodów; znakomite zwłaszcza daktyle, podobno najlepsze na świecie. Główne miasta: El-Hofńf (25 000 mieszk.), zajęty przez Turków w r. 1872, i El-Katîf; twierdza Mubaradż (20 000 mieszk.); El-Koeit (El-Kueit, El-Koweyt, El-Ko-rein, 20 000 mieszk.), dobry port.

Koekkock (czytaj Kukuk), holenderska rodzina malarzy. 1) Jan Herman, malarz widoków morskich (* 1778—f 1851), pozostawił czterech synów, z których najstarszy, 2) B a-r en d C ornelis (* 1803 w Middelburg—f 1862 w Cleve), kształcił się w Amsterdamie uSchelf-h aut a i van Osa i był pejzażystą. Obrazy jego znajdują się w Antwerpii, w Rotterdamie, w Gal. narodowej w Berlinie, w South-Kensington na lekarza naczelnego, w roku zaś 1840 objął w Londynie i in. 3) Herman, drugi syn ster lekarski w Domu Zdrowia, założonym na i uczeń Jana Hermana, (* 1815—f 1882 Ordynackiem w Warszawie. W tym samym w Haarlem). Jego prace znajdują się w mu-

K. 1!

ä-S .

>■ /V «

em-

za

zeum Fodor w Amsterdamie, w Hamburgu, Rotterdamie i in. 4) Jan Herman B arend, syn i uczeń Hermana (* 1840 w Amsterdamie) jest malarzem widoków morskich.

Koelliker Albert Rudolf (* w Zurychu d. 6 lipca roku 1817), anatom, histolog i zoolog znakomity. Do nauk lekarskich i przyrodniczych przykładał się od r. 1836 naprzód w Zurychu, później w Bonnie i w Berlinie; w roku 1841 osiągnął w Zurychu dyplom doktora filozofii, w roku zaś następnym przyznano mu również godność doktora medycyny w Heidelbergu, poczym powrócił do Zurychu i otrzymał posadę prosektora przy katedrze anatomii, którą zajmował wtedy Heule (ob.). W tymże roku

Fig.^190 Albert Koelliker w 51 roku życia, (z fotogramu).

1843 dopuszczono go do docentury prywatnej, a już w roku 1845 mianowano go profesorem nadzwyczajnym fizyologii oraz anatomii porównawczej; na stanowisku tern nie długo pozostawał, gdyż na jesieni r. 1847 powołano go już do Wurzburga na profesora zwyczajnego. Z początku nauczał tam anatomii porównawczej i fizyologii, w roku zaś 1866 objął katedrę anatomii opisowej ludzkiej, histologii i embryo-logii. Pierwsze dzieło większe wydane przez K-a w r. 1852 p. n. „Handbuch der Gewebelehre des Menschen“ (Lipsk, tom jeden, wyd.

6-e tamże 1889 — 1903; 3 tomy—przekł. włoski, Neapol 1867) sprawiło to, że go uznano odra-zu za jednego z najznakomitszych histologów w Europie. Równą sławą okryły go badania i odkrycia embryologiczne i zoologiczno-histolo-giczne, zajmujące się głównie robakami i mięczakami.—K. od lat młodzieńczych do starości później był zawsze pracownikiem niestrudzonym, a pisarzem płodnym, o czem świadczą najlepiej przeszło dwie setki prac różnych, drukiem ogłoszonych, a przeważnie bardzo cennych; oczywiście wyliczać ich tu nie sposób, więc też ograniczamy się jeno do podania napisów dzieł i monografij ważniejszych, drukowanych osobno, jak- oto: „Ueber die Pacinischen Körperchen“ (Zurych 1843, wspólnie z Hen-

1    e m); „Mikroskopische Anatomie oder Gewebelehre des Menschen“ (Lipsk 1850 — 1854,

2    tomy); „Entwickelungsgeschichte des Menschen und der höheren Tliiere“ (tamże 1861; wyd. 2-e 1875 — 1879, przekł. fr. Paryż 1882); „Icones histologicae“ (tamże 1863 — 1865, 2 zeszyty); „Die normale Resorption des Knochengewebes“ (Lipsk 1873); „Grundriss der Entwickelungsgeschichte des Menschen und der höheren Tliiere“ (tamże 1880; wyd. 2-e 1884) i „Neue Beobachtungen zur Anatomie des Chia-sma opticum“ (Würzburg 1900, w 4-e z 16 ryc.); z dzieł zoologicznych przytaczamy: „Entwickelungsgeschichte der Cephalopoden“ (Zurych 1884); „Die Schwimmpolypen von Messina“ (Lipsk 1853); „Ueber das Ende der Wirbelsäule der Ganoiden und einiger Teleost'er“ (tamże 1860); „Weitere Beobachtungen über die Wirbel der Selachier“ (Frankfurt 1863); „Anatomisch - systematische Beschreibung der Alcyoaarien“ (tamże 1870— 1872); „Morphologie und Entwickelungsgeschichte des Peuatuli-denstammes“ (tamże 1872); „Die Energiden von v. Sachs im Lichte der Gewebelehre der Thiere“ (Würzburg 1897) i „Die Medulla oblon-gata und die Vierhügelgegend von Ornitho-rhynchus und Echidna“ (Lipsk 1901). Od roku 1846 redagował wspólnie, naprzód z Sieb oldem, później zaś z Ernestem Ehlersem „Zeitschrift für wissenschaftliche Zoologie. — K. słusznie zaliczany bywa do znawców najwytrawniejszych histologii prawidłowej i bryologii i w obu tych gałęziach wiedzy powagę jest uznawany powszechnie. Podziwiać w nim trzeba świeżość umysłu i cjięć do pracy, zachowane do tak późnej starości. Profesorem był świetnym, obdarzonym wymową płynną i jasną, przy tern miał zwyczaj rysowania na tablicy wszystkiego tego, o czem mówił, co niezmiernie podnosiło zrozumiałość wykładów jego, tłumnie zawsze nawiedzanych i z uwagą słuchanych. Poza audytoryum był również przewodnikiem młodzieży wybornym. Ujmował powierzchownością swą, w obejściu był miłym, chętnym i uprzejmym, a pomimo że nigdy nie nadymał się powagą profesorską, lecz owszem dla studentów i lekarzów młodych okazywał się nieomal kolegą, jakoby równym, tylko nieco starszym i doświadczeńszym, otaczano go zawsze czcią i poszanowaniem wielkiem, czując jego wyższość łaskawą dla tych, których nauczał. Do pracowni swej osobistej uczniów dopuszczał łatwo, a jeżeli w nich ujrzał zapał

Dr .T. P

ryc.).

P-r J P.

str. 519).

Koenig Franciszek (* w Rotenburgu n. rz. Fuldą d. 10 lutego r. 1832), chirurg niemiecki bardzo wybitny. Do nauk zawodowych przykładał się w Marburgu i w Berlinie; dyplom doktorski uzyskał, w r. 1855, poczem o-siadł w Hombergu (Hesya) i zajął się wykonawstwem lekarskiem, stamtąd wszakże niebawem przeniósł się do Hanau, gdzie otrzymał posadę lekarza sądowego, a zarazem pełnił obowiązki ordynatora w oddziale chirurgicznym szpitala miejskiego. W r. 1869 powołano go do Rosto-ku na profesora chirurgii; w r. 1875 na takież stanowisko przeszedł do Gietyngi, gdzie równocześnie objął kierownictwo kliniki chirurgicznej; od r. 1895 jest profesorem chirurgii w Berlinie.

i zdolności do pracy opiekował się nimi po ojcowsku, pomagając im ochotnie. — W r. J892 obchodzono uroczyście 50-ą rocznicę doktoryzacyi jego i złożono 75-letniemu, ale krzepkiemu i używającemu w całej pełni jeszcze wybitnych sił umysłowych starcowi dzieło zbiorowe p. n. „Festschrift zu seinen50-jährigen Dr-Jubiläum“ (Lipsk 1892), który, nie poprzestając na tym uznaniu zasłużonym, pracował dalej jeszcze w usługach nauki ukochanej przez siebie. — Por. A. v. B a r d e 1 e b e n „A. v. Koelliker. Zum 50-jährigen Doctor-Jubiläum“ (w „Deutsche Med. Wochenschr.“ 1892) i wydane przez K-a samego „Erinnerungen aus meinem Leben“ (Lipsk 1899).

Koelliker Teodor (* w Würzburgu d. 28 maja r. 1832), chirurg, syn Alberta (ob.). Zawodowo wykształcił się w Würzburgu, Gie-tyndze, Bazylei oraz Halli, w r. 1875 osiągnął dyplom doktorski; po ukończeniu nauk czas krótki pracował jako asystent ojca swego, ale czując pociąg większy do chirurgii, porzucił to stanowisko i udał się do Halli, gdzie R. Volkmann (ob.) przyjął go na asystenta do kliniki swej. W r. 1881 został K. docentem prywatnym chirurgii w Lipsku, w r. 1885 powierzono mu tam kierownictwo polikliniki ortopedycznej, uniwersyteckiej, a w i. 1891 mianowano go tamże profesorem chirurgii. —Napisał między inneini: „Beiträge zur Kenntniss der Brustdrüse“ (Würzburg 1879); „Ueber das os intermaxillare des Menschen und die Anatomie der Hasenscharte und des Wolfsrachens“ (Halla 1882, praca habilitacyjna); „Die Verletzungen und chirurgischen Erkrankungen der peripherischen Nerven“ (Sttutgart 1891); „Ueber die Fortschritte der operativen Chirurgie des Rückenmarks und der peripherischen Nerven“ (tamże 1892) i „Die Gypsdrahtschiene“ (Lipsk 1900, z 12

Pr J. P.

Koelreuter Józef Teofil, (* w Sulzu nad Nekarem d. 27 kwietnia r. 1733 [albo 1734] — ‘J* w Karlsruhe d. 11 listopada r. 1786) lekarz, znany tylko, jako botanik wybitny. Do wydziału lekarskiego uczęszczał w Tybindze, zajmując się jednak przeważnie naukami przyrodniczemi, tam też w r. 1755 uzyskał dyplom doktora medycyny po obronieniu rozprawy „De insectis co-leopteris nec non de plantis quibusdam rario-ribus“. Wskutek rozprawy tej powołano go do Petersburga na adjunkta nauk przyrodniczych w Akademii umiejętności. Stanowisko to opuścił już w r. 1761, a powróciwszy do Niemiec był od r. 1768 do śmierci w Karlsruhe inspektorem starszym ogrodów botanicznych dworskich, oraz profesorem nauk przyrodniczych. Bawiąc w Petersburgu K. napisał szereg monografii zoologicznych, ogłoszonych w „Nov. Commeutar. Acad. Petropolitanae“ (t. VII—IX) zajmujących się bezkręgowcami, rybami oraz ptakami; ważniejsze wszakże są prace jego botaniczne, zwłaszcza zajmujące się płcią roślin,

do tych należą: „Vorläufige Nachricht von einigen das Geschlecht der Pflanzen betreffenden Versuchen“ (1761 —1766, 4 części) i „Untersuchungen über die Fortpflanzung der Mistel“ (1763). Jedna z roślin należących do rodziny Sapendaseae na cześć jego nazwał Laxmann „Koelreuteria“.—Por. Richter „Gesch. der Med. in Russland“ (t. III, str. 468); „Allgem, .Deutsche Biographie“ (t. XVI, str. 493) i „Tableau général des matières d. publ. de l’Acad» de St. Petersbourg“ (cz. I, str. 242—293; znajduje się tam spis dokładny prac K-a ogłoszonych w Petersburgu).

Koelreuter Wilhelm Ludwik (* w Karlsruhe d. 12 lutego r. 1784—f tamże d. 20 września r. 1848) lekarz, Syn Józefa Teofila (ob.). Kurs nauk lekarskich ukończył w r. 1808; w roku następnym został lekarzem ubogich w Karlsruhe, w r. 1815 powołano go na lekarza nadwornego; w r. 1816 powierzono mu zastępczo zawiadywanie służbą lekarską w okręgu (Landamst-Physicat) Karlsruhe. W r. 1829 został członkiem komisyi zdrowotnej (Sanitäts-Commission); w r. 1842 wystąpił ze służby jako emeryt.- K. wsławił się szczególnie wynalezieniem wody karlsbadzkiej sztucznej, którą przyrządzał z wody mineralnej badenskiej, a położył także zasługi niemałe przyczyniając się do rozwoju i podniesienia zakładu zdrojowego w Baden.-Baden oraz innych miejsc leczniczych w W. ks. Badeńskim; w sprawie tej chwytał też nieraz za pióro, prace te przytacza wszystkie C a 11 i s e n w „Med. Schriftstel-ler-Lex“ (T. X. str. 307 i T. XXIX, str. 303). Por. „Biogr. Lex. der hervorr. Aerzte“ (T. III,

1). J. Y.

K. należy do najdzielniejszych chirurgów niemieckich, zarówno jako wykonawca, jak i teoretyk uczony, przytem posiada znakomite zalety pedagogiczne i jest pisarzem słusznie bardzo cenionym. Oprócz wielu prac monograficznych, drukowanych w „Deutsche Zeitschrift für Chirurgie“, „Archiv“ Langen-becka, „Berliner klin. Wochenschr.“, „Archiv“ Virc'howa i w wydawnictwach innych, ogłosił dzieł kilka słynących szeroko, przede-wszystkiem podręcznik wzorowy p. n. „Lehr-

121

Wiolka Enc. Powiz. lluitr. Zesz. 238a T. XXXVI.

in- j. r.

Dr. J. F.

dyrektora akademii, Le Sueura. Ten chciał go kształcić na malarza, ale Singer, dyrektor mennicy miejscowej, wziąwszy go w opiekę, powierzył medalierowi Loos’owi (1773 r.), by go usposobił na rytownika stempli monet i medali. Już po dwóch latach został wykwalifikowanym medalierem i objął posadę we Wrocławiu. W końcu listopada 1805 r. powołany został do mennicy berlińskiej i w niespełna rok potem zajął w niej opróżnione miejsce głównego medalie-ra po śmierci Stierla. Umarł w Berlinie w późnej starości, przeżywszy lat 80. Z dość licznych prac medalierskich Antoniego, jeden medal zaliczamy do naszej numizmatyki, a mianowicie medal śr. 44 mm. z 1796 r. wybity we Wrocławiu, na cześć pruskiego gon. Baltazara Wendersen, komendanta m. Warszawy, podczas zajęcia tejże przez Prusaków 1796 r.

J. Z. l Ł.

4 569).

buch der speciellen Chirurgie“ (Berlin 1875 — Ï877, 2 tomy; wyd. 7-e, tamże 1898 — 1899; przekład polski O. Sc h reib era p. n. „Chirurgia szczegółowa“. — [Warszawa 1876, w 8-e Str. VI, 750, 2, z drzeworytami]; przekł. franc. Paryż 1888 —1890; przekł. włoski, Medyolan

1888); „Lehrbuch der allgemeinen Chirurgie“ (Berlin 1883 —1889, 3 części, przekład włoski W wyd. 2, Medyolan 1892); „Die entzündlichen Processe am Halse“ (w Billorotha „Deutsche Chirurgie“, Stuttgart 1882); „Tuberkulose der Knochen und Gelenke“ (Berlin 1884; przekł, franc. Bruksella 1885); „Die specielle Tuberkulose der Knochen und Gelenke“ (Berlin, część I 1895; cz. II tamże 1902) i „Der Chirurg u. sein Schutzbefohlener“ (tamże 1902, mowa rektorska).

Koenig Jan Gerhard (* d. 29 listopada r. 1729 w Lemenen albo Ungernhofie w ówczesnych Inflantach polskich — f w Trankweba-rze [Indye] d. 31 lipca r. 1785), lekarz, podróżnik, a przedewszystkiem botanik. Wyuczywszy się aptekarstwa w Rydze, od r. 1748 pracował w kilku aptekach duńskich i szwedzkich. W r. 1757 zapisał się do wydziału lekarskiego w Upsali, gdzie był uczniem Linneu-sza (ob), potem przeniósł się do Kopenhagi i tamże w r. 1763 uzyskał dyplom doktorski po obronieniu rozprawy „De remediorum iudi-genorum ad morbos cuivis regioni endemios expugnandos efficacia.“—Party zamiłowaniem poszukiwań botanicznych, zwiedził naprzód wyspę Bornholm, następnie w r. 1765 Islandyę, nakonieć w r. 1768 odpłynął do Indyj, przyj ąw-szy posadę lekarza misyjnego w Trankwebarze, stamtąd wstąpił do służby władcy Arkotu jako przyrodnik. Śmierć zaskoczyła go, gdy się właśnie sposobił do wyprawy wielkiej w stronę Tybetu.—Roślina pewna, przez niego odkryta, otrzymała nazwę „Koenigia“. — Drukiem ogłosił opisy podróży swych oraz liczne prace botaniczne i przyrodnicze inne.—Por. „Biogr. médicale“ (T. V str. 446) i J. Fr. von Recke i K. E. Napiersky „Allgem. Schrift-steller-und Gelehrten-Lex. der Provinzen Livland, Esthland und Kurland“ (T. IL str. 479 — 481, gdzie znajduje się wykaz pełny wszystkich prac K-a).

Koenig Karol Gustaw prawnik szwajcarski (* w r. 1828 w Rudolfigen w kantonie Berneńskim—f w Bernie 20 maja roku 1892). Początkowo adwokat, mianowany został w roku 1871 profesorem uniwersytetu w Bernie gdzie wykładał prawo i procedurę cywilną. Napisał: „Bernische Civil und Civilprocessgesetze“(1879 — 1881 2 t.); „Bernisches und schweizerisches Obligationenrecht“ (1881).    H- K-

Koenig Antoni, biegły medalier pruski, syn Franciszka malarza (* d. 13 czerwca 1756 r. w Berlinie—f 2 stycznia 1838 r.). K. kształcił się w akademii sztuk pięknych w Berlinie, gdzie wybitnym swoim talentem zwrócił uwagę

(Czp. 4 053).

Koenig Antoni Fryderyk (junior), syn poprzedzającego, również biegły medalier pruski (* 1793 r. we Wrocławiu—f 1844 r. w Dreźnie), wyuczył się rytownictwa przy ojcu, a wydoskonalił pod dyrekcyą Loos’a, w którego zakładzie medalierskim do 1817 r. pracował. W tymże roku powołany został do mennicy w Diisseldorfie, odbywszy przedtem na rzecz miasta podróż naukową, dla ostatecznego wydoskonalenia się w swoim fachu. Był dłuższy czas medalierem w Berlinie, a od roku 1824 nadwornym medalierem saskim w Dreźnie, gdzie do śmierci pozostawał. Z licznych medali, które wykonał, na szczególniejsze wyróżnienie zasługuje piękny spory medal śr. 80 mm. przez obywateli m. Berlina ofiarowany feldmarszałkowi Blücherowi w r. 1816, z popiersiem Bliichera w lewo po s. g., a św. Michałem w zbroi i szyszaku z krzyżem, przebijającym lancą powalonego szatana, z trzema datami wybitnemi zwycięstw feldmarszałka 1813 —1814—1815, po s. o. Jeden też medal A. F. K-a do polskiej zaliczamy numizmatyki, a mianowicie medal średnicy 60 mm. na pamiątkę odbudowania m. Gniezna po pożarze 1819 r., za panowania Fr. Wilhelma III, króla pruskiego, z dewizą: llestitutori. (Czp.

.7. Z. /. Ł.

Koenig Rudolf, akustyk, (* 1832 w Królewcu, w młodym wiekn przeniósł się do Paryża i od r. 1851 był uczniem w warsztatach Vuillaume’a, fabrykanta muzycznych instrumentów strunowych; zajęcie to zwróciło go rychło do akustyki i w roku 1858 założył pracownię przyrządów akustycznych. Wkrótce zasłynął jako wyborny konstruktor i zbudował znaczną liczbę nowych aparatów, które okazały się nader przydatne bądź do ścisłych badań, bądź też do doświadczeń na wykładach. Udoskonalił fonautograf i przyrząd do figur akustycznych Lissajous; zbudował Chronograf akustyczny, przyrząd do płomieni manometrycznych, za pomocą których dają się uwidocznić liczne obja-

wy akustyczne, ulepszył przyrządy do sztucznej syntezy samogłosek, oznaczył granicę wysokości tonów słyszalnych, okazał, że tony niskie rozchodzą się z szybkością nieco większą, aniżeli tony wysokie i in. Przyrządy jego przedstawione na wystawach powszechnych w Londynie 1862 i w Paryżu 1867, zyskały znaczny rozgłos. Opis ich podał w katalogu „Cataloque des appareils d’acoustique“ (1859 i nast.). Nadto napisał „Quelques expériences d’acoustique“ „Die neuern Apparate

S. K.

„Mém.

S U.

S. V.

Hr

Hr.

(1882).—Por. Pisko der Akustik“ (Wiedeń, 1865).

Koenig... ob. König...

Koenigs Gabryel Ksawery Paweł, współczesny matematyk francuski (* 17 stycznia 1858 w Tuluzie), profesor mechaniki w Sorbonnie i repetytor szkoły politecznicznej paryskiej, ogłosił dzieła: „La géométrie réglée et ses applications“ (Paryż 1895); „Leçons de cinématique“ (tamże 1897), oraz bardzo wielką liczbę rozpraw i artykułów z dziedziny geo-metryi, algebry, analizy i mechaniki. Znaczniejsze z nich są następujące: O objętości bryły opisanej ruchem konturu zamkniętego („Détenu, génér. du volume engendré par un contour fermé“ etc., Journ.de Mathém.“ 1889); O liniach geodezyjnych („Les lignes géodésiques“,

* des Sav. etr.“ 1894); O własnościach nieskoń-czonostkowycli przestrzeni prostoliniowej („Propr. infinitésimales de l’espace réglé“, „Annales de l’Ecole normale“ 1882); O całkach pewnych równań funkcyjnych („Recherches sur les intégrales de certaines équations fonctionnelles“, tamże 1884, 1885). W sprawozdaniach akademii paryskiej pomieścił kilkadziesiąt not z teo-ryi form, teoryi powierzchni, równań różniczkowych, z teoryi linii geodezyjnych, z rachunku całkowego, teoryi mechanizmów kinematycznych itd.

Koenigswarter Louis, historyk prawa (* 1814 w Bawaryi—f 5 grudnia 1878). Od r. 1838 K. osiadł w Paryżu, był korespondentem Instytutu, położył duże zasługi. Dzieła: „Essai sur la législ. des peuples anciens et modernes, relat. aux eufants nés hors mariage“ (1842); „Essai histor. sur le développement de la société humaine“ (1850); „Histoire de l’organisat. de la famille en France“ (1851); „Biblioth. de l’histoire du droit français“ (1853).

Koeppen Piotr I w a n o wi cz, geograf i etnograf rosyjski (* 1793 w Charkowie—f 1864), Po ukończeniu wydziału prawnego na uniw. charkowskim K. przeniósł się do Petersburga, gdzie został urzędnikiem w departamencie pocztowym. W r. 1822 K. udał się za granicę; tam wszedł w bliższe stosunki z wybitnymi uczonymi niemieckiemi i stał się pośrednikiem pomiędzy slawistami Zachodu a uczonymi rosyjskimi. W r. 1825 K. zaczął wydawać „Bi-bliograficzeskije listy“, gdzie zamieszczał wiadomości o wszystkich wybitnych pracach literatur słowiańskich. W r. 1829 został pomo-cnikiem głównego inspektora jedwabnictwa i zamieszkał w Krymie, gdzie przebył do r, 1834. Podczas corocznych objazdów obszaru pomiędzy Wołgą a Dniestrem, które na nim ciążyły, jako na urzędniku, K. zebrał olbrzymi materyał geograficzny, etnograficzny i przyrodniczy. K. był jednym z założycieli Cesarskiego Tow. geograficznego. W r. 1852 zamieszkał w swym majątku (w Krymie), gdzie umarł. Ważniejsze prace K-a: „Russlands Gesammtbevölkerung im Jahre 1830“ (Petersburg 1843); „Ueber die Dichtigkeit der Bevölkerung in den Provinzen des europäischen Russlands“ (1845); „Ueber die Vertheilung der Bewohner Russlands nach Ständen in den verschiedenen Provinzen“. K. brał także bardzo żywy udział w pracach przygotowawczych do wydawnictwa „Gieograficzesko-Statisticzeskij słowar Rossijskoj imperii“. Inne prace K-a: „Ueber den Wald-u. Wasser-Yor-rath im Gebiete d. obern und mittlern Wolga“ („Beiträge zur Kenntniss des Rus. Reichs“, t. IV, 1841); „0 nabljudienii periodiczeskich ja-wlenij prirody“ („ Żurnał Min. Gosud. Imusz-czestw“, 1845, wrzesień); „Finnland in ethnographischer Beziehung“ (1746); „Der Litthaui-sche Volksstamm“ (1851). K. opracował mapę etnograficzną Rosyi, którą wydało Tow. geograficzne w r. 1851. Najcenniejszą pracą K-a z dziedziny archeologii jest: „O drewnostijacli jużnago bierega Kryma i gor Tawriczeskich“ („Krymskij Sbornik“ 1837). Z dziedziny bibliografii i dziejów oświaty pozostawił; „Matieria-ły dlja istorii proswjeszczenia w Rossii“ (3 tomy, I z r. 1819).

Roeprili, Ko ep rui u, Kiupnrli, ob. Kiöprili.

Koesfeld, Coesfeld, miasto powiatowe w okręgu Münsterskim, nad rz. Berkel, stacya węzłowa dr. żelaz. Oberhausen—Quakenbrück i Dortmund — Gronau; około 6 000 mieszk., trzy kościoły katolickie, synagoga, gimnazyum, zakład dla opuszczonych dziewcząt (Marienburg), dom sierot, sąd; bydłobojnie, mechaniczne zakłady tkackie, drukarnie, farbiarnie, fabryki wyrobów safianowych, kowalnie miedzi i walcownie, młyn parowy. Zwaliska t. zw. zamku Ludgera (pierwszego biskupa w Miinsterze), niegdyś rezydencyi biskupów Münsterskich. Pod K-em leży zamek Varlar, rezydencya księcia Salm - Horstmarskiego.

Koestlin Karol Reinhold, filozof niemiecki (* 1819—f 1894), pierwotnie teolog; następnie sta wszy się uczniem V i s c h e r a, opuścił dla etyki teologię. Wykładał na uniwersytecie w Tybindze najpierw jako profesor nadzwyczajny, od r. 1863 jako zwyczajny profesor estetyki i historyi sztuki. Najważniej-szem jego dziełem jest „Esthetik“, którą wydał w d\yóch tomach w latach 1863 —1869. Jego teorye estetyczne zbliżają się do poglądów Herbarta. Oprócz dzieła powyższego napisał jeszcze: 1) „Richard Wagners Tondrama“ (1877);

razem.

K. 13.

Pyr.

CO

/CO;

2) „Über den Schönheitsbegriff“ (1879); 3) „Geschichte der Ethik“ (1887); 4) „Hegel in philos. polit, nationaler Bedeutung“ (1870);    5)

„Prolegomena zur Aesthetik“ (1889. W etyce K. hołdował racyonalizmowi i empiryzmowi za-

M. S.

Koets Koelof, malarz holenderski (* w 1650 — f 1725 r.), uczeń Terburga, portrecista bardzo ceniony przez współczesnych. Łatwość, z jaką malował, wzbudzała podziw. K. wykonał wogóle 5 000 potretów, przebywając już to w swojem mieście rodzinnem, Zwolle, już to w Hadze na dworze ks. Henryka Kazimierza, lub w Anglii. Malując portret burmistrza De-venteru, zasłabł i umarł. Dziś bardzo niewiele jest znanych z owych 5 000 portretów; Amsterdam posiada „Portret pastora“; inne znajdują się w Antwerpii i w Lille. K. słynął również jako uzdolniony muzyk.

Koetsveld Corn élis Eliza van, holenderski teolog i pisarz (* 25 maja 1806 w Rotterdamie — f 4 listopada 1893 w Hadze). Ukończywszy studya w Lejdzie, był proboszczem w Westmaas, Berkel i Schoonhoven, a od r. 1849 w Hadze, gdzie 1878 został kaznodzieją nadwornym. Napisał: „De gelijkenissen van den Zaligmaker“ (2 tomy, Schoonhoven 1854— 1868, ost. wyd. 1892) i wydał wiele pism treści moralizującej, do jakich należą poniekąd i jego nowelle. Sławę i popularność zawdzięcza głównie utworom pełnym naturalnej prawdy i humoru: „Schetsen uit de Pastorij van Mastland: Ernst en luim nit het leven van der Nederlandschen dorpsleeraar“ (Schoonhoven 1843, 8-e wyd. 1884, po niemiecku przez Schollenbruch a, Elberfeld 1865). Życiorys jego napisał Jan ten Brink.

Kofeina (albo teina) jest metylowaną teobrominą, albo tróimetylowaną ksantyną: C₈H₁₀N₄O₂ lub

N (CH₃ ) - CH

C-N(CH₃)

N (CHą ) — C =N K. należy do licznej i ważnej grupy t. zw. ciał ksantynowych (ob.), których budowa została wykrytą przez piękne prace Emila Fischera. Znajduje się ona we wszystkich prawie częściach drzewa kawowego, w herbacie, w liściach Ilex Paraguayensis, w owocach Cola acuminata itd.; ziarna kawy zawierają około 1% K-y, najobficiej uposażoną w kofeinę jest pasta guarana—brazylijski środek leczniczy, przygotowywany z owoców Paullinia sor-bilis, zawiera bowiem około 5% K-y; kakao zawiera b. małe ilości K-y. Dla otrzymania K-y ekstrahują benzolem niepalone, sproszkowane ziarna kawy, wyparowywują ekstrakt do sucha i z tłustej pozostałości wyciągają K-ę wodą. K-ę wydobywają również z pyłu herbacianego. Sztucznie otrzymać można K-ę przez

metylowanie teobrominy i teofiliny (izomer teobrominy), lub z ksantyny. K. krystalizuje się z jedną cząsteczką wody w igłach o jedwabi-stymfpołysku; p. topi. 234,5°. 100 cz. wody rozpuszczają przy 16° 1,35 cz., przy 65°—45,5 części K-y. Z kwasami daje sole (np. C₈Hl0N₄O₂. HNO3), ulegające łatwo rozkładowi od działania większej* ilości ' wody. K-nie w znacznej części przypisać należy działaniu odżywek, w skład których wchodzi. Działanie fizyologiczne K-y jest dość silne, w małych dozach wpływa pobudzająco nä ośrodki nerwowe, w dużych paraliżująco i wywołuje depresyę. Sole kofeinowe używane bywają w lecznictwie w cierpieniach nerwowych, bólach głowy itd.    Mut

Kofel, wąwóz na granicy Tyrolu i Włoch, ob. C o v o 1 o.

Koffen, ob. Kop h en.

Kofferdam (ang. coffer-da nr 1) w dentystyce) płatek kauczukowy, zastosowany poraź pierwszy przez amerykanina Barnu-ma do opatrzenia chorego zęba w celu niedopuszczania do niego wilgoci; 2) (w na u ty ce) przyrząd umożliwiający dokonywanie reperacyi tyłów okrętu, a szczególniej przy sterze i przy śrubie, i usuwający potrzebę wprowadzenia okrętu do doków. Zbudowany z drzewa K. posiada kształt zwykłego sześcianu, w którego górnej połowie znajduje się z przodu rtwór do pomieszczenia śruby okrętowej. W dolnej części są oddziały, które napełnia się wodą, tak, że K.zostaje zanurzonym; wtedy podsuwają go pod śrubę i podnoszą, usuwając wodę ze zbiorników za pomocą pomp,tył okrętowy wznosi się ponad powierzchnię wody i reperacya może być przedsiębrana. Wynalazcą K-u jest inżenier Thomson z Bostonu. Do Europy K. wprowadziło w r. 1890 towarzystwo Lloyd bremeński. 3) (w nautyce) wynaleziony przez Fallu de Barrière’a i Germain’a sposób do automatycznego zalepiania ścian okrętowych. Polega on na sporządzeniu w zagrożonych miejscach pewnej liczby komórek, z których automatycznie spływają odpowiednie substancye mało zapalne, i zalewają wywołane np. przez uderzenie granatu otwory, zgęszczając się natychmiast.

Koffski Wincenty, sławny alchemik polski ze szkoły Basiliusa, dominikanin, (f w Gdańsku 1488). Napisał dzieło o doświadczeniach z antimonium p. t. „Tractatus de prima materia veteruin lapidis philosophorum“ (pierwsze wyd. w Frankfurcie r. 1608 w „Benedicti Fi-guli Thesaurinella olympica aurea tripartita“; 2-ie t-że w r. 1682) z dołączeniem różnych alegorycznych wyobrażeń i figur. Rękopis znaleziono dopiero 1560 r., zamurowany w gdańskim klasztorze dominikańskim, i dwukrotnie przełożono na język niemiecki, a mianowicie: 1) p. t. „Frater Vincenc. Koffskii Bericht von der ersten Tinktiir Wurtzel“ (Gdańsk 1681), i 2) p. t. „Fratris Vincenti Koffskii eines gros-

sen Philosophen und Mönchs des Predigeror-    rusalem“, kazania okolicznościowe i mowy (1882);

dens zu Danzig Hermetische Schriften“ (Ńo-    „Der Brief Pauli an die Römer“ w kazaniach

und kirchliche Gedenktage“ (mowy i przemówienia 1887); „Aus dem Vorhof ins Heiligtum“ (I tom 3-e wyd. 1888; II tom 2-e wyd. 1880); „Am Sterbebette und Sarge Sr. Majestät des Kaisers Wilhelm“ (5-e wyd. 1888); „Zur Erinnerung an den 18, 24 und 25 Juni“ (1888); „Der Brief des Jakobus“ objaśniony w 25 kazaniach, 1889). Od r. 1880 K. wydaje wspólnie z W. Baurem i S. Frömmlern gazetę „Neue Christoterpe“.

Koggen (K oc ken), wysokie, przeładowane snycerskiemi ozdobami okręty wojenne Hanzy z wieżokształtnemi trzy- i czteropiętrowemi nadbudowaniami na przodzie i w tyle pokładu. Na masztach były w części żagle rejowe, a w części rzymskie; posługiwano się nadto sterem. Największy z tych okrętów, Orzeł Lubeki, pojemności blisko 2 000 ton, miał długości 80 metr. i był opatrzony jak trójmasztowiec. Załoga jego liczyła 1075 ludzi, a w tern 500 zbrojnych.

Kognaci w prawie rzymskiem, ob. A g n a-

za-

Pyr

rymberga 1756, 2 tomy). Por. Wiszniewski objaśniony“ (2-e wyd. 1883): „Vaterländische „Hist, liter.“ IX, 153-4; Barącz „Rys. konu kaznod.“ II, 181—2.

Ks. A. K. I).

Hr.

Koftach, miasteczko w Styryi, w okręgu Graz, przy dr. żel. Graz-K.; około 3 000 mieszk., huta szklana, tartak, garbarnia, browar; w pobliżu kopalnie rudy żelaznej i węgla, którego wydobyto w r. 1893 około 600 000 tonn. Na północ od K. leży wieś Piber (400 mieszk.), posiadająca stajnie rządowe; na zachód —wieś Lankowitz (1300 mieszk.) z kościołem, do którego odbywają się pielgrzymki, oraz zakładem robót przymusowych.

Pyr.

Kognowicki Kazimierz, pisarz historyczny (* na Litwie r. 1752 według K. Estreichera w „Bibl.“, F. M. Sobieszczańskiego, zaś w „Enc. Orgelbr.“ większej r. 1736), uczył się i odbywał nowicyat u Jezuitów wileńskich, ale przed wyświęceniem jeszcze K-go na kapłana nastąpiła kassata tego zakonu i K. został księdzem świeckim. Na uniwersytecie wileńskim otrzymał stopień doktora filozofii i nauk wyzwolonych. Krótki czas przebywał w Grodnie, jako kaznodzieja przy szkołach wydziałowych i przy trybunale. Osiadłszy na dworze książąt Sapiehów, powziął zamiar napisania dziejów tego rodu, ale wykonał go tylko w małej części. Gdy za panowania cesarza Aleksandra I Jezuitom dozwolono pobyt na Białorusi, przyjął śluby zakonne (1806) i pełnił rozmaite funkcye duchowne w ich kolegiach przez lat kilkanaście, a mianowicie był ministrem kollegiów przez lat 8, superiorem misyi przez 2, ojcem duchownym przez lat 4. W r. 1820 razem z innymi Jezuitami opuścił Rosyę, mieszkał .w Ferrarze, skąd przeniesiono go do Galicyi, i tam 22 marca 1825 r. umarł w Przeworsku. Sobieszczań-ski („Enc. Orgelbr.“ więk.) utrzymuje, że wydał część „Dyaryusza Jana Piotra Sapiehy“, starosty uświatskiego, wielce ^czynnego w epoce Dymitra samozwańca, ale nie mówi gdzie ten dyaryusz miał być drukowany, Estreicher („Biblioteka polska“) o tern dziele jako oddzielnej odbitce nic nie wspomina. Zresztą Sobieszczański („Enc. Org.“ większa, art. Sapieha Jan Piotr) milczy o polskiem wydaniu, podając jedynie przekład rosyjski („Syn otje-czestwa“ 1858). Ze względu na niezwykłą rozciągłość tytułów prac K-go podane są one

lir.

Kofoi Hansen Hans Peter, pisarz duński (* 1813). Po ukończeniu studyów teologicznych udał się w podróż po Europie; mieszkał parę miesięcy w Bonn, później przez czas dłuższy w Rzymie. W r. 1860 został mianowany pastorem w Hoderslev, skąd po wojnie r. 1864 musiał wyjechać. W r. 1882 K. rozstał się z obowiązkami duchownego. Pod pseudonimem Hansa Petera wydał wiele utworów i powieści, w których krzewi poglądy religijne i etyczne Sören Kierkegaarda. Najważniejsze t i o. są: „Dyalogi i szkice, papiery pośmiertne fizyo-nomisty“ (1840); „Życie i śmierć“ (1842); w tern dziele dowodzi K., że „ten kto kocha, nie może wątpić o życiu wiecznem“), i „Ciało i duch, czyli dwie drogi, — dzieje duszy“ (1846).

Koftyr, jedwabna materya turecka; że musiała należeć do drogich przedmiotów, wskazuje zestawienie jej w jednej z „Fraszek“ Kochanowskiego z bisiorem i „zaponkami włoskie-mi“, jako też fakt, że Jagiełło miał otrzymywać corocznie 250 sztuk tejże materyi od wojewody wołoskiego.

Kofu, główne miasto okręgu Kai na wyspie japońskiej Honshiu, w okolicy bardzo urodzajnej, nad górnym biegiem rz. Fusikawa; około 33 000 mieszk. Wielka przędzalnia jedwabiu; przedmiotami handlu są: jedwab, kryształ, owoce, wino i rodzynki. Seminaryum nauczycielskie; starożytny zamek.    Hr-

Kögel Rudolf, teolog ewangelicki (* d. 18 lutego 1829 w Międzychodzie w W. Ks. Po-znańskiem). K. studyował teologię w Halli i w Berlinie. W r. 1852 został nauczycielem religii w Dreźnie, a dwa lata później nauczycielem seminaryum berlińskiego. Kilka lat zostawał na probostwie w Naklu pod Bydgoszczą, skąd go powołano na nadwornego kaznodzieję do Berlina. Odtąd posuwał się prędko w godnościach stanu duchownego; był zwierzchnim radcą konsystorza, radcą ministeryum oświaty, kaznodzieją pałacu królewskiego, generalnym superintendentem, członkiem rady państwa. Napisał: „Der erste Brief Petri“ (4 wyd. 1872);

„Die Seligpreisungen der Bergpredigt“ (2 wyd.

1874); „Das Vaterunser in 11 Predigten ausgelegt“ (2 wyd. 1881); „Wach auf die Stadt Je-

tutaj w skróceniu: „Droga rzymska“ (Warszawa    świętowany w W. Czwartek, w Radomskiem

1783); „Hymen na gody Nowożeńców Wielmo-    zaś, Kaliskiem, Poznańskiem, wreszcie na Ma-

żnego JMci Pana Adama z Broelów Platera“    zowszu zwykle wiąże się z dyngusem su-

itd. (1774); „Hymen na gody Jaśnie Wielmożne-    chym (tj. chodzeniem po datki): „A złóżcie

się po grosowi, kupcie buciny kogutkowi, niekiedy z mokrym (oblewaniem wodą), w Czerskiem zaś ciągnie się cały tydzień Wielkanocny, nawet po Przewodach chodzą jeszcze z kogutkiem. Sam K., noszony podczas uroczystości, jest wyrobem niekiedy artystycznym. We Smardzewie (w Kaliskiem) „na wózku dwu-kolnym z dyszlem pomieszczony jest kogutek z drzewa wyrobiony, oblepiony pierzem; na nim siedzi okrakiem baba stara w olbrzymim czepcu: w około K-a pod rodzajem baldachinu na krzyżujących się deseczkach pomieszczone są figurki męzkie i kobiece, obracające się w różne strony za poruszeniem dyszelka“ (Wisła V, 237). Pod Warką (dr. Wł. Matlakowski): „pamiętam jednego kogucika, który był artystycznie zrobiony z piór kogucich ognisto-czer-wonych i czarnych, ponaklejanych na drewniany manekin, a osadzony na sporym wózeczku, którego ośka i piasty powyklejane były złocistym papierem“ (Wisła VII, .753). Por. także opisy kogutka: Wisła VII, 237 — 238 (pod Piątkiem), Kolberg XXII 85 i nast. (w Kaliskiem). K. jest uroczystością mężczyzn w przeciwstawieniu do gaika (ob. maik), który jednocześnie bywa obchodzony przez dziewczęta. Pod Warką „w powszechnem użyciu było chodzenie z gaikiem i kogutkiem. Z pierwszym chodziły dziewczęta, odświętnie a czysto o-dziane, obnosząc choinkę, ubraną we wstążki różnokolorowe, przez cały tydzień świąteczny i po Przewodach, i pokręcając gaikiem w takt śpiewały odpowiednie okolicznościowe pieśni. Z K-iem obchodzą w tej samej porze paro b-czaki i wyrostki. I ci także śpiewali o-sobne okolicznościowe piosnki i zbierali za nie datki. Oba obrzędy uważane były za odrębne i nie mające związku z dyngusem i śmigusem“ (Wisła V, 753). W Kaliskiem, „parobcy chodzą po dyngusie z kurasem. Grono parobcza-ków wchodzi do chat i dworów, śpiewa: „Chrystus Zmartwychwstał“, za to dostają dyngus suchy (kołacz, kilka jaj, szperkę), a we dworach gorzałki... Potem dopiero wyskakują z za węgłów domów, z pod strychów, dybiące na nich dziewki dworskie i młode (zamężne) kobiety z napełnionemi wodą naczyniami i zlewają jak mogą. Parobczaki uzbrojeni w sikawki, lejąc z nich, odpierają cały zastęp rozochoconych kobiet. Parobczak trzymający wózek z kurasem jest od mokrego dyngusu wyjęty, by przez to całego stroju wózka nie uszkodzić, i zwykle na bok się oddala... Kiedy jedna taka kompania z drugą się spotka, przychodzi do bijatyk, zabierania kołaczy i psucia kogutka... Dziewczęta zaś chodzą z gaikiem i wyprawu-ją śmigus“ (skrócone, z Kolberga XXII, 85 — 89). Dzisiaj uczestnikom uroczystości chodzi

go Imci Pana Józefa na Wereszczynie Were-szczyńskiego“... (Wilno 1781); „Kazania dwa“...

(Grodno 1785); „Wdzięczność wiekopomna... św.

Stanisławowi Kostce..." (Wilno . 1774). Nadto w piśmie p. t. „Początek i koniec kadencyi grodzieńskiej za laski Aleksandra Sapiehy Kanclerza W. W. X. L.“ (1789) pomieszczone są trzy mowy czyli kazania K-go, a mianowicie na powitanie i na limitę trybunału oraz w dzień imienin króla. Najważniejszą jednak pracą K-go jest „Życie Sapiehów y Listy od Monarchów, Książąt y Różnych Panujących do tychże pisane“. Tom I wyszedł w Wilnie 1790,

(obejmuje biografię Lwa Sapiehy i jego ko-respondencyę, Wilno 1790); tom II poświęcony jest życiu Piotra Sapiehy (Warszawa 1791); tom III wreszcie zawiera żywot Kazimierza Leona Sapiehy (Warszawa 1792). Rękopis powyższych tomów a może i dalszych znajdował się w bibliotece muzeum archeol. wileńskiego, a pochodził z cesarskiej biblioteki w Petersburgu. Rękopis tomów V i VI (żywot Jana Stanisława Sapiehy) Życia Sapiehów znajduje się w opisie w Ossolineum we Lwowie,, któremu podarowany został przez Włodzimierza hr. Platera. Żywot Lwa Sapiechy był przedrukowywany kilkakrotnie: w zbiorze Mostowskiego („Wybór pisarzów polskich, V, 1805 r.),

Żywotach sławnych Polaków staraniem Bobro-wicza (Lipsk 1817), ostatnio w Bibliotece K. J.

Pyr.

Turowskiego (Sanok 1855).

Cz. St.

Kogut, ogólna nazwa samców niektórych ptaków kurowatych (Iiasores), mianowicie głuszca (Tetrao urogąlluś), cietrzewia (Tétras te-trix) i jarząbka (Bonasia betulina) z rodziny głuszców (Tetraonidae), a także kura (Gallus) i bażanta (Pliasianiis) z rodziny bażantów (Pha-sianidae). Koguty znacznie różnią się od kur czyli samic, gdyż są zwykle większe, mają większy i wspanialszy ogon, świetniejsze, czasami wprost wspaniałe (u bażanta) upierzenie, na głowie dłuższy i szerszy grzebień, a oprócz tego skoki opatrzone ostrogą.

Kogut w folklorze, ob. Zwierząt domowych kult.

Kogutek, a także kur, k u r a s, kura-szek, kurek, koko tek, jeden z obrzędów zwyczajowych, obchodzonych przez lud nasz na wiosnę, jak o tern świadczy tekst śpiewanej wtedy piosenki (Kolberg XX, 106):

Lalo idzie, zima schodzi

Nasz kogutek boso chodzi.

Jedynie w Poznańskiem, w okolicach Kiecka, a było to jeszcze przed r. 1830, obchodzono kura w ostatni wtorek zapustów, wszędzie zaś indziej uroczystość przypada- zwykle na czas wielkanocny. W Łęczyckiem, gdzie słynie jako kogutek (Kolberg XXII, 28), bywa

Żywego koguta zastąpił manekin.

Także tu i owdzie

T.. K.

jedynie o zebranie datków, za które wyprawiają oni sobie ucztę (w karczmie), uczta ta pod Kłeckiem w Poznańskiem nosi nazwę p o d-kurka; sam obchód zlewa się z dyngusem i innemi zabawami, a właściwie z dawnemi obrzędami.

K. Wł. Wójcicki („Enc. Orgelbr.“ większa, XV, 13) zaznacza, iż „uwiązawszy na dwóch kółkach koguta, jak dawniej żywego, a teraz wyrobionego z drzewa“, niedorostki chodzą na Mazowszu od domu do domu. Prawdopodobnie i figurki, umieszczone obok koguta, występowały ongi jako maski, może i wózek, owa nieodłączna część samego K-ka, ukazał się zamiast rzeczywistego wozu, na którym jechała rozochocona kompania maszkar. W każdym razie jeszcze dzisiaj jest widocznem: 1) iż K. jest obchodem inęzkim, który przeciwstawia się świętowanemu przez dziewczęta gaikowi; 2) iż kogut, dawniej żywy, dzisiaj manekin, jest upostaciowaniem charakteru uroczystości, niejako jej symbolem; 3) iż symbol ów jest właśnie symbolem sił zapładniającycli, inęzkich (por. znaczenie w przenośni wyrazów „kur“, „kuras“ itd. u ludu, J. Karłowicz „Słownik gwar polskich“, wyr. Kur). Obchód sam ogranicza się u nas do Mazowsza, Radomskiego, Wielkopolski dawnej; w obrębie Krakowskiego nie' napotkaliśmy o nim wzmianki. Możnaby mniemać, iż jest obcym zwyczajem, przeszczepionym za naszą ziemię — wniosek, co do którego niepodobna wypowiedzieć stanowczego zdania. W każdym razie i gdzieindziej istnieją obchody, pokrewne naszemu K-owi. U wen-dów np. nad Łabą w d. 2 lipca ścinano drzewo i ubierano je, a na wierzchołku znajdował się kogut; tańcowano dokoła drzewa, piwem poświęcano każdy kąt w domu i na podwórzu, a nadto bydło (Mannhardt I 174), przyczem Mannhardt zaznacza, iż kogut był najważniejszą częścią drzewa. Inne przykłady tamże I 159 — 160, 515 itd. w Niemczech i w innych krajach obchodzą kogutka przy dożynkach (Erntehahn, Stopuj elh ahn itd., t-że I 198, 129), kogutek jest zrobiony jak u nas lub żywy, i w tym ostatnim przypadku spożywają go pospołu, uważając tę uroczystość za rodzaj komunii (por. także liczne przykłady u Frazera). Zestawiając tego rodzaju fakty, Mannhardt oświadcza, iż obecność koguta w tak wielu uroczystościach nie jest .przypadkową, i widzi w nim upostaciowanie ducha wegietacyi. Zdaje się, iż wy-jaśnienie-całe Mannhardta jest zanadto schematyczne; po pierwsze nie uwzględnił faktu, iż K. jest obrzędem mężczyzn w przeciwstawieniu do gaika, powtóre nie zwrócił uwagi, iż duch wegietacyi występuje w postaci bardzo odmiennych zwierząt, co da się wytłomaczyć wpływami epoki wcześniejszej, a nadto niedotknął się „komunii“, tj. zbiorowego spożywania przez ludzi tych zwierząt, co cofa nas w czasy totemizmu. Wyłudzanie datków u nas podczas obchodu K-a i urządzanie za nie uczty niewątpliwie jest przeżytkiem takiej komunii. W ogóle K. należy do obchodów, które naszem zdaniem nie doczekały się należytego wyjaśnienia teoretycznego. Ub. K omunia (w okresie pierwotnym), rolników kulty, Zbożowe baby. Bibliografia: Kolberg „Poznańskie“ II 202, III 144; „Radomskie“ I 105, 106; „Kaliskie“ I 85 — 89; „Łęczyckie“ 28; „Mazowsze*' I 121, 143 — 144; Kozłowski „Lud w Czerskiem“ 198 — 199; Oświetlenie (zbyt jednostronnej: J. G. F raz er „Golden Bough“ (Londyn); W. M a n n h a r d t „der Baumkultus der Germanen und ihrer Nachbarsstämme“ (Berlin 1875, 2 tomy). Co do roli koguta, ob. Zwierząt domowych kult.

Kogutów walki. Antypatya do siebie kogutów i ich popęd do współzawodnictwa były już w czasach starożytności klasycznej jak i dzisiaj u ludów pierwotnych wyzyskiwane w celach zabawy. Z pomiędzy Greków, Ta-nagrejczycy odznaczali się umiłowaniem walk kogucich; umieli oni wychowywać wielkie i piękne koguty, obdarzone nadzwyczajną odwagą. Te koguty cieszyły się wielką sławą, wysyłano je podczas wyścigów o lepsze z miastami współzawodniczącemu Aby skrócić walkę i zapewnić wynik śmiertelny, zwykle uzbrajano ostrogi kogucie igłami miedzianemi. W naszej cywilizacyi walka kogutów rozwinęła się zwłaszcza w Anglii; uprawiano ją z ogromnem zamiłowaniem jako jeden ze sportów, które służą do skrócenia nudów przedstawicielom bogatej burżuazyi i całemu zastępowi próżniaków wszelkiego rodzaju. Stała się tam prawie zwyczajem narodowym; liczy w tym kraju nietylko zapalonych zwolenników i widzów, ale nawet specyalnych pisarzy. Istnieje znaczna liczba dzieł zajmujących się ustaleniem najlepszych metod wychowywania kogutów, podniesieniem ich siły i odwagi, są skodyfikowane prawa i zwyczaje walk kogucich. Warto tu przytoczyć parę szczegółów podług starego i bardzo popularnego dzieła o tym przedmiocie (p. t. Rady dla wychowawców kogutów bojowych, z dodatkiem wyliczeń dla gry zakładowej). O mającej się odbyć walce publiczność bywa zawiadamiana przez szumne ogłoszenia, chociaż redakcya ich jest prawie niezrozumiałą dla profana z. powodu szczegółów technicznych, któremi są przepełnione; między innetni podają one także nazwiska osoby, które zakładają się o znaczne sumy, znanych amatorów, którzy będą się przypatrywali walce, oraz przewidywaną wysokość wygranej (dochodzącej niekiedy do 200 i 300 funt. sterl.). Walki te odbywają się w Londynie w dzielnicy westminsterskiej przy ulicy Tufton, w tak zwanem Royal Cockpit. W sali przedstawień mieści się kilka rzędów ławek w kształcie amfiteatru; w środku wznosi się okrągła estrada przeszło 10 łokci

rozdzielają

Pyr

lir.

Hr.

obwodu, pokryta okrągłą matą słomianą, brzegi tej estrady są zakończone nie wysokiemi ogrodzeniami, mającemi powstrzymać koguty od stoczenia się na podłogę podczas walki. Zapaśnicy mają do pojedynku zakreślone kredą koło średnicy prawie łokciowej, w którem mieści się drugie daleko mniejsze i w niem ustawia się koguty dziób w dziób, gdy wyczerpane z sił potrzebują pobudzenia, aby się wzajemnie szarpać. Przed rozpoczęciem walki matę na estradzie skrapia się wodą, dla uchronienia kogutów od poślizgnięć: potem wydobywa się ich z dwóch klatek umieszczonych na przeciwległych końcach sali; właściciele kogutów biorą je w ręce, pieszczą, przystawiają do przeciwnika i wszelkiemi sposobami podniecają ich wzajemnie przeciw sobie. Tymczasem pomiędzy gośćmi w sali są dokonywane zakłady i odbywa się badanie kogutów, które następnie waży się, stroi, markuje i numeruje bardzo starannie, aby zapobiedz wszelkim fałszom i podstawieniom; klatki są zamykane na podwójne kłódki, a klucze położone na stół. Po tych przygotowaniach koguty wypuszcza się jednocześnie na arenę; przez chwilę stoją naprzeciw siebie w interesującej postawie, aż wreszcie rzucają się szybko jeden na drugiego. Obejmują się skrzydłami, ostrogi uzbrojone w nadzwyczaj ostre igły stalowe zagłębiają się w ciała, tworzy się jedna masa nastrzępiona i ruszająca się; K-y okazują wogóle wiele siły i zręczności w tych śmiertelnych zapasach. Niekiedy zaraz po pierwszych ciosach kogut pada martwy, ale często walka się przedłuża; jeżeli oba koguty są wyczerpane ich, a wtedy, w stanie zupełnej niemocy, często kładą na macie. Właściciele ich rachują do dziesięciu, czekają czy się nie podniosą, a potem biorą je w ręce, głaszczą, starają się ożywić i stawiają naprzeciw siebie w u aj mniej -szem kole. Jeżeli wtedy jeden już nie chce, czy nie może walczyć, chociaż drugi go dziobie i okazuje gotowość do podjęcia pojedynku nanowo, wówczas ten ostatni uchodzi za zwycięzcę. Czasem się zdarza że jakiś kogut stchórzy i uznając z góry wyższość przeciwnika, stanowczo usuwa się od walki, wtedy, po powtórzeniu próby, stronnicy tego koguta przegrywają stawki. Od lat dziesięciu towarzystwa opieki nad zwierzętami starają się wykorzenić tę zabawę i uzyskały nawet pewną liczbę wyroków, lecz pomimo zakazu prawa, walki kogutów pozostają zawsze wielce popularnemi w Anglii. Przed kilkudziesięciu laty czyniono usiłowania o wprowadzenie walk kogucich do do Paryża, ale bezskutecznie. Są te walki w zwyczaju jeszcze we Plandryi, w Chinach, na Manilli i wogóle u ludów malajskich. W Polsce w w. XV i XVI walki kogutów były ulubioną zabawą. Uprawiali tę zabawę u nas przeważnie żaki, po szkołach a uświęconym terminem widowisk był Mzień św. Gawła.

Syrenjusz, piszący za Stefana Batorego i Zygmunta III, powiada, że żaki dla wzbudzenia większej zaciętości w kogutach, na dzień przed bitwą karmili je zielem, zwanem „włoski Matki Boskiej". Z tych czasów pozostało przysłowie: „skaczą koguty po ławie jak Hiszpan“.

Koh-i-Baba (K u li -i -Bab a = ojciec gór), góry w Afganistanie. Są one przedłużeniem płd.-zach. części gór Hindu Kusz (ob.) i dosięgają 5 200 metr. wysokości. Na zachodnich stokach K-y bierze początek Her i Rud (ob.).

Kohâry, jeden z magnackich rodów węgierskich. K. otrzymali swą nazwę od zamku Koluir, położonego w żupie szaladzkiej, który to zamek miał być, według podania familijnego, podarowany w r. 1061 przez króla Salomona Konradowi hrabiemu na węgierskim Altenbur-gu. Świetność rodu rozpoczyna się wszakże dopiero od Emeryka K., żyjącego w drugiej połowie XVI w. W r. 1616 ród otrzymał tytuł baronów, w r. 1704 hrabiów, a w r. 1815 książęcy. Wygasł w linii męzkiej w r. 1825 r. na Franciszku Józefie, c. k. szainbelanie i kanclerzu nadwornym węgierskim. Jedyna jego córka, Antonina, wniosła w posagu nazwisko i dobra swemu małżonkowi, Ferdynandowi Jerzemu (ur. 28 marca 1785), księciu saskiemu z linii Koburg--Gotha, który przebrał nazwisko Koburg-K. i zmarł 27 sierpnia 1851 r. jako austryacki generał kawaleryi. Dzieci zrodzone z tego małżeństwa: Ferdynand, (ur. 29 paźdz. 1816-^fl7 grudnia 1885), małżonek zmarłej w r. 1853 kr. portugalskiej Maryi II da Gloria; August (*    13 czerwca 1818 —■ f 26 lipca 1881),

austryacki generał-major i saski generał-lejtnant, żonaty z księżną Klementyną Orleańską, z której pozostawił trzech. Z synów tych najmłodszy, ks. Ferdynand (ob. Ferdynand bułgarski) został w r. 1887 wybrany na księcia Bul-garyi, Wiktorya (* 14 lutego 1822 f —10 listopada 1857), małżonka księcia de Nemours; i Leopold (* 31 stycznia 1824 — f 19 maja 1884), c. k. generał-major. Już od r. 1867 ci spadkobiercy fortuny K-ycli przestali używać tego nazwiska

Kohat, miasto okręgowe w prowincyi wsclio-dnio-indyjskiej Peszawar, 60 kim. na połud. od m. Peszawar, na lewym brzegu rz. K. - Toie (prawy dopł. Indusu), 421 metr. nad po w. morza; 12 000 mieszk. Dzisiejszy K. założyli Anglicy w pobliżu dawnego miasta tej samej nazwy. Wspaniałe meczety, reszta budynków nędzna. Kohatski okrąg z zawiera 7 350 kim. kwadr., liczy 150 000 mieszk. (przeważnie Af-gańczyków). W części płn. okręgu idą góry Afridi, należące do systemu Sefid Kuh, dosięgają one tam 2 800 metr. wysokości. Ku płd. ciągną się góry Waziri (około 1 200 metr. wys.). W dolinie rz. Teri - Toi wielkie pokłady soli kamiennej. Dolne części dolin są dosyć urodzajne; uprawiają tam zboże, bawełnę i tytoń.

Z'

969

Koheleth. — Koheu.

Koheleth czyli kaznodzieja, ob. Ekkl esy a-s t e s.

Kohen, wyraz hebrajski, oznaczający kapłana. Pochodzi od pierwiastka lihn, pierwotnie „stać“, „stanąć przed kim“, tak, że K.= „stojący przed Bogiem, do usługi Jemu“ i jest równoznacznym z napotykającym się w Piśmie określeniem kapłana jako „meszareth Jahwe“ (sługa Wiekuistego). Pierwiastek hhn znajduje się i w innych językach semickich, ale w tym znaczeniu jest używany tylko w fenickim i etyop-skim, w arabskim zaś oznacza Kńhin wróżbitę, w syryjskim Kahina— jestto człowiek zamożny. Określenie K-a jako sługi wskazuje zarazem, że kapłan w judaizmie nie był uważany za pośrednika pomiędzy Bogiem a ludźmi, lub za zastępcę Boga na ziemi, a tylko za pełniącego funkcye przy kulcie ofiarnym i związanych z nim czynnościach. Czynnościami temi były: rozpowszechnianie i nauczanie zakonu; obejrzenie ukazującej się zarazy trądu u ludzi, budowli i odzieży i orzeczenie tej zarazy jako czystej lub nieczystej; czuwanie nad świątynią a zwłaszcza nad arką przymierza; błogosławienie ludu itd. Władza hierarchiczna kapłaństwa nie mogła się rozwinąć wobec tego, że od samego początku swego istnienia cały Izrael miał stać się „królestwem kapłanów i narodem świętych“ (II M. XIX, 6). Raz tylko arcykapłan Eli spełnia zarazem funkcye najwyższego sędziego w kraju, po raz drugi arcykapłan Joja-da ocala Joasa, króla judejskiego, i sprawuje rządy w jego imieniu podczas jego małoletno-ści. Natomiast wiadomo, że prorocy ostro występują przeciw kapłanom i piętnują każde ich zachowanie karygodne w świątyni i po za świątynią. Odmienny nieco porządek rzeczy nastąpił po powrocie z niewoli babilońskiej (ob. niżej). Kapłanem mógł być tylko potomek Arona i musiał być nieskazitelnym pod względem moralnym i cielesnym. Zeszpecony przez ułomności ciała, jakoto: ślepy, chromy, płaskono-sy, garbaty, krostowaty itd. do służby dopuszczonym nie był, prócz tego nie wolno mu było zanieczyścić się dotknięciem osoby zmarłej z wyjątkiem najbliższych krewnych; przed i podczas pełnienia służby wszelkie używanie napojów mocnych było surowo wzbronione, nie wolno mu było się ożenić z rozwódką, z nierządnicą albo kobietą zniesławioną itd. O wieku, w którym kapłan mógł służbę rozpocząć, niema wzmianki w Piśmie, wedle Talmudu, zaś musiał mieć najmniej lat 20; Józef Flawiusz wspomina o kapłanie 17-letnim, który pełnił nawet funkcye arcykapłana. Kapłani nosili w przeciwstawieniu do Lewitów (ob.) specyalną odzież z białego bisioru, a mianowicie: suknię wierzchnią, pas, mitrę i spodnie lniane. Utrzymanie swoje czerpali z ofiar i rozmaitych danin, bo wszelki udział w ziemi narówni z innemi pokoleniami był z góry wykluczony. Daniny te, składające się z pierwocin oliwy, moszczu i zboża, z by-

Wialka Eue. Powsz Ilustr. Zesz. 238a T. XÿXVI.

dła pierworodnego itd., ulegały z biegiem czasu rozmaitym przekształceniom Jak każda podobnego rodzaju instytucya, i kapłaństwo hebrajskie posiada swoją liistoryę i przechodziło rozmaite fazy rozwoju. Wedle tradycyi też laicy składali z początku ofiary, zwłaszcza głowy rodzin, potem tylko pierworodni. Dopiero z ustaleniem regularnej służby Bożej w pustyni został wybrany Aron i jego synowie na kapłanów i odtąd ich tylko potomkowie funkcyę tę spełniać mogli. Reszta zaś członków pokolenia Lewiego, do którego i Aron należał, służyła również przy świątyni, ale ofiar nie składała a winna była pomagać kapłanom przy funk-cyacli niższych. Były wprawdzie i potem wypadki sktadania ofiar przez niekapłanów, np. przez proroków Samuela, Eliasza i Elizeusza itd., ale były to wypadki sporadyczne, koniecznością chwili wywołane. Nowsza zaś szkoła krytyczna utrzymuje, że wyraz Lewi oznacza nie pokolenie, ale pochodzi od pierwiastka lwi, „przyłączyć się, przylgnąć“, a więc lewita był „przyłączającym, garnącym się do świątyni“, i że stan kapłański dopiero stopniowo się wytworzył. Nowa np. linia kapłańska rozpoczyna się za czasów Salomona a jej twórcą był Sadok, który pierwszy pełnił służbę w nowozbudowa-nej świątyni w Jerozolimie, tak że odtąd jest mowa o „synach Sadoka“ (ob. Sadok). Przy-tem istniały nadal i inne korporacye kapłańskie, które zanikły lub zlały się z linią Sado-. ka, gdy za rządów króla Jozyasza zogniskowano kult w Jerozolimie i zniesiono wszelkie inne miejsca kultu (tak zw. Bamoth tj. wywyższenia) po za stolicą. Z początku nie istnieli kapłani i lewici osobno, lecz oba terminy oznaczały to samo pojęcie, a dopiero prorok Ezechiel, który żył podczas wygnania babilońskiego, rozróżnił pomiędzy nimi, zaliczając do lewitów tych właśnie kapłanów, którzy służyli przy owych wywyższeniach i degradując ich za to do stanowiska posługaczy prawdziwych kapłanów, tj. należących do synów Sadoka. Zdaje się jednak, że szkoła ta za mało uwzględnia różnicę pomiędzy głównęmi miejscami kultu, jakiemi były Szilo, Nob, Gibean a później Jerozolima, gdzie kapłani musieli czynić zadość rozmaitym warunkom, a więc i względom pochodzenia, a ustroniami, gdzie pierwotniejszy stan rzeczy panował. Że zaś niektóre podania biblijne odźwierciadlają stosunki późniejsze i przenoszą je sztucznie do czasów starszych, to nie ulega wątpliwości. Tak np. miał już król Dawid podzielić kapłanów na 24 oddziałów: przy-czem 16 wywodziło swój ród od Eleazara, starszego syna Arona, a 8 od młodszego jego syna Itamara; o porządku, w jakim oddziały te miały kolejno pełnić służbę, rozstrzygał los, oddziały zmieniały się co sobota. Organizacya ta jednak istniała po powrocie z niewoli babilońskiej, a najwcześniej po wyżej wzmiankowanej reformie Jozyasza. Wpływ atoli kapłanów

122

D-r S. 1>.

z. w.

po tym powrocie coraz bardziej maleje, począwszy od Ezdrasza (chociaż był sam kapłanem), przechodzi do znawców zakonu i uczonych. Zmiana ta znalazła sobie wyraz w drastycznym wyrzeczeniu Talmudu, że uczony bękart ma pierwszeństwo przed nieuczonym arcykapłanem. Na czele kapłanów stał mianowicie arcykapłan (Kohen gadol czyli Kohen h a-rosz), od którego wymagano świętości i nieskazitelności w bardziej spotęgowanym jeszcze stopniu, aniżeli od zwykłych kapłanów. Mógł on poślubić tylko dziewicę z pośród współple-mieńców swoich, do żadnego zmarłego ciała, nawet do najbliższych krewnych (ob. wyżej) przystąpić mu nie było wolno. Odzież jego składała się z tych samych części, co szaty kapłańskie (ob. wyżej); tylko pas, a prawdopodobnie i mitra były ozdobniejsze, nadto nosił jeszcze płaszcz z błękitu; naramiennik ze złota, błękitu, purpury, karmazynu i bisioru kręconego; napierśnik wywrócony z tych samych ma-teryałów; dyadem ze złota szczerego, na którym był wyryty napis „święte Wiekuistemu“. Szaty te, które w przeciwstawieniu do innych nazywają się „szatami świętemi, lub też „prze-tykanemi“, albo (w Talmudzie) „złotemi“, przywdziewał arcykapłan tylko w świątyni podczas służby. Obowiązkiem jego było prócz dozoru nad świątynią i całą służbą Bożą, przedewszyst-kiem pełnienie służby w dzień Odpuszczenia. Oprócz tego miał prawo do pełnienia wszelkiego rodzaju funkcyj, kiedy chciał, ale rzadko kiedy arcykapłan z prawa tego korzystał z wyjątkiem świąt lub przy jakichkolwiek uroczystościach nadzwyczajnych. Za czasów pierwszej świątyni arcykapłan głosił wyrocznie za pomocą „Urim i Tum im“ (ob.) tj. „jasność i prawość“, które były częścią składową napierśnika, a których istota nie jest dokładnie wiadoma. Za drugiej świątyni arcykapłani zajmowali stanowisko polityczne, są prawdopodobnie przedstawicielami narodu wobec rządu perskiego, egipskiego i syryjskiego, potem byli przeważnie przewodniczącemi w Synhedryo-n i e (ob.). Pierwszym arcykapłanem był wedle tradycyi Aron, brat Mojżesza, którego dostojeństwo przeszło na syna jego Eleazara, a potem drogą dziedzictwa zwykle z ojca na starszego syna. Dopiero za czasów Salomona arcykapłanem staje się Sadok, potomek innej linii. W jego rodzie zachowuje się arcykapłaństwo aż do zburzenia pierwszej świątyni; po powrocie z niewoli babilońskiej jest pierwszym arcykapłanem Jozue, syn Josadaka i wnuk arcykapłana Serai, zamordowanego przez Nabuchodonozora. Szkoła krytyczna utrzymuje, że arcykapłaństwo jest instytucyą późniejszą i że prawdopodobnie przed Salomonem, a może i później jeszcze nie istniało. Ostatnim arcykapłanem z rodu Sadoka był zamianowany w r. 3 74 przed Chr. przez Antyocha IV, króla syryjskiego, jeszcze za życia poprzednika Oniasza III (co dawniej

się nigdy nie zdarzyło), brat jego Jazon, który już się skłaniał ku helenizmowi. Po trzech latach i Jazon zostaje usunięty, a miejsce jego zajmuje osławiony Menelaus, który zdaje się wcale nie był z rodu kapłańskiego, a który pozwolił na to, by świątynię jerozolimską przekształcono na świątynię pogańską. Wybucha powstanie Machabeuszów, które wywalcza niepodległość kraju, arcykapłaństwo przechodzi na ten ród, tak że. przez pewien czas władza duchowna i świecka łączy się w jednej osobie. Pierwszym arcykapłanem z rodu Machabeuszów był Jonatan (152 przed Chr.), a ostatnim Ary-stokul (35 przed Chr.) za rządów Heroda. Król ten jednakże, a potem i Rzymianie, mianują i usuwają arcykapłanów wedle swego upodobania, niepozwalają im długo piastować godności, tak, że w ciągu jednego wieku (37 prz. Chr.—67 po Chr.) istniało 27 — 28 arcykapłanów, i sprzedają tę godność za pieniądze; znaczenie arcy-kapłaństwa coraz bardziej upada i traci wszelki wpływ. Gdy wybucha powstanie przeciw Rzymowi w r. 67, lud postanawia wybrać arcykapłana przez losowanie i z urny wychodzi Phannias czyli Phinasos (po hebr Pinchas), prostak i niskiego pochodzenia kapłan. Był on zarazem ostatnim arcykapłanem w świątyni jerozolimskiej. W teraźniejszości jest jeszcze bardzo wielu Żydów, wywodzących ród swój od kapłanów. Z dawnych przepisów obowiązuje ich . jeszcze zakaz dotykania się ciał martwych, z wyłączeniem blizkich krewnych, i poślubienia rozwódki. Prócz tego korzystają jeszcze z bardzo nieznacznych prerogatyw w kulcie.—Z nowszych monografij o kapłaństwie hebrajskiem zasługują na wyszczególnienie: Curtiss „The Levitical Priests“ (1877); tenże „De Aaroni-tici sacerdotii etc.“ (1878); Maybaum „Die Entwickelung des altisraelitischen Priestertums“ (1880); Lip pert „Allgemeine Geschichte des Priestertums“ (2 tomy, 1883 — 84; o kapłaństwie hebrajskiem tom II, str. 1—290); Stier „Priester und Propheten“ (tom I, 1884); Oort „De Aaronieden“ (w czasopiśmie „Theologisch Tijd-schrift“ 1884); Baudissin „Die Geschichte des alttestamentlichen Priestertums“ (1889); Vogelstein „Der Kampf zwischen Priestern und Leviten etc.“ (1890); Büchler „Die Priester und der Cultus im letzten Jahrzehnt des jerusalemischen Tempels“ (1895). — Por. także Schürer „Geschichte des jüdischen Volkes etc“ (tom II, 1898, § 24).

Kohen Issachar Ber ob. Iss ac har Ber b e n N a f ta 1 i Kohen.

Kohen Naftalin ob. Kohn.

Kohen Szalom, ob. Kohn.

Kohen Falk, ob. Falk Kohen Jozue.

Kohenit, minerał, znajdujący się w meteorytach. Jestto węglik żelaza z domieszką węglika niklu i kobaltu (Fe, Ni, Co)₃ C.

Kohezya, Ob. Spójność..

Pyr.

Kohl Jan Jerzy, popularyzator geografii

f tamże 28

3 tomy).

Kohl Horst, historyk opiewający głównie wielkość Bismarcka (* 19 maja 1855 w Wald-heim w Saksonii). K. kształcił się w historyi i w filozofiii w Lipsku i w Berlinie, przez pewien czas pracował przy wspaniałem wydawnictwie „Monumenta Germaniae historica“, a później sprawował obowiązki nauczyciela, ostatecznie w gimnazyum w Chemnitz. Jego dzieła: „Zehn Jahre ostgothischer Geschichte vom Tode Teodorich’s d. Gr. bis zur Erhebung des Witigis“ (Lipsk 1877); „Dreissig Jahre deutscher Geschichte 1858 — 1888 in amtlichen

1894, 12 tomów);

Pyr

Kohinur, słynny z wielkości dyament, ob. Dyame nt.

Kohl Ludwik, malarz czeski (* roku 1746 w Pradze — f 1821 tamże). Odbywał studya w akademii wiedeńskiej i już w r. 1769 wystawił obraz większych rozmiarów: „L. Virginius zabija swoją córkę“, a w r. 1773 „Narodzenie Chrystusa“ (zakupiony przez cesarzową Maryę-Teresę do kościoła zamkowego w Laxenburgu). W r. 1775 został nauczycielem rysunku w no-wo-założonej wtedy szkole normalnej w Pradze, gdzie pracował aż do śmierci. Dla tej szkoły wypracował wiele projektów, kwiatów, krajobrazów, naczyń, postaci z dziejów ojczystych i powszechnych itd. Z pomiędzy jego obrazów wymienimy tu następne: „Dydona“ (1767), „Błogosławiony Aretius“, „Modlitwy do krzyża Chrystusowego różnych narodów ziemi“ (1770), „Sen św. Józefa“ (1771), „Męczeństwo św. Wawrzyńca“ (1773), „Madonna“ (1775), „Św. Ja-kób młodszy“ (1776),^ Św. Barbara“, „Tarkwi-niusz i Lukrecya“, „Śmierć Lukrecyi“, „Modlitwa Salomona“, „Ś-ta Trójca“, „Hannibal przysięga przed ołtarzem ofiarnym“, „Amor i Psyche“; „Świątynia bogini Hygiei“, „Trzy Gra-cye“, „Sokrates w więzieniu“, „Wstrzemięźliwość Scypiona“, „Grobowiec gotycki“. Świątynia św. Wita w Pradze“, „Koronacyjna sala grodu praskiego“, „Sw. Bartłomiej“, „Sw. Magdalena“, „Jan Chrzciciel“, „Św. Katarzyna“, „Św. Trzej Królowie“, „Zuzanna“, „Św. Józef', „Złożenie Chrystusa do grobu“.

(* 28 kwietnia 1808 w Bremie października 1878). K. studyował prawo w Getyndze, Heidelbergu i Monachium, później był guwernerem w Kurlandyi, podróżował po Ro-syi południowej, i w r. 1838 osiadł w Dreźnie. Jego: „Petersburg in Bildern und Skizzen“, „Reisen im Innern von Russland und Polen“, „Reisen in Südrussland und die deutsch-russischen Ostseeprovinzen“ wywołały tak ogólne zainteresowanie, że to skłoniło go do poświęcenia się całkowicie opisom podróży. Od r. 1842 ogłosił szereg dzieł malowniczo opisujących większą część krajów Europy (o Austryi-Węgrzech, Sztyryi i Bawaryi 1842, o Anglii, Szkocyi i lr-landyi 1843 i 1844, o Danii i Szlezwig - Holsztynie, o Niderlandach, Dalmacyi i Czarnogórze i t. d.). W r. 1854 udał się K. do Ameryki północnej, gdzie bawił cztery lata i poświęcał się studyom historycznym i geograficznym. Wtedy powstały: „Reisen in Kanada, New York und Pennsylvanien“ (N.-York 1857); „Reisen im Nordwesten der Vereinigten Staaten“ (St. Louis 1859); „Kitschi - Garni, oder Erzählungen vom Obern-See“ (Brema 1859). Poważniejszy charakter posiadają: „Der Verkehr und die Ansiedelungen der Menschen in ihrer Abhängigkeit von der Gestaltung der Erdoberfläche“ (Drezno 1841): „Der Rhein“ (Lipsk 1851, 2 tomy); „Skizzen aus Natur-und Völkerleben“ (Drezno 1851, 2 tomy); „Geschichte der Entdeckung Amerikas“ (Brema 1861) i „Die beiden ältesten Karten von Amerika, 1527 und 1529“ (Weimar 1860). W czasie przebywania swego w Ameryce z polecenia biura pomiarów wybrzeży wydał: „Entdeckungsgeschichte der Küsten der Vereinigten Staaten“, do której dołączył: „Geschichte des Golfstroms und seiner Erforschung“. Powróciwszy do Bremy w r. 1858 został tamże bibliotekarzem miejskim. Oprócz tych dzieł wydał jeszcze: „Nordwestdeutsche Skizzen“ (Brema 1684, 2-e wyd. 1873); „Deutsche Volksbilder und Naturansichten aus dem Harz“ (Hannower

1867); „Am Wege. Blicke in Gemüt und Welt“ (Brema 1866, nowa serya 1873); „History of the discovery of Maine“ (z 22 kartami, Portland 1869); „Die Völker Europas“ (wyd. 2-e, Hamburg 1872); „Die geographische Lage der Hauptstädte Europas“ (Lipsk 1884); „Kleine Essays“ (Wiedeń 1875); „Geschichte der Entdeckungsreisen und Schiffahrten zur Magellaus-strasse“ (Berlin 1877); „Die natürlichen Lockmittel des Völkerverkehrs“ ( Brema 1878 ). Wspólnie ze swoją siostrą, Idą K. (ur. 1814 — f 55 grudnia 1888), która była żoną hr. Hermana v. Baudissin, napisał: „Englische Skizzen“ (Lipsk 1845, 3 tomy); ta ostatnia zaś pozostawiła: „Paris und die Franzosen“ (tamże 1845,

Pyr.

Kundgebungen“ (Giessen 1888). Wydał nadto przekłady najdawniejszych kronikarzy historycznych niemieckich, opracował część podręcznika historyi Dietsch’a w no wem wydaniu i dopełnił „Annalen der deutschen Geschichte“ G. Richtera. Głównie wszakże zajmował się hi-storyą Bismarka i w tym przedmiocie wydał: „Fürst Bismarck Gedenkbuch“ (2-e wyd. Chemnitz 1890); „Fürst Bismarck, Regesten zu einer wissenschaftlichen Biographie des ersten deutschen Reichskanzlers“ (Lipsk 1891 — 2, 2 tomy); „Die politischen Reden des Fürsten Bismarck“ (Stutgard 1892 „Bismarck Gedichte des Kladderadatsch“ (Berlin 1894); „Bismarck’s Briefe an den General Leopold v. Gerlach“ (tamże 1896); szóste, powiększone wydanie tych listów' wyszło w Bie-lefeldzie 1897); „Bismarck — Jahrbuch“ (Berlin i Lipsk 1894—1897, 4 tomy dotychczas^).

Kohlbach, ob. Zimna woda.

Kohler Józef, prawnik niemiecki, jeden z najznakomitszych prawników współczesnych, profesor uniwersytetu berlińskiego, członek wielu towarzystw naukowych włoskich, holenderskich i francuskich, dr. honoris causa uniwersytetu w Chicago (1904), prawnik wszechstronny, uczony i artysta jednocześnie, poeta i muzyk (* 9 marca 1849 w Offenburgu w ks. Ba-deńskiem), syn nauczyciela szkoły ludowej, uczeń Adolfa Schmidta we Freiburgu bad. i Vangerow’a (oh.) oraz Renaud (oh.) w Heidelbergu, czynny na linii obrończej' i w magistraturze niższej w Mannheimie (1873 —1878), profesor prawa w Wtirzburgu (1878 — 1888), odtąd w Berlinie. We wrześniu r. 1903 obchodzono uroczyście w Berlinie dwudziestopięcioletni jubileusz działalności profesorskiej. Zarówno jako profesor, jak i w charakterze uczonego rozwinął K. działalność wszechstronną. W uniwersytecie wykłada prawo cywilne handlowe, karne, procedurę cywilną i karną, wreszcie filozofię prawa i prawo porównawcze. W tych samych kierunkach rozwinął działalność naukową, która do końca 1903 r. objęła według wykazu sporządzonego przez czasopismo krytyczne „Juristisches Litteraturblatt“ (1903 dodatek nadzwyczajny, str. 177--188) numerów bibliograficznych 526. Spis ten objął prace z zakresu następujących dyscyplin prawnych: encyklopedya prawa (19) prawo handlowe i cywilne (203), proces cywilny i prawo upadłościowe (47), prawo i procedura karna (32), prawo państwowe i administracyjne (13), filozofia prawa i prawo porównawcze (117). Pozatem z zakresu historyografii i folkloru prac 10, estetyki (39), biografii (8), lmmorystyki '(3), poezyi (14), kompozycyj muzycznych (14), Oczywiście nie wszystkie prace sa jednakowmj wartości, nie we wszystkich kierunkach K. jednakowo był twórczym. Są atoli dziedziny, które „stworzył“. Tutaj należy przedewszystkiem prawo patentowe. Już w r. 1878 w parę miesięcy po wydaniu ustawy patentowej uie-mieckiej (1877 r.) ogłosił wielką pracę „Deutsches Patentrecht" (str. CXXVI i 739), w której położył podwaliny pod nową umiejętność prawa patentowego. Uzupełniona kilkunastu dal-szemi przyczynkami bądź oddzielnie („Forschungen aus dem Patentrecht“ 1888), bądź w czasopismach specyalnych (niemieckich, austryac-kicli, francuskich) ogłoszonemi przyjęła charakter ostateczny i wykończony w „Handbuch des deutschen Patentrechts“ (1901, XVIII i 971), pracy pomnikowej, która w literaturze wszechświatowej przedmiotu zajęła miejsce naczelne (skorowidz ułożył Ratenau 1904). Pod względem systematyki prace te tworzą część prac z dziedziny „praw osobistości, praw majątkowych nieraateryalnych“ („Persönlichkeits - und Immaterialgüterrecht‘); tutaj należą oddzielnie wydane: „Das Recht des Markenschutzes“

(1885, XII i 580), „Industrierechtliche Abhandlungen und Gutachten“ (2 t. 1899 i 1901 str. 236 i 221), „Das Eigenbild im Recht“ (1903, str. 66), „Das Autorrecht“ (1880, str. 352) „Das literarische und artistische Kunstwerk“ (1892, str. 205), „Aus dem Patent und Industrierecht" (3 t. 1889 —1892). Z ważniejszych artykułów dotychczas oddzielnie nieogłoszonych należy wymienić: „Die Idee des geistigen Eigenthums“ („Arch. f. civ. Praxis“, 1894 t. 73), „Die Immaterialgüter im internationalen Recht“ (1896, „Zeitschrift f. intern. Privat-und Strafrecht XI), „Der Schutz gewerblicher Urheberrechte“ w Schönberga Handbuch der pol. Oekon“. (od 3 wyd. z r. 1891. w wyd. IV 1898 r. tom. II, 2 str. 181—222), „Autorrechtliche Studien“ („Arch. f. civ. Praxis“ 1896, t. 85). Drugą dziedziną, w której K. położył poważne zasługi, to proces cywilny. Ważniejsze prace: „Der Prozess als Rechtsverhält-niss. Prolegomena zu einem System des Civil-prozesses“ (1888, VIII. 152 por. „Gazeta Sądowa“ 1893 Nr 18 in.), „Prozessrechtliche Forschungen (1889, 151), „Ungerhorsam und Vollstreckung“ (1893, str. 160), „Gesammelte Beiträge zum Civilprocess“ (1894, str. 604) oraz „Zivilprozess-und Konkursrecht“ w VI wyd. En-cyklopedyi Prawa“ Holtzendorffa (1903, II, str. 47 — 205). W związku z proc. cywilnym należy wymienić najważniejsze prace K. z zakresu prawa upadłościowego: „Lehrbuch des Konkursrechtes“ (1891, str. 732), „Leitfaden d. deutschen Konkursrechtes für Studierende“, 2 wyd. (1893, str. XVI, 374), oraz, „Konkursrechtliche Studien“ („Arch. für civ. Praxis“ 1893,t. 81), Trzecią dziedziną jego pracy jest prawo cywilne. Wymienimy tu tylko „Gesammelte Abhandlungen aus dem gemeinen und französischen Civilrecht" (1883, str. 490), „Zwölf Studien zum Bürgerlichen Gesetzbuch“ (1900, str 379, część I), „Bürgerliches Recht“ (w Encyklopedyi Holtzendorffa VI wyd., Lipsk 1903 t. I, str. 561—757), „Lehrbuch des bürgerlichen Rechts nach dem Bürgerlichen Gesetzbuche“ (Berlin 19041.1 cz. I str. 496), a z prac nie-ogłoszoi.ych oddzielnie: Annahme und Annahmeverzug“ („Jahrbücher f. Dogmatik“ Iheringa 1879 t. XVIII), „Die Menschenhülfe im Privatrecht" (tamże, 1887 t. XXV), „Beiträge zum Arbeitsvertrag des modernen Rechts“ („Arch. 1. civ. Praxis“ 1895 t. 84). Czwarta dziedzina to prawo karne. K. jest przedstawicielem starej szkoły klasycznej (idealistycznej), przeciwnikiem zasadniczym Liszt’a (ob.) i prace jego zresztą nie posiadają tego znaczenia, co inne: „Das Wesen der Strafe“ (1888), „Das Strafrecht der italienischen Statuten vom 12 — 16 Jahrh." (1877, zeszyty 2—5 pracy „Studien aus dem Strafrecht“, str. VIII i 742), „Die peinliche Gerichtsordnung Karls V“ (wydał do współki z Scheel’em 1900 str. 85 i 167); z prac drobniejszych wymienimy tylko nader piękną

K B.

„Ehre und Beleidigung“ („Archiv, f. Strafrecht 1900, t. 47). Piąta dziedzina—to prawo porównawcze. Tutaj podobnie jak w dziedzinie prawa patentowego K. „stworzył“ w Niemczech nową umiejętność. Jednego tylko miał poprzednika, P o s t ’ a (ob.), który atoli pracował w odosobnieniu. K. zorganizował naukę. „Das Recht als Kulturerscheinung“ (1885) „ Das Recht als das Lebenselement der Völker“ (1887), „Recht, Glaube und Sitte“ (Zeitschrift f. Privat.-und öff. Recht“, 1892 t. XIX), „Fragebogen zur Erforschung der Rechtsverhältnisse der sogennanten Naturvölker“ („Z. f. vergl. Rechtswissenschaft“ 1897, t. XII), „Zur Lehre von der Blutrache“ (1885), „Rechtsvergleichende Studien über islamitisches Recht, das Recht der Berbern, das chinesische Recht“ itd (Berlin 1889 str. 252), i olbrzymia ilość artykułów z zakresu praw ludów australijskich, papuań-czyków, malajów, plemion afrykańskich, amerykańskich, azteków, chińczyków, japończyków, egipcyan, assyryjczyków, izraelitów, arabów, hindusów, orinian, celto w itd., ogłoszona w „Zeitschrift für vergleichende Rechtswissenschaft“ od r. 1885. Oddzielnie wyszły: „Ueber das Negerrecht“ (1895 str. 69), „Zur Urgeschichte der Ehe“ (1897 str.167), „Der Ursprung der Melusinensage“ 1895 str. 66), „Das Recht der Azteken“ (1892, str. 111), „Das chinesische Strafrecht“ (1886, str. 51), „Aus dem babylonischen Rechtsleben“ (4 zeszyty 1890 — 1898 wspólnie z asyryologiem Peiser’em str. 36, 80, 64, 92), a także wielka edycya prawodawstwa Hammurabiego (dotychczas tom I), „Die Kom-menda im islamitischen Recht“ (1885), „Altindisches Prozessrecht“ (1891, str. 56), tutaj należy (w części do estetyki) „Shakespeare vor dem Forum der Jurisprudenz“ (1884 str. 300; w szczególności „Hamlet, das Stück von der Blutrache“, „Shylock, zur Geschichte des Schuldrechts“ itd). Z zakresu encyklopedyi i filozofii prawa należy się wzmianka zaszczytna: „DieHdeale im Recht“ (1891, str. 105, przekład polski drukowany w „Gazecie Sądowej“, 1896 r.), „Einführung in die Rechtswissenschaft“ (1902, str. 208, przekł. rosyjski), „Rechtsphilosophie und vergleichende Rechtswissenschaft“ (wHoltzendorfa „Encyklopedyi Prawa“ VI wyd. 1903), „Die schöpferische Kraft der Jurisprudenz“ („Jahrbücher f. d. Dogmatik“ Iheringa XXV). W dziedzinie estetyki zajmował    się po za Szekspirem

(prócz dzieła powołanego „Verbrecher Typen in Shakespeares Dramen“ 1903, str. 108 ) Dante’m (doskonały zmodernizowany przekład Boskiej komedyi, 3 tomy 1901 — 1903, str. 224 234, 222), Petrarką („Aus Petrarcas Sonetten-schatz“ (1902, str. 115), Goethe’m („Faust’s Pakt mit Mephistopeles in juristischer Beleuchtung“ w „Goethe Jahrbuch“ 1903, tom 24), muzyką (specyalnie Wagnerem i teoryą pieśni: „Charakteristik Wagners“ (1894), „Die Zukunft des

Liedes“, „Hugo Wolf und d. Lied“, w zbiorze szkiców „Vom Lebenspfad“ (1902, str. 212), Własnych poezyi ogłosił dwa duże zbiory [„Lyrische Gedichte und Balladen“ 1892 str. 362, [tutaj 23 sonety do róży]), „Neue Dichtungen“ (1895 str. 263), Melusine, Dramatische Dichtung in drei Acten“ (1896) itd (“Wierszowana proza nie jest jeszcze poezyą“!) oraz 15 kompozy-cyj muzycznych przeważnie do własnych poezyj. Wydaje „Archiv für bürgerliches Recht“ (od r. 1889 wspólnie z Oertinanem, ob.), „Zeitschrift für vergleichende Rechtswissenschaft“ (wspólnie z Bernhö ft’em i G. Cohn’em (od r. 1880), „Gewerblicher Rechtsschutz und Urheberrecht “(od r. 1893), „Archiv für Strafrecht“ (od r. 1903 od tomu 50-go). Pod jego redakcyą wyszło VI znacznie zmienione wydanie: „Encyklopädie der Rechtswissenschaft in systematischer Bearbeitung begründet von v. Holtzendorff, herausgegeben von J. Kollier“, 2 tomy 1903 — 1904, str. 1114 i 1184).

Köhler Chrystyan, malarz niemiecki, (* 1809—f 1861). Mieszkając w Berlinie, zapoznał się z Wilhelmem v. Schadowem i zawarł z nim ścisłe stosunki, co wpłynęło na całą jego twórczość artystyczną. W r. 1826 kiedy Schadow wyjechał do Düsseldorfu, K. udał się tam również. * W Düsseldorfs wysunął się na czoło t. z. szkoły Schadowa, zyskując sobie coraz większe uznanie, jako twórca większych kompozycyj historycznych. W r. 1885 zostaje profesorem akademii w Düsseldorfs. Cechą charakterystyczną obrazów K-a jest predylekcya do postaci kobiecych, które wysuwa zawsze na plan pierwszy; mężczyznom zaś, o ile ich maluje, wyznacza rolę podrzędną. W szeregu olbrzymich po większej części kompozycyj swoich K. odtwarza kobiety słynne w Biblii, w historyi i w poezyi. Postaci te zaciekawiają ze względu na pojęcie ich przez malarza, na wyraz i ruch. Obok wielkich kompozycyj historycznych K. malował wiele portretów i w tym kierunku miał uznanie a współczesnych. Z dzieł jego wymienić należy: „Rebekę“, „Tryumf Dawida“, „Agar i Izmael“, „Romea i Julię“, „Mignon“, „Semiramidę“, „Zuzannę w kąpieli“, „Znalezienie Mojżesza“, „Przebudzenie się Germanii“.

Köhler Ludwik (* 5 września r. 1820 w Brunszwiku—f d. 16 lutego 1866 w Królewcu), kompozytor i pedagog muzyczny. Z pierw-szemi zasadami gry na fortepianie zapoznał go Sonnemann, z teoryą muzyki Leibrock, gry na skrzypcach uczył się u Zinkeisena. Wyższe studya odbył w Wiedniu (1839—43) u Seyfrie-da i Sechtera (teoryą); naukę gry na fortepianie ukończył u Bockleta, pianisty wysoko wówczas cenionego. Napisał opery „Książe i malarz“ „Gil Blas“ i „Marya Dolores“; Kwartet smyczkowy, symfonię i wiele innych utworów, które jednak powodzenia nie miały. Po kilku latach tułaczki po kraju w charakterze kapelmi-

strza K. osiadł w 1845 w Królewcu, porzucił

Köhler Reinhold, (* r. 1830—f r. 1892),

teatr, wyrzekł się karyery kompozytorskiej, niemiecki historyk literatury i jeden z najzna-poświęcił się wyłącznie pedagogii muzycznej, komitszych folklorystów. Był dyrektorem bi-i na tern polu zdobył wielki rozgłos. Jego dzie- blioteki wielkoksiążęcej w Weimarze. Oprócz ła z zakresu pedagogii („Technik der Mittelstu- licznych rozpraw i studyów w czasopismach fe“, „Die Ersten Etüden“, zbiór ćwiczeń for- naukowych, ogłosił oddzielnie: „Ueber die Dio-tepianowych i t. p.) uchodzą za dzieła klasy- nysiaka des Connus von Panopolis“ (Halla czne w swoim rodzaju. Prócz tego K. napisał 1853), „Zu Heinrich von Kleists Werken“ kilka cennych dział literacko - pedagogicznych: (Weim. 1802), „Herders Cid und seine franz. „Systematische Lehrmethode für Klavierspiele und Quelle“ (Lipsk 1867). Opracował krytycznie Musik“(Lipsk, 1858), „DerKlavierunterricht“,„Der i wydał: „Alte Bergmannslieder“.(Weim. 1858), Klavierfingersatz“, „Die Melodie der Sprache etc.,    „Vier Dialoge von Hans Sachs“ (Weim. 1858),

„Die Neue Richtung in der Musik“ itd. A 1>o1    „Dantes Göttliche Komödie und ihre deutschen

schriften“ (Sztut. 1871), a nadto zasłynął jako folklorysta, napisał więc komentarze lub uzupełnił uwagami Kreutz w elda „Estnische Märchen“ (Halla 1869), "Gonzenbacha „Sizielanische Märchen“ (Lipsk 1870), Bla-d è'g o „Contes populaires rec. en Agenais“ (Paryż 1884), i Gering a „Islendzk oeveutyzi“ (Halla 1882 i 1884 2 t.). Po śmierci wyszły „Aufsätze über Märchen und Volkslieder“ (Berlin 1894). Wzmianka pośmiertna w „Wiśle“

w. o.

Köhler Józef, z rodziny generała pruskie- Uebersetzungen“ (Weim. 1865), Wielande „Obego, który od r. 1798 do 1806, za rządów pru- ron“ (Lipsk 1868), Schillera „Aesthetische skich, sprawował urząd naczelnika miasta Warszawy. Daty urodzenia K. nie jesteśmy pewni, przypada jednak na ostatnią ćwierć XVIII w. Na widownię działalności publicznej K. występuje dopiero po wojnie r. 1813; w r.

1832 zostaje członkiem komisyi umorzenia długu krajowego i jednocześnie radcą handlowym.

Köhler Ulrich, archeolog niemiecki (* 6 listop. r. 1838 w Klein-Neuhausen, w ks. Wei-marskiem). Po ukończeniu studyów w Jenie i Getyndze udał się do Włoch. W r. 1865 został sekretarzem przy poselstwie pruskiem w Atenach. W roku 1872 objął, jako profesor zwyczajny, katedrę archeologii w Sztrasburgu W r. 1875 powrócił do Aten, gdzie powierzo" no mu kierownictwo nad nowozałożouym insty" tutem archeologicznym. W r. 1886 K. zosta⁻profesorem zwyczajnym w uni wers. berlińskimi Główną pracą K-a jest tom drugi jego dzieła.

Na tern stanowisku K. oddał wielkie, usługi kupiectwu warszawskiemu, podupadłemu skutkiem klęski wojennej; wyrobił dlań kredyt i zreorganizował giełdę, której został starszym (VI, 1007). w zgromadzeniu; w r. 1839 zaś ułożył ustawę zgromadzenia kupców, której zatwierdzenie u-zyskał u władzy, a sam został przewodniczącym. Zgromadzenie to oddało niespożyte usługi kupiectwu, a duszą jego był zawsze K., zorganizował stowarzyszenia kupieckie, rozszerzył kredyt, uregulował działalność giełdy, słowem dał nową pobudkę działalności kupieckiej.

Kupiectwo warszawskie, oceniając zasługi K., w r. 1854, w piętnastoletnią rocznicę założenia zgromadzenia kupców, uczciło swego przewodniczącego medalem, wykonanym przez Um

SUS

ssi

#»

foli

/■r

ïh-

u.(E*a.®s«K0vyiT K®MMïfi&Yn WfS9»S£SJ£A. ®au«ü7 KBAMNBSS#

KWPSY MEMTÂWMÊIAW Tj®

■i

2SÄ,    Pivæsa

ŁAT T ainrHAŚS3E , PJfflETW' 9 fflWKaZE Mia JCM a a n wju as m iw

i.jei ł

urn

Fig. 191.

„Corpus inscriptionum atticarum“ (Berlin 1877 — 78), zawierający napisy od czasów archonta

daliera brukselskiego Harta, który oprawiony w srebrną wazę w październiku tego samego roku uroczyście został wręczony jubilatowi. Eukleidesa (ob. Euklides), aż do Augusta, (fig. 181). Umarł w r. 1856.

w. w, w.

Z pośród innych prac K-a wymienić należy

dr J. M.

Pyr

Pyr.

S. K.

„Urkunden und Untersuchungen zur Geschichte des delisch-attischen Bundes“ (Berlin 1870). Hr-

Kohlgrub, wioska w górnej Bawaryi w o-kręgu Murnau, u stóp Alp, 820 metr. nad poz. morza. Zdroje żelaziste, do picia i kąpieli używane. Klimat podalpejski, pobudzający, powietrze suche, chłodne.—Pora kąpielowa- 1 maja—

1 paźdz.; rocznie przebywa 1 000 z górą chorych. Kościół parafialny ewangielicki, około 1 000 mieszkańców. Nad wioską szczyt Hornie (1565 metr. nad poz. morza).

Kohlhase (niewłaściwie Kohlhaas) Hans, .bohater nowelli Kleista „Michael Kohlhaas“. handlarz z Berlina. Jadąc na jarmark lipski r, 1532 zetknął się w drodze we wsi Wellaune z ludźmi junkra Günthera v. Zaschwitz i wdał się z nimi w sprzeczkę, ale musiał uledz przemocy i pozostawić swoje konie, które odprowadzano do stajni miejscowego sędziego. K. pozbywszy się w Lipsku towarów ze stratą, powrócił do Wellaune, aby od junkra domagać się zwrotu koni. Ten zażądał za żywienie koni 5 — 6 groszy, ale K. na to nie przystał i podupadłszy majątkowo skutkiem opuszczenia handlu, pozyskał sobie przeciw junkrowi, którego uważał za głównego sprawcę całego nieszczęścia, pomoc od swojego pana, elektora brandenburgskiego. Ufny w tę pomoc żądał wynagrodzenia w wysokości podwójnej wartości koni oraz 150 guldenów za straty, które poniósł z powodu spóźnienia się na jarmark lipski. Zaschwitz zaś nietylko odrzucił te roszczenia, ale jeszcze podwyższył stajenne do 12 guld. Ostatecznie K. odebrał zbiedzone zwierzęta, z którycli jedno wkrótce zdechło, i uiścił żądaną kwotę. Gdy następnie dalsze propo-zycye zgodnego załatwienia sporu spełzły na niczem, a K. nigdzie nie znalazł opieki prawa, wydał on t. zw. „Fehdebrief“ czyli po prostu wypowiedział wojnę, która wywołała w Saksonii ogromne wrzenie. Przypisywano K. wiele pożarów w Wittenbergu i w okolicach; lecz na sądach w IiitUrbog oczyścił się z tych podejrzeń przez przysięgę i przyrzekł, że wojnę przerwie, jeżeli rodzina zmarłego w tym czasie v. Zaschwitz’a wypłaci mu 600 guldenów tytułem wynagrodzenia szkód. Zaschwitz’owie okazali się do układu skłonnymi, ale elektor saski, Jan Fryderyk Wspaniałomyślny, nie dopuścił do zawarcia układu i kazał K. uwięzić, a temu kto go dostawi, wyznaczył 100 tal. nagrody. Wówczas (1535) K. rozpoczął naprawdę zapowiedzianą wojnę napadem na młyn w Go-ming, poczem znów nadaremnie próbował zawrzeć zgodę, wreszcie puścił się na rozbój. Przyszło nawet do formalnej bitwy pomiędzy jego bandą a Sasami; brandenburczycy przyglądali się bezczynnie tym zapasom i podobno tajemnie pomagali K., który najechał i zrabował Marzahn, zabrawszy stamtąd znaczne sumy, Baruth zaś chciał w perzynę obrócić. Za każdą egzekucyę, wykonaną na jego towarzyszach, mścił się w straszliwy sposób. Dopiero 2 stycznia 1539 elektor braudenburgski, Joachim II, wydał polecenie swym urzędnikom, aby wspierali Sasów w ujęciu K. Jednak nikt nie chciał się wziąść do tego; przypisywano mu bowiem każde zabójstwo i każdy pożar, a trwoga przed nim rosła bez miary. Próba pogodzenia się K. za pośrednictwem Lutra nie u-dała się. K. tymczasem dziczał coraz bardziej i pomocników dobierał sobie z pośród wyrzutków. Z porady niejakiego Jerzego Nagel-schmidta wybrał się nakoniec na wyprawę przeciwko swemu własnemu - panującemu, aby go zmusić do zerwania z Saksonią. Udało mu się istotnie pochwycić transport srebra wieziony do Berlina z kopalń mansfeldowskich, pod Poczdamem na moście, który następnie od niego otrzymał nazwę. Lecz niebawem na rozkaz elektora został złapany i w dwa tygodnie później, 22 marca r. 1540, na kole stracony u bramy Jerzego w Berlinie. Takąż samą śmiercią zginął jego towarzysz, Nagelschmidt.—Por. Burkhardt „Der historische Hans K. und H. von Kleist’s Michael Kohlhaas“ (Lipsk 1864).

Kohlrausch FryMeryk, pedagog i historyk (* 15 listopada 1780 w Landolfshausen pod Getyngą — f 29 stycznia 1867 w Hannowe-rze). K. w Getyndze słuchał teologii a nadto uzupełnił studya w Berlinie, w Kielu i w Heidelbergu. W r. 1810 był przełożonym zakładu wychowawczego w Barmen, w r. 1814 nauczycielem gimnazyum w Dusseldorfie, w r. 1818 radcą konsystorskim i szkolnym w prowincyi Münster, w roku 1830 nadradcą i inspektorem generalnym wszystkich szkół królestwa Hanno-werskiego. Najwięcej znanein jego dziełem jest: „Deutsche Geschichte für Schulen“ (Elberfeld 1816; 16-e wyd. W Kentzlera, Hanno wer 1875, 2 t.). Oprócz tego „Kurze Darstellung der deutschen Geschichte“ (14-e wyd. Gütersieben 1891); „Der chronologische Abriss der Weltgeschichte“ (15-e wyd., Lipsk 1861); oraz bardzo wpływowe w swoim czasie „Reden über Deutschlands Zukunft“ (Elberf. 1814); „Biblische Geschichte“ i t. d. Nadto „Erinnerungen aus meinem Leben“ (Hannower 1863).

Kohlrausch Rudolf Herman Arndt, fizyk (* 1809 w Getyndze —f 1858 w Erlangen); był nauczycielem matematyki i fizyki w różnych szkołach, następnie profesorem nadzwyczajnym w Marburgu, r. 1857 został profesorem zwyczajnym w Erlangen. Udoskonalił elektrometr i przeprowadził ścisłe pomiary elektryczne, któremi potwierdził słuszność prawa Ohma. Miał ważny udział w pracach Webera, oznaczył wielkości elektryczne w jednostkach mechanicznych, a badania jego dały znaczną część podstaw, na których został oparty układ miar bezwzględnych.

Kohlrausch Fryderyk, fizyk, syn pop., (* 1840 w Rinteln), kształcił się w Erlangen i Getyndze, r. 1864 został docentem stowarzy-

S. K.'

Dr. J. P.

Kellera. Po ukończeniu studyów odbył podróż po Austryi, Francyi i Włoszech. Miedzioryty jegu odznaczano pierwszemi nagrodami na wystawach, jako dzieła doskonałe. Do nich należy „św. Cecylia“, wykonana podług Raffaela. Raffael, Murillo i Corregio są ulubionemi mistrzami K-a, podług ich obrazów wykonywa on swoje miedzioryty.

Kohn Salomon, współczesny powieścio-pisarz niemiecki (* w Pradze r. 1825). Powodzenie znaczne osiągnął przez swój romans „Gabriel“ (Praga 1858) przełożony na wiele języków. Po dłuższej przerwie podjął na nowo działalność pisarską w *r.    1874 i ogłosił

powieści i nowelle: „Spiegel der Gegenwart“ (Jena 1875), „Prager Ghettobilder“ (Lipsk 1884), „Des Stadtschreibers Gast, Gerettete Ehre, zwei Erzählungen“ (tamże 1886), „Neue Ghettobilder“ (tamże 1886), „Der alte Grenadier, Die fidelen Alten, zwei Erzählungen“ (Berlin 1893), ,,Der Lebensretter und andere

W. G.

szenia fizycznego w Frankfurcie n. M., roku 1867 profesorem nadzwyczajnym w Getyndze, 1870 profesorem politechniki w Zurichu, 1871 politechniki w Darmsztacie, 1885 profesorem uniwersytetu w Würzburgu, 1888 w Sztrasbur-gu; a 1895 po śmierci Helmholza prezydentem państwowego instytutu fizyczno - technicznego w Berlinie. Przeprowadził badania nad sprężystością ciał stałych, a zwłaszcza pierwszy rozebrał dokładnie objawy tyczące się sprężystości następnej (1863 — 69). Nader dokładnie oznaczył też wielkości stałe prądu galwanicznego, opory elektryczne różnych ciał, przewodnictwo rtęci (1888) i in. W dziele „Leitfaden der praktischen Physik“ (1870, 7-e wyd. 1892) wyłożył metody pomiarów fizycznych, skąd książka ta stała się niezbędnym podręcznikiem w pracowniach i ułatwiła kształcenie się fizyków.

Kohlrausch Otton Ludwik Bernard (* w Barmen pod Elberfeldem d. 20 marca r. 1811—f w Hannowerze d. 18 listopada r. 1854), lekarz. Wstąpiwszy w r. 1829 w Bonnie do wydziału lekarskiego zajmował się tam wyłącznie naukami przyrodniczemi; po roku przeniósł się *do Getyngi i tam dopiero oddał się naukom lekarskim; po ukończeniu ich w r. 1834 spędził jeszcze rok cały w Kopenhadze i w Londynie w celu dopełnienia wykształcenia swego, zwłaszcza w kierunku klinicznym. W r. 1835 K. osiadł stale w Hannowerze, a zająwszy się wykonawstwem, stał się wnet lekarzem cenionym i wziętym; nadto niebawem powołano go też na prosektora i nauczyciela szkoły chirurgicznej, tamtejszej. W r. 1841, z polecenia rządu, wRehburgu zajął się urządzeniem zakładu leczniczego serwatką, poczem otrzymał urząd chirurga nadwornego. Gdy w r. 1847 ustanowiono radę lekarską najwyższą królestwa han-nowerskiego {Ober-MédicinalCollegium), K. powołany był do niej naprzód jako członek tymczasowy, rzeczywistym zaś został w r. 1849 i zasłużył się w niej wielce działalnością swą. Na rok przed śmiercią musiał z powodu choroby ciężkiej urząd złożyć. Z prac jego drukowanych sławę wszecheuropejską zjednało mu dzieło p. n. „Zur Anatomie und Physiologie der Beckenorgane, nebst naturgetreuen Abbildungen der Längsdurchschnitte des männlichen und weiblichen Beckens“ (1854, w 4-e, z 3 tablicami), słusznie dotąd uznawane za klasyczne; nadto między innemi napisał „Physiologie und Chemie in ihrer gegenwärtigen Stellung, beleuchtet durch eine Kritik von Liebig’s Thierchemie“ (Gietynga 1844) i „Physiologie in ihrer J Anwendung auf Chirurgie“ (w R. Wagnera „Handwörterbuch der Physiologie“ t. III, 1846); pisywał też niemało dla wydawnictwa „Göttinger Gelehrten-Anzeiger“, którego był współpracownikiem stałym. — Por. „Biogr. Lexikon d. hervorr. Aerzte“ (t. III, str. 525).

Kohlschein J ó ze f, miedziorytnik niemieck (* w r. 1841 w Warburgu w Westfalii), uczęszczał do akademii w Düsseldorfs na kursa

K. li

Erzählungen“ (tamże 1893).

Kohn (K o hen) Szalom, poeta i autor hebrajski (* 23 grudnia r. 1772 w Międzyrzeczu, zm. 20 lutego r. 1845 w Hamburgu). Jako młodzieniec 17-letni przybył do Berlina, aby zaspokoić tam swoje pragnienie wiedzy i znalazł poparcie u głośnego poety hebrajskiego, Wersely’ego (ob.), który natchnął go zamiłowaniem do poezyi hebrajskiej. Między innemi prowadził wówczas K. wydawnictwo pierwszego pisma peryodycznego „Hameassef“, (Zbieracz) i przez dwa lata zasilał je własnemi wyłącznie pracami. Po krótkim pobycie w Londynie K. udał się do Wiednia, gdzie znalazł zajęcie w drukarni Sclimida i wydawał czasopismo „Bikkure haittim“ (Pierwociny czasów), które wielce się przyczyniło do rozwoju kultury i nauki żydowskiej. Resztę swego życia K. spędził w Hamburgu. Z pośród jego dzieł warto wymienić: 1) „Mischle Agur“ (t. j. Przypowieści Agura, Berlin 1799), bajki, przypowieści wierszem z tłumaczeniem niemieckiem; 2) „Mattae Kedem al admat Safon“ (t. j. Rośliny Wschodu na ziemi północnej, Rödelheim 1807); poematy biblijne z tłumaczeniem niemieckim: 3) Komentarz hebrajski i tłumaczenie niemieckie do księgi Jeremiasza, Fürth 1810;    4)

„Amal we-Tirsa“ (Rödelheim 1812), dramat w 3-ch częściach; 5) „Szorsze Emunach“ (Londyn 1815), zasady wiary żydowskiej z tłumaczeniem angielskim van Oven’a; 6) „Kehab Joszer“ (1-e wyd., Wiedeń 1820), wzory do listów i wypracowań, z tłumaczeniem niemieckiem; 7) „Nir Dawid“ (1834), historya króla Dawida wierszem; 8) „Kore haDoroh“, część I-a (Warszawa 1838), historya narodu żydowskiego od panowania Machabeuszów aż do zburzenia drugiej świątyni (część Il-a znajduje się

Dr. S. P

Dr. S. 1>.

St. Rew.

Pyr.

w rękopisie w bibliotece Synagogi warszawskiej na Tłomackiem) i t. d.

Kohn (Ko hen) Natta li, sławny rabin i kabałista żydowski (* r. 1649 w Ostrogu— zm. r. 1719 w Konstantynopolu). Życie K-a jest pełne przygód i wydarzeń tragicznych. Jako młodzieniec 14 letni, dostał się do niewoli tatarskiej, poczem wykupiony, sprawował urząd rabina w mieście rodzinnem, jako następca swego teścia. Stąd powołano go w r. 1690 na rabina do Poznania, a w r. 1704 do Frankfurtu n. M. Tam zajmował się gorliwje kabałą, i zdawało mu się, że wynalazł talizman cudowny, ochraniający od ognia. Ale właśnie wybuchł w jego domu 14 stycznia r. 1711 straszny pożar, który zniszczył całą prawie dzielnicę żydowską i K. został oskarżony, że był przyczyną pogorzeli. Uwięziony przesiedział czas pewien w więzieniu; gdy odzyskał nareszcie wolność, musiał zrezygnować z rabinatu. K. udaje się wtedy .do Pragi, gdzie spotyka go nowa przykrość, W mieście tem bawił znany emisaryusz sekty mesyanicznej Sabatajańczyków (ob.) Nehemiasz Chaj-jun, który umiał usidlić łatwowiernego K-a tak, że ten aprobował jego dzieła uznane za kacerskie. Dowiedział się' o swoim błędzie K. dopiero w Wrocławiu, gdzie sprawował urząd rabina w latach 1712 —16; nie wahał się stanąć w szeregu tych, którzy potępiali działalność Chajjuna. Pobyt w Wrocławiu nie zadowolił K-a; czynił on więc rozmaite starania, aby wrócić do Poznania, starał się nawet o audyencyę w tym względzie u króla Augusta U, ale swego nie dopiął. Rozczarowany i wyczerpany, zapragnął zakończyć swój żywot w ziemi św., lecz umarł w drodze, w stolicy tureckiej. Z licznych jego dzieł należy wyszczególnić: 1) Komentarz do modlitw p. t. „Bet Rachel“ (Dom Racheli, drukowany niezliczoną ilość razy); 2) Komentarz do Selichot (Frankfurt n. Ó. 1702); 3) „Pi Jeszarim“ (t. j. Usta prawych; Frankfurt n. M. 1702), homilie kabalistyczne do początku księgi Rodzajów; 4) „Birkat Adonaj“ (t. j. Błogosławieństwo boże) w dwóch tomach: a) „Smiichot Chachamim“ (Frankfurt n. M., 1704) o porządku następowania po sobie traktatów talmudycznych i b) „Kedusza u-beracha“ (tamże 1706), komentarz do traktatu Berachot; 5) rozmaite modlitwy i hymny religijne; 6) „Sewaah“, t. j. testament (1-e wyd. 1787).

Ko'hïl Albin, współczesny pisarz w przedmiocie gospodarstwa wiejskiego (* w Warszawie — f r. 1879). K. nauki ukończył w Mary-moneie w r. 1852. W kilka lat potem zajmował stanowisko zarządzającego składem machin i narzędzi, otworzonym w Wilnie przez hr. Tyzenhauza. Obowiązki swoje spełniał tak sumiennie i gorliwie, że kupionego przedmiotu dopóty nie oddał w ręce nabywcy, dopóki tenże nie obznajmił się należycie ze spo-

W alka Enc Powsi Ilustr. Zc«z. 23S.V T. XXXVI.

sobem użycia i działania narzędzi lub machiny. Z prac piśmienniczych K-a wymienimy: „Rośliny pastewne“ (Warszawa 1858), „Drób“ (tamże 1858); „Biblioteczka dla polskiego rolnika“ (o potrzebie ochraniania użytecznych zwierząt 1862). W piśmie niemieckiem p. t. „Materialien zur Vorgeschichte des Menschen im östlichen Europa“ wydawanem w Jena, w r. 1878 zamieszczał liczne przekłady lub streszczenia z dzieł J. Przyborowskiego, Glogera, Jana Zawiszy, Alth’a, Pawińskiego, Edmunda Stawiskiego, G. Zielińskiego, Kirkora, Ko-pernickiego, Ossowskiego, Jagmina, Eust. Tyszkiewicza, Łaskiego i innych. Był stałym współpracownikiem „Ziemianina“ w Poznaniu, i „Gazety rolniczej“ w Warszawie.

Kohn G. pisarz polski, (* r. 1844 w Tyrolu), ogłaszał swoje artykuły literackie i publicystyczne częścią w czasopismach i dziennikach polskich, częścią w niemieckich. Wydawał „Rocznik Samborski“. Wydrukował: „Pierwsze wrażenie z dłuższej wycieczki po kraju“ (1880); „Sieger und Besiegte“, (Sambor 1879).

Kohn Teodor, książę arcybiskup ołomu-nieeki (* 22 marca 1845 we wsi czesko-moraw-skiej Brzeźnicach). Syn ubogich rodziców, neofitów izraelskich, kształcił się w seminaryum pijarskiem w Kromieryżu i kapłańskiem w Ołomuńcu. W r. 1871 wyświęcony na kapłana, był plebanem w Wszetynie, r. 1873 katechetą w Przyborzu (Freiberg) na Morawach, skąd go książę arcybiskup Fiirstenberg powołał do siebie na mistrza ceremonii (1874). W rok później (1875) zaszczycony doktoratem teologii, audy-torstwem fradcostwem konsystorskiem, szambe-laństwem papieski,em i katedrą prawa kościelnego przy wydziale teologicznym w Ołomuńcu. W czasie słabości arcybiskupa w r. 1883 zarządzał archidyecezyą, mianowany tegoż roku kanclerzem i dyrektorem kancelaryi archidyecezyalnej. Zaliczony w r. 1887 w poczet kanoników katedralnych, w listopadzie r. 1892 obrany na arcybiskupa. Surowość jego względem podwładnych ściągnęła nań nienawiść kleru. W czasopiśmie „Pozor“ wydrukowano złośliwy artykuł (w kwietniu r. 1903), usiłujący obniżyć wartość moralną K., przypisując mu tendencye wrogie Czechom. Arcybiskup podejrzywał o autorstwo ks. Ocaska, którego, mimo uniewinnienia przez sądy duchowne, skazał na osadzenie w seminaryum w Kromieryżu. Wzburzone tłumy napadły seminaryum. Niewinność Ocaska stała się jawną, wywołując jego uwolnienie 21 kwietnia), gdy właściwy winowajca, ks. Hofer, zdołał uchylić się od procedury arcybiskupa, który zawezwany do Rzymu, zrezygnował z swojej godności arcypasterskiej na życzenie papieża Piusa X. Działalność piśmiennicza K-a obfitą jest w dziedzinie prawa kościelnego. Artykuły jego rozproszone po rozmaitych czasopismach, jak: „Casopis katol. duch.“, „Pastyr

123

J. F. G.

dłuższy w Wenecyi, dokąd przybył, by dozorować druku skompilowanej przez siebie ency-klopedyi lekarskiej, napisanej po hebrajsku p. n. „Maase Tobia“ (praca Tobiasza); dzieło to przedrukowywano następnie jeszcze w latach 1715, 1728, 1769 i 1850.—Por. M. Bersohn „Tobiasz Kohn lekarz Polski z XVII wieku“

Dr. J. 1’

duchowni“, „Archiv, f. kath. Kirchenrecht“, „Pravnik“. Ważnym jest jego art., w którym roztrząsa Czy duchowny wyższych święceń, zawieraj ący^ związek małżeński, podlega ekskomunice? (Arch. f. kath. Kirchenr. 1879). Naucn. SJown. Meyers Conversations Lexikon, X. Schult-hessa „Europäischer Geschichtskalender“ Neunzehnter Jahrgang. 1903, str. 199.

Kohn Tobiasz (* w Metzu r. 1665 —f w Jerozolimie w r. 1729) lekarz. K. był synem Mojżesza z Narolu w województwie Bełz-kiem, lekarza również, a nadto matematyka, wnukiem zaś Eleazara, tak samo lekarza, który przybywszy w wieku młodym z Palestyny do Polski, tu się wykształcił w swej sztuce i wykonywał ją w Kamieńcu Podolskim. Podczas wojen kozackich, ojciec K-a w r. 1648 opuścił Polskę i osiadł w Metzu, gdy tam u-marł, osierocony Tobiasz, mający wtedy lat 8, powrócił znów do Polski; w naukach lekarskich wykształcił się w Frankfurcie nad Odrą, dyplom zaś doktorski osiągnął w Padwie. Wróciwszy z Włoch do Polski, lat wiele zajmował się tu wykonawstwem sztuki swej, poczem przeniósł się do Konstantynopola, gdzie został lekarzem przybocznym sułtana Achmeta III. Od r. 1724 zamieszkał w Jerozolimie i tam też po kilku latach umarł. W r. 1707 bawił czas

(Kraków 1872).

Kohol, ob. Kabał.

Kohorta, po łacinie cohors (dosłownie = zastęp, oddział) , po grecku xôopttç, wyraża u Rzymian pierwotnie wojsko, złożone z kilku oddziałów piechoty; z rozwojem taktyki wojennej, dzielącej piechotę rzymską na legiony, o-znacza K. dziesiątą część legionu, podzieloną na trzy roty, tak zwane manipuli, które składali hastati, principes i triarii. Każdy legion liczył zatem dziesięć kohort, a 30 rot. W szyku bojowym, sprawianym według zwyczaju rzymskiego w formie szachownic, stanowiły cztery K-y pierwszy szereg, na drugi zaś i trzeci szereg przypadały po trzy K.; ustawiano zaś drugi szereg w ten sposób, że K. jego zapełniały w stosownem oddaleniu luki pierwszego szeregu. Gdy podczas drugiej wojny punickiej okazała się konieczność wzmocnienia wojska konsularnego jako jedności taktycznej, nie przydzielono mu osobnego legionu, tylko powiększono według potrzeby liczbę żołnierzy w rotach, mieszczących principes i hastati, wyłączając rotę tryaryuszów od wszelkiej zmiany, a takim sposobem rozróżniano cohortes trecenariae, złożone z 120 principes, z 120 hastati i z 60 triarii, cohortes ąaadringenariae, składające się

z 170 principes, z 170 hastati i z 60 triarii, cohortes quinquenariae, składające się z 220 principes, z 220 hastati, i z 60 triarii, a wreszcie cohortes sexcenariae, złożone z 270 principes, z 270 hastati i z 60 triarii. Od czasów reformy wojskowej, dokonanej przez Marynsza, kiedy ze zmianą uzbrojenia wojska całego zniesiono także podział legionu na roty (manipuli). które teraz, wszystkie równo zbrojne, znaczenie swe dawniejsze straciły, liczył każdy legion 10 K., a na każdą z nich przypadało teraz 400 — 500 żołnierzy. Za panowania cesarzów liczyła pierwsza K. każdego legionu jeszcze raz tylu żołnierzy, co następne K-y; zwano też ją cohors militaria (mille=l 000), przeciwstawiając jej dziewięć pozostałych K., zwanych cohortes ąuingenariae (quingenti=500), liczących w przecięciu 500 chłopa. Także piechota sprzymierzeńców, stosująca się zawsze względem wewnętrznej organizacyi do podziału regularnej piechoty legionaryuszów, składała się z K., zwanych dla odróżnienia cohortes alariae (=K. skrzydłowe). Cezar (Bell. civ. 1. 39; 70; 75) wspomina też jeszcze cohortes cetratae, zwane tak od uzbrojenia ich w tarczę skórzaną (cetra). Za panowania rzymskich cesarzów dzielono także wojska posiłkowe, przydane regularnym legionom, załogującym po prowincyach, na K-y, zwane cohortes auxiliariae, liczące od 500 do 1 000 żołnierzy, zwyczajnie tylko z piechoty, a rzadko także z konnicy złożone. — Cohors praetoria tworzyła straż przyboczną naczelnego wodza i pierwotnie składała się z wyborowego żołnierza. (ablccti) ludów sprzymierzonych. Według Liwiusza (2, 20) pierwszy o-toczył się taką strażą zaufanych żołnierzy dyktator Postumius; oprócz straży przybrał sobie jeszcze gwardyę przyboczną pod tem samem mianem Publius Cornelius Scipio Africanus major, wybraną z członków stanu rycerskiego. Później wreszcie zwano ogólnie cohors praetoria albo cohors praetoris całe bliższe otoczenie naczelnego wodza, a więc sztabowych oficerów, jako-to legatów, kwestorów, dalej znajomych jego i przyjaciół {comités), przechodzących zatem w ów sposób praktyczną szkołę wojskową, a wreszcie pisarzów, tłumaczów, heroldów, lekarzy, lektorów, woźnych (accensi) i t. d. Cesarz Augustus utworzył pod taką samą nazwą (ob. Tacitus Ann. 4, 5; Dio Cassius 55, 24 mylnie podaje 9) cohortes prae-toriae, z których każda liczyła 1 000 wyborowego żołnierza, przeznaczonych do utrzymania spokoju w Italii; liczbę ich podniósł do 12 cesarz Klaudyusz. Trzy K. z pomiędzy nich stały zawsze załogą w Rzymie, zrazu w kwaterach u obywateli, resztę zaś pomieszczano w innych sąsiednich miastach italskich, aż wreszcie cesarz Tyberyusz, za namową Sejaua, wszystkie K-y jako stałą załogę do Rzymu przeniósł i obóz dla nich osobny, castra praetoria, pod murami stolicy, przed Porta Yiminalis

rza

ozna-

S I)rz.

tatarskiej.

Koi-Koinowie, nazwa, którą Hotentoci (ob.) sami sobie nadają. Pierwszy dźwięk tj. K. bynajmniej nie oddaje dźwięku mlaskowego, właściwego temu wyrazowi w językach hoten-tockich. Co do składni Klio i-Khoi n (licz-

I.. K.

Hr.

przeznaczył. Tworzyły te K-y, razem z konną gwardyą, équités praetoriani, gwardyę cesarską, rdzeń całego wojska (vires et robur exer-citus; Tacitus, Hist. 1, 87), a oprócz wyższej rangi i podwójnego żołdu zażywały one tego przywileju, że żołnierze służyć w nich potrzebowali tylko lat 16, kiedy regularni legiona-ryusze skazani byli na służenie przez lat dwadzieścia pod bronią. Cesarz Vitellius rozwiązał jednakże te pułki gwardyjskie, ponieważ walczyły przeciw niemu po stronie pretendenta do tronu, Othona, a na ich miejsce utworzył 16 nowych cohortes praetoriae. Równocześnie zorganizował jeszcze cztery cohortes urbanae, na miejsce trzech, utworzonych, już przez cesa-Augusta dla utrzymania politycznego ładu i policyjnego bezpieczeństwa w stolicy, zostających pod bezpośredniemi rozkazami każdorazowego praefectus praetorio, ponieważ i one wzięły udział w wojnie przeciwko prawowitemu cesarzowi. W późniejszych czasach cesarstwa połączono owe pułki gwardyjskie z strażą policyjną w jeden korpus, złożony teraz ogółem tylko z 14 K., aż wreszcie cesarz Konstantyn Wielki wszystkie pułki gwardyjskie zniósł, a castra praetoria, jako niebezpieczne gniazdo bezustannych rokoszów wojskowych, w perzynę obrócił. — Cohortes vigiluni wreszcie czały straż miejską, którą również cesarz Au-gustus w r. 16 po Chr. ustanowił, składającą się zrazu z 7, a później z 38 rot, mniejszych wszakże co do liczby żołnierza, aniżeli zwyczajne K-y gwardyjskie. Miały one w każdej dzielnicy Rzymu osobną strażnicę, a mieszkały * w wspólnych koszarach,- u stóp pagórka Celij-skiego. Porównać je można co do służby z dzisiejszą organizacyą policyi miejskiej, straży pożarnej i stróżów nocnych. Stały pod rozkazami prefektów i podprefektów, nie zażywając zresztą zbyt wielkiego poszanowania, gdyż werbowano je zwyczajnie z wyzwoleńców.—Por. Polybius, 11, 23; Dio Cassius, 59, 15,5; Livius, 29,24; Cicero, Verr. 2,4; Sueto-nius, Octav. 10; 4 9.; Tiber. 37; Tacitus, Hist. 1,87; 89; 2, 67; 93;—Dio Cassius, 55,26; Sue-tonius, Octav. 30; Paulus, Dig. 1, 15, 3.

Koibalowie, lud w Syberyi południowej, zaliczany zwykle do Tatarów abakańskich (ob. Tatarzy) zamieszkujących porzecze rz. Aba-kana, dopływu Jeniseju. K. należą do szczepu jenisejskiego (ob. J e ni s ej c z y c y). W r. 1845 liczono K-ów około 1400 głów; w r. 1863 Rad-loff podaje już tylko 842, obecnie zaledwie paręset osób zalicza siebie do K-ów. K-owie dzisiaj zarzucili dawną swoją mowę i posługu-ją się językiem lingwistycznej rodziny turko-

L. K.

ba mnoga) lub Khoi-Khoib (liczba pojedyncza) przedstawia prostą reduplikacyę khoi-, pierwiastka, oznaczającego człowieka. K-wie więc to jakby „ludzie z ludzi“, „najprzedniejsi z ludzi“.

Koilanaglyph (z grec. xotXaîvio = żłobić, drążyć i YÀôrpw = ryć dłutem), wypukłorzeźba wklęsła lub głęboka, franc, relief en creux, rodzaj sztuki rzeźbiarskiej w Egipcie, polegający na tern, iż rzeźby wykuwane były wewnątrz kamienia i płaszczyzna ich odpowiadała płaszczyźnie samego kamienia. Używano sposobu tego dla uchronienia dzieł sztuki od uszkodzeń. Podobne rzeźby istnieją przeważnie na grobowcach granitowych i bazaltowych, rzadziej na płytach wapiennych. K. jest właściwością rzeźbiarstwa egipskiego.

Koimbatur, Koja m bat u r, Coimbatore, główne miasto obwodu tejże nazwy w prezydenturze Madraskiej, w pobliżu rz. Nojil (prawy dopł. rz. Kaweri), przy odnodze dr. ż. Madras - Beypore, pod 10° 60' szer. płn. i 76° 60' dług. wsch. Gr. Około 47 000 mieszk. (40 000 Hindów). Siedziba biskupa katolickiego i 4 mi-syj (2 niemieckich); główne więzienie. Obwód K. zajmuje 20 310 kim. kwadr, i liczy 2 100 000 mieszk. (1 950 000 brarainistów i buddystów, 44 000 mahometan, 15 600 chrześcian). Hr-

Koinobion, Coenobium, ob. Klasztor.

Koileńczyk, herb polski, ob. Zdań.

Koir, ob. Kokos.

Koira, ob. Chur.

Eojałowicz W i j u k Kazimierz S. J. dr. teologii, filozofii i nauk wyzwolonych, młodszy brat Wojciecha, starszy Piotra, również Jezuity i profesora Akademii, wileńskiej; ur. się w Kownie w 1617 roku, do zakonu wstąpił w 1684, profes. czterech ślubów. Rostcwski pisze („Li-tuanicarum Societatis Jesu Historiarum provin-cialum pars prima“. Yilnae 1768 fol.), że Ko-jałowicz uczył poetyki w Pińsku i Nieświeżu, retoryki w Krożach, Płocku i Brimsberdze, filozofii w Połocku, teologii scholastycznej w Brunsberdze. Za rektoratu Wojciecha Koja-łowicza został doktorem filozofii i teologii w 1654 (1. c. str. 462, 464) i przeznaczony został na profesora do Akademii wileńskiej, gdzie również uczył po trzy lata poetyki, wymowy, filozofii i teologii. Gdy Akademia skutkiem wojny była czas jakiś zamknięta, Kojałowicz rządził kolegium wileńskiem; z nastaniem spokojniejszych czasów, został rektorem i rządził Akademią trzy lata (1651 —1660). Następnie jako kaznodzieja uniwersytecki przez siedm lat pracował. Ostatnie lata życia spędził na stanowisku rektora kolegium połockiego i na tern stanowisku zakończył życie 9 listopada 1674 roku. O Kojałowiczach i dlaczego Wijukami się nazwali, nic nie pisze Wojciech K. w swem „Compendium“, ogłoszonem przed kilku laty przez Piekosińskiego w Krakowie. W dziele tern na str. 104 czytamy pod herbem „Koście-

cza-

na

sza ucięta“ : Wijukowiew K o w i e ń s k i e m. Niesiecki (V.    148) pod Kościeszą, wspomina

o Kazimierzu K-u i tylko o nim; natomiast w bibliografii przytacza wszystkie dzieła Wojciecha, nawet te, gdzie wyraźnie z imienia jest autor oznaczony. Kazimierz K., zasłużony jako rektor, niemniej znany jest jako autor podręczników wymowy świeckiej i kościelnej, jako kaznodzieja i tłumacz Tacyta. Głośnym jest podręcznik: „Institutionum rhetoricarum pars prima: de modis universalibus orationum ac epistola-rurti conscribendarum subjectis eorundem pra-xibus; pars secunda: De modis particularibus orationum in Republica nostra frequentiorum subjectis praxibus sententiis ac eruditionibus“ (Wilno 1645). Wiadomą jest rzeczą, że do rozwoju wymowy świeckiej przyczyniło się życie polityczne narodu, które silnem biło tętnem w XVI i w pierwszej połowie XVII wieku. Zjazdy, elekcye, sejmy, sejmiki, trybunały, kon-federacye, poselstwa—a wszędzie wymowa była głównym środkiem do jednania sobie stronników, dbano więc o nią; w ówczesnym systema-cie wykształcenia retoryka naczelne zajmowała miejsce. Że zaś u nas życie polityczne i społeczne ściśle było połączone z życiem religijnem, dla tego przy każdej uroczystości, czy to narodowej, czy to rodzinnej, czy kościelnej nie obeszło się bez wymowy świeckiej i duchownej. Zadanie więc profesora wymowy było niełatwe; wybierano ludzi zdolnych, obdarzonych niepospolitą swadą i talentem pisarskim. Takiemi profesorami w Wilnie był Sarbiew-ski, Kmicic, Mikołaj Kojałowicz, ostatecznie Naruszewicz. Podręcznik Koj ałowieża tak dobrze był ułożony, tak uwzględniał ówczesne potrzeby społeczeństwa, że dotychczas używane książki Juwencyusza (Jonvency) i Suareza (Soarius) usunięte zostały. Jako profesor wymowy kościelnej pozostawił podręcznik: „Modi LX Sa-crae orationis variae formandi a. S. J. S. Th.

D. iii gratiam incupientiain collecti et praxibus illustrati“. (1-e wydanie w Antwerpii w 1668). Dzieło to przerobił, uzupełnił i powtórnie ogłosił p. t. „Sacer orator extemporaneus seu LX modi sacrae etc-“ W przedmowie pisze, że sposoby służące do wykształcenia wymowy świętej dwojakiego są- rodzaju: jedne ze źródeł Pisma św., drugie z nauk retorycznych wynikają; przeto autor, pierwsze uważając za istotne i główne, bierze je za podstawę prawideł kaznodziejskich i na dogmatach Pisma św. buduje kształty mówcze, aby i ludzie i sztuka szła w pomoc postępowi światła. Rozbiera w tym celu rozmaite teksty Ewangelii, wskazując jak powstają twierdzenia ex thesi et hypothesi, jak mowa cała układa się w Sylogizm lub en-thymema. Mecherzyński („Historya wymowy w Polsce“ III str. 405) przyznaje, że: „Metoda praktyczna, przykłady objaśniające teoryę ożywiają naukę“. Pelczar („Zarys dziejów kaznodziejstwa“ II, 269) zaznacza, że duch czasu kładzie już wyraźne piętno na to niepospolite na swój czas dzieło. Pośrednio do tego działu należy mała polemiczna rozprawa p. t. „Index reus sive responsio apologetica P... ad Sebastianum Goebellium modos concionandi a se anno 1666 editos in Methodologia homile-tica di|iudicantem“ (Wilno 1672.) Ów duch su, ów panegiryzm sprawił, że K., zajmując wysokie stanowisko w hierarchii zakonnej, musiał w pismach ad hoc przygotowanych składać dobrodziejom Akademii lub kolegiów, któ-remi zarządzał, podziękowanie. Wysoki polot literacki uchronił go od przesady, jaka w tego rodzaju utworach niepodzielnie panuje; a dla nas pozostawił cenną bardzo pamiątkę. Jestto pewne źródło dla badania ówczesnych obyczajów, kultury oraz historycznych danych. Na usprawiedliwienie K-a możemy i to jeszcze przytoczyć, że palił kadzidła rzeczywiście znakomitym ludziom. Nazwiska bowiem, tak dobrze a dodatnio znane w historyi oświaty Litwie resp. Akademii Wileńskiej, przeważnie w tych panegirykach są reprezentowane. Niektóre panegiryki ogłaszał oddzielnie; lecz mając na pamięci młodzież uczącą się i pragnąc w umysłach ich te zasłużone imiona utrwalić, zebrał wszystkie w jedną księgę i drukiem ogłosił p. t: „Panegirici Heroum varia ante manu sparsa nunc ab authore proprio Casimiro Wijuk Kojałowicz S. J. S. Th. D. in gratiam studiosae iuventutis in unum collecti“. (Wilno 1668, 8-o str. 8, 431. 8.) W tym zbiorze pomieścił autor następujące panegiryki: a) „In laudem SS. Pontificum qui S. J. confirmarunt“, 1640; b) „Polonia pacifica in nuptiis Vladislai IV cum Ludovica“, 1646; c) „Via augusta, seu pane-gyris Carolo Perdinando“' 1644 (wydany oddzielnie); d) „Manipulus fidei publicae“ 1643,

e) „Panegyris Valeriano Protasiewicz Epp. Vil-nensi“ 1640; f) „Panegyris Georgio Tyszkiewicz Epp. Samogitiae“' 1641; g) „Passus gloriae Paulo Sapieha, palatino Vilsi., 1665; h) „Michaeli Casimiro Pac, palatino Smolenscensi; panegyris“ 1664; i) „Atrium immortalitatis Adal-berto Stanislao Duci Radziwiłł Cancellario M.

D. Lith.“ 1659; k) „Phoenix Lithuaniae, Casimiro Leoni Sapieha procancellario M. D. L. 1659. 1) „Tiara duplex, Hieronymo Duci San-guszko, Eppo Methonensi“ 1645, m) „Problem-mata natalitia Alberto Plichowicz Eppo Hippo-nensi, Suffraganeo Varmiensi“ 1649, n) „Sa-crarium Hymenaei in nuptiis Ducis Radziwiłł et Castelaniis Vilnensis Isabellae Sapieżanka“ 1645, o) „Sidus publicae laetitiae in nuptiis Sigismundi Denhoff et Anna Ossolińska Cance-llarii regni filiae“ 1645, p) „Panegyris in funere Hippoliti Rzepnicki, praep. Vindecensis“ 1644. q) „Plausus epithalamicus Georgio Josepho Szwerin et Euphrosinae Duci Sanguszkówna“. Biskup płocki Karol Ferdynand założył dom profesów w Wilnie i był znacznym dobrodziejem Akademii; Sapieha Kazimierz Leon za-

łożył i uposażył przy Akademii wydział pra- bów mówienia, żywcem i szczęśliwie do niej wny; inni biskupi, którym panegiryki były po- przeniesionych“, święcone, również znacznemi dary przyczynili się do podniesienia nauk w Akademii. Po ogłoszeniu powyższego zbioru, wydał Kojało-wicz: „Soli poliqui decus Sagittae Wołłowicia-nae. Ladislao Wołłowicz palatino Witepscensi“

Dr. J. 15.

Kojałowicz Wijuk Wojciech S. J. dr. filozofii i teologii, urodził się w województwie Trockiem w Kownie 1609 roku. Mając lat 18 wstąpił do zakonu Jezuitów w r. 1627. Uczy ł w Wilnie retoryki, teologii moralnej, filozofii, etyki i teologii scholastycznej w Brunsberdze. W r. 1645 otrzymał dyplom doktora teologii w Wilnie, za rektoratu Szymona Ugniewskiego (Rostowski 1. c. 461). Był podkańclerzem Akademii; a gdy rektor Benedykt de Soxo, uciekając z Wilna przed najściem wojska nieprzyjacielskiego, schronił się do Belgii, K. przyjął rządy na siebie (Rostowski 1. c. 412). Założył dom Jezuicki w Kownie, którego od r. 1642 był pierwszym socyuszem. Biegły w starożytnościach i historyi litewskiej, pisał dobrą łaciną. Umysł spokojny, charakter milczący, a jednak, jak Janocki utrzymuje („Nachricht“. II 863), w jakimś polityczuym zamiarze, wyjawił

' (Wilno 1669). Wiele lat, bo siedm zajmował Kojałowicz kazalnicę uniwersytecką w kościele św. Jana. Bezwątpienia musiał dużo kazań napisać, lecz jeden tylko zbiór ogłoszony został drukiem: „Kazania o męce Pańskiej przez X.... S. J. S. Th. D. ordynarnego w kościele wileńskim S. Jana u fary kaznodziei do ludu na Wielki Piątek miane, teraz świeżo po śmierci jego do druku podane (Wilno 1675, 4 str.

księżnej i z tego powodu cierpiał osobiste prześladowanie, a wydane przez niego dzieła z wielką zawziętością wygubiano. Domyślają się (Wiszniewski VII, 493), że tu chodziło o którąś z Radziwiłłów. Na kongregacyi prowineyo-nalnej, w lipcu 1655, wybrany został prokuratorem prowincyi (Rostowski 443), był zatem naturalnym zastępcą prowineyała Wojciecha Cie-ciszewskiego, na tejże kongregacyi wybra. nego. Jako taki, mógł Kojałowicz w sprawach prowincyi odbywać podróże do Rzymu tyle razy, ile okazała się tego potrzeba. Nie-rozumiemy tedy, co Sobieszczański miał na myśli, gdy pisał: „Jeździł nawet raz Kojałowicz z jakiemciś taj emnem (!) poleceniem prowincyi Litewskiej do Rzymu“ (Enc. powsz. XV. 21). Ostatnie lata życia spędził na rektorstwie domu profesów w Wilnie. W przerwach czasu między jednem a drugi em rektorstwem nie spoczywał bynajmniej; liczne prace w tym okresie czasu dokonane, wymownie świadczą o jego pracowitości. Umarł w Wilnie dnia 6 października 1677 roku. W innem miejscu („Uniwersytet Wileński“, Kraków 1899 —1900), zebrano wszystkie prace Kojałowicza, dla tego obecnie zatrzymamy się na najważniejszych tylko, lub lepiej znanych, szej specyalizacyi nauk, trudno nam zrozumieć, jakim sposobem jeden i ten sam uczony, na różnych polach działalności naukowej, może pozostawać zawsze w pierwszym szeregu, a jednak Kojałowicz jest wymownym tego przykładem. Ogłaszając drukiem: „Compendium Etices Ari-stotelis“ (Wiluo 1645), lub rozprawę: „Oculus ratione correctus, seu refutatio demonstrationis

238), poświęcony biskupowi wileńskiemu, Stefanowi Pacowi. Do prac historycznych i heraldycznych, naśladując w tern starszego brata, zabrał się dość wcześnie, lecz obowiązki nauczycielskie i kaznodziejskie przeszkadzały mu ogłaszać je drukiem; a może być, że i brak funduszu j jakąś niebezpieczną tajemnicę pewnej polskiej stanowił przeszkodę;—dla tego niektóre tylko, i to po śmierci już autora, ogłoszone zostały—reszta zaległa w rękopisie. Wiele prac jego mylnie przypisywali bibliografowie Wojciechowi; jeden tylko Niesiecki, jak to powyżej zaznaczono, był tak hojnym, że wszystkie prace Wojciecha przypisał Kazimierzowi. Nie ulega wątpliwości, że następujące prace są pióra Kazimierza: Brown („Biblioteka pisarzów assy-stencyi polskiej“) podaje zaległe w rękopisie:

„Kazanie na pogrzebie Jana .Brzostowskiego, pułkownika“; „Sacra politia complectens cere-monias et ritus S. R. Ecclesiae“; „Herbarz fa-milij litewskich“. Ogłoszono drukiem: „Vita V.

P. Nicolai Lancicii S. J. compendiosius scripta primum a R. P. Casimiro Wijuk Kojałowicz S.

J. S. Th. D. nunc secundis curis révisa, denuo conscripta et claritatis gratia certis capitibus divisa, ać plus quam dimidia parte aucta aRP.

Boguslao Balbino S. J.“ (Praga 1690, 8, 4, 350,

Przy dzisiej-

8. Toż po niemiecku w Monachium 1701; było podobno wydanie i po polsku). „Kaja Korneliusza Tacyta kronika od zejścia cesarza Augusta, przekładania Kazimierza Koj ałowieża“ (wydanie Tadeusza Mostowskiego, Warszawa 1803, str. 214). Rękopis znajdował się u Joachima Chreptowieża. Kojałowicz przetłomaczył trzy pierwsze księgi Roczników i rozpoczął księgę czwartą—nieznany tłumacz dokończył rozdział 47 i dodał własnego tłomaczenia rozdział 48 i 49. O tej pracy K-a pisze Joch er („Obraz“

I str. XVI): „Kojałowicz w tłumaczeniu Tacyta najwięcej się zasłużył, już poznaniem pisarza swego i jego nieraz udawanej i strojonej zwięzłości, już pewnem ożywieniem i uroczystością

mowy rzymskiej. Żaden może z polskich prze-    vulgaris de vacuo“ (Wilno 1648), jest jednym

kładów nad ten nie jest w stanie tyle dać    z najznakomitszych przedstawicieli ówczesnych

zrozumieć kształcenia się mowy polskiej na    pojęć filozoficznych; gdy rozprawia: „O rze-

wzór łacińskiej i okazać tyle wyrażeń i sposo-    czach do wiary należących, rozmowy teologa

jest uosobieniem polemistów

Gdy

z różnemi wiary prawdziwej przeciwnikami" {Wilno 1640), lub: „O niektórych różnicach wiary, które między katolikami i ewangelikami zachodzą, teologa z ministrem rozmowy, ku przestrodze tak katolików jako i ewangelików“ (Wilno 1653)

w najlepszem tego słowa znaczeniu, wreszcie zajmuje się historyą, to pisze dzieła klasyczne, które w sto lat później w zachwyt wprawiają uczonych; a nawet przeciwnicy Jezuitów, za naszych już czasów, należny hołd oddają znakomitemu człowiekowi. Taka różnorodna a dodatnia działalność w niniejszym artykule zaledwie może być zaznaczoną. Gdy

K. występować zaczął do walki z . kalwinami litewskimi, miał już szeroko otwartą drogę, zadanie niezmiernie ułatwione, dzięki znakomitym swoim poprzednikom; dla tego, być może, w jego pracach polemicznych, a tyle ich napisał, nie spotykamy nic rażącego ucho dzisiejszego czytelnika, jak to na każdej karcie pism kanonika Święcickiego lub kalwina Wolana spotykamy. Taką, jedną z pierwszych prac jest: „Colloquia theologi cum ministro de dissidiis in rebus fidei inter catholicos et calvi-nistas“ (Wilno 1635). W tym okresie czasu, gdy wydawał pisma polemiczne, zajęty był wykładaniem teologii w akademii; prace więc te służyły za dopełnienie wykładów teoretycznych. Będąc obdarzony niepospolitym darem pisarskim, nie mógł poprzestawać na pracach polemicznych, mało już ogół interesujących, gdyż kalwinizm tracił grunt pod nogami na Litwie; rzucił się tedy do studyów historycznych; a oddając, co się należało, ówczesnym przekonaniom i pojęciom —rozpoczął owe studya od panegi-ryków. Uroczystość stuletniego jubileuszu istnienia zakonu była tematem rozprawy: „Primus S. J. annus saecularis Vilnae solemnibus festis celebratus“ (Wilno 1640). Panegiryczny charakter mają także biografie znakomitych mężów w zakonie Jezusowym: „De Vita et mo-ribus BP. Laurentii Bartilii S. J. liber unicus“ (Wilno 1845). „Życie X. Franciszka Kajetana

S. J. z włoskiego na polski język przełożone“. „Życie Alfonsa Bodriguez (Wilno 1666). Wspomina Bostowski (1. c. 449), że Wojciech K. pisał po polsku życie Mikołaja Łęczyckiego. Z pism teologicznych, nie mających charakteru polemicznego, ogłosił drukiem: „Decem modi colendi Beatissimam Virginem in ejus imagina Lauretana“ (Wilno 1648). „Mors in tormento mortis Concie in funere Wołłowicz“ (Wilno 1651). „Instructio brevis circa casus reserva-tos ad usum Cleri Dioeceseos Vilneusis jussu

111. Eppi Vilneusis vulgata“ (Wilno 1651). Dia historyi kościoła w Polsce wielkie znaczenie ma dzieło, dziś rzadkie: „Miscellanea rerum ad statum Ecclesiasticum M. D. Lith. pertinen-tium ab Alberto Wijuk Kojałowicz S J. S. Th.

D. almae Universitatis Vilnensis procancellario et ordinario S. Theol. professore, vulgata“ (Wilno 1650). Autor mówi tu o świętych patronach Litwy, o cudownych obrazach, o początku religii katolickiej w Litwie, o wyznaniach greckiem i ewangielickiem, o biskupstwach litewskich, o klasztorach i innych zakładach duchownych, o szkołach litewskich i ludziach znakomitych. Wiadomości podał autor sumiennie, ale bardzo treściwie. Zajmując się zbieraniem materyałów do dziejów rodzin szlacheckich na Litwie, utworzył dzieło wielkie heraldyczne, w któram bezstronnie i zwięźle opowiada o rodzinach szlacheckich w porządku alfabetycznym herbów, żeby nikogo nie urazić przez postawienie go na miejscu drugiem, lub trzeciem zamiast na pierwszem. Do herbarza rysował i herby, między któremi są czysto litewskie. Korzystał w części z Paprockiego i Okolskiego. Zamyślał za życia drukować to ważne dzieło, ale Jezuici byli zrujnowani po owej kilkoletniej wojnie, i wesprzeć go nie mogli. Biskup wileński Tyszkiewicz wziął pod swą opiekę i autora i jego dzieło; w czasie otwarcia trybunału przedstawił zebranym panom autora, jako „ziomka, gorliwego o prawdę, miłującego heraldykę Litwy“. Obmyślono więc fundusz lecz z zastrzeżeniem, aby herbarz po polsku był drukowany. Na wszystko się zgodził autor, druk rozpoczęto, a równocześnie rozpoczęto tłumaczenie na język polski. Tymczasem biskup umiera, sprawa wydawnictwa zawieszoną została (Wiszniewski VII 524). Herbarz do naszych czasów w kilku odpisach, zalegał w rękopisie: polski jego wykład, skrócony p. t. „Compendium“ i obszerny dotychczas nie przetłumaczony z łaciny p. t. „Nomenclator“. Piekosiński z rękopisu, będącego własnością muzeum ks. Czartoryskich, ogłosił: „Ks. Wojciecha Kojało-wicza S. J. Herbarz rycerstwa W. Ks. Litewskiego tak zwany Compendium czyli o klejnotach albo herbach, których familie stanu rycerskiego w prowincyach W. X. Litewskiego u-żywają“. (Wydanie „Herolda Polskiego“ Kraków 1897, 8 str. IV 527). Z przedmowy Pie-kosińskiego dowiadujemy się o kolejach, jakie rękopis przechodził. „Nomenclator“, dotychczas nie wydany. Z monografij poświęconych oddzielnym rodzinom najgłośniejszą jest: „Fasti Badiviliani, gęsta Illustrissimae Domus Ducum Badziwiłł compendio continens“ (Wilno 1653; Toż po polsku w 1654). Dzieło to, według zapewnienia Jam.ckiego („Nachricht“ II 86) wiele przykrości sprowadziło na autora dzięki Ba-dziwiłłom, którzy, nie poprzestając na prześladowaniu Kojałowicza, zawzięcie niszczyli jego dzieła; ztąd taka ich rzadkość. Wiszniewski przypuszcza (VII 495), że Kojałowicz nie miał przystępu do archiwum Nieświeżskiego i nieznał listów Zygmunta Augusta do Barbary pisanych. Koroną wszystkich prac historycznych Kojałowicza i zarazem jednym z najznakomitszych pomników dziejopisarstwa XVII wieku, jest: „Historia Lithuaniae pars prior: De rebus Litua-

norum antę susceptam christianam religionem conjunctionemque Magni Lituaniae Ducatus cum Regno Poloniae etc. Libri novem. Dantisci 1650, 4-o 339; pars altera, seu de rebus Litua-norum a conjunctione Magni Ducatus cum .Regno Poloniae ad unionem eorum dominiorum, libri octo“... (Antverpiae 1669, 4-o 496). W tej pracy przedstawia się K. jako dziej opis krytyczny. W pierwszej części swojego dzieła o-pierał się na kronice Stryjkowskiego; lecz nie naśladował go niewolniczo, a rozebrał krytycznie i tylko to zatrzymał, co nie sprzeciwiało się krytyce historycznej. Całą bajeczną o-powieść o Palemonie i przejściu jego z Italii odrzucił; początek Litwinów wyprowadził od Herulów. Jakkolwiek pogańskiej Litwy nieopi--sał zupełnie dobrze, tak jak i dzisiaj jeszcze nikt jej nieopisał dokładnie — jednakże wielki już krok uczynił, bo dzieje te systematyczniej i prawdopodobniej uszykował. Nie znał źródeł historyi Litwy, znajdujących się w tajnem archiwum krzyżackiem w Królewcu; nie znał również wszystkich latopisców ruskich. Bezstronny i umiarkowany w sądach swoich, rozsądny w wyborze i układzie rzeczy — ma wszystkie cechy dziejopisarza-artysty i liczy się dzięki temu do najznakomitszych XVII wieku historyków. Słynny Schlózer, mimo wrodzonej mu nienawiści do wszystkiego co polskie a tem-bardziej jezuickie, pisząc dzieje litewskie do zbioru historyi powszechnej, wydawanego w Halli przez towarzystwo uczonych, przetłumaczył w r. 1785 Koj ałowieża z nieznaczne-mi skróceniami, gdyż jak wyznaje—nic lepszego nie mógłby napisać. Zdanie Schlózera o historyi Litwy Kojałowicza, przywodzi Zdanowicz w dosłownym przekładzie: „Kojałowicz jest niezaprzeczenie jeden z pomiędzy najlepszych historyków całego siedmnastego wieku, tak co do sposobu pisania, jako też co do wyboru rzeczy i rozsądku, a nawet i co do krytyki historycznej“ (I 743). Oprócz powyższego zanotować wypada, że historya Litwy Kojało-wicza ma jeszcze wielkie zalety literackie, pisana jest stylem poważnym, piękną łaciną.

na autora gniew całego rodu książęcego i, co za tem idzie ciągłe prześladowanie, tak dalece, że wszystkie jego prace starano się zawzięcie niszczyć; 2) „Fasti Chodkiewiciani“, z którego znamy jedynie wyciąg podany w „No-menclatorze“, manuskrypt bowiem całkowity sam Kojałowicz stracił podczas wojny w 1655 roku; 3) „De Radziwillorum et Chodkiewicio-rum mutationibus liber singularis“ (w rękopisie), wywód genealogiczno-historyczny obu tych możnych rodów, pilnie ukrywany przez przełożonych autora; 4) „Fastorum Sapiehorum fragmenta“ (in 4-to), rozpoczęte w Wilnie roku 1648, a ukończone w r. 1658 w Słonimiu, w których wyprowadza dom Sapiehów od Su-nigajła, kasztelana trockiego (r. 1421), nie wspominając atoli o ich pochodzeniu i tytule książęcym (autograf tego rękopisu znajdował się w bibliotece Sapiehów w Wilnie); wreszcie 5) największa i najcenniejsza z prac Kojałowi-cza—„Herbarz szlachty litewskiej“, dochowany w rękopisach w dwóch redakcyach: obszerniejszej—łacińskiej i krótszej—polskiej z nich nosi tytuł: „Nomenclator Familiarum et Stemmatum M. Ducatus Lithuaniae et provin-ciarum ad cum pertinentium collectus et in ordinem redactus opere diuturno p. Adalberti Wijuk Kojałowicz“. Zbieranie swego „Nomen-clatora“ rozpoczął autor w r. 1648, ukończył zaś w r. 1658-ym i w tym też roku oddał do druku. Już pierwsze dziesięć arkuszy tego ważnego dzieła były wydrukowane, gdy pewna można rodzina, obrażona, że Kojałowicz nie wyprowadził jej pochodzenia od my tycznych królów i książąt, zaczęła robić mu takie utrudnienia, iż wydania całego dzieła zaniechać był zmuszony. Staje w niem Kojałowicz, jako badacz sumienny, znawca wielki ludzi i stosunków ówczesnych, sędzia sprawiedliwy i bezstronny, a, co najważniejsze, pisarz uczciwy. Herbarz jego wolny jest od naciągania faktów, których, przeciwnie wiele prostuje, stroni od rozmaitych legend i mytów, unika szczerze fałszów, jakie się już do prac heraldycznych, współczesnych mu, obficie zakradać zaczęły.

I ta okoliczność zapewnia mu w heraldyce naszej znaczenie olbrzymie, nie mówiąc już o tem, że dla każdego herladyka przedstawia istną

Pierwsza

Na wspomnienie zasługuje jeszcze jedno dzieło historyczne, mianowicie: „De rebus anno 1648 et 1649 contra Zaporovios Cosacos gestis“

(Wilno 1651), którą to pracę zupełnie przero- skarbnicę heraldyczną, podając wiele nowych bił, rozszerzył i pod tytułem zmienionym, po- herbów i ich odmian, tudzież nazwisk litewskich wtórnie ogłosił: „Commentarius rerum in M. Du- rodów szlacheckich, w żadnem z dawniejszych catu Lithuaniae per tempus rebellionis Russi- dzieł nie umieszczonych. Znaczenie powyższe cae gestarum“ (Królewiec 1653). Dr- J- n-    i wartość pracy Kojałowicza umieli ocenić ci,

Niezależnie od prac czysto historycznych którym prawda historyczna bardziej leżała na Kojałowicz pozostawił kilka dzieł genealogi- sercu, aniżeli uleganie podszeptom pychy i próż-czno-lieraldycznych, które mu zapewniły jedno ności, chociażby własnej. Wkrótce krążyć za-z pierwszych miejsc w szeregu heraldyków poi- częły różne odpisy herbarza zarówno w pała-skicli. Tu należą: 1) „Fasti Radiviliani“: Gęsta 1 cach magnackich, jak i pod strzechą szlachec-illustrissimae domus ducum Radziwiłł, compen- ! ką, pomimo, że był pisany po łacinie, a i Kac-dio continens. (Wilno, w drukarni akademie- per Niesiecki w wiekopomnej swej „Koronie kiej S. J. 1653, iż 4-to; tłóinaczenie polskie Polskiej“ pełną dłonią zaczerpnął z niego to tamże 1658, w 4-ce), dzieło, które ściągnęło wszystko, co mu dla kreślenia genealogii ro-

n.

Pyr.

dżin litewskich potrzebne było. Odpisów rzeczonych musiało być wiele, skoro dochowała się ich do naszych czasów pokaźna nawet liczba po różnych bibliotekach (Ks. Czartoryskich, Głównej Warszawskiej, ord. lir. Krasińskich, Cesarskiej w Petersburgu, Sapieżyńskiej w Wilnie, lir. Kossakowskiego, Wilanowskiej, Ossolińskich i t. d.). Druga redakcya herbarza Ko-jałowicza w języku polskim nosi tytuł „Herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego tak zwany Compendium, czyli o klejnotach albo herbach, których familie stanu rycerskiego w prowincyach W. Ks. Litewskiego zażywają“. Jest ona .znacznie krótsza od „Nomenclatora“, będąc niejako jego wyciągiem. Rękopis jej znajduje się w bibliotece Ks. Czartoryskich, wydany zaś został drukiem w r. 1897 w Krakowie na-

kładem „Herolda Polskiego“ pod redakcyą Fr. Piekosińskiego.

Kojałowicz Michał, historyk i publicysta rossyjski (* roku 1828 w m. Kuźnicy, gub. Grodzieńskiej — f w r. 1891). K. kształcił się w petersburskiej akademii duchownej, której został profesorem następnie. Z prac K-a zasługują na uwagę „Litowskaja cerkownaja unja“ (I t. rozprawa na stopień magistra, roku 1859; II t. r. 1862); „Lekcji o zap. rus. bratstwach“ (w „Dnie“ Aksakowa r. 1862); „Lekcji po istorii zapadnoj Rossii“ (1883 — 84); „Dokumenty, objasnjajuszczyje ist. zap. Rossii i jeja otno-szenja k wost. Rossii i kPolsze“ (1863); „Lje-topis osady Pskowa Stef. Batoriem“ (1867); „Dniewnik Lublin, sejma 1569“ (1869); w roku 1873 wydrukował rozprawę na stopień doktora p. t. „Ist. wozsoed. zap. russ. uniatow starych wremen“ (do roku 1800); W r. 1884 wydał w⁷reszcie „Istorja russkago samosoznanja po istoriczeskim pamjatnikom i naucznym so-czinienjam“, w którem to dziele wyłożył swe poglądy słowianofilskie i zastanawiał się nad metodą subjektywną w historyi. W pracach publicystycznych K. wyznawał zasady słowianofilskie; w tym duchu pisywmł i przemawiał publicznie.—Por.: I. S. Palm o w „Pamjati Michaiła Josifowicza Kojałowicza“ (Petersburg, 1891).

Kojambatur, ob. Koi mb a tur.

Koj ang (Ko y ang, Coyang, Ko y an, po hiszpańsku Caban, C avait, — po holleudersku Coijan), rozpowszechniona na południo-wscho-dzie Azyi wielka jednostka wagi albo miary ciał sypkich, mianowicie zboża i soli. Wielkość jej bywa rozmaita w różnych miejscowościach i taki 1) Na wyspie Jawie, w Batawii, K. zawiera w sobie 27 pikolów = 1661 066 klgr.: w mieście Cheribonie i w Surabai K. mieści 30 takich (tj. batawskich) pikolów = 1845 629 klgr.; w Samarang K. — 28 pikolom, czyli 1 722 587 klgr.; w Bantamie zaś mieści w sobie 64 pikole=3 937 342 klgr.—2) Na wyspie Sumatrze K. używa się też jako miara ciał płynnych i zawiera: w Benkulen 33 hktl.

a w Natalu 52,8 hktl. W Padang sól sprzedaje się na K.=1845 629 klgr. W Aczynie K. jest miarą zboża i płynów, i obejmuje 1373 liktl. 3) Na wyspach Moluckich K. zawiera 25 miejscowych (24 batawskich) pikolów—1 47672 klgr. 4) W Singapurze K. dla ryżu, sago i nasienia sezamu obejmuje 40 chińskich pikolów, a dla soli 52 takichże pikolów— 3144 909 klgr.

5) Na wyspie Pulo-Pipang, jako miara zboża, soli i płynów zawiera około 35 611 hktl., jako jednostka wagi dla ryżu—około 43 chińskich pikolów albo około 2 600 598 klgr. a jako jednostka wagi soli—około 63 chińskich pikolów, czyli około' 3 810178 klgr. 6) Na wyspach Filipińskich ryż i w ogóle zboże, oraz kakao i kawa sprzedają się na Cabany czyli cavany (pierwotnie znaczy to samo co K.)=75 065 litrów; jako jednostka wagi dla ryżu, caban zwykle mieści 124 funty, czyli około 567i klgr.: dla pszenicy liczy się waga cabana 150, dla kawy 52, dla kakao 83 hiszpańskich, czyli kastylskich funtów (po 460 093 gr.).    7) W Sia-

mie K. albo k w a n, k ï e n (właściwie wóz) zawiera 10 hktl.; jest miarą zboża, soli i nasienia sezamu. 8) W Bengalu K. nazywa się k ah o o n (ang.).

Kojarzenie się stanów psychicznych. Kojarzeniem albo asocyacyą nazywa się związek jakiegoś danego stanu pamięci albo wrażenia zmysłowego z poprzedniemi stanami pamięci albo z poprzedniemi wrażeniami zmysłowemi. Związek ów polega na tem, że obecność pewnego stanu psychicznego pociąga za sobą odtworzenie innego wspomnienia, np. kwiat róży wywołuje wspomnienie jej zapachu, miejsca, gdzie rosła, nazwy itd. Kojarzą się ze sobą nawzajem wszelkie, stany psychiczne: uczucia, pojęcia, wyobrażenia, wrażenia zmysłowe, popędy itd. Łatwość i bogactwo skojarzeń rozstrzygają w wielkiej mierze o napięciu tak z w. uzdolnień. Zjawisko asocyacyi odgrywa podstawową rolę w procesie pamięci. Chociaż bowiem pojęcia, wyobrażenia i uczucia powstają rzekomo samorzutnie w umyśle, to jednak rzecz to wielce wątpliwa, czy kiedykolwiek odtworzenie jakiegoś stanu psychicznego może obejść się bez pomocy skojarzeń. Wszystkie rodzaje skojarzeń dają się sprowadzić do dwóch typów: skojarzeń przez zetknięcie się (t. zw. Berührungsassociation) i skojarzeń przez podobieństwo (t. zw. Aehnlichlceitsassociation). Asocyacye pierwszego typu powstają wskutek pierwotnego współistnienia kilku stanów psychicznych w pewnym doświadczeniu. Oczywiście może tu zbywmć na związku wewnętrznym między temi stanami. Dla tego wyższe asocyacye słyną niekiedy pod nazwą zewnętrznych. Drugi dział skojarzeń tkwi w podobieństwie kojarzących się stanów psychicznych. Podobieństwo to jednak bywa nieraz tak odległem, że dane stany mogą zawierać w sobie pierwiastki sprzeczne. Asocyacye

procesu kojarzenia się — K.

Dr. J. K.

tego typu posiadają niekiedy miano skojarzeń wewnętrznych. Początkowo nazwę skojarzeń stosowano tylko do stanów psychicznych, które występują w stosunku do siebie jako doskonale wyodrębnione. Następnie pojęcie K-a rozszerzono i na stosunek wzajemny pierwiastków wchodzących w ten sam stan psychiczny. Tak np. obraz domu wynika ze skojarzenia wszystkich pojedyńczych czuć, które istnieją w doświadczeniu przy spostrzeganiu tego domu. (Na tej zasadzie przedmiotowa jedność doświadczenia ludzkiego byłaby wytworem asocyacyi). Skojarzenie tego rodzaju nazwano spójnią asocyacyjną (associative V erschmeltzung). Podobnież rozpoznawanie przypisano asocyacyi asymilacyjnej. Poprzedni obraz zachowany w pamięci zlewa się w jedno z wrażeniem zmysłowym obecnym drogą asocyacyi. Wskutek tego rozszerzenia pojęcia K-a zaczęto rozróżniać asocyacye współczesne (simultané) i następcze (successive). —Najbardziej zastanawia stosunek asocyacyi do spostrzegania. Pod tym względem istnieją dwie szkoły w psychologii obecnej: asocyacyjna i appercep-cyjna. Zwolennicy pierwszej utrzymują, że asocyacya tylko przygotowywa grunt dla ap-percepcyi. Ta zaś ostatnia, acz opiera się na skojarzeniach i posługuje się niemi, jest jednak czemś od nich zgoła odmiennem. Asocyacya jest stanem biernym umysłu, appercepcya zaś czynnym. Ilekroć więc myśl nasza dokonywa wyboru i gdzie wogóle istnieje uczucie samo-rzutności, tam działa appercepcya, nie zaś asocyacya. Stronnicy asocyacyi utrzymują natomiast, że t. zw. proces appercepcyjny zasadza się na asocyacyi, tylko bardziej niż inne skojarzonej z wolą i innemi stanamij uczuciowemi. Myślenie dowolne, wnioski logiczne i kombinowanie wogóle są owocem skojarzeń, do których wchodzą obok pierwiastków poznania przedmiotowego jeszcze uczucia specyficzne, jako to: samo-rzutności, swobody wyboru, wreszcie uczucia organiczne, od których zależy określenie danego stanu, jako czuciowego, wrażeniowego lub pojęciowego i t. d. Przedstawicielem szkoły appercepcyjnej jest W. Wundt (ob.). Psychologia asocyacyjna kwitnie głównie w Anglii. Stworzona przez Dawida Hartleya, liczyła wśród swych wyznawców Dawida Hume’a, Jakóba Mi 11 a, Herberta Spencera i Aleksandra Bain a i przedstawia próbą wyjaśnienia zjawisk psychicznych z jednego założenia,

stanów psychicznych starano się także wyjaśnić ze strony fizyologicznej. W mózgu istnieją włókna, idące od jednego węzła nerwowego do drugiego i łączące nawzajem neurony różnych zwojów mózgu. Włókna te nazwano asocyacyjnemi i przypisano im własność przenoszenia podrażnień z jednej grupy neuronów na inne. Podobne włókna asocya-cyjne łączą mózg z mleczem pacierzowym, oraz

Wialka Enc. Powsz Ilułtr. Zesz. 238a T. XXXVI.

różne części tego ostatniego pomiędzy sobą. Istnieją one między neuronami motorycznemi i czuciowemi, lub tylko pomiędzy czuciowemi. Pomiędzy temi włóknami rozróżniają długie od krótkich. Długie przechodzą przez całe półkule lub łączą odległe zwoje mózgu. Krótkie, inaczej fibrae arcuatae propriae, łączą pomiędzy sobą zwoje sąsiednie. Corpus callosum zawiera olbrzymią ilość włókien asocyacyjnych, łączących obie półkule mózgu. Szczegółowsze badania anatomiczne wykazały, że włókna, przechodzące przez Corpus callosum nie są bynajmniej, symetryczne dla obu półkul. Na tej zasadzie twierdzi Ramon y Cahal, że ośrodki wyobrażeń są pojedyńcze, nie zaś podwójne. Z tą pojedyńczością ośrodków związana jest wedle tego autora i bezprzestrzenność przecTiniotów myśli. Z punktu widzenia psychologicznego zasługują na uwagę t. zw. włókna dotyczne (tangencyonalne). Te włókna asocyacyjne przechodzą w najwyższej warstwie kory mózgowej, pod pi a mater, od nich ma zależeć poczucie jaźni. W wypadkach, kiedy to ostatnie poczucie ulega zagładzie lub przekształceniu, obserwowano zmiany względnie degenera-cyę wymieuionych włókien. W istocie poczucie jaźni wytwarza się tylko dzięki K-niu stanów psychicznych: poczucie jedności życia psychicznego wynika z łączności stanów ubiegłych z tegoczesnemi. Chociaż wszystkie stany duchowe mogą łączyć się wzajemnie, jednak faktycznie tylko niektóre połączenia zachodzą i wycieśniają inne. Pytanie, pod wpływem jakich czynników tworzy się ten dobór asocyacyi, starał się wyjaśnić w swojej mechanice psychicznej Herbart. Dziś teoryę Herbarta zarzucono, kwestya zaś sama oczekuje rozwiązania. Podobnież i sposób, w jaki odbywa się odtwarzanie poprzednich stanów psychicznych przez podrażnienia, wychodzące od bodźca bynajmniej nie identycznego z pierwotnym, jest dotychczas bliżej nie wyjaśnionem. Teorya śladów Bemkego rozwiązuje to zagadnienie jedynie ze strony formalnej i nie została dotąd stwierdzona w sposób fizyologiczny. Doświadczenia nad skojarzeniami rozpoczął Galton. Podzielił on asocyacye na trzy grupy: 1) skojarzenia stanów psychicznych ze słowami, lub słów pomiędzy sobą, 2) skojarzenia wrażeń zmysłowych, z przewagą pierwiastku wzrokowego, 3) skojarzenia t. zw. teatralne, gdzie myślący osobnik przedstawia siebie samego w jakiejś sytuacyi. Badania eksperymentalne nad skojarzeniami ciągnęli dalej: W. Wundt, Besser, Stanley Hale, Troushold etc.

Kojarzenie ruchów (łac. coordinatio), tak nazywa się w fizyologii współrzędność celowa ruchów mięśniowych, jaką widzimy n. p. u lu-dzi^idących, żujących, lub wykonywających inne czynności ruchowe, złożone, wymagające ruchu spółczesnego lub kolejnego pewnych grup mięśni podlegających woli. Dziecko stosunkowo

124

Dr. J. P.

długo uczyć się musi K-a r., później odbywają się bezwiednie do pewnego stopnia, przynajmniej świadomość nasza nie zwraca na nie uwagi żadnej, zależą jednakże ściśle od działania prawidłowego tak mózgu, jak mlecza pacierzowego i nerwów, rządzących t. zw, czuciem mięśniowym oraz dotykowym. Wskutek zmian pewnych, wywołanych przez chorobę w mózgu lub rdzeniu pacierzowym, oba czucia te przestają działać prawidłowo, wtedy powstają też zaburzenia kojarznicze (nm. Coordinations-Störungen), a ruchy złożone, o których tu mowa, stają się niepewnemi, nieudol-nemi, lub nawet wcale ich wykonać nie można. Stan podobny, ale chwilowy tylko, powstać też może wskutek wzruszeń bardzo silnych, zwłaszcza przygnębiających, jak n. p. przestrach.— Podług badaczów niektórych ognisko środkowe, rządzące ruchami skojarzonemi (łać. centrum coordinationis), ma znajdować się w móżdżku (ob. Mózgowie); wszakże dotąd nie jest to dowiedzione dostatecznie.

Kojdanów, starożytne miasteczko, dawniej w województwie, obecnie w gubernii i powiecie Mińskim nad rzeczką Niecieczką (a nie Uź-dzianką, jak niektórzy błędnie nazywają), o 6 mil od Mińska, 8V₂ wiorst od stacyi Niehorełe dr. żel. moskiewsko-brzeskiej; liczy przeszło 5 000 mieszk., z których większa część żydów i trochę tatarów, ma przeszło 400 domów drewnianych, cerkiew z roku 1850, kościół katolicki drewniany z dwoma wieżami, zbudowany w XV w. przez księcia litewskiego, Michała Zygmuntowicza, lub przez Radziwiłłów, należący do dekanatu nadniemeńskiego z filią w Wiazyniu i kaplicami w Stańkowie, Harbuzowie, Norej-kach, Rubiłkach i Skorodnem (12 000 przeszło parafian); starożytny zbór kalwiński, synagogę. Gmina kojdanowska ma 4 starostwa wiejskie, 66 wsi i przeszło 2 500 włościan. O wielkiej starożytności miasteczka i o jego znaczeniu obronnem świadczą ślady okopów, liczne kurhany rozrzucone po najbliższej okolicy, oraz wzmianki u kronikarzy od w. XIII. — Skirmunt rozbił tu r. 1241 Tatarów pod wodzą Bałakłaja, w roku zaś 1249 Litwa pod wodzą Mendoga zadała klęskę książętom Rusi, Danielowi i Wasylowi, jako też ich sprzymierzeńcom Tatarom, dowodzonym przez Kojdana, który tu poległ. (Mogło to dać powód do nazwy samego miasteczka). W r. 1442 K. oddany został przez Kazimierza Jagiellończyka prawem lennem księciu Michałowi, synowi Zygmunta Kiej-stutowieża, a po jego bezpotomnej śmierci, powrócił do korony, jako starostwo. W r. 1550 Zygmunt August oddał K. swemu szwagrowi, księciu Radziwiłłowi Rudemu, panu na Birżach i Dubinkach, i odtąd Radziwiłłowie birżańscy pisali się hrabiami na K. Od nich, po śmierci ostatniego przedstawiciela tej linii, Bogusława, K. przeszedł na linję nieświeską i pozostawał w jej posiadaniu do roku 1831, kiedy wskutek

pretensyi rządu do osób trzecich, mających lokaty na dobrach K-wskich, sam K. z niektóremi przyległościami wzięty został na rzecz skarbu, a po r. 1878 oddany dwom urzędnikom: Kossakowskiemu i Sokołowowi. Liczne dobra hrabstwa Kojdanowskiego wcześniej przeszły przez wiano na Czapskich, zostały wyprzedane za długi lub z ręką księżniczki Stefanii, jedynaczki o-statniego ordynata w linii ołycko-nieświeskiej, ks. Dominika Radziwiłła, przeszły do Wittgen-steinów, Jerzy Wittgenstein zaś rozprzedał w części te dobra Czapskiemu do Stańkowa, i znanemu spekulantowi Bungemu. Na ziemiach należących do K. rozsiadły się licznie, bo w liczbie około 4 000, rodziny drobnej szlachty, która niegdyś do zamku nieświeskiego odbywała pewne posługi z koniem i bronią wzamian za grunty wieczyście trzymane od ojca—praojca od Radziwiłłów, a zależąc od nich pod względem materyalnym była posłusznem i służalczem narzędziem w ręku tego domu możnowładców. Ostatnim tego rodzaju jej czynem było niedopuszczenie w r. 1790 wyboru patryotów Stanisława Bohuszewicza i Prószyńskiego, jako posłów na Sejm Czteroletni. Obecnie szlachta ta, nieposiadająca najczęściej, oprócz prawa używalności, żadnych tytułów własności, jest coraz częściej pocbawiona ziemi przez chciwych właścicieli rozdrobnionego dawniejszego państwa Kojdanowskiego, co wywołuje mnóstwo zatargów (ob. Szlachta drobna na Litwie). Najgodniejszym uwagi zabytkiem w K-wie jest zbór kalwiński, ufundowany przez przywódzcę protestantów litewskich, księcia Michała Radziwiłła Rudego, na górze, Gasztoldową zwanej (u ludu „Krutohorje“), gdzie poprzednio wznosił się „zamek“ warowny z okopami i dziewięcioma basztami, oblany wodą, sprowadzoną z rzeczki Niecieczy. Tutaj od r. 1691 odbywały się synody prowincyonalne i tu przebywali seniorowie „dystryktu białoruskiego“, znani także i skądinąd w historyi, jak Filip Bochwic, Jan Sewicki, Marcin Bielański, Teodor Zdano-wicki, Fineasz Gojski, Marcin Niewierski, Jan Ramiszowski, Krzysztof i Hieronim z Żarnowca, Michał Trzebicki, Floryan Świda, Daniel Rymwid, ksiądz Kiin, znany z opowiadań Ignacego Chodźki, i nakoniec żyjący jeszcze niedawno ksiądz Aleksander Kawelmacher. — W zborze, dobrze jeszcze zachowanym, oprócz kazalnicy rzniętej z dębu leży jeszcze na ołtarzu wielce interesująca jako rzadkość bibliograficzna i jako pamiątku tylu pokoleń, sławna Biblia brzeska w ciężkiej oprawie z bronzowe-mi, złoconemi narożnikami, klamrami i herbami Radziwiłłów. Opisywał ją z zachwytem Syrokomla w IX rozdziale swoich „Wędrówek“ dwukrotnych do K. —Na okładce Biblii znajduje się data r. 1705, co wobec braku wzmianki o niej w inwentarzu 1663, wzbudza wątpliwość, czy dzieło było oprawione w r. 1705, czy też otrzymane dopiero. Archiwa zboru w r. 1863

przewieziono do biblioteki synodalnej w Wilnie. W grobach kościelnych s^ trumny i szkielety, ale niewiadomo czyje. Świątynia posiada organy nabyte w roku 1866 po Bernardynkach mińskich, na wieży dzwony, stary zegar i chorągiewką z wyrżniętym na niej herbem radzi-wiłłowskim i datą 1614. Przy zborze aż do połowy XIX w. istniała dwuklasowa szkółka, założona przez Bogusława Radziwiłła r. 1641.

bilońskiego (Amsterdam 1669; s. 1. [Berlin] 1732); 2) „Birkat Szemuel“ (tj. Błogosławieństwo Samuela), homilie do Pięcioksięgu, oparte poczęści i na kabale (Frankfurt n. M. 1682; Munkńcs 1892); 3) „Emunat Szemuel“ (tj - Wiara Samuela), 60 respons odnoszących się do prawa małżeńskiego (Frankfurt u. M. 1683); 4) „Tiferet Szemuel“ (tj. Wspaniałość Samuela), nowelle do rozmaitych traktatów talmudycznych oraz do innych dzieł halachicznych (tamże 1696; ostatnie trzy dzieła ogłosił drukiem syn autora, Hirsz); 5) „Seder gittin wa-chalica“, o prawie rozwodowem, rękopiśmiennie w Oksfordzie. — W dziełach i odpowiedziach swoich K. zwykle podpisuje się „z emigrantów wileń-

I r s r.

skich“.

Kojen, herb polski, ob. Coi o.

Kojetein, miasto austryackie w obwodzie Przerów na Morawach, nad rz. Morawą przy kolei północnej cesarza Ferdynanda, siedziba sądu obwodowego, okcło 6 000 mieszk. po większej części Czechów, poczta, telegraf, wielki kościół, ratusz, rafinerya cukru, akcyjna fabry-

Pyr.

ka słodu, 2 browary.

Kojnos, po grecku Kotvoç, po łacinie Coe-nus, syn Polemokratesa, jeden z najdzielniejszych i najwierniejszych wodzów Aleksandra Wielkiego, zięć Parmeuioua, towarzyszył królowi na wyprawę indyjską i nakłonił go nad rzeką Hyphasis do odwrotu, podczas którego zachorował i z wielkim żalem Aleksandra umarł

Wzamian dawnego funduszu zboru, zabezpieczonego na wsi Czernichowszczyznie, do którego należało jeszcze 10 włók ziemi, rząd wypłaca od r. 1840 po rub. 500 rocznie. Nadto należy do zboru włóka gruntu i nieznaczny dochód z paru placów, a duchowny pobiera prócz tego od synodu 500 rubli rocznie, — Obok zboru istnieje przytułek szpitalny dla czterech osób, które oprócz pomieszczenia otrzymują od synodu po 30 rub. rocznie. Protestantów, których już w r. 1663 było zaledwie 12, jest obecnie tylko kilku w miasteczku. Parafia, rozciągająca się na trzy powiaty: Miński, Ihumeński i Nowogrodzki ma 200 wyznawców. Nabożeństwo odbywa się po polsku, przychodzą więc na nie i katolicy. W miasteczku z mocy przywileju Zygmunta III z r. 1588 są targi niedzielne i dwa jarmarki w ciągu roku. Z mieszczan, Żydzi handlują końmi, Tatarzy wyrabiają skóry i oddają się ogrodnictwu, a chrześcianie rolnictwu.—

W połowie z. w. był tu proboszczem katolickim ks. Zauściński, osobistość bardzo sympatyczna, której gorące wspomnienie pośmiertne w r. 326 przed Chr.—Por. Curtius, 3, 9; 4, poświęcił Julian Hor a in w „Dzienniku War-    16; 9, 3 i nast.; Arryan, Anab. 1.14,24; 5,8,4;

S Drz

Kojo, herb polski, ob. C o i o.

Kojos, po grecku Kotoę, po łacinie Coeus, jeden z najsilniejszych i najodważniejszych tytanów, syn Uranosa i Gei (Nieba i Ziemi), spłodził z siostrą swą Febą dwie córki, zwane Le-to i Asteria. —Por. Hezyod, Theog. 404 i nast.; Apollodor., 1, 1,3.

Kcjpil, zwierzę, ob. Bóbr o szczur.

Kojrany, majętność w po w. Wileńskim, o wiorst 5 od wileńskiego przedmieścia Anto-kolu, około 150 włók litewskich rozległości, z kaplicą od paraf, kościoła św. Piotra na An-tokolu zależną, obecnie własność Antoniego hr. Tyszkiewicza, przez [ego ojca w r. 1870 od Ignacego Łopacińskiego nabyta. Najdawniejsze akta, dotyczące Kojran, sięgają XVI w. i przechowują się dotąd w bogatetn archiwum sa-ryańskiem Łopacińskich (Ob. Sar y a). Opisane szczegółowo w Słowniku geograficznym t. IV, 219 — 251. Dobra te w r. 1764 przekazał Aleksander Sapieha Mikołajowi Łopaciń-skiemu. Odtąd pozostawały w nieprzerwanem władaniu dziedzicznem Łopacińskich przez lat

szawskim“ z r. 1852.— Pisał o nim także i Sy- 27, 1 i nast.; 6, 2, 1, Diodorus Siculus, 17 rokomla w „Wędrówkach“.—Por. Stryjków- 57; 61. s kiego „Kronika“ t. II; Edwarda Kotłu-b aj a „Galerya Nieświeska portretów Radziwił-łowskich“, Wilno 1857 oraz Żywot ks. Bogusława Radziwiłła; do historyi zboru Józefa Łukaszewicz a „Dzieje kościołów wyznania helweckiego w Litwie“ (Poznań 1842 —1843),

S. Drz

Pvr

(„Słów. Geogr.“).

Kojdanower Aron Samuel, wybitny rabin polski w XVII w. (* w Wilnie w 1614—f 1676). K. kształcił się w Lublinie pod kierunkiem sławnych koryfeuszów talmudycznych tamtejszych, rabinów Jakóba i syna jego, Jo-szla. Z powodu wojny r. 1648, podczas której utracił mienie swoje i skrypta swoje, a nadto zabito mu dwie małe córeczki, musiał opuścić kraj rodzinny. Udał się wtedy na Morawy i przewodniczył uczelni talinudycznej w Nikols-burgu. Następnie piastował urząd rabina w rozmaitych gminach, jak n. p. w Fürth, Głogowie, Rzeszowie i Frankfurcie n. M. Pod koniec życia wrócił na stałe do Polski i był rabinem najpierw w Brześciu, a potem w Krakowie, gdzie umarł w lipcu roku 1676. Dzieła jego, odznaczające się samodzielnością poglądów, ! 106, poczem nabył je Tyszkiewicz. Oprócz go-są następujące: 1) „Birkat ha-zebach“ (t. j. spodarstwa rolnego istniały tu na rzece Wa-Błogosławieństwo ofiary), glossy do większej    rzówce obszerne młyny, dostarczające Wilnu

części traktatów z V-go oddziału talmudu ba-    słynnej niegdyś mąki nader poszukiwanej pod

Na tejże rzece | czterech tomów korespondencyi Kołłątaja z Czackim, w r. 1844. Był posłem na sejm i sekretarzem sejmu Rzeczypospolitej Krakowskiej w r. 1883 i w r. 1844, a także piastował w niej godności wizytatora szkół oraz członka Wielkiej rady uniwersyteckiej. W r. 1848 odgrywał pewną rolę polityczną, którą oświetla bliżej pamfłet Hilarego Meciszewskiego (ob. „Bibi.“

mianem „mąki kojrańskiej“. pracowała (jedna z najdawniejszych na Litwie) fabryka papieru. Inwentarz tej fabryki z r. 1728 wykazuje, że o wiele dawniej ona istniała. Papier, na wielką skalę w niej wyrabiany, miał znaki wodne, wyobrażające kotwicę i serce, okolone napisem: „Koi rany“, niby „nadzieja koi rany w sercu“, godło właściwe smakowi ówczesnemu. Owe młyny i papiernia, nie mogące wytrzymać konkurencyi z nowożytnemi, zastąpione zostały przez nowych dziedziców fabryką gwoździ drutowych, poruszaną siłą wody i pary. W pierwszej połowie XIX stulecia miały K. nie małe znaczenie w życiu społe-cznem wileńskiem. Miejscowość urocza, przyozdobiona pięknym parkiem, wodotryskami, teatrem, a zwłaszcza starodawna gościnność i uprzejmość pani domu, Doroty z Morykonieh Łopacińskiej, gromadziły tu w porze letniej liczne grono najwybitniejszych osobistości towarzystwa wileńskiego, w którem nie brakło powszechnie znanych i cenionych literatów litewskich. K. w owych czasach daleko dokoła słynęły z zabaw, z doskonałej orkiestry, z teatru amatorskiego, na którym przedstawiano z kolei niemal wszystkie komedye Aleks. Fredry. Miejsce to było ogniskiem, łączącem różne odrębne kółka towarzyskie Wilna, któreby nigdzie się z-sobą nie zetknęły.

Kojsiewicz Franciszek Ksawery, prawnik (* w 1798 w Krakowie—f 1863 w Warszawie), był mecenasem przy sądzie najwyższym w Warszawie. Jako jeden z obrońców stawał na sądzie sejmowym w r. 1828. Wydał drukiem szereg swoich obron, które w liczbie ośmiu wymienia Estreicher. Między innemi na wyróżnienie zasługują pisma obrończe w sprawach lir. Wielopolskich oraz hr. Męcińskich przeciw 00. Paulinom częstochowskim o depozyty. Nadto napisał „O spadkach beztestamentowych podług praw ijzwy-czajów dawnych ziemskich polskich“, Kraków 1842. Toż samo Warszawa r. 1845.

K. Estreichera, t. III, 90).

Fr dr E.

Kojsu („wielbłądzia woda“), cztery rzeczki w Dahestanie, słynne z czasów walki Szamila z Rossyanami i tworzące później] rzekę Sułak ob.):    1) najbardziej wschodnia, Kazyku-

(i. M.

H. K.

Kojsiewicz Ferdynand (* w r. 1801— f w Krakowie dnia 14 kwietnia 1874). K. doktoryzował się w uniwersytecie Krakowskim d. 30 kwietnia 1827; w lat kilka później mianowany profesorem, wykładał aż do końca istnienia Rzeczypospolitej Krakowskiej na tymże uniwersytecie umiejętności polityczne i prawo kanoniczne. Z zakresu prawa nie ogłosił prac naukowych drukiem. W „Roczniku“ III Towarzystwa nauk. Krak. w r. 1847 drukował „Wiadomość hist. o przywilejach król. i bullach papieskich, obejmujących prawa, swobody i nadania dla Akad. Krak.“—będąca (według świadectwa K. Estreichera w Bibliografii t. II str. 405) pracą nie jego własną, lecz Józefa Januszewicza.—Niektóre pozostałe po nim prace rękopiśmienne znajdują się obecnie w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej (ob. Katalog rękop. Wł. Wisłockiego). Przez kilka lat był sekretarzem towarzystwa naukowego Krak., z uniwersytetem Jagiell. połączonego. K. zasłużył się wydaniem

E. Chw.

mucli—Koj su, bierze początek w górach Djulty-dag (12 435 stóp), przepływa ze swemi dopływami skaliste i bezleśne okolice okręgów Kumuchskiego i Dargińskiego i ubiegłszy około 100 wiorst z południa na północ, a następnie w kierunku płn.-zachodnim, wpada do rzeczki Awarskiej Kojsu. 2) Kar a-Koj su, wypływa z głównego grzbietu gór kilkoma strumieniami, biegnie doliną okręgu Gunibskiego i pod Gergebilem wpada z lewej strony do Kazykumuch-Kojsu. Ma bieg tak wartki, że zwłaszcza w porze roku, kiedy śnieg topnieje, niepodobna przejść przez nią w bród. 3) Awar-ska-Kojsu bierze początek głównie w okolicach gór Sar i-dag (tu bowiem znajdują się największe jej strumienie), zrasza wązką dolinę między grzbietami górskiemi NukatiBo-g o s s i biegnie przeważnie w kierunku północnym, zataczając znaczny łuk ku wschodowi. Jest to największa (około 200 wiorst długości) rzeka Dagestanu i wije się malowniczo śród gór, które po prawej stronie rzeki są zaludnione i uprawne, po lewej kamieniste i lasem pokryte. 4) Andyjska K., najbardziej na zachód wysunięta, wypływa z gór Tusz ety i, w granicach gub. Tyfiiskiej, ma bieg wartki i płynie śród wysokich brzegów, z których prawy stale góruje nad lewym. Powstaje ze złączenia się dwóch strumieni Ałazani Péri kitel s ki ej, wypływającej z Perikitelskiego grzbietu górskiego i zraszającej dolinę między głównym grzbietem kaukaskim a Perikitelskim, i Ałazani Tyszyńskiej, strumienia wyzyskującego u stóp góry Bor bolo. W pobliżu wsi Szenako i Ku mił aur ta, na wysokości 5 400 stóp oba strumienie zlewają się i tworzą Andyjską K., która jeszcze o 15 wiorst dalej wkracza w granicę Daliestańską, rozszerza się i ubiegłszy około stu wiorst śród skalistych wąwozów, łączy się w pobliżu aułu Gim-ry z Awarską Kojsu i tworzy rzekę Sułak. — Por.: Chodźko „Geoł. położ. wysot.“ st. 39, 56; Niewiarowski „Wzgląd na Siewier-nyj i srednij Dagestan“ str. 4.

Kojwa, jedna z rzeczek Uralu środkowego, bierze początek w półn.-wschodnim kącie powiatu Kungurskiego gub. Permskiej, w błotach zachodniej pochyłości gór Uralskich i ubiegłszy około 150 wiorst wpada z lewej strony do

E. Chw.

N.CHo )

⁶ /

CH₂ — CH---CH₂

K. jest ciałem bezbarwnem, stałem, krystali-cznem, trudno rozpuszczalnem w wodzie, łatwo w spirytusie, zapachu nie posiada, o smaku gorzkim, odczynie alkalicznym, topi się przy t. 98°. Skręca płaszczyznę światła spolaryzowanego. Należąc do szeregu estrów, K. jest związkiem bardzo niestałym ; kwasy rozcieńczone, rozczyny ługów lub nawet woda wrząca wywołują rozpad K-ny według następującego równania:

woda ekgonina kwas spirytus benzoesowy metylowy

n.;

pod postacią tej właśnie soli.

Kokaje, jezioro w gubernii i w powiecie Wileńskim, w pobliżu granicy pow. Wiłkomier-skiego; około 6 wiorst długie, około 3 szerokie, przeszło 7 sążui głębokie,

Hr.

S. Dr'

Hr.

rzeki Czusowaja. W dorzeczu K-y znajdują się obfitujące w kruszec kopalnie złota (jak Kre-stowozdwiżeuskaja czyli Podniesienia Krzyża) i huty olbrzymie, jak Biserska i Kusje - Aleksandrowska. K. ma bieg szybki, płynie w*kie-runku połud.-zachodnim. Łożysko usiane liczne-mi kamieniami podwodnemi. Brzegi są skaliste (wapień) i pokryte nieprzebytemi lasami. — Dla niewielkich łódek K. jest spławna aż do samych kopalni złota Podniesienia Krzyża; od huty Biserskiej co wiosna chodzą wielkie barki do rz. Czusowaja. Ważniejsze dopływy K-wy: Tiskas, Bolszaja Kyrma, Beser, Ty-rym i Kusja.

Koka, roślina, ob. Ery th ro xy le ae.

Kokaina C₁₇H₂₁0₄N należy do gruby alkaloidów. Neumann w r. 1860 wydzielił K-nę poraź pierwszy z liści rośliny Erythroxyllon Coca, krzewu spotykanego w stanie dzikim w Ameryce południowej. Liście tej rośliny zawierają 1—2% K-ny. Za sprawą własności leczniczych K-ny dziś istnieją już obszerne plan-tacye krzewu Erythroxyllon Coca na Jawie, na Ceylonie, Jamajce i w innych miejscowościach, o ile temu sprzyjają warunki klimatyczne. Pod względem chemicznym K. należy do tych nielicznych alkaloidów, których budowę całkowicie ustalono ; jest ona pochodną ekgoniny, a mianowicie estrem metylowo-benzoesowym, o następującej budowie cząsteczki:

CHa — CH---CH—C. O. O. CH₃

CH. O. O. C.C₆ H₅.

CJ.H?lN0ł+2H₂0=C₉H₁₅0₃N+C₆H₅C00H+CHs0H kokai

K-na posiada swoiste własności fizyologiczne» a mianowicie wywołuje znieczulenie miejscowe, używaną przeto bywa w lecznictwie. Daje z kwasami sole, które łatwo się rozpuszczają w wodzie; sole te, a zwłaszcza sól kwasu chlorowodorowego jest najpospolitsza i dlatego prawie zawsze w leczeniu K. stosowaną bywa,

K. Sł.

Kokalos, po grecku KioxaXoç, po łacinie Cocalus, król mityczny w Kamikos, na wyspie Sycylii, u którego Dajdalos, uciekłszy z wyspy Krety, znalazł gościnne przyjęcie. Kiedy Minos, król kreteński, dowiedział się o tem, przybył z flotą do Sycylii i żądał wydania zbiega. Córki K-a jednakże, które Dajda-los pięknemi wyrobami sztuki swej umiał zjednać, udusiły, według mitycznej opowieści, Mi-nosa w łaźni. Z wdzięczności miał Dajdalos K-a i córki jego obdarzyć posągami, które misternie z drzewa wyrzeźbił.--Por. Diodorus Si-culus, 4, 78; 80; Hyginus, Fab. 44.

Kokand, Chokand, miasto powiatowe w obwodzie Fergańskim (ob. Fergana) w Turkiestanie, około 30 w. na płn. od Syr-Daryi, 1300 stóp nad poziom, morza, na płaszczyźnie pośrodku wielkiej oazy, poprze-rzynanej mnóstwem kanałów, idących w kształcie wachlarza od rz. Soch przy jej wyjściu z gór (na płd. od miasta). Miasto opasuje ściana z gliny (około 20 w. dług.) z 12 bramami; przez samo miasto przepływa pięć kanałów, dostarczających wody; w okolicy ciągną się na obszernej przestrzeni miasteczka, sioła i ogrody. K., jak wszystkie większe miasta turkiestańskie, rozpada się na dwie części: tubylczą i rossyjską; ta ostatnia w K-e leży w pośrodku starożytnego miasta tuziemnego, gdy tymczasem w innych miastach, jak w Sa-markandzie, Taszkencie, Margelanie, obie dzielnice są wzajemnie oddzielone, i stanowiąc dwie dwie odrębne części. Dzielnica rosyjska posiada kilka dosyć szerokich ulic, wysadzonych drzewami; mieszczą się tutaj instytucye powiatowe, szkoła miejska itd. Dzielnica tubylcza, czyli K. stary, chociaż ją nazywają „przepiękną“ (latif), przedstawia labirynt wązkich i brudnych ulic, zabudowanych glinianemi lepiankami; posiada 15 medresse, 10 karawan-serajów, mnóstwo meczetów oraz obszerne, w części kryte dachem i nadzwyczaj ożywione targowisko. — Przeciętna temperatura 13, 6° C., najcieplej bywa w lipcu (—(—28,5°), najzimniej w styczniu (—5,5°), maximum dosięga-j-42,7°, minimum— 22,3°; osady 87,9 mm. Główne przedmioty handlu: bawełna, jedwab oraz towary bławatne, przywożą z Rossyi. K. liczy z górą 82 000 mieszk.—K., dawna stolica chanatu K. (ob.), ostatecznie przyłączony do Rosyi w roku 1876, jest jednym z największych punktów handlowych Turkiestanu, a największym w obwodzie Fergańskim, acz ognisko administracyi mieści się w Nowym Margelanie. Pomimo swej starożytności, K. nie posiada prawie wcale pamiątek; jedynym gmachem, godnym uwagi, jest były pałac chanów K-u (urda, ark), który budową i różnobarwnością przypomina słynne meczety i medresse Samarkandu. Obecnie pałac ten mieści się wewnątrz cytadeli; dwie najpiękniejsze sale przeznaczono na cerkiew.—Kolej żelazna łączy K. z Samarkandem i Andiżanem. Kokandzki powiat zajmuje około 13 213 w. kwadr. (podł. Strjelbickiego) i liczy 247 000 mieszk. (łącznie z K-em).

Kokand, dawna Pergana, dziś obwód (obłast’)

znosić zachcianek zaborczych chana despotycznego; w r. 1817 Alim został zgładzony przez stronników swego brata, Omara, który po nim objął władzę. Omar-Chan, w przeciwieństwie do Alima, był usposobienia pokojowego i prze-dewszystkiem troszczył się o rozwój ekonomiczny kraju; gorliwie popierał poetów i uczonych. Lecz pod koniec swoich rządów zapragnął rozszerzyć posiadłości K-u i w tym celu podbił obwód Turkiestański ze świętem dla muzułman miastem Azret (Turkiestan), gdzie władzę dzierżył Togaj-chan (według innych—Tokaj-tiuria), z pochodzenia kifgiz kajsaeki. Azret, położony u krawędzi stepów Kirgiskich, miał dla K-u doniosłe znaczenie. Z jednej strony był szańcem przeciw napadom Kirgizów, z drugiej—dawał możność chanom K-u oddziaływania na Kirgizów, poddanych rossyjskich. Aby wzmocnić wpływ ten jeszcze, Omar wzniósł na prawym brzegu Syr-Daryi rząd fortyfikacyj: Dżon-Kur-gan, Dżiulek, Kumysz-Kurgan, Ak-Meczet, Kosz-Kurgan, Czym-Kurgan i inne. Po śmierci Omara (f 1822) na tronie zasiadł 12-letui jego syn, Madali-chan (Muchamined-Ali), który przyłączył do K-u posiadłości w obrębie Pamiru: Ka-rategin, Kulab, Darwaz, Roszan i Szugnau. W rozpuście przeszedł Madali wszystkich poprzedników; w dodatku poślubił swoją macochę. Skorzystała z tego partya niezadowolonych i zwróciła się do emira bucliarskiego, Nasr-Ułły, z prośbą, aby uwolnił kraj od występnego władzcy; Nasr-Ułła zjawił się pod murami K-u, Madali-chan zginął, a chanat Kokandzki zamieniono na prowincyę Buchary (1842). Chanem obrano brata przyrodniego Omara, Szyr-Alego. Za jego rządów pierwszą rolę odgrywał Kipczak, Musulman-Kul, który faktycznie rządził krajem według swego upodobania. Szyr-Ali był charakteru łagodnego; za jego rządów wzmogła się istniejąca od dawna nienawiść pomiędzy koczującymi Turkmenami (Kip-czakami) a osiadłymi Sartami. Cała dalsza hi-storya chanatu przedstawia jedną krwawą walkę obu tych ludów, przytem zwycięzcy zawsze tępili b.z litości zwyciężonych. Musulman-Kul rozdawali najwyższe stanowiska Kipczakom, którzy poczęli gospodarować w kraju, ciemiężąc i mordując Sartów, a ci zaś*, skorzystawszy z chwilowej nieobecności Musulmana, zamordowali Szyr-Alego i powołali na tron Mu-rada-beka, syna Alima-chana (1845). Na wieść o tern, Musulman-kul pośpieszył do K-u, zamordował Murada, który panował zaledwie 11 dni, i na tronie posadził 16-letniego Chudojara, najmłodszego z pomiędzy pięciu synów Szyr-Alego; sam zaś został regentem. Chudojar-chan, pragnąc pozbyć się niewygodnego opiekuna, stanął po stronie Sartów, zrzucił Musulmana i skazał go na śmierć (1852). Ale stan rzeczy się nie zmienił na lepsze, jedynie Sar-

Korategin, na półn. — stepy Kirgiskie.

Fergański, były chanat w Turkiestanie, który powstał w końcu XVIII w. i obejmował swego czasu około 220 000 klm. Q Granicami jego były na wscli. — Chiny, na zach.—Buchara, na płd.

Dziejów chanatu dotąd nie zbadano. Historycy miejscowi wyprowadzają ród chanów kokandz-kich od Tamerlana i twierdzą, jakoby dynasty a ta od dawna panowała nad całą Fergańą. Według podań miejscowych, słynny sułtan Babur (ob.), potomek Tamerlana, ciągnął zSamarkan-du do Indyj przez Ferganę; jedna z żon jego, w drodze między Chodżentem a Kanibadamem, powiła syna, który otrzymał imię Ałtun-Baszyk, i został przygarnięty przez koczujący tam na-onczas ród uzbecki Ming (stąd nazwa dyna-styi); gdy dowiedziano się o pochodzeniu Ałtun-Baszyka, ogłoszono go bijem (ob. B e g); tytuł ten stał się dziedzicznym u jego następców.

Jeden z potomków Ałtun-Baszyka ( f 1545),

Abdu-Raim, miał jakoby „założyć“ około roku 1732 dzisiejszy K. (miasto), który otrzymał nazwę Iski-Kurgan lub Kała-i-Raim-baj. Owo „założenie“ miasta polegało prawdopodobnie na wzniesieniu pałacu (urda, ark) i murów dokoła miasta, w rzeczywistości bowiem sięga ono czasów o wiele dawniejszych. Podróżnicy arabscy, z X w., Istachri (ob.) i Ibn-Chaugal wspominają o mieście Chovakend lub Chokand, które odpowiada dzisiejszemu K-i. Abdu-Raim, korzystając z zamieszek w Bucharze, wkroczył do tego chanatu i zajął kilka miast, wkrótce jednak zawarł pokój i wrócił do Chodżentu, gdzie zamordowany został przez swoją świtę (około r. 1740). Brat i następca Abdu-Raima,

Abdu-Kerim-bij, zamieszkał na stałe w Iski-Kurganie, który od tego czasu (1740) otrzymuje nazwę K-u. Po śmierci Abdu-Kerima zasiadł na tronie syn Abdu-Raima, Irdana-bij (f 1778), po którym władzę objął brat jego przyrodni, Sulejman, po trzech miesiącach zamordowany. Wówczas władcą Fergany został Narbuta-bij, wnuk Abcfu-Kerima-bija a syn Ab-durachmana-beka, władzcy m-sta Isfary, chociaż początkowo uchylał się od tej nie nazbyt bezpiecznej godności. Po śmierci Narbuty-bija (zm. 1807 lub 1808) tron objął najstarszy syn jego, Aliin, który przybrał tytuł chana. Od tego to właściwie czasu datuje się urzędowe istnienie chanatu. Alim-chan wymordował swoich krewnych, chcąc usunąć współzawodników i wo-góle okrucieństwami starał się wzmocnić swą władzę, za co otrzymał miano z a 1 i m (tyran) i szyr-garan (okrutny tygrys). Alim-chan przez całe swe panowanie prowadził szczęśliwe wojny z begami znaczniejszych miast i podbił Czymkent, Sairam, Kuramę, a nawet Taszkent.

15 razy odbywał pochód na Ura-Tiube, który jeszcze od czasu Irdany-bija był jabłkiem niezgody pomiędzy mieszkańcami K-u i Buchary. towie poczęli ciemiężyć Kipczaków. Wkrótce Wojny zgubiły Alima. Lud nie mógł dłużej na czele partyi kipczackiej stanął Alim-kul,

który obwołał chanem najstarszego brata Chudojara, Mallę-chana (1858); Chudojar uciekł do Buchary. Lecz i wśród Kipczaków wszczęły się nieporumienia; Malla-chan został zabity (1862), a tron objęli bratankowie Chudojara; najpierw Sza-Murad, później (1863) Seid-Sułtan, syn Mal-li-chana. Chudojar skorzystał z tych zamieszek i za sprawą emira Buchary, Musaffar-Eddina zasiadł na tronie, lecz wkrótce został wypędzony przez Alim-kula i uciekł powtórnie do Buchary. Gdy jednak Alim-kul zginął pod Taszkientem (1865), emir blicharski znów zjawił się w K-dzie i już od siebie obwołał Chudojara be-giem (nie zaś chanem), czyli uczynił K. za- j wołano najstarszego jego syna, Nasr-Eddina. leżnym od Buchary. Powracając z wyprawy i Abdurachman zamknął się w twierdzy Machram emir został pobity pod Irdżarem przez Rossyan. ( (na lewym brzegu Syr-Daryi); d. 22 sierp, roku Zajęcie przez oddziały rossyjskie Ura-Tiube i Dizachu (1866) odcięło chanat kokandzki od Buchary. Rossya, korzystając z niesnasek panujących w chanacie, wmieszała się w jego sprawy. W r. 1850 wysłano wyprawę za rzekę Ili dla zniszczenia warowni Touczubek, lecz dopiero w roku następnym udało się oddziałowi rossyjskiemu owładnąć tą fortecą. W roku 1854 Rossyanie wznieśli nad rz. Ałmaty warownię Wiernoje, i cały obszar zailijski przyłączono do Rossyi. W r. 1847 orenburski gubernator wojenny, Obruczew, zbudował w pobliżu uścia Syr-Daryi fortecę Raimskoje (później Aralskoje). W r. 1852, z inicyatywy nowego gubernatora orenburskiego, Perowskiego, wojsko rossyjskie zburzyło Kumysz-Kurgan i Czym-Kurgan oraz przypuściło szturm do Ak-Mecze-tu, gdzie zamknął się znany później władzca Kaszgaru, Jakub-beg (ob.); zostało jednak odparte. W r. 1853 Perowskij, objąwszy sam dowództwo, wziął Ak-Meczet szturmem, nazwę tej fortecy zaś zmieniono na Eort-Perowskij.

dżent. Chudojar-chati, odcięty od Buchary, przystał na umowę handlową, którą mu przedstawił gen.-adjut. von Kaufman (1868). Na mocy umowy Rossyanie zyskali prawo wolnego przejazdu do K-u oraz zamieszkiwania w chanacie, urządzania karawan - serajów, agentur handlowych itd. Kokandczycy zaś otrzymali to samo prawo w obrębie posiadłości rossyjskich. W r. 1875 na czele niezadowolonych stanął Kipczak Abdurachman-Autobaczy (syn skazanego na śmierć przez Chudojara Musulmana-ku-la); połączyli się z nimi przeciwnicy Rossyi i duchowieństwo. Chudojar uciekł, a chanem ob-

1875 gen. Kaufman zdobył tę fortecę; d. 29 t. m. zajął m. Kokand, a d. 8 wrześ. Marge-lan. D. 22 wrześn. został zawarty z Nasr-Ed-dinem układ, na mocy którego tenże ustępował Rossyi ziemie, leżące na płn. od Narynu (utworzono z nich oddział Namangański) i zobowiązywał się płacić roczną daninę w kwocie 500 000 rub. Po odejściu Rossyan w K-dzie wybuchło powstanie. Abdurachman (który ratował się był ucieczką do Uzgentu), zrzucił z tronu Nasr-Eddina, zbiegłego do Chodżentu i obwołał chanem Pułat-beka. Ruch ten udzie

lił się także oddziałowi Namengańskiemu, ale został tam stłumiony przez Skobelewa (naonczas naczelnika o łdziału Namengańskiego), który przy tej okazyi zbombardował w okrutny sposób m. Namangan. Nieco później Skobelew wziął szturmem m. Andiżan. D. 28 stycznia r. 1876 Abdurachman został zesłany do Ekaterynosła-wia, a Pułat-bek powieszony w Margelanie. Nasr-Eddin, powróciwszy do swej stolicy, szukał przymierza z partyą wrogą Rossyi i u duchowieństwa. Atoli Skobelew uprzedził go i za-jąwszy m. K., zawładnął wsystkiemi zapasami wojennemi i ainunicyą (8 lut. 1876). D. 19 lutego r. 1876, na mocy ukazu cesarskiego, cały chanat przyłączono do Rossyi i utworzono z niego obwód Fergański (ob. F erga na). Nasr-Eddinowi rozkazano zamieszkać w granicach cesarstwa rossyjskiego (ojca jego, Chudojara już przedtem zesłano do Orenburga). Dla wzmocnienia swej władzy Rossya postanowiła obezwładnić K a-ra-Kirgizów (ob.), mieszkających na Ałaju (oh.). W lecie r. 1876 Skobelew wyruszył

W tymże roku Kokandczycy po dwakroć usiłowali odbić Ak-Meczet napróżno. Rossyanie zbudowali wzdłuż dolnego biegu Syr-Daryi szereg warowni (Kazaüiisk, Karamakczy i in.). W r.

1860 wojsko rossyjskie zburzyło twierdze ko-kandzkie: Piszpek i Tokmak. Kokandczycy ogłosili świętą wojnę i zgromadzili swe siły pod Uzun-Agaczem, zostali wszakże pobici. Dn.

5 czerwca r. 1864 gen. Czerniajew wziął szturmem twierdzę Aulie-ata, a d. 12 czerwca gen.

Werewkin opanował miasto Turkiestan. Dnia 20 lipca Czerniajew zdobył m. Czymkenta, ale

Abduł-beka do ucieczki. Ob. Fergana, Buchara. — Bijbl: W el j a m i n o w - Z i e r n o w „Istoriczeskija izwiestija o K. chanstwie ot Mu-chammeda-Ali do Chudojara“ („Trudy wostoczn. otdiel. Archeołogicz. Obszcz.“. cz. II, Petersburg 1855); „O niekotorych sobytijach w Bucharje, Chokandje i Kaszgarje, zapiski Mirzy-szems Buchari“, z przekładem i uwagami Grigor-jewa (Kazań 1861); sułtan I. Nurek in „Oczerk istorji Kokana s 1841 po 1864 gg. („Turkestanskija Wiedomosti“ 1872, JNs 35);

od Taszkentu wojsko rossyjskie zostało odparte, przeciw nim i zmusił dowódzcę Kara-Kirgizów W r. 1865 utworzono z krajów podbitych obwód Turkiestański. Czerniajewa mianowano gubernatorem wojennym, pragnąc opanować Tasz-kent, wyruszył on przeciw temu miastu; w Tasz-kencie zamknął się Alim-kul, który podczas jednej z wycieczek został śmiertelnie raniony.

Po jego zgonie walka stronnictw zaogniła się, co uniemożliwiło skuteczną obronę twierdzy.

Czerniajew, skorzystawszy z tego, po trzydniowym szturmie zdobył Taszkent (15 —17 maja 1865). W r, 1866^Rossyanie zajęli także Cho-

sre-w na-

„de

Pyr.

n a r o-

w. oznacza

cesar-

D-r J. p.

Pyr.

Vambéry „Geschichte Bocharas“ (Sztutgard 1872); N. Pietrowskij „Oczerki K. chan-stwa“ („Wiestnik Jewropy“, 1875); „Tarichi Szachrochi. Istorija władjetielej Fergany, socz. mułły Nijasi-Muchammed ben Aszur-Mucham-med, Chokandea“, wyd. I. Pantusowa (Kazań 1885); A. Makszejew „Istoriczeskij obzor Turkiestana i postupatielnago dwiżenija w niego russkich“ (Petersburg 1890); N. Pietrowskij „Drewnije arabskije dorozniki po dnie-aziatskim miestam, wchodjaszczim stojaszczeje wremja w sostaw rnsskich władje-nij“ (Taszkent 1894); „Histoire de l’Asie centrale (1740—1818) par Mir Abdoul Kermi Boukhary, traduite par Schefer“ (Paryż 1876) ob. także bibl. przy art. C h i w a.    Hr-

Koka-pandit, autor poematu sanskryckiego* odznaczającego się treścią drastyczną (w języku łacińskim możnaby ją oddać jako: modis coëundi aliisque rebus Veneris“). — litwor ten cieszy się na Wschodzie azyatyckim nadzwyczajną popularnością i tłómaczony był na wszystkie języki wschodnie. Pod względem popularności przewyższa go tylko poemat treści moralnej p. t. „Hitopadeęa“ (Dobra nauka), który został przełożony kilkakrotnie na różne języki europejskie przez A. W. Schlegla, Maxa Müllera, Schönberga i Lancereau.

Kokarda wojskowa, nazywana też dową, jest znaczkiem okrągłym, lub rzadziej owalnym, noszonym przeważnie tylko przez wojskowych na czapkach, hełmach lub innych jakichkolwiek nakryciach głowy. K. przynależność do wojska kraju danego, więc też w zasadzie w każdym z nich musi być inna. W krajach, gdzie urzędnicy cywilni używają mundurów, noszą także zwykle na czapkach lub kapeluszach K-y w-e, nazywane w tym razie n ar odo wem i, często wszakże w miejscu innym niż wojsko. —W wieku XVIII, w którym wojsko zaczęło nosić K-y na kapeluszach, bywały rzeczywiście upięte z taśm lub wstążek, dziś. zaś są to krążki metalowe, niewielkie, gładkie, albo częściej karbowane od środka ku obwodowi, a najpospoliciej noszące na sobie barwy narodowe (ob.) kraju danego; tak jest np. we Francyi, Prusach, Belgii itd.; gdzieindziej barwy ich bywają nieraz odmienne jak np. w wojsku rosyjskiem, noszącym K-y owalne, złożone z barw białej (srebro), żółtej (złoto) i czarnej, gdy na barwy narodowe składają się kolory niebieski, biały i czerwony. W wojsku polskim K-a była biała. W Niemczech wojska państw, które zawarły z Prusami osobne umowy wojskowe, noszą po dwie K-y, jedną nad drugą, tj. swoją własną i pruską; marynarka zaś niemiecka używa tylko jednej K-y o kolorach: czarnym, białym i czerwonym (narodowe stwa).—K. austryacka jest czarną i żółta (złoto), węgierska czerwona, biała (srebro) i zielona, te same barwy widzimy na K-ie włoskiej,

Francy a, która pierwsza w wojsku swem zaprowadziła K-y, używa barw narodowych: niebieskiej, białej i czerwonej.—Używanie K-d w-ych rozpowszechniło się w Europie dopiero w początku wieku XIX.—Wojskowi w Rosyi noszą K-y na lampasie czapki, w środku nad czołem (podobnie dzieje się i w innych wojskach europejskich), osoby zaś cywilne, albo urzędnicy wojskowi, noszący mundury, ale nie służący pod bronią, na czapce ponad lampasem. Na hełmach, kapeluszach lub czapkach ułańskich K. umieszczana bywa zwykle z boku. W wojskach niektórych za przewinienia pewne żołnierz może utracić prawo noszenia K-y, co uchodzi za karę bardzo ciężką i hańbiącą.

Kokawa (Kokava), wieś na Podhalu Lip-towskiem na Węgrzech, w dorzeczu Wagu, u połudn. stóp Tatr liptowskich, między Białą liptowską a potokiem Dowałowcem, na połdn.-wschód. od Przybyliny, a na półn. od Hibiego. W miejccu jest kościół św. Szymona i Judy, jako filia kościoła paraf, w Dowałowie, kościół filialny ewangelicki. K. liczy 55 katolików, 1212 ewangelików (r. 1878), oraz kilku Niemców i Żydów. Szkoła ewangel. uczniów 130 (r. 1880). Kościół katolicki posiada metryki od r. 1767. Wzniesienie płd. krańca wsi 787 m. (szt. gen.). Piaskowiec karpacki Jura. Wyżyna na płn. od Kokawy, a na płn.-wschód od Przybyliny, zwana Małą Palenicą (1150 m.). Do obszaru gm. Kokawy należą doliny Tatrzańskie Cichej i Koprowej. Wzgórze od wsi na płd.-wschód Brzeziny zwane, wznosi się na 823 m. n. poz. m. Stacya pocztowa w Hibiu. Wieś ta tworzy stacyę dla turystów, udających się w zachodnią część Tatr, zwłaszcza w dolinie Koprowej i Cichej, jakoteż na Krywań ze strony południowej. Przewodnicy. („Sł. Geogr.“).

Kokbekty (Kokpekty), miasto w obwodzie Siemipałatyńskim, w rewirze Zajsańskim, pod 48°45' półn. szer. i 100° wsch. dług. u podnóża gór Kałbińskich nad rzeką Kokbek-tynką, wpadającą do jeziora Nor-Zajsan, na trakcie z Siemipałatyńska do Zajsanu. Samo miasteczko przedstawia się nędznie, ale tuż obok niego znajduje się największa „stannica“ kozaków syberyjskich. Razem ze stannicą K. ma około 4 000 mieszk. , miasteczko posiada tylko 110 domów i około 850 mieszk., (w roku 1893). Handel polega na zamianie bydła na towary kolonialne i fabryczne, a ogólny obrót dochodzi do 15 000 rub. Jarmark tylko jeden i to bardzo podrzędny; jedna garbarnia, zatrudniająca tylko 3 robotników, produkuje skór za 1000 rub. Głownem zajęciem mieszkańców jest chów bydła i rolnictwo, gdyż miasto posiada około 6 tysięcy morgów gruntu. Ma własny kapitał 7 728 rub., śpichrz i szkołę żeńską, na którą wydaje rocznie 200 rub. Bibliografia: „Ekonomiczeskoje opisanie gorodskich posielenij Sibiri“ (1882).

(i

sre-

we

S. M.

z. W .

Kokcej (Coccey), herb polski z indygenatu.

Na tarczy dwudzielnej w polu prawem błęki-tnem, między dwiema gałązkami srebrnemi koniczyny, pas, leżący ukośnie w lewo, z trzema gwiazdami sześciopromiennemi, w lewem czerwonem, na skale srebrnej takaż baszta blankowana, a z niej wygląda mąż czarno ubrany, ze srebrnemi rękawami w czapcze spiczastej w połowie czarnej, w połowie srebrnej, dmący w trąbę czarną. Nad koroną szlachec-

rr

S)

w*

Fig. 192. Kokcey (herb)

ką dwa hełmy ukoronowane; w pierwszym, między dwoma skrzydłami czerwonemi gałązka jak na tarczy, w drugim pół męża z trąbą. La-bry z prawej strony błękitne, z lewej czerwone, podbite srebrem. Tarczę podtrzymują brnę gryfy. Herb Karola Fryderyka Ernesta Kokczei, generała wojsk polskich, który przedstawił dyplom Karola VI, cesarza św. państwa rzymskiego, potwierdzony przy indygenacie przez Stanisława Augusta, króla polskiego, w dn. 5 września 1769. Źródła: Vol. Legum. VII, 799; ks. kanclerska 41, str. 154; Ostrowski: Księga herbowa rodów polskich.

Kokcydje. {Coccidariaev. Coecidia). K. stanowią w klasyfikacyi zoologicznej jeden z rzędów gromady gregaryn (ob.) czyli hur-maczków (Gregarinidae) z . typu Protozoa (P i e r w o t ni a k ó w). Cechy wspólne K-j z pozostałymi przedstawicielami tej gromady są następujące: a) jestestwa te są jednokomórko-i jednojądrowe; b) są pasożytami w komórkach i tkankach wyższych zwierząt; c) odżywiają się zawsze pokarmami płynnymi, które wchłaniają całą powierzchnią swego ciała; d) rozmnażają się za pomocą t. zw. pseudona-w i celi. Proces rozmnażania u K-j odbywa się w ten sposób, że dwa osobniki, otoczywszy się wspólną cystą (ob.), kopulują ze sobą (ob. Kopulacya) i następnie każdy z nich dzieli się na pewną liczbę t. zw. pseudona-wieell; pewna część zawartości cysty nie-rozpada się jednak na pseudonawicelle, ta wła-

Wielka Ene. Poww llu»tr. Zew. z3Sb T. XXXVI.

śnie „resztka“ wywołuje pękanie cysty, puczem ps-lle wyswobadzają się i dzielą się na t. zw. spory, w liczbie najczęściej 8. Spory dopiero przekształcają się w osobniki dojrzałe. U rodzajów Adela i Eimeria oprócz powyższego rozmnażania zdarza się jeszcze inny, równoległy. Mianowicie, zawartość cysty rozpada się albo na wielkie komórki potomne, makr o gam ety, albo na małe, mi kr o game ty. Kopulacya odbywa się tylko między ró-żnokształtnymi osobnikami. Spostrzeżono tam podczas kopulacyi nader ciekawe i ważne procesy, przypominające zjawisko dojrzewania komórek płciowych (redukcya chromatyny ob.) tkankowców. Charakterystycznem w rozmnażaniu K-yjjest to, że po podziale na pseu-donawicelle, te ostatnie wychodzą z ciała gospodarza (tj. zwierzęcia w którein żyją), wyswobadzają się z cysty, tworzą spory i, wszedłszy napowrót w ciało gospodarza, rozwijają się w osobniki dojrzałe. Cechy, odróżniające K-e od innych przedstawicieli gromady, polegają na następującem: a) prostsza jest budowa, t. j. brak podziału na dwie komory, protom eryt i de utero me y t, jak u gregaryn (ob.) i b) brak zewnętrznych błouek (cuHcula). Wszystkie K. przeważnie są pasożytami w ciele kręgowców, mianowicie w tkance nabłonkowej przewodu pokarmowego, i wywołują ciężkie choroby, dlatego medycyna darzy je swoją uwagą. Do tego rzędu zaliczają następujące rodzaje: Coccidium,— z których C. oviforme żyje w tkance nabłonkowej przewodu żółciowego królika; Eimeria — w tkance nabł. kiszki myszy; Klossia — w wątrobie ślimaka (ztąd nazwa gatunku K. helicma.)

Kokcynit minerał, jodek rtęciowy Hg J₂ znany w Meksyku. B. rzadki; według zdania niektórych mineralogów nawet problematyczny.

Kokczei (Co cc ei, C occej i, Coccey) Karol Ernest Fryderyk, syn kanclerza państwa * pruskiego, sławnego prawoznawcy Samuela C-go (ob.), polski generał-major i dowódzca pułku gwardyi pieszej koronnej (* ok. 1740 w Berlinie—f 1780 na Białorusi). Bardzo młodo był już pułkownikiem gwardyi pruskiej i miał czas stracić majątek. W r. 1764 Fryderyk II, chcąc go się pozbyć, posłał go do Londynu z jakąś missyą osobistą do Jerzego III. K. zrozumiał posłannictwo tak, że zaczął się starać o umieszczenie w służbie hannowerskiej, a nawet w angielskiej; dostał jakiś urząd nie bardzo popłatny w Hanno werze i nie zadowolony z niego, zaledwie go objął, dla jakiegoś lepszego porzucić zapragnął. W Spaa, wówczas modnein miejscu zbiegowisk i zjazdów arysto-kracyi europejskiej, poznał był Elżbietę z Czartoryskich Lubomirską, żonę marszałka w. koron.; zachęcony przez nią, uderzył do księcia wojewody ruskiego, Augusta Czartoryskiego. Ten za pośrednictwem Z astr owa (ob.) sprowadził go sobie na dowódzcę pułku gwardyi królew-

125

skiej, którego był szefem. W kwietniu 1767 r.

w pobliżu jego pałacu (późniejszy pałac Paca, obok Kapucynów ku placowi Krasińskich), król z młyna burakowskiego pod Marymontem, gdzie go trzymał Kuźma, już po północy d. 4 listopada najpierwszy znak życia o sobie dał K-u. Była to kartka: „Cudem wymknąłem się z rąk nieprzyjaciół. Spiesz do mnie ze 40 ludźmi do Marymontu. Raniony jestem, ale niebezpieczeństwa niema“. K. kazał zaraz zaprzęgać do karety, wziął oddział jazdy i popędził. On też około godz. 5-ej nad ranem wprowadził uroczyście króla do miasta, które, zapominając o swoich barskich porywach i niechęci do króla, witało teraz w nim radośnie,

K. stanął już na ziemi polskiej. Stanisław August go zachwycił, mniej Czartoryski. Przybłęda dostał odrazu tytuł generał-majora, w r.

1768 indygenat, a d. 9 września 1769 dyplom szlachectwa polskiego. Ćwiczył swych gwardzistów, zdaje się, rzetelnie; chciał ich poważnie urobić na żołnierzy z zawodu a dworaków z przywiązania do króla, któremu sam służył uczciwie, przytem bez ujawnionego udziału wjakich-kolwiek intrygach i wstrętnego dworactwa.

zawiązał się stosunek przyjacielski, chwilami nawet serdeczny. Sejm rozbiorowy 1773 — 5 r. zapewnił królowi stałe dochody, a zmożenie opozycyi narodowej pozwoliło na czyste już życie dworskie, w którem i K. już bez zawodów i przykrości mógł dni swoje pędzić. W r. 1774 widzimy go w podróży po Europie. W lipcu t. r. ks. Kazimierz Nestor Sapieha, przyszły marszałek konfederacyi litewskiej Sejmu Wielkiego, spotyka go w Turynie, przedstawia ks. Carignan, razem z nim zwiedza fortece i forty piemonckie i w listach swych do matki zaznacza, że król sardyński „bardzo pięknie przyjął K-go, trzy kwadranse z nim gadał, najwięcej o naszym najłaskawszym panie“. W roku 1777, dnia 18 grudnia, dostał K. generalstwo już rzeczywiste, amplojowane i rzeczywiste też, żadnem już szefostwem nie-mącone, dowództwo tego samego pułku, który mu odrazu w r. 1767 do wyćwiczenia oddano. W trzy lata później, w lecie r. 1780, kiedy Katarzyna II objeżdżać miała swe nabytki zadnieprowe na Białorusi, Stanisław August wysłał na powitanie jej K-go. Tutaj spotkać miał generała skon nagły, w miejscowości dotychczas nieoznaczonej, prawdopodobnie między Mohylewem a Połockiem i Witebskiem, w czerwcu r. 1780. W dziejach dyplomacyi Stanisława Augusta K. odegrał rolę jako pośrednik pomiędzy królem, który się chował za niego, a pomienionym Mitchellem; w lutym r. 1769 król kazał mu poprosić Mitchella o wybadanie dyplomacyi pruskiej i samego Fryderyka II, jakie też są ich zamiary, stosunki, związki ściślejsze; badanie miało się toczyć około aż pięciu punktów wagi pierwszorzędnej nietylko w polityce polskiej, ale i o-gólnie-europejskiej. Korrespodencya K-go z Mitchellem zawiera kilka listów w tym przedmiocie suto cyfrowanych. Anglik nic nie odpowiedział. _B ibliogr.: Bartoszewicz Julian „Panowie niemieccy na dworze Stanisława Augusta“ (Warszawa 1854); Konarski Stanisław X. „Boskiej Opatrzności dowód oczywisty „ Uwaga historyczna nad strasznem niebezpieczeństwem życia Najjaśniejszego Pana“ r. 1771 d. 3 listop. (b. m. ir. dr., Warszawa 1771) 52 str. 8-o doda-

Za

Gładki, mówiący kilku językami, znający wiele znakomitości, zarówno przez stanowisko u dworu, jak i przez stosunki towarzyskie z politykami i dyplomatami warszawskimi wiedział j z pochodniami gorejącemi, ofiarę zamachu szczę-o tern, co się działo w kraju, śledził rozwój j śliwie ocalałą. Odtąd pomiędzy panem a sługą bojowy Konfederacyi Barskiej, pojmował jej znaczenie dla przyszłości narodu, ale na losy jego był zupełnie obojętny, wyznając zawsze, iż Polska obchodzi go tylko „dla króla i przez króla“. W epoce przełomowej pomiędzy Kon-federacyą Barską a systematem rossyjskim, kiedy nawet August Czartoryski się wahał, a przynajmniej groził, kiedy Andrzej Zamoyski gotów był, przy lepszym sterze Konfederacyi, stanąć na jej czele, a Lubomirski na pamiętnej radzie senatu od 30 września do 6 października 1769 r. z pomocą Chodkiewicza jawnie i wymownie, z żywym patryotyzmem wskazywał królowi jedyną drogę obowiązku w połączeniu się z narodem, K. okazał się tylko wiernym pana swego sługą i umiał tylko chwiejące się już gwardye trzymać w karności. Służbistość jego, wraz z obecnością garnizonu rossyjskiego przyczyniła się na wiosnę i w lecie 1769 r. do odparcia zamachów konfederatów na Warszawę, swoje oddanie się królowi nie dostawał nawet pensyi; w końcu r. 1769 zebrała się już zaległość 8-miesięczna. Do tego przybyły intrygi Czartoryskiego, który udawał chęć wystąpienia za konfederacyą i demoralizował gwardye.

Poszukiwacz szczęścia doznał zupełnego zawodu; gdy zatem sam Stanisław August oświadczył mu, że niema czem jego usług opłacać i dał mu życzliwą radę, aby wracał do Prus,

K. przez stosunki jeszcze z czasów berlińskich z Mitchellem, posłem angielskim, korzystając z pobytu Clive’a w Europie, zaczął się starać o posadę w Indyach Wscholnich; wyjechał w końcu r. 1769 z Warszawy, dopłynął wszakże tylko do Amsterdamu i gdy owe starania zawiodły, wrócił do Warszawy, na poprzednie stanowisko. Od r. 1770 poprawiało się stopniowo materyalne położenie króia, dopóki traktat rozbiorowy (19 września 1773) zupełnie go już nie utrwalił; zaległości z czasem zniknęły, a hojność królewska suto wynagrodziła dawne niedobory. W dziejach Konfederacyi Barskiej znalazł i K. dla siebie moment historyczny.

Gdy wieczorem d. 3 listopada r. 1771 konfederaci porwali króla, powracającego od ks. kanclerza litewskiego, Michała Czartoryskiego,

divinae cri- [ na jedno zatem gospodarstwo kirgizkie przypada 10 sztuk bydła. Wskutek coraz większego ścieśnienia przez państwo obszarów koczowniczych kirgiskich i usiłowania wtłoczenia ich ryczałtowego w szranki życia osiadłego Kirgizi ubożeją coraz bardziej, jak to widać z małej liczby posiadanych przez nich koni: 387 gospodarstw Kirgiskich w pow. Kokczetawskim nie ma wcale koni; 1424 gospodarstwa po 1 koniu; 4 491 gospod. ma od 2 do 5 koni każde; na każde z 3 018 gosp. przypada 6-10 koni; na każde z 2 210 gosp. 11—25 koni; na każde z 596 gosp. 26—50 koni; na każde z 220 gosp. —51 —100 koni; wreszcie zaledwie 162 gosp. mają więcej niż po 100 koni. Z ogólnej przestrzeni powiatu K-kiego do Kirgizów należy 5 352 525 dziesiat., do rządu 30000 d., resztę zajmują rzeki i jeziora. Posiadłości kirgiskie na mocy prawa z d. 27 marca r. 1896 stanowią własność państwową oddaną Kirgizom w władanie bezterminowe. Pod rolą jest 95 000 d., pod lasem 69 699 d., pod łąkami 22 635 d. Pionierami rolnictwa są koloniści rossyjscy, dotychczas jeszcze posługujący się systemem u-gorowym. Rodzi się żyto, owies, jęczmień, gryka, kartofle, proso, groch, len, konopie itp. Kolonizacya rossyjska kraju rozpoczęła się w połowie XIX w., ale wzmogła się w znacznym stopniu dopiero od r. 1893 dzięki usilnemu poparciu administracyi miejscowej. Rybołóstwo w upadku. Pszczelnictwo rozwija się dopiero od r. 1886 dzięki zabiegom gen. Kołpaczewskie-go. Jarmarków 27. Zakładów przemysłowych 161 z 276 robotnikami i 32 000 rub. rocznej produkcyi. Szkół 23 (13 męskich i 10 żeńskich). Stanic 8, aułów 1654., kibitek 12 583, gmin rolnych 483, włości 8, folwarków 6 846.— Por.: „Materjały po kirgizskomu zemlepolzo-wanju, sobrannÿje i razrabotannyje ekspediciej po izsljedowanju stepnych obłastej. Akmoliń-skaja obłast. 1. Kokczetawskij ujezd“. Tom I. (Woroneż, 1868; wyd. Minist. Roln. i Dóbr Państwa).

no po łacinie „Providentiae dens argumentum“; Sapieha Kaz. Nestor ks. „Listy.... w latach 1773 — 6 do matki pisane z podróży za granicą (wyd. 7-e J. I. Kraszewski; Wilno 1852); Rękopis «N® 2 206 Muzeum Czartoryskich w Krakowie (57 odpisów listów K-go do Andrzeja Mitchella, z lat 1767—9, błędnie o-znaczony „Gen. Baron Coceli à Mr. Andrew Mitchel, ministre plénipotentiare de S. M. Bri-tanique 1796“. Oryginały tych listów znajdują się w British Museum, Additional 6 849; odpisy oporządził przed r. 1840 major Franciszek Ursyn Mikułowski; Karol Sienkiewicz o-głosił je wszystkie, z wyjątkiem jednego, w „Skarbcu“ II 338—439 i poprzedził wstępem. Język w listach jest francuski, w jednym tylko angielski; rękopis powyższy obejmuje jeden list w przekładzie polskim. s-Kokczetaw, miasto powiatowe w Syberyi zachodniej, w obw Akmolińskim, pod 43°16' sz. płn. i 69°22' dług. wsch. od F., nad jeziorem Kopą, o 750 wiorst na płd.-zach. od Opaska, liczyło w 1897 r. 4994 m-ców (2 599 mężcz. i 2 395 kob.), przeważnie Kirgizów; około 500 domów, po większej części drewnianych. Dwa meczety, dwie cerkwie, ogród miejski, szpital, kozacka biblioteka publiczna, 3-klasowa szkoła miejska i 4 szkółki niższe, klub, teatr, poczta i telegraf. Fabryczek 14 z 47 robotnikami i 135 385 rub. produkcyi rocznej. Odrębną część miasta, nawet pod względem administracyjnym, stanowi dzielnica miejska, zwana kokczetawską stanicą. Miasto powstało w r. 1824, jako stolica Kirgizów syberyjskich.—Powiat K-ski znajduje się prawie w pośrodku prowincyi Akmolińskiej i jest najurodzajniejszą okolicą w całej Syberyi zachodniej; zajmuje 61002 w. kwadr, cbszaru czyli 6 354 450 dziesiątym W swej części północnej przedstawia gładką nizinę, w południowej zaś okolicę gó rzystą, przerżniętą łańcuchami gór: Illikty, Baj-Kaszgar, Iman-tau, Air-tau, Kokczetau, Czałkar, Sandyk-tau i Jakszytakty (wznoszącemi się do 500 st. na poziomu morza). Góry powyższe pokryte są lasem i obfitują w piaski złotodajne (obecnie istnieje tam 26 kopalni złota) i rudę miedzianą Powiat jest obficie zasilany rzekami: Iszymem (największa), Abugą (dopływem Tobołu) i Czagliuką. Mnóstwo jezior, śród których wyróżniają się wielkością Ebejty (gorzkie), Ka-rasor, Czagły i Dengiz-kul. Wszystkie jeziora górskie mają wodę słodką i roją się od ryb. Z innych bogactw mineralnych powiat zasobny jest w rudę żelazną, glinę ogniotrwałą, piaskowiec, wapniak i sól krystalizującą się w jeziorach Bałpaszu i zwłaszcza Dżamantuzie. Ludności w r. 1897 liczono w powiecie 155 233 głowy płci obojga (80 643 mężcz. i 74 610kob.), w tej liczbie 72 398 Kirgizów (38 583 mężcz. i 33 815 kob.) w 12 498 rodzinach. Kirgizi trudnią się głównie hodowlą bydła: posiadają 646 wielbłądów, 185 527 koni, 105 532 sztuki bydła rogatego i 306 031 sztuk owiec i kóz;

E. Chw.

Kokel (Mały i Wielki), węg. Küküllö, rzeki na Węgrzech (Siedmiogród); biorą początek w płd.-zach. części gór Gôrgény i płyną prawie równolegle w kierunku płd.-zachodnim, łączą się pod Blasendorfem, ubiegłszy około 185 m., wpadają do rz. Maros. Hr-Kokelburg, komitat węgierski, ob. Kokelskie żupy.

Kokelskie Żupy, komitaty węgierskie: 1. Wielkokokelska żupa (węg. Nagy-Küküllö me-gye, niemiec. Gross - KoklerComitat), położona w płd. części Siedmiogrodu, zajmuje 3109.67 kim. kw. i liczy około 136 000 m. (Niemców [głównie Sasów], Rumunów, Madziarów, Słowaków i innych). Co do religii, najwyższy procent stanowią luteranie, dalej idą wyznawcy obrządku grecko-wschod., greko-katolicy, kalwini, rzymsko-katolicy, unici i izraelici.— Żupa dzieli się na 4 powiaty: Köhalomski (Repski), Agotski (Agnetelski), Szigiszowski i Mediasz-

Hr.

m’

Han.

I&

« \ o°

Fo<

ski. Stolicą oraz siedzibą wszystkich władz zupnych jest Szigiszov. Na północy żupa Wiel-kokokelska graniczy z żupą Małokokelską (granicę tworzy rz. Kokel Wielki). W teraźniejszych rozmiarach żupa powstała w r. 1877.— Gleba, nadzwyczaj żyzna, rodzi głównie pszenicę, kukurydzę, wino, tytoń i t. d. Gęsto lasem porosłe góry dostarczają dobrego drzewa budulcowego, oraz do wyrobów rzemieślniczych; lasy obfitują w drobną zwierzynę, rzeki (Kokel, Aluta) w ryby. Rolnictwo, uprawa winnic i ogrodnictwo, hodowla bydła stoją na wysokim stopniu rozwoju, szczególnie u ludności saskiej, której osady odróżniają się zamożno-śeią i porządkiem od osad rumuńskich. Przemysł i handel ześrodkowane głównie w miastach i miasteczkach żupy; wino i owoce wyborowe stanowią ważny przedmiot wywozu do Rumunji, Niemiec i Rosyi. Miasto Mediasz posiada średnią szkołę rolniczą, założoną przez gospodarzy saskich.—Koleje żelazne przecinają żupę w 3-ch kierunkach: Koloszwar - Predeal (141 kim.', Kis-Kapus-Sibin-Fogarasz (27 kim.) i Szigiszow-Szekely-Udvarhely (13 kim.). —Miasto Reps posiada źródła solankowe i siarczane. 2. Małokokelska żupa (węg. Kis-Küküllö-me-gye, niemiec. Klein - Kokler Comitat), położona w środkowej części Siedmiogrodu, zajmuje 1 645.82 kilom. kw. i liczy około 102 000 m. (Rumunów, Madziarów i Niemców). Pod względem wyznaniowym najwyższy procent ogółu mieszkańców stanowią greko - katolicy, dalej idą luteranie, wyznawcy obrządku gr.-wschód., kalwiniści, rzymsko - katolicy, unici, izraelici i ormiano - katolicy. Żupa dzieli sie na 4 powiaty : Erzsebetyaroski, Dicsószentmartoński, Hoszuaszoski (Langenthalski) i Radnotski. Stolicą oraz siedzibą władz żupnych jest m-czko Dicsö-Szent-Marton. Żupa Małokokelska, podobnie, jak i Wielkokelska, utworzona została w r. 1877. Handel 'spoczywa prawie wyłącznie w rękach Ormian. Jak i w żupie Wielkokokelskiej, rolnictwo najbardziej jest rozwinięte u gospodarzy saskich

Koken Jan, ob. Co cc ej us.

Kokenhauskie starostwo niegrodowe przeszło do Polski po śmierci biskupa ryskiego Wilhelma w r. 1563 i od tej pory, jako osobne starostwo, w skład województwa Wendeń-skiego zostało wliczone. Starostwo położone nad rzeką Perse, dawniej Kokne, ma grunt wapienny, pokryty w niektórych miejscach warstwą szczególnie żyzną. Podług metryki i przywileju Władysława IV z d. 29 marca 1635 składało się z miasta i zamku K., oraz miejscowości Askarad, Lowonard, Krepmocza z przyległościami. Porówn. Sap un o w „Zapa-dnaja Dwina“. (Witebsk 1893).

Kokenłiauz, ob. Kokenhuza.

Kokenhuza (po niem. Koken h use n, po łotewsku K o k n e s e) wieś i ruiny starożytnego zamczyska w gub. Inflanckiej, w południo

wo-zachodniej części powiatu Ryskiego, nad Dźwiną, u ujścia do niej skalistej i bystrej rzeki Persy, niegdyś „Kokną“ nazywanej, w niezwykle malowniczej okolicy około stacyi kolei rysko-orłowskiej. K. wieś jest własnością Loe-wensternów. Zamek zbudowany w r. 1208 przez biskupa Alberta I), założyciela Rygi), był ważnym punktem strategicznym do roku 1701 , w którym został zniszczony przez wojska saskie króla Augusta II, w czasie spiesznego ich odwrotu przed zwycięzkiemi hufcami Karola XII. Przy podzamczu K. istniało niegdyś miasteczko nieznaczne, którego długość wynosiła zaledwie stóp 1 200; posiadało własny herb, „okolony napisami: Sigillum civium in Kokenhusen“. Pomiędzy przywilejami, jakie ta mieścina w kolei czasów otrzymywała, nie brak

S/d

cg

Fig. 193. Herb miasta Kokenhuzy.

przywileju Stefana Batorego z d. 3 grudnia r. 1582. Najdawniejszy atoli z przywilejów sięga XIII w.; wydany został w r. 1277 przez arcybiskupa ryskiego Fyffhuzena. Najdawniejsza wiadomość o Kokenhuzie pochodzi z roku 1206, kiedy przesiadywał tam wasal ruski Wiaczko (régulas Viaceha). Ten, pomimo dobrodziejstw, któremi go obsypywał założyciel Rygi, biskup Albert I, odpłacał mu zdradą, wyrządzając w okolicy mordy i pożogi, ilekroć sądził, że biskup statkiem do Niemiec wyruszył, za co ostatecznie został wygnany, a ogród jego z ziemią zrównany. Na miejsce tego drewnianego grodu wzniósł w latach 1208 — 1216 Albert I zamek warowny, który przetrwał do wieku XVIII. Pierwszym komendantem warowni był Rudolf Jerychs, który trzecią część zamku oddawać musiał do rozporządzenia nowo-założone-go zakonu Kawalerów Mieczowych. Zamek ten był bowiem głównem miejscem zebrań na inflanckie wyprawy wojenne. Od r. 1397 przebywają w nim niemal stale arcybiskupi ryscy, z powodu uroczego i zdrowego położenia tej warownej rezydencyi. Skłaniały ich do tego także bezustanne spory i zatargi z zakonem inflancko-krzyżackitn, który im zwierzchnictwa nad sobą nie chciał przyznawać. W r. 1479 oblegał w zamku liermistrz Bernard Borch arcybiskupa Sylwestra i więził go tamże aż do śmierci, a w roku 1556 koadjutor hermistrza Galena, W. Fürstenberg, ostatniego z arcybiskupów ry-

skich, Wilhelma, i wziął go tu do niewoli, 1661), otrzymali Szwedzi na powrót. W r. 1700 z której go dopiero Zygmunt August wybawił,    zamek    kokenhuzki    zajęły wojska saskie Augu-

Ze śmiercią tego arcybiskupa (f 1563), arcy-    sta II    i wzniosły    tam potężne szańce, w któ-

biskupstwo ustaje, a ziemie do niego nale- rych aż 12 000 żołnierzy, się pomieściło. Ci żące przechodzą we władanie Rzpltej poi- wszakże, w r. 1701, ustępując spiesznie w lipskiej. K. odtąd tworzy rozległe starostwo, do cu (przed hufcami Karola XII), po naprędce województwa wendeńskiego zaliczane, i nie rzuconym moście, przeprawiły się przez Dźwi-mało ucierpiała w czasie morderczej wojny, nę, a przed opuszczeniem K-y pułkownik sa-prowadzonej w r. 1577 przeciw Inflantom przez ski Bose wysadził ją prochem w powietrze, cara Iwana Groźnego. Wszakże już w r. 1578    Odtąd    przedstawia    ona już tylko malowniczą

Polska odzyskuje K-ę a więc jeszcze na lat 4    ruinę.    Jej potężne,    zielskiem ubrane, mury na-

przed przymierzem w Kiwerowej Horce, na któ- dają dziwny urok okolicy całej, w dni niedziel-rego mocy całe Inflanty do Rzpltej wróciły, ne i świąteczne śpieszą do niej z Rygi i in-Na początku 60-o letniej wojny szwedzkiej K. nych miast okolicznych liczni wędrowcy. Wnę-w r. 1601, po dzielnym oporze poddała się Ka- trze dziedzińca zamkowego, lubo czworokątne, rolowi Sudermańskiemu. Atoli Krzysztof Ra- ma pozór trójkątny, z powodu iż ściana we-dziwiłł, połączywszy się z Chodkiewiczem, za- wnętrzna od strony zachodniej liczy zaledwie dał Szwedom dotkliwą klęskę w walnej bitwie, 42 stóp długości, gdy od strony północnej dłu-w której Chodkiewicz im zabrał 12 sztanda- gość jej wynosi (już wewnątrz dziedzińca) stóp i 33 działa. K. wtedy na nowo poddała się 345, wschodniej 210, a południowej 315. Ze-Polakom. Gdy Karol Sudermański zagroził Ry- wnątrz zaś ściana północna zamku liczy 455, dze, pospieszył tam Chodkiewicz. Nowina o przy- wschodnia 340 a południowa 430 stóp. Pomi-byciu króla i Zamoyskiego z dawno oczekiwanem mo straszliwego zniszczenia, mury Kokenhuzy wojskiem skłoniła Sudermańczyka do cofnięcia wznoszą się dotąd bardzo wysoko. Skrzydło się w głąb Estonii. Kanclerz Zamoyski, chcąc    południowe stosunkowo jeszcze najlepiej się

przywieść Szweda do bitwy, z obozu pod K-ą    trzyma. Turystę, zbliżającego się do ruiny

napisał do Karola Sudermańskiego list wzy-    od strony wschodniej, uderza naprzód ostrołuk

wający do boju (słynna epistoła Kołcenhusiensis    gotycki niezwykłych rozmiarów, który nie-

w wielu egrzemplarzach odbita), na który Ka-    gdyś tworzył jedno z głównych okien zamko-

rol tak krzywdząco odpowiedział, że go Za-    wego kościoła na pierwszem piętrze. Pod ko-

moyski na pojedynek wyzwał. Karol zagroził    ściołem dostrzedz się daje dotąd bardzo pię-

grubiańsko, że jako wyższy urodzeniem może    kne okno romańskie z roku 1210. W komna-

tylko rozkazać, aby kanclerza kijem obito, na co    cie, jaką zdobi to okno (z dwóch okien właści-

Zamoyski odparł trafnie: „U nas w Polsce uży-    wie złożone), zachowały się jeszcze schody ka-

wają kijów tylko na tych, którzy się zdradą    mienne, prowadzące na górę wprost do kościoła,

i złamaniem wiary splamili: Bogu dzięki, atoli,    Z bastyonów nie pozostało już najmniejszego

niemasz takich u nas; w księstwie Sudermanii    śladu od tej strony wschodniej. Już przy wyszukać ich potrzeba“. Karol, nie wdając się    sadzeniu zamku w powietrze (14 lipca 1701 r.)

z obozem polskim w K-ie w dalsze korespo-    musiały one zostać aż do fnndamentów zni-

dencye, odpłynął do Szwecyi, skąd już do In-    szczone. Natomiast od strony zachodniej zdo-

flant nie wracał aż do r. .1605, tak dla niego    bią po dzień dzisiejszy Kokenhuzę potężne ba-

fatalnego, w którym, po zwycięstwie Polaków    styony, trzymające się dosyć mocno. Ruina ta

pod Kircliholmem(ob. Kirchholm), całe woj-    pod względem architektonicznym przedstawia

sko szwedzkie legło w rozsypce ucieczki, a sam    wiele ciekawych szczegółów. Z olbrzymiego, o-

Karol, straciwszy kapelusz, nie oparł się aż na    krągłego bastyonu, broniącego niegdyś waro-

okręcie, który go zawstydzonego odwiózł do    wnię od strony północnej, a którego kształtną

Szwecyi. Dopiero zamęt wojny domowej w Pol-    formę jeszcze w r. 1856 najdokładniej można

sce ułatwił mu podniesienie podupadłej w In-    było rozpoznać, pozostały dziś już tylko rumo-

flantach sprawy. Gdy bowiem w roku 1608    wiska i gruzy tworzące rodzaj bezkształtnego

Chodkiewicz na rokoszan (Zebrzydowskich )    wzgórza, ob. Widok K-y („Kłosy“ (Tom XLV,

wyjechał, postąpił Karol pod Biały Kamień    «N° 1166 str. 280), zdjęty z natury przez pana

i zdobył te twierdzę, a generał jego Mansfeld    Bogusława Kraszewskiego (ob. Kłosy). Zda-

8 sierpnia tegoż roku wziął K-ę, którą wszak-    niem znawców, jest to po dzień dzisiejszy naj-

G M.

że 8 października Polacy znowu zdobyli. W r.    udatniejsza i najwierniejsza podobizną ruiny.

1625 król Gustaw Adolf, po 16-dniowym sil- Kokimb t, minerał, dziewięciowodny, neu-nym oporze, zdobył Kokenhuzę, która odtąd już    tralny siarczan żelazowy Fe₂(S0₄)₃. 9H₂0, za-

w ręku Szwedów pozostała. W r. 1627 oblegał    wierający 28.46 tlenku żelazowego, 42.72 bez-

ją wprawdzie raz jeszcze Sapieha, ale jej    wodnika siarkowego, 28.82 wody. Heksago-

wziąć nie zdołał. W r. 1656 wojska rossyjskie,    nalny — romboedryczny, kryształy — grube tablice

wtargnąwszy do Inflant, pomiędzy innemi zam-    lub krępe słupki o pozorze holoedrycznym. Żakami obronnemi wzięły także K-ę, a tę żale-    zwyczaj w skupieniach drobnoziarnistych. Łu-

dwie w przymierzu, zawartem w Kardis (wr r.    | pliwy równolegle do ścian słupa, a także rom-

w którym przeobraża się w poczwarkę; u błonkoskrzydłych (Hymenoplera) budują K. osy, trzmiele, mrówki; larwy niektórych chrząszczy, złotek (Chrysomelidae), np. larwa Donacia cla-vipes, zanim przeistoczy się w poczwarkę, sporządza sobie pergaminowy, czarno-fioletowy, jajowaty K.—U pająków (Araneina:) samice zwykle otaczają swoje jajeczka K-em z pajęczyny, który następnie przyczepiają do liści, gałązek, chowają do ziemi, lub przytwierdzony kilku nitkami pajęczyny do brzusznej strony ciała noszą z sobą, jak np. pająk Pardosa saccata z rodziny Lycosidae. Niekiedy K. pająków, np. u Agelena labyrinthica składa się z kilku od-! działów; powierzchnia zewnętrzna jego okryta jest grudkami ziemi i szczątkami roślin, połą-czonemi nawzajem pajęczyną. K-ny pijawki lekarskiej (Hirudo medicinalis), mające wielkość i kształt żołędzia, różnią się od K-ów owadów i pająków, gdyż nie powstają z nitek jedwabistych. Do budowy swego K-u pijawka używa szczególnej śluzowatej zielonej substan-cyi, wydzielającej się z otworu gębowego, z której powstaje pierścieniowata powłoka. Do niej pijawka składa 10 — 16 jajeczek, a następnie wydziela z przełyku białą pianę, podobną do śliny, otaczając nią K. W tym czasie K. dochodzi wielkości małego jaja kurzego. Wkrótce jednak piana wysycha, poczem K. osiąga swoją normalną wielkość. U dżdżownic {Lumbricidae) gruczoły skórne wydzielają swoistą sub-stancyę, która wypełnia się jajeczkami, a następnie twardnieje, tworząc obrączkowy K. zsuwający się z ciała robaka.

boedru. -Łupliwość niedoskonała. Bezbarwny, biały, niebieskawy, jasno-fiołkowy i zielonawy. Optycznie dodatni. W wodzie rozpuszczalny, smak witryolowy. siarczanu glinowego. Prażony w kolbce daje nasainprzód wodę, następnie wydziela bezwodnik siarkawy i pozostawia tlenek żelazowy. Występuje w złożu zielonawego jaspisu około Tierra Amarilla pod Copiapo w prowincyi Co-quimbo (Chile).

Kokki, mikro kok i, ob. Bak tery a.

Kokolity, ob. Coccolity.

Kokles, ob. Horacyusze, ród patrycyu-szowski w Rzymie.

Koklusz, choroba, ob. Krztusiec.

Kokomo, miasto główne hrabstwa Howard, w stanie Indiana, nad rzeką Wild-Cat, punkt węzłowy kolei żelaznych, szkoła normalna, szkoła wyższa, wiele fabryk i około 9 000 mieszk.

Kokon, czyli oprzęd w ścisłem znaczeniu tego słowa, oznacza powłokę, jaką otaczają się przed przeobrażeniem się w poczwarkę larwy niektórych owadów, szczególniej zaś gąsienice pewnych motyli, np. prządek (Bombyci-dae), Zygenidae, Arctidae i niektórych motyli drobnych (Microlepidoptera), a to dla zabezpieczenia się od napaści wrogów i szkodliwych wpływów atmosfery. Oprócz tego K-em nazywają się także powłoki bądź jedwabiste, bądź powstające z cieczy śluzowatej, któremi okrywają swoje jaja niektóre owady, np. kałużnica {Hydrophilus piceus), pająki, pijawki i dżdżownice (Lumbricidae).—Larwy owadów i pająki snują swoje K-ny z jedwabistych niteczek, powstających z cieczy, wydzielanej przez gruczoły przędne, która na powietrzu twardnieje i dodają niekiedy ziarnka piasku, kawałki liści, kory i t. p. Pod względem budowy, kształtu i barwy K-ny bywają najrozmaitsze: najczęściej owalne, eliptyczne, łódkowate o białej, żółtej lub brunatnej barwie. Nitki, tworzące K., mogą być luźno lub ściśle z sobą połączo-

K. zawiera domieszkę

z. w.

Pyr.

Cz. St.

Kokonor, ob. Kuku-Nor.

Kokorinow Aleksander, budowniczy rosyjski (* 1726 na Syberyi — f 1772 w Petersburgu). W r. 1742 K. wstąpił do moskiewskiego wydziału (wjedomstwo) pałacowego jako „uczeń architektury“, w r. 1754 został podbu-downiczym oraz pomocnikiem słynnego za panowania cesarzowej Elżbiety budowniczego hr. Ra-w.    „    ...    strelli’ego. W owym czasie wybudował samo-

1758 budowniczy przy akademii, w roku 1760 inspektor, po upływie pół roku K. został dyrektorem akademii, do której rozwoju bardzo się przyczynił. Według jego pomysłu zbudowano gmach obecnej akademii sztuk pięknych w Petersburgu. W r. 1764 zabrał się K. do budowy wspaniałego gmachu, którą prowadził do końca życia. W r. 1765 akademia obrała K-a profesorem, a w r. 1769 swym rektorem. Ostatnie lata życia zatruły mu wszakże knowania wrogów. Beckij, następca Szuwałowa, usłuchawszy podszeptów współzawodników K-a, wyznaczał kilkakrotnie komisye dla sprawdzenia wydatków na budowę gmachu akademii. Komisye

ue. Do K-ów luźnych gąsienice w celu na- j dzielnie pałac w Petersburgu hr. Szuwałowo-dania im większej grubości i mocy używają | wi, który, oceniając talent K-a, nadał mu ty-niekiedy liści, ziarnek piasku albo nawet wło- tuł budowniczego nadwornego, a po utworzeniu sków, wyrwanych ze swego ciała (gąsienica akademii sztuk pięknych powołał do współ-Arctia caja). Niektóre gąsienice budują K. z ka- udziału w urządzeniu nowej instytucyi. W r. wałków kory, które łączą za pomocą nitek jedwabistych, lub z porostów (gąsien. Syntomis phegea), inne zaś, np. gąsienica Stauropus fagi do budowy K-u używa drzewa, na którem przebywa. W tym celu przeżuwa jego kawałki i, mieszając je z klejowatą cieczą, tworzy rodzaj ciasta, z którego następnie formuje gładki i twardy K. — K-y jedwabników, szczególniej jedwabnika morwowego {Bombyx mori), dostarczają jedwabiu (ob. j e d wab nik). —Oprócz motyli u innych owadów także istnieją K-ny.

Tak u siatkoskrzydłych (Neuroptera) np. larwa mrówkolwa {Myrmeleon formicarius) z jedwabistych nitek i piasku buduje kulisty K.,

Hr.

Hr.

nie wykryły nic wprawdzie, coby mogło było rzucić cień na cześć K-a, rewizya atoli bardzo przygnębiająco podziałała na stan duchowy K-a; wkrótce wpadł w melancholię i pod jej wpływem odebrał sobie życie.

Kokornak, roślina, oh. Aristolochia.

Kokornakowate, Aristolochiaceae, ob. Aristolochia.

Kokorycz, (bot)) ob. Corydalis.

Kokorÿczka (bot.), ob. Polygon a tum.

Kokorzyn, dziś wspaniałe zwaliska starożytnego grodu czeskiego, 12,5 kim. na płn.-wschód od Mielnika, położone w uroczej dolinie Kokorzyńskiej. Początek K-a sięga podobno w XIV; miał go założyć niejaki Okorz, rycerz z rodu panów na Dubie. Podczas walk husyckich dzierżył K. Albert Szkopek z Dubu; wtedy to Husyci gród zdobyli i zburzyli. Wkrótce potem K. stał się siedliskiem rycerzy-łu-pieżców, z pośród których największą okrutno-ścią odznaczał się niejaki Petrowski.—W roku 1894 dobra kokorzyńskie wraz ze zwaliskami grodu nabył Wacław Spacek. „Ottiiv Slovn. Naue“.

Kokos ( Cocos L.), bezsprzecznie jedna z owych błogosławionych roślin, które ludziom dostarczają wielorakiego pożytku. K. należy do wielkiej grupy roślin jednoliściennych (Monocotyle-doneae), a do rodziny palm (Palmae). Rodzaj Cocos liczy kilkadziesiąt gatunków, z których najważniejszym jest palma kokosowa lub kokos (Cocos nuci fera L.). Jest to piękne drzewo do 30 metr. wysokości, a 30—60 cm. w średnicy u dołu pnia. Korzenie, podobne do włókien, grubości palca, tworzą zbitą wiązkę i często wychodzą ponad ziemię. Pień okrągły, w starości nieco zgięty i im wyżej ku górze tern cieńszy, pokryty jest licznemi, nie-regularnemi pierścieniami, powstałemi z odpadłych liści. Posiada jednak wielką elastyczność, tak że nawet największy orkan nie zawsze zdoła go powalić. Na tym pięknym i smukłym pniu wznosi się piękna i rozłożysta korona z liści pierzastych, sięgających do 6 metr. długości: zewnętrznych prawie poziomych, a wewnętrznych prostopadłych. Pojedyńcze piórka liścia, długie do 80 cm. a 3 — 5 cm. szerokie, stoją w odległości 3 cm. od siebie, są ostro lancetowate i początkowo zawsze zwinięte i ściśnione, później rozpostarte i nieco ku dołowi wygięte, pięknie zielone, z nerwem środkowym grubym i żółtawym. Wśród tej korony wyrasta kolosalny kwiatostan barwy żółtawej. Znajduje się on w pochwie, podobnej, kiedy jest jeszcze zamkniętą, do (długiego, nieraz do 2 metr.) kończystego wrzeciona; wówczas jest ona zielona i jakby ścieralnym meszkiem pokryta, w czasie zaś kwitnienia ma kształt wązko-lancetowaty i jest zewnątrz prawie oliw-kowo-zielona, a wewnątrz żółtawa lub kasztanowato - brunatna. Właściwa wiecha kwiatowa, składająca się z licznych (czasem do 30) pę-

: dów kwiatowych, mieści się w tej pochwie i wybiega jakby ze zgrubiałej buławy. Kwiaty męskie stoją w górnej części pojedynczych kłosów i posiadają kielich o trzech białawych jajowato kończystych działkach i tyluż płatkach korony żółto • czerwonawych i lancetowatych. Pręciki nieco mniejsze od płatków z pylnikami krótkiemi, szydełkowatemi i białemi. Kwiaty żeńskie stoją w dolnej części pędów kwiatowych i są jajowato kuliste, z działkami okrą-głemi i delikatny kwiat prawie zupełnie zamy-kającemi; płatki korony białawo-zielone i okrą-gławe. Zalążnia zgnieciona i okrągława, otoczona białym puchem, posiada trzy komory, z których dwie są zwykle bez zalążka. Owocem są wielkie pestkowce, czasem znacznie przechodzące rozmiary głowy ludzkiej, a Goethe opowiada, iż „nikt bezkarnie wśród tych palm swawolić nie może“ („Wahlverwandschaften“ II); są jajowate lub . kulisto trójścienne, a na obu wierzchołkach pępkowate. Owocnia (część mięsista u naszej wiśni) składa się z podłużnych i stwardniałych włókien, wewnątrz których, w części górnej pestkowca, znajduje się właściwa pestka, również stwardniała i włóknista, ciemno-brunatna i jajowata, z trzema kańciastemi wzniesieniami u wierzchołka się schodzącemi, a w podstawie z trzema otworami, odpowiadającemi trzem komorom zalążni; dwa z tych otworów są zupełnie zasklepione, a trzeci, gdzie znajduje się kiełek, lekką błonką zakryty. Pestka, wewnątrz wydrążona, zawiera za młodu ciecz słodko-kwaskowatą, ścinającą się zwolna w żyłkowane na powierzchni białko. Jest ono białe i mięsiste i nieco delikatniejsze od migdałów. Ojczyzną K-u, zdaje się, są wyspy morza południowego i zachodnio-indyjskiego archipelagu (małe wysepki położone na zachód od Sumatry nazywają się K o k o s o w e m i). Rośnie on i udaje się najlepiej na wybrzeżach morskich, skąd owoce, które wpadły do morza, mogły być przeniesione prądem wodnym w dalekie strony, a wyrzucone na inne wybrzeża, o ile warunki sprzyjały, łatwo się aklimatyzowały. Słona woda morska nie wyrządzała nasieniu żadnej szkody, okrytemu grubą, stwardniałą i włóknistą owocnią. Cały też pas ziemi pomiędzy obu zwrotnikami jest przez K. mniej lub więcej zajęty, gdzie jednak te granice przekroczy, traci na piękności i wydatności. Pod równikiem rośnie jeszcze na wysokości 1 000 — 1142 m. nad poziom, morza. Najlepiej udaje się jednak między 15° szer. półn., a 12° szer. płd., a najbogatszy plon daje na wyspach Zundzkich, Filipinach, Karolinach, Maryańskich i Lakedy-wach. W Azyi na zachód od Indyj wcale go nie spotykano. W zachodniej Ameryce podzwrotnikowej mniej się udaje, niż we wschodniej. Najwięcej uprawiają tę palmę w Indyacb Wschodnich i na Cejlonie. Do zasiewu używa się takich owoców, w których płynne białko już się ścięło. Wów czas, jeżeli kiełek rozwinął się nieco, wtyka się owoc dolną częścią nieco ukośnie w dół do 2 metr. głęboki, wykopany w ziemi piaszczystej i dobrze popiołem i solą nawiezionej (przeciw termitom). Przy dobrem nawodnieniu już po 18 dniach zaczyna pestka kiełkować, przyczem kiełek ma kształt małego kła słoniowego. W celu ochrony przed działaniem słońca pokrywają młody pęd mata-do dobroci podłoża, już-to wcześniej — w trzecim lub piątym roku albo znacznie później — w dziesiątym pod najwyższemi liśćmi, a w przeciągu 14 dni rozwijają się kwiaty. W Indy ach Wschodnich rozróżniają kilkanaście gatunków kwiatów i owoców. Owoce powstałe z najwcześniejszych kwiatów zwykle opadają przed dojrzeniem, dopiero późniejsze dochodzą do

/I

'!

vfll

|t

l ii

fil [fta:

'imlJ /li

i!

{»/

mi

mm ■

i®

« Kwiatostan kokosu, b Orzech kokosowy na pniu. c Orzech kokosowy po odcięciu przedniej części owocni

Fig. 191.

mi przez dzień, odkrywając go na noc. W krótkim czasie dosięga wysokości 60 cm. i okrywa się liśćmi. Odtąd zaczyna rosnąć na grubość, a kiedy wytworzy się właściwy pień i stare liście odpadną, wytwarzają się z pędu właściwego nowe liście, które, w ciągu trzech miesięcy dochodzą do swej wielkości naturalnej. Pochwa kwiatowa ukazuje się stosownie swej wielkości naturalnej. Palma kokosowa zaczyna rodzić od roku 5 — 8 i rodzi aż do 100 lat; rodzi zaś przez cały rok, wydając do 80 owoców w czterech zbiorach. Owoce te są przysmakiem i pożywieniem nie tylko dla ludzi, ale także i dla innych stworzeń, z których niektóre zrządzają wielkie szkody w plantacyach kokosowych. Słonie np. są nadzwyczaj łakome

na młode pędy, niszcząc czasem wielkie obszary plantacyj; pewien gatunek wiewiórki (Sciu-rus maximas) przegryza orzechy kokosowe, aby wypić mleko; gąsienica owadu Calandra pal-marum (wołek palmowy) żyje wewnątrz pni palmowych i niszczy je; mieszkańcy tamtejsi zjadają jednak te gąsienice upieczone jako przysmak; również gąsienica jednego z gatunków Cerambycidae (kózki) przegryza drewno pni, a ślimak Helix haemastoma okrywa nieraz całemi setkami okazów pnie tych palm i niszczy je. Celem łatwiejszego zrywania owoców nacinają na pniach tych palm karby, po których, jak po drabinie, tubylcy wspinają się, a Ma-lajczycy na wyspie Sumatrze przyuczyli jeden gatunek małp do zrywania owoców. Ze wszystkich drzew podzwrotnikowych mieszkańcy ciągną z K-u może najliczniejsze korzyści. Nic więc dziwnego, że tak pożytecznego drzewa nietylko me niszczą, ale je ochraniają i na wszelki możliwy sposób rozmnażają. Według podania Hindów służy K. do 99 rzeczy, a przysłowie ich powiada, że dobra żona po-* winna mężowi przez cały miesiąc codzień inny przysmak z niego przyrządzać. Mleko niedojrzałych owoców dostarcza bardzo przyjemnego i chłodzącego napoju, a przez fermentacyę i de-stylacyę otrzymują z niego rodzaj wódki, zwanej arakiem wschodnio- indyjskim. Ziarno pestki bywa jadane na surowo i przyprawione. Przez gotowanie i gniecenie otrzymują z niego masło waty tłuszcz (około 50°/₀) zwany olejem lub tłuszczem kokosowym. Owoce kokosowe przypominają swą budową na sze wiśnie, tylko mięsistą ich owocnię zastępuje wK-ie gruba i brunatna warstwa włókien; przez rozbicie ostrym narzędziem można tę owocnię łatwo oddzielić od ziarna. Przedtem włókien tych używano jako materyału opałowego, skoro się poznano jednak na ich wartości i skoro znalazły w Europie wielki zbyt, zaczęto je przetwarzać. W tym celu moczy się je w dołach napełnionych wodą. Po półrocznem prawie takiem moczeniu pojedyńcze włókna dają się łatwo od siebie oddzielać. Następnie myje się je, czesze i suszy i odpowiednio do dobroci sortuje. Dopiero w takim stanie wysyła się je na targ, gdzie znane są pod nazwą coir albo roya. Surowe włókna mają barwę brunatno-czerwoną i są długie 15 — 33 cm. a największa ich grubość (w środku, na końcach są cieńsze) wynosi 0.05 — 0.30 mm. Są nadzwyczaj mocne i pływają w wodzie nawet w grube liny skręcone. W Europie i A-meryce znalazły one najrozmaitsze zastosowania. Wyrabiają z nich nici, sznury, liny, dywany, podkładki, szczotki i grubsze pędzle, wycieraczki do nóg, miotły, wózki i bardzo do bre pasy maszynowe. Najlepsze włókna pochodzą z C. nucifera var. rutila, mniej dobre, gdyż bardzo twarde i sztywne z C. nucifera var. cupuliformis i var. stupposa. Ze skoru-

Wielka Enc. Powsz. Iluitr. Zezz. 238b T. XXXVI.

py pestki, która jest bardzo twardą i daje się pięknie politurować, wyrabiają koszyczki, łyżki, kubki do picia i inne sprzęty zbytku.

W handlu sprzedają jednak często za wyroby kokosowe przedmioty sporządzone z twardej skorupy owoców jednej z palm brazylijskich, Attalea funifera Mart. Z kory palmy kokosowej wydobywają także gumę kokosową (gomme de coco), a w Indyach używają tej kory do garbowania. Młodych pączków K. używa się jako sałaty palmowej, a przez nacięcie takiego pędu wypływa z niego, przez kilkanaście dni, nadzwyczaj przyjemny płyn. Nacięcia należy codziennie ponawiać. Sok ten zwany suri albo toddy dostarcza najprzyjemniejszego wina palmowego o smaku słodko-kwaskowatym. Ponieważ jednak prędko kwaśnieje (w przeciągu 5 dni), dlatego jeszcze przed fermentacyą przyrządzają z niego za pomocą destylacyi mocny rum, ulubiony napój zarówno tubylców jak i Europejczyków. Stanowi on zarazem artykuł wywozowy. Gotując taki świeży sok, otrzymują zeń syrop, zwany cukrem palmowy m lub j a g g o r i e i wym. d ż a g o r i ), który następnie ugniatają w okrągłe kawałki i w dymie suszą. — Świeżych liści K. używają przy każdej uroczystości, zdobią niemi mieszkania, uchodzą one za symbol pokoju; służą nadto do przykrycia dachów, do plecenia mat, jako parasole, a wreszcie jako pożywienie dla słoni. Na suchych liściach piszą za porno- -cą rylca bambusowego; używają ich na zasłony, a zwinięte w rulon na pochodnie. Korzeni używają do wyplatania.—Cejlon jest głównym rynkiem zbytu coïru i tłuszczu kokosowego, a posiada przeszło 20 milionów okazów tej palmy. Po nim idąlndye Przedgangeso-we, Indo-Chiny i Zanzibar.. Sam Cejlon dostarcza też rocznie około 5 milionów funtów włókien kokosowych, a całych owoców około 4 miliony, zaś wyspy Nikobarskie przeszło 2 miliony. Inne kraje nie mogą poszczycić się takim wywozem, główna część produktu bowiem idzie na ich własne potrzeby. - - Azya czy też Ameryka jest ojczyzną tej palmy, trudno dzisiaj rozstrzygnięć; wiele jednak faktów zdaje się przechylać szalę na stronę Azyi. Przeszło od trzech wieków obszar, zajmowany przez K. w Azyi, jest większy niż w Ameryce, a i ludy azyatyckie i wysp morza południowego posiadają bardzo wielką liczbę odmian K-u, co świadczy o jego kulturze starożytnej. Sposób i rodzaj użytkowania K-U w Azyi był daleko liczniejszy i rozmaitszy, gdy tymczasem ludy Ameryki tylko dla mleka i ziarna go cenili, a tłuszczu kokosowego i włókien bardzo mało, lub wcale nie uwzględniali, dopiero w nowych czasach i w tym kierunku Ameryka dokonywa postępów. Nazwy ludowe K-u w Azyi są bardzo liczne i więcej pierwotne, gdy tymczasem amerykańskie wykazują pochodzenie europejskie, zaś nazw pierwotnych

126

J. Kel.

nych tego surowca.

Kokoszą wojna jest to nazwa utarta słynnego wewnętrznego zatargu państwowego z czasów Zygmunta I, zatargu, będącego nadzwyczaj doniosłym w dziejach Polski momentem, w którym po raz pierwszy z siłą potężną uwidoczniły się antagonizmy poszczególnych warstw społeczeństwa szlacheckiego. Konstytucye Aleksandra uwieńczyły, rzec można, długie usiłowania mas szlacheckich, skierowane ku zdobyciu sobie wpływu na sterowanie nawą państwową; organizacya sejmów była już rzeczą dokonaną w chwili, kiedy Zygmunt I wstąpił na tron. Osobista powaga tego monarchy, szacunek, jakim się cieszył i liczne koło potężnych jego doradców, wreszcie patryotyczny zapał szlach-

jest bardzo mało. Już na 4 tysiące lat wstecz istnieje w sanskrycie nazwa K-u „Narikela“ którą Piddington w swoim Indeksie przytacza, a także i w no wszy cli językach ludów zamieszkujących Indye ta nazwa się trafia, a stąd zdaje się przeszła z pewnemi zmianami do języków: arabskiego i perskiego. Malaj czycy mają także kilka nazw spotykanych na całym archipelagu, a mianowicie: K al â p a, K 1 â-p’a, Kló po; na Sumatrze i Nikobarach dołączają się nazwy Nj lor i Nieor, na Filipinach N i o g; na Madagaskarze W u a - m i e, a w Chinach Y e lub Y e-tsze. Już prawdopodobnie Teofrast znał K.; Marco Polo (f 1254 po Chr.) nazywał go „palmą i orzechami indyjskiemi“, a Rumph i Thunberg „drzewem Kulapa albo Calappa“. Dopiero po podróżach Magellana występuje nazwa kokos, którą wyprowadzają od wyrazu „coccus“, tj. jagoda albo ziarno w zastosowaniu do owoców tej palmy. Portugalczycy zaś widzieli pewne podobieństwo między podstawą orzecha kokosowego z trzema otworami, a twarzą małpy zwanej koczkodanem lub kotem morskim (macoco, Cocos, Coquin), i stąd nazwali sam orzech coquo, a drzewo coąueiro. Z pomiędzy licznych gatunków i odmian tej palmy,znanych dzisiaj w liczbie kilkadziesięciu, C. nucifera L. należy do najpożyteczniejszych, ale i inne bywają również hodowane. Do takich należy: C. butyracea L., rośnie w Wenezueli i Nowej Granadzie o nadzwyczaj smukłej i pięknej budowie, nazywana dlatego palmą królewską. Dostarcza również tłuszczu masłowego, wina i drzewa do wyrobów. Dla otrzymania oleju z jej owoców tłucze się jądra i nalewa wodą, a olej sam wypływa na powierzchnię; po kilku-razowem wypłókaniu jest gotowy do użycia. C. yuinensis Jacqu. rośnie na wyspie Tobago. Ma pień do 4 m. wysoki a 3 — 4 cm. średnicy; wyrabiają z niego laski. C. aculeata Jacqu. w Guyanie, Brazylii i Indyach Zachodnich, dostarcza pięknie pachnącego oleju do wyrobu mydeł toaletowych. C, coronata Mart. z Brazylii. Z rdzenia zmielonego tej palmy mieszkańcy wypiekają chleb, a z orzechów wydobywają olej. Niektóre gatunki tych palm bywają i u nas w cieplarniach hodowane jak np. C. flexuosa Mart. — Bibliografia. O. Drude „Palmae“ (Englera i Prantla „Natürliche Pflanzenfamilien“ II); Martius „Historia natur. Palmarum“; Endlicher „Geneza“; Pfitzer „Früchte, Reimuug u. Jugendzustände d. Palmen“ ; Seeman „History of the Palms“ (wniern. tłómaczeniu Boli ego „Die Palmen“); Zippel i B o 11 m a n n „Ausländische Culturpflanzen“ III wyd.; Has sack „Schönheit und Nutzen der Palmen“; De Candolle „Der Ursprung der Culturpflanzen“; A. Tschirch „Indische Heil-und Nutzpflanzen“; Dragendorf „Die Heilpflanzen“; Czerwiakowski „Opisanie roślin etc.“ II.

Kokosek. (bot.) ob. Jubaea.

Kokosowe drzewo, ob. Inga. Kokosowe mleko, ob. Kokos. Kokosowe włókno, ob. Kokos.

Kokosowe wyspy, ob. Keel in g.

Kokosowy olej, tłuszcz biały, zawierający tłuszczu właściwego 68$, podobny do zwyczajnego smalcu wieprzowego, lecz zapachu nieprzyjemnego, topi się przy 20—25° C., a twardnieje przy 18°. Otrzymują go z owoców palmy kokosowej, które najpierw suszy się na słońcu, albo wygotowuje w wodzie, a potem wyciska w prasach. Ogrzany do 240° C. pozostaje długi czas płynny; wyciskany na zimno staje się już przy 10’ C. płynny i w takiej postaci stanowi pożywienie mieszkańców krajów, gdzie rośnie palma kokosowa. W nowszych czasach otrzymują tłuszcz ten i z gatunku palmy Kopra przez robienie wyciągu za pomocą siarczyku węgla. Kok. olej rozpuszcza się we wrzącym alkoholu, w eterze, w olejach płynnych i tłustych, na powietrzu krzepnie prędko i łatwo się zmydla. Składa się głównie z glicerydów, z kwasu laurynowego, mirystynowe-go, palmitinowego, kaprylowego, kaprynowego, i kapronowego. Dawniej K. ol. otrzymywany był tylko na wyspach Ceylon, Zundzkich i w Ko-chinchinie, dziś zaś po większej części przyrządzają go w Europie z nasion pochodzących z Brazylii, Sydney’u, Bengali!, Ceylonu i Siamu. W Indyach używają go od dawnych czasów jako środka pożywienia i do celów leczniczych. U nas olej ten służy głównie do fabrykacyi świec stearynowych i mydła; otrzymane mydło jest błyszcząco białe, twarde i łatwo rozpuszczalne, lecz nieprzyjemnego zapachu, dlatego używa się oleju tego przeważnie tylko jako dodatku do oleju palmowego albo łoju. Przyrządzają także z K-go O-ju masło kakaowe, używane jako tłuszcz tani do pożywienia. Robią także mieszaninę tłustych kwasów w eterze w celu otrzymania esencyi koniakowej używanej do fabrykacyi koniaku sztucznego. Zapotrzebowanie kokosow. oleju w Europie jest dość znaczne, gdyż przez sam Hamburg przechodzi rocznie około 29 000 centnarów podwój-

AI. u.

ty, która spoczywała na laurach i czuła się zupełnie zadowoloną z osiągniętych sukcesów; wszystko to razem złożyło się na wyjątkową harmonię i równowagę, jaka cechuje wewnętrzne nasze dzieje w latach 1506 — 1530. Ale taki stan idylliczny nie mógł trwać długo; okres spoczynku mas szlacheckich skończył się i w dalszej ewolucyi politycznych praw tego stanu musiało dojść do konfliktu z innemi stanami, ściślej mówiąc z senatem i z królem, bo siła odporna mieszczaństwa była zbyt słabą, aby doprowadzić do starć gwałtowniejszych. Ta ogólna przyczyna znalazła grunt nader podatny w zmienionych stosunkach na dworze królewskich, w braku energii sędziwego Zygmunta, w intrygach i wichrzeniach Bony, Kmity, Gamrata itd. Na tern tle rozegrała się wojna K-a. Groźną do niej przygrywką był już sejm krakowski z r. 1536. Rozpoczęty d. 11 listopada, ciągnął się do 2-go marca i nie przyniósł nic oprócz zobopólnego rozgoryczenia i rozdrażnienia; przy krem jest przytem, że szukając przyczyn takiego stanu rzeczy, znajdujemy je prawie wyłącznie w osobistych ambi-cyach i urazach, w intrygach dworskich i niesnaskach, które nam komunikuje i tłómaczy doskonale w tych sprawach poinformowany autor „Żywotu Kmity“. Sprawa Gamrata, którego król nie chciał mianować kanclerzem wbrew usilnym prośbom Bony, Kmity i Krzyckiego; sprawa Odrowąża, któremu król odebrał starostwo Lwowskie za niesłuszne pretensye i samozwańcze mianowanie się księciem z tytułu małżeństwa z ks. Anną Mazowiecką; sprawy: Kaza-nowskiego, Zaremby, Bolestraszyckiego i wielu innych—one to wytworzyły ten groźny ferment, do którego same ogólno-polityczne żądania szlachty nigdyby nie doprowadziły. Żądania te poza drobnemi szczegółami streszczały się w następujących punktach: 1° żeby król nie ściągał nowych podatków; 2° żeby ograniczyć pod różnemi względami prawa mieszczan i chłopów; 3° żeby usunąć -nadużycia, jakich powodem są regesta kancelaryjne, czyli metryka koronna; 4° żeby król nie przekraczał prawa o „incompatibiliach“; 5C żeby Bona nie wykupywała dóbr królewskich. Prawnie nie przedstawiały te żądania nic nowego; trzymały się one ściśle ustaw obowiązujących i głównie miały na celu egzekwowanie istniejących już, a często przekraczanych konstytucyi.—To też wolno nam przypuszczać, że postawione w innych warunkach żądania te byłyby po największej części przychylnie załatwione; niestety wmieszał się tutaj pierwiastek osobisty i sejm rozszedł się bez rezultatów, bez pożegnania z królem, wywołując ostre głosy satyry i krytyki [Odrowąż i Łaski: „Dialogus de asiana diaeta“],jco zaś najgorsza,—nie załatwiwszy sprawy zaciągów na wyprawę wołoską. Wyprawa ta była konieczną,bo wojewoda wołoski rozzuchwalony bezkarnością, coraz dotkliwiej dawał się we znaki południowym kresom. Pozbawiony środków pieniężnych, musiał Zygmunt uciec się do pospolitego ruszenia i rozesłał potrójne wici, naznaczywszy termin zebrania na dzień 2-go lipca r. 1537, pod Trembowlą. [Teki Naruszewicza t. 55 -str. 523]. Był to krok wywołany koniecznością państwową, ale przyznać należy, że nie odpowiadał on literze obowiązującego prawa; mianowicie w myśl przywileju koszyckiego pospolite ruszenie obowiązane było walczyć jedynie w granicach Rzplitej, a tymczasem w kraju żadnego wroga nie było. Wprawdzie lada chwila mógł hospodar wołoski skorzystać z otwartych granic, a uprzedzić jego podstępne zamiary było jedynym sposobem do zabezpieczenia Rusi południowej, ale przywileje szlacheckie nie uwzględniały żadnej konieczności i kazały uważać pospolite ruszenie poza granicami Rzplitej za zwykłe wojsko zaciężne, któremu należy się żołd odpowiedni, co dla wyczerpanego skarbca królewskiego było warunkiem zupełnie niewykonalnym. To też do końca starał się Zygmunt uniknąć groźnej w tych warunkach rozprawy z Wołoszą i prowadził za pośrednictwem Ferdynanda Austrya-ckiego układy, które żadnych owoców nie wydały [T. N. t. 55 str. 531 i 547]. Przeciągały się one natomiast bardzo długo, tak, że nie czekając już ich końca, 6 lipca, w czasie największych upałów, wyruszył Zygmunt do Lwowa, gdzie stanął prawdopodobnie dopiero w końcu lipca lub w pierwszych dniach sierpnia. Zwłoka ta pociągnęła za sobą nadzwyczaj zgubne następstwa, bo szlachta, oczekując napróżno przez cztery tygodnie przybycia królewskiego, oderwana w same żniwa od zajęć gospodarskich, a rozdrażniona już sejmem krakowskim, jęła prowadzić burzliwe narady i myślała raczej o wszystkiem, niż o wyruszeniu na wroga. Taki stan rzeczy zastał król we Lwowie, a brakiem energii dolał oliwy do ognia; już wówczas prawdopodobnie skrystalizowały się główne żądania szlachty, streszczające się w de-klaracyi, że „nie prędzej ruszy zbrojnie na wroga, aż wszystko co wbrew prawom w kraju zarządzono zostanie naprawione i zmienione“ [Conciones etc. Proemium]. Ten postulat naczelny rozwijano i uzasadniano na licznych wiecach i sejmikach, zarówno w samym Lwowie, jak i po wsiach okolicznych. Po każdem takiem zebraniu szlachta przez swoich delegatów przedstawiała rzecz królowi, król odpowiadał przez senatorów i tak ciągnęły się jedyne w swoim rodzaju pertraktacye. W licznych mowach uzasadniali przedstawiciele szlachty swoje postulaty, znane nam już po większej części z sejmu krakowskiego; skarżył się więc Piotr Zborowski na nieprawne powołanie pospolitego ruszenia, na straszne skutki nadużywania metryki koronnej, na złe wychowanie Zygmunta Augusta; Dembiński na krzywdę Odrowąża i na wykupywanie dóbr królewskich przez Bonę;

Sierakowski na przekraczanie prawa o incom-patibiliach itd. Mowy te i cały brzebieg wojny kokoszej przekazał nam współczesny pisarz i naoczny jej świadek w ciekawem bardzo dziełku „Conciones in maximo totius Regni Po-loniae conventu etc.“, na którem opiera się niniejsze przedstawienie rzeczy. Ciągnęły się owe narady i pertraktacye od 20 sierpnia do 10 września; pierwsze zebranie odbyło się o-bok kościoła św. Jerzego, ale przebiegu jego nikt nie opisywał; zebrani przedstawili królowi przez delegatów swoje żądania i król odpowiedział przez kasztelana Soznańskiego, odpowiedź ta jednak zgromadzenia nie zadowolniła; wiec następny naznaczono na 25-go sierpnia we wsi Boiska, dokąd zaproszono i senatorów. Zebranie odbyło się przy bardzo licznym udziale wszystkich stanów; delegowani przez szlachtę mówcy, przedstawiali senatowi znane nam już żądania, nie szczędząc przytem „panom rady“ ostrych słów i wyraźnie zwalając na nich całą winę zamieszania w Rzplitej. Co do osoby królewskiej, to odzywano się o niej przeważnie z szacunkiem i jedynie w mowie Taszyckiego, znajdujemy oryginalny zarzut, że król, wyruszając z Krakowa do Lwowa, nie miał bynajmniej zamiaru ruszyć na wroga, boć nie wziął ze sobą ani piechoty, ani oręża, ani zapasów, skąd łatwy wniosek, że opóźnianie wyprawy na Wołoszę jest jedynie winą króla, a nie szlachty. Kiedy skończyli mówić przedstawiciele szlachty, podniósł się pierwszy z senatorów Jan Tarnowski i w długiej przemowie zwracał uwagę na niestosowność miejsca i czasu dla podobnych dysput, odkładał całą rzecz do najbliższego sejmu, a szlachtę wzywał do ruszenia na wroga; mowa ta nie znalazła uznania, była często przerywana i nie przekonała nikogo. Po Tarnowskim zabrał głos Kmita, woj. krakowski; ale ledwie zaczął mówić, zerwała się burza z wichrem i błyskawicami; powstało straszne zamieszanie. Pijane tłumy, podniecone groźnemi dla senatu mowami, rwały się do szabel, senatorowie nie mogli znaleźć swojej służby i pojazdów, wreszcie ulewa rozpędziła zgromadzenie, a kto wie czy nie uratowała życia wielu senatorom. Tak niefortunnie skończyło się pierwsze zebranie. Nazajutrz posłowie od szlachty zaproponowali znowu senatowi wspólne obrady; ale przerażony poprzedniemi zajściami senat, nie zgodził się nato, proponował, żeby delegaci od szlachty przybyli do miasta i tutaj prowadzili układy. Tę samą myśl rzucił był już poprzednio mówca szlachecki Gomoliński i Yuiiosek senatu został przyjęty.—Nazajutrz dnia 24-go sierpnia w kościele św. Franciszka drugie zebranie senatu i posłów szlacheckich. Jak poprzednio tak też i teraz pierwszy zabrał głos Piotr Zborowski: po nim Taszycki i tak dalej . I znowu powtarzali swoje skargi, i robili zarzuty senatowi, przyczem jednak zaznaczyć należy, że rozprawy schodziły na coraz to ogólniejsze tory, niemal w każdej mowie słyszymy o ograniczaniu wolności szlacheckiej, o gwałceniu praw, o zasadniczych prawach Rzplitej, oraz odwoływanie się do pa-tryotycznych uczuć senatu. W końcu zebrania zabrał głos Piotr Kmita i „nemo fuit qui non popularem ejus orationem fuisse diceret“; jakoż rzeczywiście przyznawał on słuszność wszystkim prawie życzeniom szlachty, odkładał jednak ich wykonanie na później, wzywając teraz do natychmiastowej wyprawy na wroga. Była to mowa bardzo polityczna i bardzo dobre wywarła wrażenie. Musimy jednak podejrzewać autentyczność jej tekstu znanego nam z wspomnianych wyżej „Conciones etc“; otóż autor owego pamiętnika zdradza dość wyraźnie swoje sympatye dla szlachty i był to prawdopodobnie ktoś blizki woje w. krakowskiego ; tymczasem ciekawy i mało co późniejszy „Żywot Kmity“, wyraźnie powiada, że, uspakajając pozornie szlachtę i wzywając ją do umiarkowania, w-rzeczy samej Kmita dolewał tylko oliwy do ognia i że właściwie cała wojna K-a była rezultatem jego intryg. — To też musimy, co najmniej z niedowierzaniem, przyjmować zarówno tekst mowy Kmity, jak rzekome jego, usiłowania pokojowe. Trzecie spotkanie senatu z deputatami szlacheckimi miało miejsce 27-go sierpnia, czwarte 28-go, następne 29-go i 30-go. D. 28-go sierpnia w imieniu króla przemówił do szlachty Jan Tarnowski i po części przyjął żądania szlachty, po części odłożył je do przyszłego sejmu. To połowiczne ustępstwo królewskie nie zadowolniło tłumów i 30-go sierpnia szlachta ułożyła i spisała swoje postulaty co do nowego cła, metryki rozdawania urzędów, wykupywania dóbr przez Bonę itd. [„Articuli novi circa Leopolim con-fecti itd. Script, rer. Polon. IV str. 74; porów. „Articuli in conventione g-nali Cracoviensi non terminati, tamże]. Ultimatum to utrzymane w nader stanowczym tonie oświadczało w końcu, że więcej zebrań szlachta robić nie będzie ale od swoich praw i przywilejów ani na krok nie odstąpi. Odpowiedź na to oświadczenie była przedmiotem długich narad króla z senatorami, wreszcie 9 września zakomunikowano ją przez Tarnowskiego w obecności króla zgromadzonej szlachcie.—Odpowiedź ta, ujęta w 36 artykułów przynosiła szlachcie nowe ustępstwa, a w każdym razie określała zupełnie jasno stanowisko króla wobec poszczególnych żądań szlacheckich ; przedstawia nader ciekawy materyał dla poznania nurtujących wśród szlachty prądów, jej stosunku do miast, do duchowieństwa itd. Rozpatrywanie z tej strony wojny K-ej przekraczałoby jednak ramy informacyjnego artykułu. Po urzędowej odpowiedzi Tarnowski w dłuższej przemowie podniósł znaczenie ustępstw królewskich i wezwał szlachtę, aby oceniła doniosłość niebezpieczeństwa i postarała się mu zapobiedz, uchwa-

łając podatek na zaciągi wojskowe. Żądanie to zie Zygmunt, być może pod wpływem Bony, było wielkim błędem politycznym, bo w ten na której stanowisko wiele światła rzuca cie-sposób cała wojna K. otrzymywała nieja- kawy jej list do Maciejowskiego [Script, rer. ko sankcyę królewską. Było to jakby uznanie Pol. IV, 78], zdecydował się pozbawić urzędu zgromadzonych tłumów za prawowitą władzę, która ma prawo stanowienia podatków. Był to ze strony Zygmunta krok rozpaczliwy, który można jedynie tłomaczyć zupełną niewiarą w pospolite ruszenie, a z drugiej strony koniecznością obrony granic państwa. Ale i ten plan okazał się bezowocnym, bo szlachta przez usta Pławskiego i Taszyckiego oświadczyła kategorycznie, że zebrała się pod Lwowem nie dla stanowienia podatków, ale dla wojny z wrogiem, że od żądań swoich ani na krok nie odstąpi i że dłużej tutaj żadną miarą czasu trawić nie może. Był to zatem circulus vitiosus, wobec którego nie można było myśleć o wyciągnięciu jakichkolwiek korzyści z zebranego pospolitego ruszenia. Jakoż 10 września w imieniu króla polecił Tarnowski zgromadzonej szlachcie rozejść się do domów, prosząc tylko żeby nie dawali się we znaki wsiom okolicznym; obronę zaś Rusi od Wołochów polecił król niewielkiej garstce zaciężnego wojska [Chojeński do ks. Alberta; Scrip. rer. Pol. IV.

84].—I na ironię prawie zakrawało wdzięczne podziękowanie Taszyckiego królowi za to przychylenie się do żądań szlachty, podnoszące wielką wartość bojową pospolitego ruszenia. Rozpuściwszy szlachtę, ruszył Zygmunt z powrotem do Krakowa, gdzie, stanął 25 września i został uroczyście powitany w katedrze na Wawelu przez bisk. Chojeńskiego; przytoczywszy analogiczne przykłady z historyi starożytnej i biblijnej, kazał Chojeński królowi widzieć w ciężkich przejściach ostatnich jeno nowy dowód Łaski Boskiej, poczem dziękował mu za obronę stanu duchownego przed szlachtą; odpowiedział na to w imieniu króla Samuel Maciejowski, kan. krakowski [T. N. 55 str. 345 i 351]

Skutki jej

Tak się skończyła wojna K. nie kazały na siebie długo czekać; już w styczniu 1538 r. znieśli Wołosi pograniczny oddział polski i spustoszyli okolicę; ¹ dopiero ta porażka wykazała szlachcie całą fatalność dotychczasowej taktyki i nakłoniła obradujący podówczas a bardzo burzliwy początkowo sejm w Piotrkowie do uchwaleniu podatków na wojnę [T. N. t, 56 str. 13, 125, 165]. Zarządzenia Zygmunta po wojnie K-ej , a przed sejmem Piotrkowskim wskazują wyraźnie, że traktował on zupełnie poważnie swoje ustęp-stwra dla żądań szlachty i wprowadzał je w czyn często, zwłaszcza kiedy chodziło o prawa duchowieństwa, nawet wbrew własnemu przekonaniu [T. N. 55 str. 561, 589, 473, 511, 513, 541] Jednocześuie jednak uważał Zygmunt za konieczne ukarać w jakiś sposób przywódców wojny K-ej i zasięgał w tym względzie zdania wybitniejszych ludzi [T. N. 55 str. 521]; jakie były ich rady, nie wiemy; w każdym ra-

dworskiego przywódcę szlachty Marcina Zborowskiego, a innych, jak: Taszyckiego, Płazę, Dembińskiego i t. p. zapozwał przed sąd sejmowy, na którym jednak dzięki swojej pokorze i odwołaniu się do łaski królewskiej zostali uniewinnieni [Conventus Regni g-nalis 1538; Scrip. rer. Pol. IV, 85]. Powstaje jednak ciekawa kwestya, co właściwie przedstawia wojna K. z punktu prawnego widzenia: czy jest ona rokoszem, czy też utrzymaną w granicach prawa opozycyą, mającą więcej wspólnego z dzisiejszą obstrukcyą parlamentarną niż z otwartym buntem. To ostatnie wydaje nam się prawdopodobniejszem, tembardziej, że właściwie król sam uznał prawomocność obrad szlacheckich, żądając od nich podatków na wojnę. Przytem trzeba zaznaczyć, że całe ostrze szlacheckiego wrzenia było zwrócone nie. przeciwko królowi, ale przeciwko senatorom, [„equester ordo... motus... non tam contra re giam majestatem quam contra regni proceres excitavecat“ Chojeński do ks. Alberta]. Był to zatem objaw antagonizmu dwóch warstw społeczeństwa szlacheckiego, w którym brać młodsza zdradziła wprawdzie groźny i smutny brak patryotyzmu, ale nie przekroczyła obowiązujący ch ustaw; to też prawnie trudno usprawiedliwić pociągnięcie przywódców szlacheckich do odpowiedzialności sądowej. Wieść o wojnie K-ej rozeszła się szybko po całej Europie i wszędzie wywołała wielkie współczucie dla sędziwego Zygmunta a oburzenie na szlachtę. Mamy właśnie przed sobą list Joachima i Jerzego margrabiów brandenburskich i Fryderyka, księcia lignickiego, w którym wyraziwszy swoje ubolewanie i życzliwość dla Zygmunta, ofiarowują mu pomoc, na jaką ich tylko stać [T. N. 55 str 417]. Zygmunt podziękował im za życzliwość i pomoc, dodając niezupełnie szłusznie, że „wszystkie rozruchy zostały w bardzo krótkim czasie zupełnie uciszone i stłumione“ [T. N. 55 str.553]. „Żywot Kmity“ upewnia, że i inni monarchowie Europy ofiarowywali się Zygmuntowi z podobną pomocą, a Stolica Apostolska wyrażała swoje oburzenie na buntowniczą szlachtę, która pragnęła wszystkie opłaty kościelne obrócić na obronę kraju [T. N. 55 str. 473]. W po-wyższem przedstawieniu nie zajmowaliśmy się jeszcze kwestyą samej nazwy wojny K-ej; jest ona nieznaną zarówno współczesnym autorom „Conçûmes apud Leopolim“ i „Vita Petri Kmithae“ jak i całej współczesnej kore-spondencyi, przynajmniej nigdzie nie udało nam się jej napotkać; znajdujemy ją już jednak w Górnickim i w Bielskim. Co do genezy tej nazwy, to jest rzeczą wątpliwą, czy istotnie pochodzi ona od specyalnie zapalonego tępienia kur okolicznych przez lwowskich wich-

t. 55 i 56.

i]

SE99

rzycieli, innego tłomaczenia jednak nigdzie nie wy, pokryte pływającemi roślinami wodnemi, znaleźliśmy. Specyalnej monografii wojna ko- z brzegami, porośniętemi trzciną, sitowiem kosza dotychczas się nie doczekała. Ze źródeł wymienić należy: „Conciones in maximo totius Regni Poloniae Conventu apud Leopolim de Republica habitae A. D. MDXXXVII“; osoba autora tego dziełka jest wątpliwą i wywołała ożywioną dysputę miedzy naszymi historykami, z których jedni przypisują ją Stanisławowi Górskiemu, drudzy St. Orzechowskiemu. „Conciones“ wydał ostatnio dr. Kętrzyński w „Scrip-tores rerum Polonicarum“ t. IV razem z inne-

Cz. St.

mi materyałami do rozruchów lwowskich. Nadzwyczajnie ciekawą dla historyi wojny K. jest „Vita Petri Kmithae de Wiśnicze“ również niewiadomego autora wydana przez T. Dzia-łyńslriego razem z „Annales“ Orzechowskiego Pozatem mamy wielką obfitość źródeł rękopiśmiennych, zebranych w tekach Naruszewicza

Wit. Kam

Kokoszka {Gallinula) — rodzaj ptaków brodzących ( Grallatores) z rodziny chróścieli (.Hal-lidae). Dziób prosty, stożkowaty, delikatnie zazębiony po brzegach z naroślą czołową; otwory nosowe pod postacią szczelinek; skrzydła krótkie i tępe; z lotek najdłuższa druga i trzecia; ogon krótki, zaokrąglony; palce długie o szerokiej podeszwie. Rodzaj Gallinula liczy 17 gatunków, rozpowszechnionych po całej kuli

V l'<r

V: W

K§

.p-

|gjg||jgï

Fig. 195. Kokoszka (Gallinula).

ziemskiej, w Europie jednak spotykać się daje tylko jedyny gatunek Gallinula chlor opus cie-mno-oliwkowo-brunatna na stronie grzbietowej; głowa, szyja i strona brzuszna szyfrowo-szarei barwy; dolne pokrywy ogonowe: zewnętrzne białe, środkowe czarne; chorągiewki zewnętrzne pierwszorzędnych lotek po brzegach białe; koniec dzioba żółty; nasada dzioba, narośl czołowa i goleń nad przegubem czerwone; nogi żółto-zielone. Długość ciała wynosi 31 cm.; — skrzydeł 20 cm.; — ogona 6 cm.—K. (Gallinula chloropus) w Europie spotyka się wszędzie, za wyjątkiem okolic wysuniętych daleko na północ. Ulubionem miejscem pobytu K-i są sta-i krzewami. Na stawach, oddalonych od siedzib ludzkich, K. przez cały dzień ukrywa się w trzcinie i tylko rano i wieczorem wypływa na otwartą powierzchnię wody. W razie grożącego niebezpieczeństwa płynie pod wodą, posiłkując się skrzydłami, od czasu do czasu wysuwając dziób z wody, aby zaczerpnąć powietrza; lata wolno i ciężko zwykle tuż nad powierzchnią wody. Gniazda, najczęściej zawieszone w sitowiu, rzadziej pływające po wodzie lub urządzone na suchych kępkach, budują K-i z kawałków drzewa, deseczek, świeżych i suchych liści sitowia. Po zbudowaniu gniazda samica składa do niego 7 —12 stosunkowo dużych jaj (47 mm. długości i 29 mm. grubości) o drobnoziarnistej, gładkiej skorupie bez połysku, rdzawo-żółtej barwy z mnóstwem fioletowo - szarych i popielato - błękitnych kropek. Wysiadywanie trwa 20 — 21 dni, przyczem samiec wyręcza samicę, wówczas gdy ona poszukuje pokarmu. Wylęgnięte pisklęta już po 24 godzinach przebywania w gnieździe udają się na wodę. Co do pokarmu K. przekłada strawę zwierzęcą nad roślinną i żywi się głównie rozmaitemi owadami, mianowicie chrząszczami, ważkami, pluskwami wodnemi a także mięczakami.

Kokoszka wodna ob. Fu li ca.

Kokoszki, (Kokosz ko wy, niem. Kokos chk en), wieś kościelna paraf., pow. Staro-grodzki, przy bitym trakcie starogrodzko-skar-szewskim, pół mili od Starogrodu. Obejmuje dobra w wieczystą dzierż, wydane, obszaru mr. 4106; kat. 298, ewang. 60, dom. 21. Parafia i szkoła w miejscu, poczta Starogród. Wieś K. istnieje od najdawniejszych czasów. Za książąt Pomorskich istniały w jej granicach dwie jeszcze osady Małe i Wielkie Chojno, obecnie nieznane; zachodzą ostatni raz w dok. z r. 1287. K. oddawna były dobrami rządowemi. R. 1197 książę Grzymisław darował K. wraz z całą okolicą Joannitom, po których byli dziedzicami Krzyżacy, później Polacy. Królowie polscy wydawali te dobra w dzierżawę tenu-tom. R. 1570 jest tu Borzewicz tenutą. Kościół tutejszy wskutek reformacyi przez długi czas trzymany był przez luteran; dopiero w r. 1596 bisk. kujawski Rozrażewski nanowo go poświęcił i oddał katolikom; r. 1653 za zezwoleniem króla Jana Kazimierza ze wszyst-kiemi dochodami oddany został w zarząd oo. Dominikanom w Tczewie, którzy odtąd na duszpasterstwo jednego z zakonników przysyłali. R. 1780 Ignacy Konarski, szambelan królewski, tenuta, dał kościołowi na ozdobę obicie adamaszkowe w presbyteryum, lustro kosztowne i 7 świeczników. Koścół w K., pisze szmeat. dyec. z r. 1867, dek. starogrodzkiego pod wezw. św. Barbary, patronatu niegdyś oo. Domi-kanów w Tczewie, nie wiedzieć kiedy fundo-

wany albo konsekrowany. Przy nim szpital dla niasty, siarczyk węgla, to można je przez od-dwóch ubogich, bractwo różańcowe od roku j powiednią przeróbkę (sortowanie lub przemy-1853 i trzeźwości od roku 1857. Parafia liczy wanie), częściowo oddalić tak, że wskutek tego dusz 1 311. Szkoły kat. 2, w K. dzieci kat. 109 zawartość popiołu zmniejszy się do 4%. Za-w Ciecholewach 45; reszta dzieci 77 uczęszccza wartość popiołu w K-ie zależną jest także od do szkół luterskich. Dawniej istniały w tej sposobu prowadzenia procesu koksowania, a szcze-parafii 2 jeszcze kościoły, w Liniewcu i Spę- gólniej od ilości węgla, przy operacyi spala-gawsku, z których 1-szy znalazł swój koniec jącego się przez doprowadzenia powietrza. Bar-w wojnach krzyżackich, 2-gi w reformacyi lu- dzo ważną rolę odgrywa także zawartość wody terskiej. (Słown. Geogr.)    w węglu. Węgle bardzo suche dostarczają K-u

Kokoty, herb polski, ob. Kur.    mniej twardego niż wilgotne, w każdym razie

Koks z łacińskiego coquere, (przyrządzać na zawartość wilgoci nie powinna przenosić 15°/₀. ogniu). Jest to materyał opałowy, otrzymywa- Koksowanie węgli kamiennych odbywa się ny z surowych materyałów opałowych przez w milerzach, stosach, piecach i retortach. Mi-ogrzewanie ich bez przystępu powietrza, tj. 1er ze (ob.) odznaczają się prostotą budowy, przez koksowanie. W ten sposób otrzymu- łatwą robotą i taniością. Są podobne do mi-ją z drzewa węgiel drzewny (ob.), a z wę- lerzy węglowych, zaopatrzone nadto w środ-gla kamiennego (oh.), brunatnego (ob.) ku w komin murowany, pokrywą zamy-lub torfu (ob.) K. odpowiedni. 1. K. z węgla kany i mający po bokach kilka rzędów czeluści, kamiennego. Przez ogrzewanie węgla ulatnia za pomocą których łączy się komin ów z wę-się z niego większa część tlenu z odpowiednią glami znaj duj ącemi się w milerzu. Zapalanie ilością wodoru w postaci wody, reszta zaś tle- odbywa się przez wrzucanie łuczywa do komi-nu i wodoru łączy się z azotem, pewną ilością na. Milerz pozostawiają w działaniu dopóty, siarki i węgla w wiele związków, które ucho- póki dym uchodzi; poczem zamykają wylot ko-dzą w kształcie gazu lub pary. Gazy te są po mina żelazną pokrywą, a wyloty czeluści przykry-większej części palne i odpowiadają gazowi wają gasidłem. Chłodzenie przyśpiesza się przez palnemu (ob.), otrzymywanemu w podobny napryskiwauie wodą; postępując w ten sposób, sposób z węgla, podczas gdy pary mogą być    osiąga się jeszcze tę korzyść, że K. ulega

zgęszczone na smołę i wodę amoniakalną. Ko- odsiarczaniu. W milerzach otrzymują 60% — ksowania dokonywa się w celach-następujących: 65% K-u czystego, ale nie zupełnie jednostaj-a) aby w danem paliwie powiększyć zawartość nego. Lepszy nieco K. otrzymuje się w sto-węgla, wskutek czego otrzymuje się mate- sacłi, które posiadają kilka kominów między ryał opałowy (ob.) o większej wartości opa- sobą połączonych, zresztą koksowanie odbywa łowej; b) aby oddalić niemile woniejące skład- się tak samo, jak zwęglanie drzewa w kop-niki, gdyż K. spala się, nie wywiązując dymu; cach (stosach), tym sposobem jednak otrzy-c) aby uczynić materyał opałowy o tyle tward- mują mniejszy procent K-u, niż w milerzach, szym, by nie miękł w ogniu, gdyż wskutek tego ale za to w stosach można używać węgla dro-zatamowany zostanie przystęp powietrza do bnego miernie się spiekającego. Do stosów pieców; d) aby oddzielić część siarki zawartej podobne są piece milerzowe zwane szaum-w węglu. Usiłowania oddalenia całej zawar- bur gs kie mi, różnią się one od stosów zwy-tości siarki nie osiągnęły dotychczas pożąda- kłych tylko tem, że ściany ich boczne są nie-nych rezultatów. Stosownie do tego, z jakiego ruchome z muru. Piece te odznaczają się wiel-gatunku węgla K. jest dobywany, posiada ką wydajnością, ale nie dają produktu jednorożne właściwości. A więc: K. z węgla piasko- rodnego, są bardzo rozpowszechnione w Sta-wego przedstawia się w luźnych małych ka- nach Zjednoczonych, w Europie zaś zastosowują wałkach i jest najgorszy co do gatunku; K. ich tylko wyjątkowo do węgli chudych, ogólnie zlepiającego się węgla jest pulchny i mało spoi- zaś używają pieców zamkniętych tj. komoro-sty; K. z węgla spiekającego przedstawia się wych. Najdawniejszym typem ich są piece tak w kawałkach zupełnie stopionych i jest naj- zwane koszykowe, prostokątne albo owalne, lepszy.. — Do wyrobu K-u używają wę- 3—4 metr. średnicy, 1 — 3 metr. wysokie, usta-gla tłustego zlepiającego się i spiekającego,    wiane w kilku rzędach jeden obok drugiego.

sre-

Węgle chude mięszają z węglem tłustym i w od- Węgle wsypuje się, bez poprzedniego przygo-powiednich piecach przerabiają na K. użyteczny, towania, do silnie ogrzanych pieców przez Wielki wpływ na dobroć wyrobu ma zawartość sklepienie, które następnie jest zamurowane, w węglu materyj mineralnych, które w K-ie Koksowanie trwa 48 — 72 godzin, poczem wpro-koncentrują się, jego wartość opałową zmniej- wadza się wodę przez drzwi w sklepieniu, póki szają, koksowaniu przeszkadzają, a przy opala- nie ugasi zarzewia, wtedy K. wyrzucają i zaraz niu zanieczyszczają ruszt żużlem. Węgla z za- nakładają nowy nabój, kiedy jeszcze ścianki wartością 5—8% części mineralnych można pieca nie ochłodły. Z pieca tego otrzymują K. używać do przyrządzania K-u. Jeżeli części twardy, bardzo dobrego gatunku, koloru mineralne nie wchodzą w skład węgla, tylko brzysto-szarego. Ze zwyczajnego tego pieca tkwią w nim mechanicznie, jak np. łupek gli- powstały liczne inne typy, które różnią się

Ażeby z gazu wydobyć znaj-

o-

rozmaitem ukształtowaniem komór, sposobami ich opalania i otrzymywania produktów ubocznych (a mianowicie: gazu palnego, smoły i wody amoniakalnej), których dawniej nie użytkowy-wano, co zatruwało powietrze okoliczne, a dopiero w ostatnich dziesiątkach pomyślano przy fabrykacyi o wyzyskaniu produktów ubocznych. Piece koksowe nowszej konstrukcyi można podzielić na następujące kategorye: 1) ulepszone piece koszykowe, umożliwiające wyzysk produktów ubocznych w połączeniu z ogrzewaniem powietrza, lub bez tego; 2) piece z komorami pryzmatycznemi, poziomemi lub prostopadłemi, z kanałami ogrzewanemi i z eksploatacyą produktów ubocznych lub bez ich wyzyskania. W r. 1855 Appolt w Lotaryngii niemieckiej zbudował pierwszy piec koksowy, ogrzewany dzięki spalaniu się gazów powstających przy koksowaniu. Składa się on z 12 szybów prostokątnych ustawionych w dwa rzędy i okrytych jednym płaszczem tak, że tworzą pospołu jeden piec. Ściany pojedyńczych szybów są wewnątrz puste. Każdy oddział ma u góry jeden mały otwór do wrzucania węgli i jeden u dołu ze drzwiami klapowemi do wydobywania K-u. W dolnej części ściany bocznej każdego oddziału znajdują się wązkie szczeliny, przez które odchodzą gazy i pary i spalają się w przestrzeniach pustych za sprawą doprowadzania do nich powietrza. Piece te jednak są drogie, prędko się zużywają wskutek wysokiej temperatury i dostarczają K-u nierównomiernego. W okręgu Saary używają pieców poziomych z kanałami prostopadłemi, systemu C o p-pée’go. Temperatura potrzebna do koksowania powstaje częściowo w samej przestrzeni węgla, a częściowo zewnątrz w kanałach gazowych, znajdujących się w ścianach pieca i w jego podeszwie. W piecach tych spala się tylko część węgla wskutek czego wydajność się zmniejsza, a zawartość popiołu w K-ie wzrasta. Piece z wyzyskiwaniem produktów ubocznych, jak np. w Gelsenkirchen, posiadają retortę 9 metrów długą, stożkowatą, mogącą zmieścić 5% ton węgla, który należy jednak przedtem dokładnie przesiać i wysuszyć. Piec systemu Hoffman’a przedstawia połączenie pieca -koksowego systemu Coppée’go z regeneratorami Siemens’a, przy równoczesnem otrzymywaniu produktów ubocznych. Piece te dostarczyły jaknajlepszych rezultatów. Ogrzewaniu ulegają w nich nie gazy opałowe wraz z powietrzem, lecz tylko samo powietrze, a mianowicie ponad 1000° C., wskutek czego nie cały wywiązujący się gaz idzie na ogrzanie pieca, ale pewna część jego może służyć za gaz świetlny lub do palenia. W piecu takim koksują 5 750 kilogr. węgla w przeciągu 48 godzin; otrzymuje się K. doskonały i o 7% więcej niż w zwyczajnych piecach. Przy użyciu węgla suchego wydajność jest następująca: koksu 65 — 77%, smoły 3 — 4%/ siarczanu

amoiiii 1 — 1Ł/₂ °/ dujący się w nim benzol, przeprowadzają gaz ten przez kolumny absorbcyjne, w których spływają w odwrotnym kierunku ciężkie oleje smołowe, pochłaniające benzol, a przy późniejszej destylacyi oddające go napowrót. Można także gazy te ściskać i od 10 do 45° C. oziębiać, wskutek czego benzol oddziela się jako ciało gęste konsystencyi smalcu. Jeżeli objętość naboju węgla będzie zmniejszona wskutek utłuczenia przed wprowadzeniem do pieca koksowego, to wydajność K-u podwyższy się o 5% — 6%. Podług nowszych badań wydajność K-u bywa: przy węglu piaskowym 55%—65°/₀, zlepiającym się 60% — 70%, spiekającym się 60% — 80%. K. zależnie od jakości węgla, jako też i sposobu koksowania bywa rozmaity i tak nadęty lub gęsty, miękki i kruchy, albo twardy i dźwięczny, koloru silnie szarawo-ciemne-go, matowego lub srebrzysto-szarego o połysku metalicznym. K. ze spiekającego się węgla, w bryłach przedstawia się jakby zwinięty, stopiony, co powstaje nie wskutek stopienia się jego, lecz dzięki osadzaniu się delikatnie rozdzielonego węgla, który wydziela się przy wyższej temperaturze z węglowodorów, tworzących się na początku koksowania. Barwa jego jest czarno - szara, matowa, bez połysku. Dobry K. posiada barwę jasno - szarą, aż wpadającą w odcień żelazawy, połysku metalicznego , układu włóknistego; jest dźwięczący, gęsty, twardy, porowaty, nie farbuje i nie smoli; jego ciężar właściwy 0,35—0,50. W dobrym K-ie zawiera się tylko mała ilość siarki. W każdym węglu kamiennym znajduje się siarka jako siarczan żelaza, podczas koksowania ulatnia się jedna część siarki, a pozostaje siarczyk niższego stopnia. K. taki użyty jako opał może udzielić swą siarkę rozżarzonemu żelazu lub miedzi, a to ma skutki ujemne, niszczy przedmioty metalowe, lub K. działa szkodliwie na wytapiany produkt. Zawartość popiołu w K-ie waha między l°/o a 30$; gdy popiołu jest więcej od 12$, K. uchodzi za nieodpowiedni, wody hygro-skopijnej zawiera 5$-10%. Koks, przechowywany pod wodą, wchłania jej do 25% i oddaje ją napowrót bardzo powoli. Ponieważ K. jest gęsty imało wydaje gazów palnych, więc zapalność jego jest tak małą, iż, aby się zapalił, potrzebuje silnego żaru; ażeby zaś się palił, wymaga silnego ciągu powietrza. Otrzymuje się też K. jako produkt uboczny przy fabrykacyi gazu świetlnego z węgli spiekających się, a obficie uposażonych w wodór; jest on wtedy wzdęty, 'dziurkowaty, zawiera w sobie znaczne ilości wodanu i tlenu. Przy używaniu K-u do celów metalurgicznych należy zwracać uwagę na jego wytrzymałość, ponieważ w piecach do topienia, wskutek mieszczącej się nad nim wysokiej warstwy rud, nie powinien się rozgniatać. W Anglii na K. zużywają rocznie 15 milionów ton węgla, w Ameryce tylko 11 milionów ton, a to

M K;

M. IL

M. II.

z powodu stosowania antracytu, w Niemczech 7,76 mil. ton, wRossyi tylko 30 milionów pudów. Węgiel podatny do koksowania znajduje się w Rosyi głównie na południu w Zagłębiu Donieckiem, w Krzywym Rogu, w Brjań-sku, w niewielkiej ilości na Uralu i Ałtaju; w Rossyi także używają antracytu. W Królestwie Polskiem jest bardzo mała ilość węgla podatnego do koksowania i przemysł nasz posługuje się K-em zagranicznym. Ogólnie do Rossyi dowożą rocznie około 18 milionów pudów K-u. Cena K-u za granicą 5 — 6 kop. za pud, w Rossyi około 15 kop. Dla wytwarzania z węgla kamiennego materyału, któryby można było zastosować do celów metalurgicznych, robiono już odpowiednie próby od czasu, kiedy zaczęto używać węgla kamiennego na opał. W Anglii próby takie sięgają r. 1589, ale dopiero w r. 1735 Derby był pierwszym, który obmyślił sposób praktyczny odsiarkowywania w milerzach węgla spiekającego się. Od r. 1784 prowadzono w Anglii wielkie piece tylko na K-ie, który otrzymywano z milerzy obok smoły, jako produktu ubocznego. W Belgii i Francyi poczęto go wytwarzać od r. 1767; w Austryi w r. 1768 urządzono pierwszą tak zwaną rektyfikacyę węgla kamiennego. W Niemczech pierwszy piec koksowy postawiono wr. 1789 w Gliwicach na Szląsku.—2) K. z węgli brunatnych. Otrzymują go tylko z lignitu i z niektórych gatunków węgla smołowego i błyszczącego ; jest podobny do węgla drzewnego, używa się go do wielkich pieców , a również jako węgla do filtrowania, nadto w proszku jako farby czarnej i jako materyału na brykiety. Węgiel brunatny, nie podatny sam do koksowania, koksuje się doskonale razem z tłustym węglem kamiennym. Koksowanie dokonywa się w milerzach, w stosach, w skrzyniach małych żelaznych, albo w retortach. Z lignitu wydobywają w milerzach koksu około 16$ na wagę, lecz siarki niepodobna wydzielić należycie. K. z węgla brunatnego otrzymują także jako produkt uboczny w przemyśle olejów mineralnych i parafinowych, gdzie po wypędzeniu dziegciu pozostaje w retortach jako masa sproszkowana. K. ten zuany jest w handlu jako grudekoks; jest łatwo zapalny, lecz nie pali się płomieniem, a tylko tli i nadaje się szczególniej, gdy chodzi o ciepło łagodne jednostajne; zapalony, tli się pod popiołem tak, że palenisko nie potrzebuje dozoru; należy je tylko połączyć z kominem, ponieważ wydzielający się tlenek węgla jest trującym. 3) K. z torfu starają się wydobywać głównie w tym celu, aby powiększyć zbyt małą wartość opałową torfu w stosunku do jego ciężaru i objętości. Ażeby temu zaradzić, używano środków mechanicznych tj. torf prasowano, jednak nie otrzymano rezultatów pożądanych. Osiągnąć je, zaś można tylko za pomocą środków chemicznych, tj. przez koksowanie torfu, co może

Wielka Eue. Powsi. llustr. Zesz. z38b X. .XXXVI.

się odbywać trojakim sposobem: 1) w milerzach, 2) w piecach, wprowadzając gorące produkty spalenia do torfu; 3) w retortach. Najodpowiedniejszy do tego celu okazał się dotychczas piec systemu inżeniera M. Ziegler a, gdzie prócz koksu torfowego można otrzymać gazy, służące na opał, a nadto wodę smołową i smołę; koksownia taka w państwie Rossyjskiem u-rządzona jest w Redkino. Wydajność koksu około 30 %, cena za pud około 10 kop., nadaje się on i do celów metalurgicznych i na opał. — Por. Ł ub ko wsk|i „O zwęglaniu torfu“ (Warszawa 1903); Simmersbach „Die Koksfabrication“ (Dortmunt 1887); Tenże „Grundlage der Kokschemie“ (1895); Dürre „Die neuen Ivoksoefen“ (1893); Rossignaux „La fabrication du coke“ („Bull, de la Soc. l’industrie minerale“ 1891); G allô w a y „Hi-store of coa<c inining“ (Londyn 1892).

Koksik (Cimiers), mniej lub więcej skokso-wany węgiel kamienny, przechodzący przez ruszty palenisk i oziębiający się w naczyniach, które są napełniane wodą i ustawiane w popielniku. Popiół zawiera ²/s części koksiku tego. Przy większych urządzeniach opałowych odłącza się go od popiołu w bębnach sortujących, poczem w skrzyniach z wodą oddziela się od żużla, gdyż jako lżejszy wypbywa do góry.—Jest to materyał opałowy tani; używają go także do palenisk gazowych.

Koksowe wieże, przyrządy składające się z wysokich zbiorników walcowatych, napełnionych kwasem, ponad którym spływa woda, lub inny płyn. Służą one do rozmaitych robót z gazami, które idą do takiej wieży od spodu, z góry zaś opłukuje je woda. Gaz i płyn wchodzą w dokładną styczność wzajemną i działają na siebie. Dzięki temu Morin np. gaz albo część składową mieszaniny gazów doprowadził do ab-sorbcyi, aby otrzymać oczyszczenie gazu, lub w jakim innym wypadku wywołać żądaną przemianę płynu.

Koksu, dwie rzeki w Syberyi zachodniej: 1) K., rzeka w gub. Tomskiej w okręgu Bij -skim, lewy dopływ rz. Argutu wypływa z jeziora w górach „Katunskija bjełki“; biegnie w kierunku wsch.-płn.-wschodnim, przerzyna uroczą dolinę i ubiegłszy 60 w., wpada do Argutu. Koryto płytkie z licznemi kataraktami. 2) K. („błękitna woda“ w języku Kirgizów), jedna z najważniejszych rzek obwodu Semirjeczeńskiego, lewy dopływ Karatału, wypływa ze śnieżnych wierzchołków na południowej pochyłości Ała-tau Dżungarskiego dwoma strumieniami (są to: Korun i Kulał). W biegu górnym na przestrzeni około 80 wiorst K. płynie w kierunku zach.-płd.-zach. śród dzikich wąwozów granitowych, w średnim przerzyna ładną dolinę górską, wreszcie biegiem swym dolnym zrasza ona stepy. Ogółem przebiega około 200 wiorst, bieg szybki, kolor wody mocno zielony, są katarakty. K. obfituje w wodę. O 25 w. poni-

E. <hw.

Z. W.

żej wioski Koksujskiej na skałach nadbrzeżnych, składających się ze ścisłego łupku krystalicz- syłany przez sołtysa u Serbołużyczan w celu nego, są wyryte nieznaną ręką wizerunki jeleni i kóz dzikich, bardzo podobne do odnale-

E. Chw.

zionych w porzeczu Jeniseja.

Koksun albo Koksu, rzeka w Syberyi zachodniej w gub. Tomskiej, w okręgu Bijskim, wypływa z błot i jezior położonych na wysokości 7 000 stóp nad poz. morza, na grzbiecie góskim, łączącym Korgańskie „bjełki“ z Koksuń-skiemi i, ubiegłszy około 140 w., wpada z lewej strony do rz. Katuni. K. biegnie głównie w kierunku z płn.-zachodu na płd.-wschód, dno przeważnie kamieniste i piaszczyste, brzegi urwiste, cedr miejscami je pokrywa. Dolina rzeki obfituje w piękne łąki i otoczona jest górami (granity, dioryt i porfir). Dopływy K-u ważniejsze: Mały Kojsu, Chair-kumyn, Ba-stjugem, Szyłgan, Abaj, Tjugurjuk. •

Kokszajsk, miasto w gub. Kazańskiej, ob. C a r e w o-K okszajsk.

Kokszarow Mikołaj syn Iwana, głośny mineralog rossyjski (* 23 listopada r. 1818— f 21 grudnia 1892). Kształcił się w korpusie in-żenierów górniczych; po ukończeniu studyów w tym zakładzie brał udział w badaniach geologicznych państwa Rossyjskiego, prowadzonych pod kierunkiem Murchisona. Pierwszą rozprawę ogłosił w roku 1840, w której wyłożył wyniki swych badań geologicznych. Następnie u-dał się na studya do Europy Zachodniej, skąd wróciwszy, poświęcił się badaniom mineralogicznym, a przeważnie krystalograficznym pomiarowym, w których zasłynął jako badacz bardzo sumienny i ścisły. Prawie wszystkie minerały, w państwie Rossyjskiem występujące, zbadał pod względem kształtów krystalograficznych. Stałe geometryczne, przez K-a oznaczone, odznaczają się rzadką dokładnością. Studya te rozpoczął w roku 1847. Od tego czasu ogłaszał nieustannie rezultaty swych badań prawie do zgonu. Rozprawy swoje zebrał w dzieło kapitalne, wydane w języku rossyjskim i niemieckim p. t. „Materijały dla mineralogii Ros-sii“. Jako badacz naukowy K. nie był zwolennikiem teoryi uogólnień, lecz poprzestawał na ścisłych i drobiazgowych obserwacyach i pomiarach. Oprócz działalności ściśle naukowej oddawał się również pedagogice; wykładał mineralogię w t. zw. pułku szlacheckim, w szkole górniczej, w uniwersytecie petersburskim i w inn. Wykładów swoich ogłosił część tylko, mianowicie krystalografię. Podręcznik ten, opatrzony licznemi i bardzo pięknemi oryginalnemi rysunkami, lecz niestety bardzo zacofany w porównaniu z ówczesnym stanem wiedzy, co dziw-nem się wydaje, zważywszy, żfe był dziełem tak wytrawnego krystalografa, do dziś dnia chętnie przez młodzież rossyjską jest widziany dla swego popularnego i łatwego wykładu ; K. był członkiem honorowym wielu akademij, uniwersytetów i towarzystw naukowych.

Kokula, kij zakrzywiony albo młotek, roz-zwołania członków gminy. Przypomina to nasze wici i litewskie kriwe (ob). Zwyczaj ten pod rozmaitemi nazwami zachował się u niektórych plemion, jak np. obnoszenie czarnych lasek z zawiadomieniem o śmierci. J- F-G-Kokular Aleksander, malarz polski, (* w Warszawie 9 sierpnia 1793 r. — f6 kwietn. 1846). Początków malarstwa zaczął się uczyć u Zygmunta Vogla, jako uczeń liceum warszawskiego, w którem Vogel wykładał. Po skończeniu liceum, czując w sobie powołanie, już jako wybitnie zdolny uczeń wyjechał dla dalszej nauki do akademii wiedeńskiej, gdzie go przyjął i wziął pod swoją pieczę słynny I. C. Lampi, związany z Warszawą niedawnym w niej pobytem. Od r. 1814 do 1818 r. przebywa więc za granicą, najprzód w Wiedniu, następnie w Rzymie i Paryżu, gdzie, wciąż wytrwale pracując, znakomite czyni postępy. W r. 1818 powraca do Warszawy jako wyrobiony artysta i otrzymuje posadę nauczyciela rysunków najprzód w konwikcie ks. ks. Pijarów, następnie zaś w liceum warszawskiem. W r. 1824 wysłany przez rząd do Rzymu, dwa lata tam bawił, wykonawszy obok kilku portretów wielki obraz akademiczny „Edyp“, który nietylko, że się ogólnie podobał, lecz zdobył artyście zaszczytny tytuł członka honorowego akademii malarskiej św. Łukasza. Po powrocie do kraju, objął napo wrót posadę w liceum, którą zachował do zamknięcia tej szkoły tj. do r. 1832. Czując brak zakładu specyalnego dla młodzieży pragnącej się sztuce poświęcić, założył u siebie prywatną szkołę malarstwa, która w bardzo krótkim czasie zjednała sobie niezwykły rozgłos. Cała młodzież ówczesna przeszła przez tę szkołę, znajdując w niej doskonałe podstawy na przyszłość. Był on przez czas pewien nauczycielem w szkole realnej, aż nareszcie, z chwilą powstania w r. 1844 Szkoły Sztuk Pięknych, otrzymuje profesurę rysunku i malarstwa. „Otwarcie Szkoły Sztuk Pięknych — pisze prof. W. Gerson—w roku 1844, stało się koniecznością wobec niezbędnej potrzeby kształcenia nauozycieli rysunku, budowniczych i rzeźbiarzy. — Czasowe zadośćuczynienie tej potrzebie przez wydział malarstwa przy kursach dodatkowych nie wystarczało; młodzież, zapełniająca jednocześnie prywatne pracownie K-a i Piwarskiego szukała dróg nauki... Gorliwi miłośnicy zawodu swego K. i Piwarski, wpływami, jakie u władz wyższych posiadali, przyczynili się najwięcej do rozwinięcia myśli i urzeczywistnienia zamiaru dobrego“. Stanąwszy u szczytu swych marzeń, niedługo jednak mógł K. cieszyć się możnością działania na polu pedagogii, którą tak lubił nieubłagana choroba przecięła pasmo dni jego w dniu 6 kwietnia r. 1846 w pełni sił, gdyż zaledwiê w 53 roku życia. Pogrzeb K-a był

wyrazem żalu ogólnego, a młodzież gremialnie I K. jak i inne wymienione rzeki opływają Ha-odprowadziła swego ukochanego mistrza na I des, całą krainę podziemną.—2. Po grecku Koo-miejsce wiecznego spoczynku. We wspomnieniu o swych profesorach tak pisze W. Gerson:

rzeka poboczna Acherontu, płynąca

S. Dra.

X0TÔÇ,

w ziemi Tesprotów, w Epirze, dzisiaj Glyki

Kola Schott., znane również pod nazwą o-rzechów „Guru“ albo „O mbem e“ ma pewne podobieństwo z kakao (ob.), jest bowiem również środkiem podniecającym i pożywnym i zawiera, również jak kakao, alkaloid theobromi-

„Kokular był ojcem duchowym szkoły i wyższy kurs jej zapełnił swoimi uczniami przeważnie.

Przykładem już tylko świecił młodzieży, miłością sztuki, gorliwością w nauczaniu i słowami podniety i zachęty do wytrwania, niedługo bowiem uczył, nie więcej jak półtora roku, a o- nę. Co do samej nazwy naukowej tej rośliny statnią jego czynnością było staranie, jakie ro- panuje dość wielka rozmaitość, gdyż jedni na-zwinął, urządzając ostatnią wystawę państwową zywają ją Cola acuminata Schott., drudzy

sztuki i przemysłu w lecie r. 1845“. K. pozostawił po sobie wielką ilość dzieł, po większej części portretów.

był on najpopularniejszym portrecistą swojej epoki, oficyalnym nawet przedstawicielem tego kierunku, malował bowiem portrety panujących, i wogóle wielu wybitnych osobistości. Do najlepszych jego portretów należą: Aleksandra hr. Potockiego z Wilanowa, biskupa Hołowczyca, generałowej Siemiątkowskiej, Maryi z Wołowskich Szymanowskiej, ks.

Symonowicza, Ewansa, prof. Wagi, Janikowskiego, muzyka Wejnerta i ip. Z obrazów o-prócz wspomnianego Edypa, malował: Śmierć Pryama, Zaślubiny Jagiełły i Jadwigi i wiele religijnych do rozmaitych kościołów kompozy-cyj. Jako wyraz artystycznych celów, K. przedstawia się nam jako typowy malarz swojej epoki, jest on epigonem klasycyzmu, lubo pod względem stylu właściwego stoi znacznie po za Antonim Brodowskim. Brak wyjątkowego talentu i pewną sztywność, widoczne w jego obrazach, okupuje wirtuozostwem i smakiem swoich portretów. Są to nieco zimne, oficyal-ne wizerunki, ale znać w nich wielką rutynę i kształcone na dobrych wzorach poczucie estetyczne. Portrety jego nie mogą rywalizować z dziełami następnego pokolenia z Rodakowskim, Kamiń-skim, Kaplińskim i Leopolskim na czele, podporządkowane jednak epoce, która je wydała, zajmują właściwe sobie miejsce tuż obok Kaniewskiego. Najpiękniejszym jednak wawrzynem jego sławy, pozostanie działalność pedagogiczna, niezmordowanie przez lat kilkanaście prowadzona, niezwykle owocna w przyszłym rozwoju samodzielnych talentów i będąca jedną z podwalin obecnego tak szybkiego rozwoju malarstwa polskiego.

Kokulina, ob. Anamirta.

Kokytos, po łacinie Cocytus, imię własne, utworzone od greckiego czasownika xcoxóeiv= biadać, wyć, skowyczeć. 1. Po gr. Koxotéç, rzeka krainy podziemnej, według Homera Odys-sei (10, 513) ramię Styksu,'który razem z Pe-riflegetontem do Acherontu wpada; Wergiliusz (Aen. 6, 295) znowu opowiada, że Acheron uchodzi do K-a, rzeki bagnistej i wolno płynącej, a na innem miejscu (6, 132) wymienia go ogólnie jako nazwę wszystkich wód podziemia. Według późniejszej tradycyi greckiej tak oznaczenie gatunku lub odmiany dodają do te

Sterculia acuminata P. R., a wreszcie i Ster-culia cola. Natomiast wszyscy godzą się na Przez długie lata to, że należy do rodziny Sterculiaceae (ob.)

in p.

i że posiada dwie odmiany, jedną o liściach wązkich, drugą o szerokich. Jest to drzewo dochodzące do 12, rzadziej 15—20 m. wysokości. Liście ma naprzemianległe, długoogonowe, od 6—20 m. długie, okrągłe albo odwrotnie jajowate, u jednej odmiany szersze a u drugiej węższe, skórzaste, kończyste, po obu stronach gładkie i wyraźnie żyłkowane. Kwiaty jednopłciowe zebrane w baldachogrony kątowe, o kielichu w kształcie rury dzwonkowatej, owłosionym, o 5 — 6 wycinkach kończy-stych i rozpostartych; jest on koloru żółtego z purpurowemi smugami u obu rodzajów kwiatu. W kwiatach pręcikowych znajduje się około 10 pręcików zrosłych w rurkę, o pylnikach stojących prostopadle nad sobą w dwu szeregach. W kwiatach słupkowych zalążnia jest okrągława i opatrzona 6 krótkiemi poodginane-ini znamionami. Każda z sześciu przegród zawiera po dwa zalążki. Owocem—torebka żółto-czerwonawa wielkości małej pomarańczy o 5—6 przegrodach. Każda przegroda zawiera po je-dnem, czerwono-floletowem nasieniu, wielkości kasztana, o smaku gorzkawym. Nasienie takie może się składać czasem z dwu, a nawet i z trzech części nadzwyczaj silnie ze sobą spojonych. Oprócz tych opisanych czerwonych orzechów „kola“ jest jeszcze drugi gatunek — Sterculia macrocarpa R. Br., daleko liczniej występujący, o nasionach białych i znacznie mniejszych. Nazwa „orzechy kola“ nie jest zupełnie ścisła, ale tak się już utarła, że trzeba się z nią pogodzić. Ojczyzną K. są zachodnie wybrzeża Afryki od Senegalu aż po Angolę, głównie zaś Sierra-Leone, Liberya i obszar nad rzekami Nunez i Gęba, jak również górne dorzecze Nigru i kraj Aszanti. Zdaje się jednak, że nie dalej jak 150 — 200 mil od wybrzeża morskiego w głąb krajów tych sięga. Rośnie również w Meksyku, w Indyach Zachodnich, Brazylii, na wyspie św. Maurycego, dokąd jednak przez niewolników lub ich handlarzy przeniesiona została. Zarówno orzechy K. jak i samo drzewo rozmaicie bywa nazywane przez krajowców. Mieszkańcy z nad Nigru zowią je „kol a“, na Wybrzeżu Złotem „Bise“, a na

.    11.909%

6.761 „ 0.585 „ 0.023 „ 2.348 „ 2.875 „

.    33.754 „

3.040 „

.    29.831 „

2.561 „ 1.290 „ 1.618 „ 3.395 „

Orzechy K. żuje się. Ma-

go wyrazu przyczepkęn. p. „S u a-b i s e“, co oznacza „małpi orzech K.“ W kraju Begas nazywają go „Złotem drzewem“, gdyż gdzie rośnie, panuje dostatek; w Timbuktu i państwie Haussa nosi nazwę „G or o“, „Guro“, „Guru“ albo „Nugru“ wstanie świeżym, ususzone zaś, K. albo „K a u-d a“. Arabowie nazwali go „Q ua h u a e s-S û d â n“ t. j. „kawą Sudanu“. Drzewo to lubi klimat wybrzeży morskich, wznoszących się 200 — 300 m. nad poziom morza, a udaje się najlepiej na podłożu wulkanicznem lub zawierającem żelazo, unika zaś bagien. K. bywa także hodowane, a w tym celu murzyni Afryki Zachodniej wtykają orzech w ziemię, z którego wkrótce wyrasta drzewo. Kwitnie dwa razy do roku, główny zbiór owoców przypada na listopad i grudzień. Drzewo jest bardzo płodne, a w 10 roku dostarcza około 120 funtów angielskich owoców. Orzechy K. zawierają więcej theiny (kofeiny), niż najlepsze gatunki kawy, a nadto dość znaczną ilość theobrominy, znajdującej się także w kakao; zawiera również glukozę i skrobię, tę zaś w bardzo wielkiej ilości, co tłómaczy nam po-żywność orzechów K-i. Oprócz tych najważniejszych składników mamy jeszcze olej i pewien garbnik czyli taninę, podobną do taniny kawowej, a nadto pewien barwnik. Według badań prof. Sadebecka, dyrektora muzeum botanicznego w Hamburgu, skład orzechów jest następujący:

woda .... ciała proteinowe tłuszcz theobromina kofeina .    .    .

cukier skrobia

guma .... błonnik . ciała barwikowe czerwień „Kola“ tanina .    .    .

popiół ....

Gatunki gorsze zawierają nieco mniej theobrominy i kofeiny, ale nawet w najgorszych nasionach znajdujemy jeszcze około 2.2% kofeiny. Stąd orzechy K. mają taką wartość u krajowców, są bowiem zarazem środkiem odżywczym i podniecającym, zastępując im niejako kawę i herbatę. Stanowią one też ważny przedmiot handlu, a gdy dowóz ich na targach zmniejszy się z powodu nieurodzaju, lub z powodu wojen wśród krajowców, uważane to bywa za nieszczęście ogólne. G. Nachti-gal, słynny podróżnik, opowiada, że w krótkim czasie przyzwyczaił się do tego środka podniecającego, który mu w wielu razach znakomicie zastępował kawę, herbatę, a nawet tytoń.

ją początkowo smak gorzkawy, który jednak wkrótce ustępuje, pozostawiając uczucie słodkawe. Przy dłuższem żuciu barwi wargi na czerwono. Według opowiadania podróżników orzechy K. żute podniecają człowieka ogólnie i dodają mu jakby nowych sił, stąd też murzyni w dalekich podróżach stale przy sobie mają małe kuleczki, przyrządzone.z potłuczonego i zagniecionego K. — Giissfeldt podczas swego pobytu w Afryce, jako kierownik wyprawy do Loango, opowiada, że przy najbardziej nużących pochodach nieraz przez całe dni tylko i wyłącznie orzechów K-i używał, które żuł razem z imbierem. Dodawało mu to tyle sił, że w innych razach dawno byłby musiał paść ze znużenia. Murzyni robią sobie z orzechów podarunki, a rozchodzący się przyjaciele zjadają przynajmniej jeden orzech. Nad rzeką Niger podczas przysięgi kładą pra-jwą rękę na orzech K., a następnie zjadają -_go. Jeżeli obcemu przybyszowi podadzą orzech K., może być pewnym swego bezpieczeństwa. Zastępuje także u murzynów monetę zdawkową, drzewa zaś używają do budowy łodzi. Najgłówniejszy i najlepszy wywóz orzechów K. przypada na miesiące wiosenne , przyczem zauważyć należy, że w orzechach pochodzących z Sierra-Leone kiełki bywają troskliwie wycięte, aby nie dopuścić do hodowania ich w innych miejscowościach. Cena orzechów K. jest stosunkowo dość wysoka, a to z powodu przewozu trudnego i ciężkiego, a także ostrożności i troskliwości przy opakowaniu, gdyż szybko ulegają zepsuciu. Owoc ten jest nadzwyczaj czuły na zmiany ciepłoty, i nie znosi ani zbytniej wilgoci, ani gorąca. Pakując je, układa się orzechy w wielkich koszach, plecionych z mat zwanych ,,dum“-, kosze te poprzednio wyściela się warstwą grubą liści zwilżonych „Fetta“; dopiero w tę wyściółkę wkłada się orzechy i przykrywa je zwierzchu również warstwą liści; potem kosze wiążą sznurami we wszystkich kierunkach jaknajmocniej. Doświadczenie nauczyło, że orzechy w większej ilości razem zgromadzone ulegają mniejszemu niebezpieczeństwu zepsucia. Jeżeli w takim koszu znajduje się bardzo wiele (czasem i kilka tysięcy) orzechów, to wystarczy, jeżeli w czasie deszczowym po upływie pół miesiąca wyjmie się je, rozłoży, i wystawi przez krótki czas na przeciąg świeżego powietrza; następnie skropi orzechy i okrycie z liści i napowrót w koszu u-łoży. Jeżeli jest ich razem mniejsza ilość i panuje do tego posucha, należy tę czynność nawet kilka razy w tygodniu powtórzyć , przyczem trzeba każdy ostrożnie z kosza wyjąć i zbadać pilnie , czy nie jest zepsuty. Miejsca zakażone albo wyciąć, albo zupełnie owoc wyrzucić, aby innych nie zaraził. Zwiędłe nieco i włożone do wody, stają się jędrne. Niekiedy pojawiają się na ich powierzchni jakby plamy ospowate, należy je natych-

Inna

J. Hel.

1891; wyd. 2-e).

Ks. Wł. Kr.

miast wyciąć, ratując od zniszczenia resztę; czasem niszczy je choroba, zwana przez krajowców „Hille“, a odznaczająca się żółto-bru-natnemi plamami; pod jej wpływem owoc wewnątrz staje się płowo-białym i traci zupełnie smak; na przechowywanych w wilgoci występują plamy ciemne, środek zaś twardnieje, traci sok i zamiera; krajowcy mówią wtedy, że orzechy K. pożera „ Dasemsera“. jeszcze choroba w postaci plam czarnych zwana „Tulo“ niszczy zupełnie tkanki i zamienia je w krótkim czasie w czarno-brunatny proszek. Oprócz tych chorób, pochłaniających czasem całe plony, jeżeli się ich wcześnie nie zauważy i nie wygubi, są jeszcze dwa robaki, zwane przez krajowców „Zankura“, a dotychczas nie zbadane, z których jeden biały i długi, a drugi krótki i szary, niszczą także orzechy. Uprawa jest dość trudna, a krajowcy w nie-udaniu się zbiorów upatrują siły nadprzyrodzone, i zamiast przeciwdziałać, uciekają się do opieki bogów, składając im na przebłaganie ofiary. Rozumie się, że liczne przesądy są przywiązane do tych owoców; na wyspie Borneo n. p. wierzą ogólnie, że ludzie o złym wzroku albo kłamcy lub rozpustnicy nigdy nie cieszą się dobremi zbiorami tych orzechów.— Handel tym produktem w Afryce zachodniej jest wielki, a roczny obrót wynosi kilkanaście mil. orzechów. Trudnią się nim szczególnie kobiety, odbywając nieraz dalekie podróże. Kano, Timbuktu i Sokoto są rynkami zbytu, stąd kupcy dalej je rozwożą. Cena orzechów jest tern wyższą, im dłuższą drogę odbyły. Głownem miejscem handlu jest Sierra-Leone, skąd parowce przewożą je przedewszystkiem do Senegalu i Bathurst. Za 45 klg. orzechów płacą 50 — 150 franków i wyżej. W niektórych miejscowościach n. p. Tangrera kwitnie handel zamienny; kupcy z Yamina, Segu i Djenna wymieniają za sól i materye wełniane te orzechy; stąd spławiają je rzeką Niger do Timbuktu, gdzie na targu rozróżniają kilka gatunków : białe orzechy są zwykle tańsze a za jednego dolara w miejscach portowych można ich otrzymać około 3 000 sztuk, czerwonych zaś tylko około 600 sztuk. Lwią część tych orzechów spożywa sama Afryka, a następnie Indye Zachodnie i Brazylia, gdzie głównymi odbiorcami są murzyni. Najważniejsze porty wywozowe są Porto -Novo i Ambrizette (na południe od uścia rzeki Kongo). Handel główny odbywa sie nad rzeką Gambią. Według doniesień konsula angielskiego przywóz w r. 1860 wynosił około 150 000, a r. 1880 już 743 000 funtów orzechów. Od niedawna handel ten rozszerzył się i na wybrzeża afrykańskie Morza Śródziemnego i na całe prawie wnętrze Afryki. Z roku na rok wzrasta też wywóz do Anglii, gdzie wyrabiają z nich gorsze gatunki czekolady i specyfik K. — W Sierra-

Leone uważają drzewo K - i za święte , a ktokolwiek by je uszkodził, rzadko kiedy uniknąłby śmierci. Handel temi owocami jest bardzo dawny, gdyż jużClusius („Exoticor“. lib. IV, cap. 7, Pag. 65 według Z i p p 1 a) pod rokiem 1591 o nim wspomina. W r. 1727 Prévost i La Harpe („Histoire générale des voyages“) tak donoszą o orzechach K.: „0-woc ten zastępuje murzynom monetę zdawkową i nie znają oni żadnego innego artykułu zamiennego. Cenią go zaś tak wysoko, że 10 sztuk uważają za podarunek godny króla“. W Nife wywóz najlepszego gatunku zwanego „Labödschi“ wzbroniony jest ustawami krajo-wemi pod surowemi karami, a tylko król ma prawo robić z niego podarunki. Do Meksyku, Brazylii i Indyj Zachodnich dostał się ten owoc za pośrednictwem plantatorów i niewolników z Afryki. Zarząd ogrodów wKew w Anglii wyhodował to drzewo z dobrym skutkiem tak, że można było nawet część przyrostu ofiarować ogrodom botanicznym w Kalkucie, Cambridge (półu. Ameryka), na Cejlonie, Demarara, Sydney i Zanzibarze. Inne gatunki tego rodzaju ob. pod Sterculia. Literatura: En gier u. Pr ant 1 „Die natürlichen Pflauzenfamilien“, III 6; Seniler „Tropische Agricultur“, I; Nachtigal„SaharaundSudan“, Zippel und Bollmann „Ausländische Kulturpflanzen etc“.

W Europie z orzechów K. wyrabiane bywają leki różne, działające w sposób podobny jak kofeina (ob.); sławy osobliwej, nieomal wszech-europejskiej, używają ziarenka {granules) z cukru i wyciągu K-i aptekarza paryskiego A s t i e-r a, będące w wielu razach środkiem wybornym, lekko pobudzającym, bardzo przeciwko migrenie skutecznym, a w użyciu przyjemnym, stosowanym także z powodzeniem przeciwko niedomaganiu nerwowemu (neurasthenia), biciu serca i t. p. — Od orzechu K. prawdziwego zwanego „żeńskim“ odróżniany bywa inny, nazywany „męskim“, pochodzący od rośliny Gercinia Gola Haeckel, a mający smak gorzki i nie zawierający kofeiny, więc też nie skuteczny. Zamiast orzechów K-i prawdziwej podsuwane bywają także owoce drzew Heritiera litoralis Haeckel i Par-kia africana R. Br., również nie skuteczne — Por. Schuckardt „Die Kolanuss“ (Rostok

D-r J. P.

Kola Dymitr Franciszek (* 1699 — f 1766) ks., rektor warszawskiego domu Pijarów, następnie teolog prymasa Komorowskiego, a później biskupa chełmskiego Bajera. Jest autorem dzieł następujących: „Prawda katolicka to jest Katechizm rzymski dla młodzi szkół pobożnych krótko zebrany“, Warszawa 1742; „U-wagi chrześciańskie“, Warsz. 1742; „Traktat krótki o heraldyce z przydatkiem introdukcyi do historyi uniwersalnej“, Warsz. 1747. Pisał także kazania i panegiryki.

Pyr.

Dr. .T. P.

Pyr.

A. Ii.

Kołaczek A. B. G., profesor gimnazyum e-wangielickiego w Cieszynie na Śląsku Austrya-ckim, agitator polityczny, 1848 poseł demokratyczny na sejm frankfurcki. W r. 1850 przez sąd w Brnie skazany na więzienie , zdołał ujść i w wolnem naówczas mieście Bremie redagował w r. 1851 czasopismo „Monatschrift“, które atoli już po upływie pół roku na żądanie państw rzeszy niemieckiej, wydawać mu wzbroniono.

Kolâcek Franciszek, fizyk i matematyk czeski, (* 1851 w Sławkowie pod Bernem), kształcił się w uniwersytecie praskim i wiedeńskim, r. 1872 został nauczycielem gimnazyum niemieckiego w Bernie, 1873 gimnazyum czeskiego tamże. W r. 1877 otrzymał w uniwersytecie praskim stopień doktora filozofii, 1882 habilitował się jako docent fizyki matematycznej na politechnice w Bernie, 1891 został profesorem fizyki matematycznej w uniwersytecie czeskim w Pradze, a w r. 1895 był dziekanem wydziału filozoficznego. Jest też dyrektorem seminaryum matematycznego na uniwersytecie i członkiem akademii czeskiej. Ogłosił bardzo znaczną liczbę rozpraw, tyczących się różnych działów fizyki matematycznej, posiadających w ogólności doniosłe znaczenie naukowe, a zamieszczanych w różnych pismach, jak: „Archiv mathem. a fysiky“; „Cas pro pëst. mathem. a fysiky“; w „Annałach“ Poggendorf-fa, oraz w sprawozdaniach akademii czeskiej i wiedeńskiej. Z rozpraw tych wymienimy: „Wywód elementarny praw ciążenia“ (1879); „Zasadnicza teorya elektrostatyki“ (1881); „O elektrometrach“ (1882); „O atrakcyi elipsoid“ (1893); „O wpływie włoskowatego napięcia powierzchniowego na szybkość rozchodzenia się fal wodnych“ (1879); „O teoryi rezonansu“ (1881); „O prężności pary“ (1886); „Próba wyjaśnienia rozszczepienia światła ze stanowiska elektromagnetycznej teoryi światła“ (1886 — 1890); „Teorya załamania światła wyłożona indukcyjnie“ (1892); „Wykład analityczny zasady Huy-gensa“ (1894); „Teorya zjawiska Kerra“ (1896); „O rozchodzeniu się światła w środkach różno-zwrotnych“; „O metodzie oznaczania przewodnictwa elektrycznego cieczy“ (1884); „O obliczaniu spółczynników indukcyi w długich zwojach“ (1897); „O przyciąganiu elipsoid“ (1893). Oprócz tego uzupełnił i ogłosił w nowem wydaniu, nakładem - czeskiej akademii nauk, trzeci tom „Fizyki teoretycznej“ Seydlera, obejmujący mechanikę molekularną, teoryę ruchu drgającego i falowego, oraz akustykę. Opracował nadto dzieło o hydrodynamice, które ma wydać stowarzyszenie matematyków czeskich w swym „Sborniku“. Szczególne uznanie zyskał swoją teoryą rozszczepiania ze stanowiska teoryi elektromagnetycznej światła.    s K

Kołaczek J an (* w Gliwicach na Śląsku dnia 13 grudnia r. 1842) lekarz zajmujący się chirurgią. Po ukończeniu szkół w mieście ro-dzinnem udał się do Wrocławia, a zapisawszy się do wydziału lekarskiego, ukończył go w r. 1870. Od r. 1871 — 1873 pracował w zakładzie anatomo-patologicznym wrocławskim, jako asystent profesorów Waldeyera i Cohn-heima (ob. te nazw.). Od r. 1873 do 1881 był asystentem kliniki chirurgicznej, będąc już od roku 1877 docentem prywatnym chirurgii, obecnie jest we Wrocławiu profesorem chirurgii, oraz kierownikiem kliniki chirurgicznej prywatnej. W r. 1882 był jednym z kandydatów do katedry chirurgii w Krakowie, którą wszakże ministeryum wiedeńskie oddało Mikulicz owi (ob.). Z prac jego licznych najwybitniejsze są: „Grundriss der Chirurgie“, (Berlin 1884) i monografia „Ueber das Angio-Sar-com“ (w „Deutsche Zeitschr. fur Chirurgie“ r. 1878, t. IX, str. I 165); po polsku napisał „Torbielowłókniak ściany brzusznej. Laparoto-mia z pomyślnym skutkiem“ (w „Gazecie lek.“ r. 1882, nr. 1). — Por. S. Koś miński ego „Słownik lek. pols.“ (str. 223).

Kołaczka, słów. Kołaczka ręka, niein. Kołacz kaer Laibl, rzeka w Beskidach Spiskich, wytryska w lesie zwanym Maldurska z północnej strony góry Szwarcenberg (1291 m.) i płynie na długości 13 kim., z początku ku północy, mając od wschodu szczyty: Panisko (1156 m.), Płoca (1 201 m.), Rzepisko (1 250 m.), Skałka (1170 m.). Przednie Hory (1 064 m.), a przyjąwszy z lewej strony potok Lajbl z pod Ihły płynący, przepływa około wsi Kolaczkówr i, zwracając się na wschód, łączy się z rzeką Jakubianką pod Nową Lubownią.

Kolada, mniemane bóstwo pogańskie na Rusi. Maskując ubóstwo mitologii słowiańskiej, po której źródła historyczne niewiele nazw i szczegółów zostawiły, wzbogacono ją postaciami, terminami i obchodami późnemi, clirze-ściańskiemi, obcemi, albo wymysłami szczeremi czy też nieporozumieniami fatalnemi. Jak R u-sałki (ob.), tj. nazwa świąt czyli obchodów wiosennych, tak i obchód zimowy, noworoczny dostały się do „mitologii“ słowiańskiej, chociaż i sam obchód i nazwa jego łacińska. Lecz gdy rusałki odłączyły się w końcu .od wiosennego obchodu i samoistnego nabrały życia, u Kolędy - Kolady proces antropomorficzny w pół drodze utknął; przyśpiew pieśni obrzędowych nie oblekł się w postać żywą —o samej „Koladzie“ nic też lud opowiadać nie umie. W znanem dziele Afanasjewa („Poeticzeskija wozźrienija Sławian na prirodu“, 3 t.) zebrano cały o mniemanem bóstwie materyał, z pieśni, zakazów (np. r. 1649) itd.

Kolakreci, po grecku xwXaxpstai (wyraz złożony, pochodzący od rzeczownika xaiXrj, kość biodrowa, i czasownika àysipetv, zbierać, stąd w starszej formie brzmiący xwXaYpsrac). Pierwotnie służba w świątyniach greckich, zbierająca części ofiarowanych bogom zwierząt.

S. I)rz.

Dr. J. r.

Pyr.

Pośredniczyli oni także w przyjmowaniu darów honorowych dla królów, później dla archontów i prytanów. pełniących urząd sędziowski. W czasach późniejszych, jeszcze za konstytucyi Solona, byli to ateńscy urzędnicy skarbowi, którzy zarządzali kasami rządowemi. Od czasów reformy Kleisthenesa przyjęli te obowiązki tak zwani apodekci (' anodénrcn), a K-om przysługiwało tylko ściąganie grzywien sądowych (TcpüTavsïa) i wypłata ich na koszta stołowania zasłużonych obywateli w Prytaneum, a później jeszcze na żołd, sędziom należny. Podlegali oni z pewnością rozkazom ministra skarbowo-ści ateńskiej (rapiaç tfję Ôiooxrjaecùç). — Porów. Boeckh, „Die Staatshaushaltung der Athener“, tom I, str. 237 i in.

Kolanko u roślin, ob. Źdźbło.

Kolanko (weter.); nazwę tę nosi u konia wyniosłość nieznaczna na nodze tylnej. Podstawą jej jest kość gruba i płaska, zwana rzepką (patella s. rotula), znajdująca się z przodu w miejscu, gdzie kość uda (os femoris) końcem swym dolnym styka się z końcem górnym goleni i gdzie noga tylna końska łączy się z tułowiem, jest to więc rzeczywiście staw, odpowiadający anatomicznie kolanu ludzkiemu, nie noszący jednak w weterynaryi nazwy tej, dawanej przez nią stawowi innemu nogi przedniej (ob. kolano końskie). Rzepka ulega niekiedy zwichnieniu, przyczem zbacza na zewnątrz, albo do wewnątrz, w razie takim częstokroć ruch nogi staje się niemożliwym zupełnie, albo jest przynajmniej utrudniony, tak, że koń z ledwością utykając stąpać może. Zwichnięcie takie daje się wprawdzie usunąć stosunkowo dość łatwo za pomocą wprawienia kostki wywichniętej (repositio), ale na-potem pozostaje zwykle skłonność do powtarzania się wywichnięcia przy lada sposobności, obniża więc bardzo znacznie wartość konia raz już uszkodzeniem takiem dotkniętego.

Kolankowate ciałka mózgu (Corpora geni-culata cerebri), twory znajdujące się na podstawie mózgu (ob.).

Kolankowski Antoni, poeta (* 1825—f 1881 w Suwałkach). Drukował: „Łzy i uciechy“ (Warszawa 1870) i „Ostatnie akordy“ (Suwałki 1875) oraz drobne utwory w „Bluszczu“ i „Tygod. Ilustr.“.

Kolano (łac. genu) u człowieka jest stawem największym ciała całego, odpowiadającym anatomicznie stawowi łokciowemu (cubitus), pomimo, że mechanizm obu stawów tych jest różny, ale w rozbiór różnic tych tu wdać się nie sposób. Stawkolenny, zajmujący środek nogi (ob.), jest głównie stawem zawiasowym (łac. gingly-mus), pozwala jednak goleni, oprócz zgięcia i prostowania, obracać się jeszcze (gdy K. jest zgięte) do pewnego stopnia i dokoła swej osi, t. j. wykonywać ruchy zwracające i odwracające (łac. pronatio et supinatio). Gdy K. jest wyprostowane oba ruchy wymienione są niemożliwe. Staw K-a składa się z końca dolnego kości uda (os femoris), końca górnego goleni, czyli piszczeli (tibia) i z rzepki (patelin), na przodzie stawu umieszczonej; kości te połączone są ze sobą więzami (ligamenta), a do stawu należą oprócz tego dwie chrząstki międzystawowe, t. zw. półksiężycowe (fibr ocartilagines interarticulares semilunares s. lunatae), wewnętrzna i zewnętrzna, zwiększające spoistość i przystawanie do siebie szczelniejsze końców stawowych kości K. tworzących. Każda z chrząstek tych ma postać półksiężyca, którego brzeg wypukły i grubszy zwrócony jest do ściany torebki włóknistej, okalającej K., wewnętrzny zaś wklęsły i cieńszy obrócony jest do wnętrza stawu, ku miejscu zetknięcia się kłykci kości uda i goleni; wielkość ich jest nierówna. Chrząstka wewnętrz-n a jest mniej wygięta, a brzeg jej zewnętrzny zrasta się szczelnie z torebką włóknistą K-na, wskutek czego jest też mniej ruchliwa od zewnętrznej, więcej skrzywionej i nie zrośniętej z torebką. Końce przednie obu chrząstek tych przyczepiają się za pomocą włókien krótkich, więzistych, do dołka leżącego przed wyniosłością międzykłykciową goleni, tylne zaś do dołka leżącego po za tą wyniosłością. Obie połączone’są między sobą więzem wązkim, blisko 3 cm. długim, rozciągającym się od brzegu wewnętrznego końca przedniego jednej, do brzegu przeciwległego drugiej; wiąz ten zwie się poprzecznym chrząstek półksiężycowych (ligamentum transver sam commune car-tilaginum semilunarium).—Staw utrzymują w położeniu więzy różne, więc naprzód: dwa więzy krzyżowe (ligamenta cruciata), leżące w jamie stawowej, zaczynając się od miejsc chropowatych, przeciwległych sobie na powierzchniach wewnętrznych kości udowej, a przyczepiające się do dołków leżących przed i po za wyniosłością międzykłykciową piszczeli (tibia). Wiąz krzyżowy przedni (l. cruciatum an-ticum) przechodzi od kłykcia zewnętrznego kości udowej do dołka przedniego goleni, tylny (/. c. posticum) od kłykcia wewnętrznego uda do dołka tylnego goleni. Krzyżują się zatem nakształt litery X. Oba więzy te są bardzo mocne i wytrzymałe, a zadaniem ich głównem jest zapobieganie zgięciu zbytecznemu, lub wyprostowaniu nadmiernemu K-a.—Torebka włóknista, otaczająca K. (ligamentum capsulare) jest workiem dość obszernym, składającym się z błony dość cienkiej, rozciągającym się od obwodu końca dolnego kości uda, do obwodu chropowatego obu kłykci goleni. W ścianie jej przedniej znajduje się otwór, który wypełnia spajając się z jego obwodem, powierzchnia tylna rzepki (ob.) powleczona chrząstką. Błona torebki tej jest wogóle bardzo cienka, jeno w jej ścianie zewnętrznej i tylnej znajdują się pasma włókniste, grubsze. Pasmo ścięgniste ściany tylnej ciągnie się od kłykcia zewnętrznego

I)r .i. r.

kości udowej do kłykcia wewnętrznego piszczeli i posiada nazwę odrębną więź u pod-kolanka (ligamentum popliteum), a zrasta się ze ścięgnem mięśnia półbłoniastego uda (musculus semimembranosus) i z częścią zewnętrzną podwójnego (m. biceps femoris) w sposób taki, że mięśnie te, kurcząc się podczas zginania kolana, pociągają wiąz ku tyłowi i zapobiegają uwięźnięciu torebki w stawie zgiętym. Pasmo zewnętrzne torebki skierowane jest ku strzałce (fibula) i nosi nazwę więzu bocznego zewnętrznego krótkiego (lig. laterale exter-nuni brève). Ze ścianą wewnętrzną torebki tej zrasta się torebka maziowa K-a (capsula synovialis), której budowy dość zawiłej opisywać tu szczegółowo nie będziemy, nadmieniając tylko, że po obu stronach rzepki tworzy dwie marszczki wstępujące w jamę stawu ko-lennego, tłuszczem napełnione, idące od podstawy rzepki do końców przednich chrząstek międzystawowych, gdzie obie marszczki te łączą się z sobą. Marszczki owe noszą nazwę, niezupełnie właściwą, więzów skrzy dla-stycli (ligamenta alaria).— Wspomnieć trzeba tu jeszcze dwa więzy boczne K-a (lig. late-ralia), leżące nazewnątrz torebki włóknistej, z których wewnętrzny, szeroki i mocny, ciągnie się od guzowatości kłykcia wewnętrznego kości udowej do kłykcia wewnętrznego piszczeli, zewnętrzny zaś idzie od kłykcia zewnętrznego uda do główki strzałki (ob.). Oba więzy te przebiegają nieco ukośnie, od przodu z góry, na dół i ku tyłowi, więc podczas wyprostowania K-a napinają się, ograniczając do pewnego’stopnia ruch jego, zwalniając się zaś, gdy K. jest zgięte, umożliwiają goleni ruch naokoło osi swej, wyżej już wspomniany. — Dokoła K-na przebiegają tylko ścięgna mięśni pokryte po-więzią nogi i skórą, nigdzie K. nie posiada warstwy mięsnej, tak, że części jego kostne łatwo i dokładnie przez skórę wyczuć się daje. — Właściwie K-m nazywa się potocznie, a poniekąd i anatomicznie, tylko część przednia i dwie boczne stawu tu opisanego, część zaś jego tylna, gdy K. zgięte, wklęsła wyraźnie, zwie się podkolankiem (ob.), przegubem lub dołkiem podkolenny m (po-ples, v. flexura s. fossa poplitea).— K. podlega nieprawidłowościom wrodzonym, które, nie opisując ich dokładniej, tu wymieniamy tylko, jak oto: K. w tył przegięte, czyli wklęsłe (ginu recurvatum), K. koślawe (g. valgnm), gdy goleń pod kątem rozwartym zbacza na zewnątrz, K. łęków a te czyli szpotawe (g. varum), gdy goleń pod kątem skrzywia się na wewnątrz. Stany te utrudniają chodzenie, zwłaszcza gdy są silniej rozwinięte i szpecą zawsze osoby niemi dotknięte. Usunąć lub przynajmniej zmniejszyć je można często za pomocą zabiegów i przyrządów ortopedycznych, byle tylko nie były już zbyt zastarzałe (por. O r-t o p e d y a). Stan K-a podlega zwichnieniom sto

sunkowo bardzo rzadko, chronią go bowiem od tego więzy jego liczne i mocne, więc też dla sprowadzenia zwichnienia takiego konieczne jest działanie siły zewnętrznej, niezwykłej, bardzo potężnej, która, zanim zdoła zmienić położenie prawidłowe kości, musi przedtem, albo uszkodzić je same, albo też pokaleczyć strasznie otaczające je części miękkie, dlatego też wszelkie zwichnienia K-a należą do obrażeń najcięższych, wielce niebezpiecznych, do wprawienia i wyleczenia trudnych. Wszelkie rany stawu tego należą również do uszkodzeń niebezpiecznych , dawniej często bardzo kończących się śmiercią, lub utratą nogi; dziś, wskutek udoskonalenia sposobu leczenia i gojenia ran wogóle, utraciły wprawdzie wiele z dawnej straszliwości swej, ale pomimo to lekceważyć sobie nie można ich nigdy, gdyż nawet najumie-jętniej leczona rana K-a pozostawić może kalectwo na życie całe. Wszelkie sprawy zapalne bądź w K-ie samym, bądź też w częściach miękkich otaczających je, są także niebezpieczne, a bardzo uparte; często nadzwyczaj próchnienie kości z powodu gruźlicy, napadające zwłaszcza dzieci i wyrostków, należy do przypadłości K-a najcięższych, pomimo zabiegów wszelkich najczęściej kończących się źle, gdyż nawet, jeżeli uda się powstrzymać szerzenie się dalsze choroby, zniszczenie w stawie bywa zwykle już tak wielkie, że w razie najlepszym wyleczony do końca życia pozostaje kaleką. Częste też są przykurczenia i zesztywnienia K-a, będące najzwyklej następstwami spraw zapalnych, także nie łatwe do usunięcia, a w wielu razach opierające się leczeniu wszelkiemu. — Szczegółów dokładniejszych poszukać należy w podręcznikach anatomii i chirurgii.

Za kolano uznajemy w anatomii porównawczej miejsce zestawienia kości uda (kości biodrowej - fe mur) z kośćmi podudzia (piszczelą—fibula, i golenią — tibia) w kończynach tylnych kręgowców (za wyjątkiem ryb). Zestawienie to, zwane stawem kolanowym, umocowane jest ścięgnami, które wraz z mięśniami, przez nie do tych części kończyn tylnych przymocowanemi, tworzą tu pewnego rodzaju zgrubienie. W utworzeniu stawu kolanowego większości ssaków rozróżniamy następujące części: kostka okrągła, powstała ze skostnienia ścięgna t. zw. rzepką— patella, otoczona ścięgnem m. rozginacza, dwie kształtu półksiężyca miçâzystawowe chrząstki, zajmujące przestrzeń między wzgórzami (kłykciami) kości biodrowej i goleniowej (tibia), dwu ścięgien na krzyż ułożonych w kształcie litery X w pochwie obejmującej staw (ligamenta crucia-ta) i dwu ścięgien bocznych zewnętrznych (ligamenta lateraliaf wszystkie te części otoczone są dokoła niby torebką-pochwą z tkanki włóknistej, zrośniętą od wewnątrz z torebką wewnętrzną; mięśnie należą tutaj tylko swemi częściami górneini: mięsień rozginacz podudzia, mięsień przechodzący od uda do rzepki — mus-

S. M.

Kolano końskie, w weterynaryi nazywany tak bywa jeden ze stawów nogi przedniej konia, mający za podstawę siedm kostek, ułożonych w dwa rzędy, a zajmujących miejsce pomiędzy końcem dolnym podbarczu (ob.) a górnym n a d p ę c i a (ob.), anatomicznie więc odpowiada zupełnie napięstkowi (carpus) ręki ludzkiej; zapatrując się nań ze stanowiska ana-tomiczno-porównawczego, nazwę jego uznać musimy za błędną, lub zgoła niedorzeczną; ponieważ jednakże jest utarta, zarówno w weterynaryi, jak między ludźmi mającemi do czynienia z końmi, więc zachować ją trzeba, jako zrozumiałą powszechnie.—K. to, o ile jest zbudowa- (1842). ne prawidłowo i kształtnie, powinno być z przodu płaskie zupełnie, lub tylko bardzo mało wypukłe, przytem dość szerokie, nie wystające ani zapadłe; z podbarczem i nadpęciem, gdy koń stoi spokojnie, tworzyć mu linię nieomal prostą zupełnie.—Jeżeli noga w K-e jest ciągle zgięta tak, że staw sam wystaje ku przodowi, stan ten nieprawidłowy nazywany bywa najzwyklej kozieńcem (ob.). Wadliwe to ustawienie nóg przednich, szpecące konia, bywa albo wrodzone, a wtedy nie zmniejsza bardzo użyteczności jego, albo też jest nabyte, będąc następstwem zbytniego wytężenia nóg przednich pracą ciężką, zwłaszcza u koni w zaprzęgu chodzących, a w takim razie obniża u-żyteczność, a zatem i wartość konia.—Aby się przekonać, czy kozieuiec jest wrodzony, czy nabyty, wystarcza podniesienie koniowi jednej nogi przedniej, bacząc równocześnie uważnie na drugą, na której się opiera. Jeżeli wada jest nabyta, to noga, na której teraz ciężar cały przodu ciała końskiego spoczywa, wskutek wysiłku mięśni wyprostuje się odrazu, pozostanie zaś wygięta, o ile kozieniec jest wrodzony. —

K. w budowie swej podlega jeszcze wielu wadom innym, najszkodliwszą z wrodzonych jest wcięcie zbyt wydatne pod wzniesieniem znaj-dującem się przy zbiegu powierzchni tylnej z boczną, zewnętrzną K-a, któremu to wzniesieniu służy za podstawę kostka haczykowata (os hamatum), jedna z siedmiu w skład stawu wchodzących; wcięcie bowiem tak wyda- Jeronym“, „Dablova legenda“ i t. d.), odznacza-

Witslka Enc. Powsz llustr. Zesz. 238b T. XXXVI.

Dr J P.

lJyr.

talus quadriceps femoris-, i w tyle mesopopliteus i inne. U ssaków piszczel w większości wypadków nie wchodzi w skład stawu kolanowego; rzepki brak u następujących ssaków: wielorybów (■Cetacea), syrenowatych (Sirenla), rękoskrzydłych (Chiroptera) i wielu z owado-żernych (Insectiora). U kręgowców niższych (ptaków, gadów) kolano zwrócone jest nie ku przodowi, a nieco w bok. Rzepka istnieje już u pewnych grup jaszczurko waty cli (Var ani-dae); dość często występuje u ptaków, szczególnie wybitnie u pingwinów. K. w mechanice ruchu kończyn jest dźwignią drugiego rodzaju (ob. Dźwignia); ruchy mogą zachodzić tylko w płaszczyźnie równoległej do pł. symetryi ciała.

tne utrudnia znacznie swobodę ruchów nóg przednich. — Ze zmian przygodnych najważniejsze jest zgrubienie skóry, któremu towarzyszy brak sierści i ślady blizn na przodzie K-a, obecność bowiem zmian tych upoważnia do przypuszczenia uzasadnionego (zwłaszcza gdy spostrzeżemy równocześnie blizny i na wargach), że koń się potyka często, mając nogi słabe, przyczem padając rani sobie K-a i wargi; koń zaś potykający się stale, mało jest zdolny do użytku, szczególnie na wierzchowca, ale też jako zwierzę pociągowe nie na wiele się przydaje. —K. podlegać też może uszkodzeniom zewnętrznym, zwichnieniu i sprawom zapalnym, stany te narażają na szwank ciężki zdrowie zwierzęcia i wymagają pomocy weterynarskiej wczesnej, starannej i umiejętnej.—Rzadziej, choć ze stanowiska anatomiczno - porównawczego jedynie słusznie, K-em nazywany też bywa staw nogi zadniej konia, noszący w weterynaryi miano przegubu (ob.), a będący połączeniem kości uda (os femoris) z golenią (tibia). Nieraz też za jedno brane bywa K-o z kolankiem (ob.)

Kolanowski Maksymilian, nauczyciel gimnazyum św. Magdaleny w Poznaniu (* tamże r. 1815 —f 1844). W roku 1841 doktoryzował się w Berlinie i tam wydał: „De Mathiae Casimir Sarbievii Połoniae Horatio

Kolar Józef (* 1812 —f 1896), znakomity dramaturg i najznakomitszy artysta dramatyczny czeski, po ukończeniu gimnazyum i uniwersytetu w rodzinnej Pradze był przez kilka lat wychowawcą syna jednego z magnatów węgierskich, z którym wiele podróżował za granicą. Po śmierci swego wychowańca wrócił do Pragi, gdzie w r. 1837 wystąpił poraź pierwszy na scenie i odrazu wyborną grą w sztukach szekspirowskich, zwrócił na siebie uwagę. Poświęciwszy się jednak zawodowi artystycznemu, K. nie przestaje pracować nad sobą, a zwłaszcza z wielkim zapałem study uje filozofię, przeważnie Hegla, którego system wycisnął widoczne piętno na późniejszych jego utworach dramatycznych i powieściowych. Po 35-u latach pracy na scenie czeskiej i niemieckiej w Pradze K. otrzymał emeryturę, jako e-meryt teatru niemieckiego, i później tylko podczas wyjątkowych uroczystości w Pradze kilkakrotnie ukazał się jeszcze na scenie. Jako artysta dramatyczny, K. ma taki rozgłos w Czechach, jak u nas Królikowski; był to talent znakomitego tragika, z niezrównanem mistrzow-stwem odtwarzającego role takie, jak Hamleta, Lira, Szajloka, Ryszarda III, Wallensteina (Szyl-lera), Mefistofela (Goethego) i t. d. Jako dramaturg K. zajmuje także dość wybitne stanowisko w literaturze czeskiej: dramaty jego, przeważnie na tle historycznem osnute (jak n. p. „Żiżkovń smrt', „Kralovna Barbara“, „Mistr

.i. v. o

J. r\ G.

) 1,589    „

) 1,592    „

75,0

ją się scenicznością. prawidłowym rozwojem akcyi i dobrą wogóle charakterystyką występujących osób. Oprócz oryginalnych dramatów K. pozostawił po sobie bardzo dużo przekładów z Szekspira, Szyllera, i Goethego; w tłómacze-niach tych wprawdzie nie trzyma się niewolniczo oryginału, natomiast umie zawsze wyrazić dokładnie tragizm sytuacyi i uchwycić należycie charakterystyczne rysy bohaterów. Znany jest również K. jako autor licznych nowel, acz bez wyższej wartości artystycznej; wyszły one w wydaniu zbiorowem p. t. „Sebranć romńny“ (Praga, 1854). Pisywał również do rozmaitych czasopism czeskich i niemieckich sprawozdania teatralne, a przeważnie muzyczne; wydał tomik poezyj lirycznych, są to jednak rzeczy bardzo słabe, zwłaszcza pod względem formy.

Kolar Franciszek Karol, aktor czeski (* 1830 w Waldheimie — f 1895 w Pradze). Nauki pobierał u Pijarów w Pradze. Zamiłowany w sztuce, kształcił się w r. 1845 w akademii malarskiej, i został biegłym rysownikiem. W charakterze amatora występował na scenie teatru prywatnego w b. klasztorze św. Mikołaja. Dyrektor teatru Hoffman zachęcił młodego artystę do występów na przedstawieniach południowych w teatrze czeskim (1851 r.). Grywał krotochwile, a korzystając z nieporozumienia jednego z artystów z reżyserem, przyjął jego rolę w „Wieczorze Trzech Króli“ Szekspira. Odtąd datuje się jego powodzenie w kreacyach szekspirowskich. W r. 1867 został naczelnym reżyserem. Stanowisko to zajmował do r. 1892. Zasilał też pisma ilustrowane swojemi rysunkami i tworzył żywe obrazy. „Nauen. Slovn.

Kolarowa Anna Ludmiła, artystka dramatyczna, małżonka Jerzego K-a (* 1817 w Peszcie— f 1882 w Pradze). W młodym wieku przywieziona do Pragi, otrzymała staranne, lubo w duchu niemieckim wychowanie; czynna początkowo w chórze teatru niemieckiego, później zaczęła grać role dramatyczne. Uczyła się języka czeskiego u Jerzego Kolara, a w 1843 została jego żoną. Odtąd występować zaczęła na scenie teatru czeskiego w przedstawieniach popołudniowych. Wyróżniała się niezwykłym talentem w rolach tragicznych. W 1863 wystąpiła z teatru. Naućn. Slovn.

Kolarskie ludy. Pod nazwą ludów K-kich słyną prawie niezależne ludy, przebywające w dzielnicach górzystycli Indyj Przedgangeso-wych oraz prowincyj północno-zachodnich. Qua-trefages usiłował powiązać ich pod względem antropologicznym z negrytami. Niewątpliwie istnieje pomiędzy właściwemi negrytami a nie-któremi typami kolarskiemi wiele punktów stycznych, ale nie tyle, ażeby mówić o takiem bli-zkiem pokrewieństwie. Są to niedobitki prastarej formacyi etnicznej w Indyach Przedgan-gesowych: część ich uległa wpływom drawidyj-skim i prawdopodobnie tacy Gondowie, Oraono-wie są pochodzenia kolarskiego, chociaż dzisiaj posługują się językami drawidyjskiemi. Do najczystszych przedstawicieli typu kolarskiego należą P a t y o w i e vel D ż u a n g o w i e w Keun-dżarze i Denkanale (Oryssa): są wzrostu bardzo nizkiego (dosięgają zaledwie 1,57 metr wysoko- • ści), odznaczają się spłaszczoną twarzą, wyda-tnemi lukami twarzowemi; znajdują się na bardzo nizkim szczeblu kultury, bo utrzymują się z myśliwstwa i zbierania dziko rosnących płodów i korzeui, prowadzą dorywczo na lędy-n ach uprawę roli, chodzą zupełnie nago. Kha-riowie w Czota Nagpu:ze już posługują się do uprawy roli pługiem bardzo pierwotnym, jako znaku plemiennego używają trzech linij wyta-tuoawanych nad nosem. Co do typu fizycznego, przypominają Dżuangów. Najliczniejszą grupą kolarską są Horowie vtl Hoowie (sami siebie zowią tem mianem tj. „ludzie“); do Ho-rów należą Santal o wie (ob.) w Bengalu Wschodnim, Oryssie Północnej i Bhagalpurze; Mund o wie (ob.) vel H or o-h u w Czota Nag-purze, Hoowie właściwi, czyli Luzka-Ko-Iowie w Singbümie (Bengal) i B u mi d zowie w Bengalu Zachodnim. Wszystkich Hoów podczas spisu r. 1891 było około półtora miliona głów. Są to ludy rolnicze, ale mnóstwo zwyczajów zachowało dawny bardzo pierwotny charakter. Jednak pod względem ' fizycznym istnieją pomiędzy grupami, na które rozpadają się Hoowie, pewne różnice, jak to wykazuje przytoczona tablica pomiarów:

1.    Wzrost:

Santalowie (100 pomiarów) 1,614 metr.

Mundo wie (100

Bumidzowie (90 Santalowie odbiegli więc od nizkorosłego w ogóle typu kolarskiego, a jeszcze bardziej właściwi Hoowie (1,68 metr.) wskutek domieszki afgańskiej.

2.    Wskaźnik główny:

Santalowie (100 pom.) Ws, cz=76,l

Bumidzowie (90    „    )

Plemiona kolarskie w prowincyach północno-zachodnich cechuje wyższy wzrost i zarazem wybitniejsza długogłowość. Risley i Croo-ke znaleźli dla wzrostu tych ludów K-skich 1,64 metr; dla wskaźnika głównego 73 m.,

S a w a r ó w vel S a o r ó w (na przestrzeni Orys-sy, Czota Nagpur, Bengalu Zachodniego, a także prezydentury Madraskiej), Cust, Cunningham i in. zaliczają do ludów K-skich, Dalton zaś do drawidyjskich, a to ze względu na język. Ta sama wątpliwość dotyczy B h i 1 ó w. Prawdopodobnie oba te ludy przedstawiają ogniwo pośrednie pomiędzy właściwemi Kolarami a temi ludami K-kiemi, które przesiąkły drawidyjskiemi pierwiastkami antropologicznemi i przyjęły mowę drawidyjską. O ile można odtworzyć pierwotny typ fizyczny ludów kolarskich, trzeba przypuścić, iż byli oni nizkorośli, długogłowi i szerokonosi. — Bibliografia.

1896).

Dal ton „Descrip. Etlmol. of Bengal“ (Kalkutta 1872), dzieło cenne jako zbiór zwyczajów i zarys kultury oddzielnych ludów; J e 1-linghans „Sagen, Sitten etc. der Mundâ-Kolhs“ (w „Zeits. f. Ethn.“ 1872); Risley „Tribes and Castes of Bengal. Anthr. Data“ (Kalkutta 1891, dwa tomy); W. Crooke „Tribes (and Castes N. W. Province“ (Kalkutta

L. K

Kolarskie języki stanowią odrębną rodzinę języków, któremi mówią narody, zamieszkujące zachodnią górzystą część Bengalu, Indje środkowe i część prowincji Madraskiej, t. j. pomiędzy 75° a 88° długości wschodniej i 16° do 26 szerok. północnej. Nie są one pokrewne ani z językami nowoindyjskiemi, które w ciągu wieków powstały z starożytnego sanskrytu, ani też z jęz. drawidyjskiemi, z któremi sąsiadują (ob. Encykl. t. XVI, 974 ns.). Natomiast zarówno ludy, kolarskiemi zwane, jak i języki tych ludów są sobie pokrewne. Według wszelkiego prawdopodobieństwa są to przedstawiciele •najdawniejszej ludności tubylczej, która zamieszkiwała Indje jeszcze przed przybyciem ta Aryjczyków, a być może i Drawidów. Istnieje przypuszczenie, że Kolarowie przybyli do Indji z Tybetu, ale w ciągu długiego szeregu stuleci, odcięci od swych przodków środkowo-azyatyckich, zachowali zaledwie słabe znamiona pokrewieństwa z niemi. Podług zaś przypuszczenia J. Gabelentza języki K-skie są pokrewne z australijskiemi (w jego dziele „Die Sprachwissenschaft“, Lipsk 1891, str. 156 i in.). Nazwa „języki kolarskie“ (ang. Kolarian), użyta w drugiej połowie zeszłego wieku przez Jerzego Campbellä, etnografa angielskiego, na oznaczenie kilku narodów Indji środkowych, wzięta jest od wyrazu Kol, właściwie Kolh, którym w znaczeniu przezwiska pogardliwego obdarzane są niektóre z tych plemion przez inne z niemi sąsiadujące (Kolh znaczy świnio-bójca, staroindyj. kolaha). Dziś Kolarowie zmieszani są z Hindusami aryjskiemi i z plemionami drawidyjskiemi, z których pierwsze były przez długi czas uważane za Kolarów (jak Gondowie, Kchondowie, Oraonowie, Radżamagalowie). Około dwóch milionów Kolarów zachowało swój język rodzimy. Pod względem etnologicznym K-rów jest więcej, ale niektóre z plemion K-ich, zachowując typ K-i etnologiczny, przyjęły już język inny, niekolarski; takiemi są plemiona: Bhil wKandeszu, Malwie i Radżputanie, i Bhar, Bhnia i t. d., które przyjęły język hindi (ob. Enc. tom XXVII, 995). Inne prawdopodobnie także niedługo już będą mówiły swoim ojczystym językiem, ulegają bowiem stopniowo wpływom bardziej kulturalnego otoczenia. Pomiędzy plemionami K-emi, które obok ogólnych znamion etnograficznych niearyjskich, jak kolor skóry czarny albo ciemny, nosy szerokie płaskie i t. d., wiele z nich posiada bardzo znaczne rysy odrębne, z wybitnemi różnicami

językowemi. Wszystkie jednak języki K. pod względem morfologicznym należą do klasy języków przyczepkowych czyli aglutyna-cyjnych; w budowie wyrazów mają one zdolność nietylko doczepiania przyrostków na końcu, podobnie jak to się dzieje w rodzinie ural-sko-ałtajskiej, w językach drawidyjskich i wielu innych, ale także i dodawania przedrostków na początku wyrazów, jak to mamy w językach malajsko-polinezyjskich, w językach ban-t u (ob. Encyk. VI, 900) i in. Z języków K-ich układają grupy następujące: 1. Język santal-ski, którym mówią mieszkańcy krainy górzystej Radżmahalskiej, w okręgach: bhâgalpur-skim, bankurskim, hazaribaghskim i midnapur-skim oraz w prowincjach: Birbhûm, Manbhûm, i Singbhńm w Bengalu. Santalowie, pierwotnie prowadzili życie koczujące i trudnili się łowiectwem; obecnie są narodem osiadłym, zajmują się uprawą roli i różnemi rzemiosłami. Język santalski jest najbardziej rozwinięty i najpiękniejszy z języków K-ch, i ma cztery różniące się od siebie narzecza. Liczba mówiących tym językiem dochodziła w r. 1872 do 1-go miliona (podług Daltona „Ethnology of Bengal“); 2. Język Kolarski albo Kolów, mieszkańców prowincji: CzutjaNagpur Singhbńm i Manbhûm, dzieli się na 3 narzecza: numdarskie, bhumidż i lio; językiem tym mówi ok. 800 tysięcy; mieszkańcy trudnią się głównie łowiectwem; 3. Jęz. birhorski, żyjący w okręgu hazarybaghskim; 4. Język kharyjski, którym mówią Khârjowie w prowincyi Singhbûm i w prowincyach środkowych w liczbie ok. 30 tysięcy; 5. Jęz. dżuański, t. j. jęz. Dżuan-gów albo Patyów, plemienia najbardziej pierwotnego z kolarskich; liczba ich dochodzi do 10 tysięcy, zamieszkują Orissę na północ od Ka-taku; 6. Jęz. korwijski, którym mówi plemię Korwa, żyjące w okręgu Syrgujahskim i Pa-lamauskim w Bengalu zachodnim; 7. Jęz. kur-ski, mowa plemienia Kur. al. Kurku w- liczbie ok. 60 000 w krainie górzystej Mahâdeo w okręgu gandżamskim i wizagapatamskim w prezydenturze Madraskiej; 9. Jęz. gadab-ski, mowa plemienia Gadaba al. Gudba, żyjącego w części wschodniej Bustara w prowinc. Środkowych i wDżajpurze, państwie wasalnem na północ od prowincji Madraskiej. Plemię to ze wszystkich stron otacza ludność drawidyj-ska. Bibljografja: Dalton „Ethnology of Bengal“ (Kalkuta 1872); Hodgson „Miscella-neous Essays, relat. to Indian subjeets“ (t. II. Londyn, 1880); Hislop „Aboriginal Tribes of Central Provinces“ (Nagpur 1866); Schortt „Hill Ranges of South India“ (Madras, 1871); Latham „Comparative Philology“ (Londyn 1862); „Campbell „Languages of India“ (Kalkuta 1874); Hewitt „Chutia Nagpore: its peo-ple and ressources“ (Asiat. Quarterly Review, 1877, kwiecień); Nottrott „Die Gossnersche Mission unter den Kols“ (2 t., Halla 1888);

mer. (Pokhurja 1896).

na-

A. A. K.

Hr.

Driver „Notes on some Kolarian tribes“ («Journal Asiat. Soc.» Bengal 1888, serya nowa, LVII, I; „Mission belge du Cotha Nagpore“, 1888; „Lettres des P. P. Lievens, Haghen-beck etc.“; Forsyth „The Highlands of Central India“ (Londyn 1889); Glasford „Bustar Vocabulary. Record of Governem. of India“ (1863, F. D. XXIX); A. Campbell „San-tali-english dictionary“ Pokhurja 1899 — 1900 i ns. w 8-ce dużej); F. T. Cole „Santali pri-

A. A. K.

Kolarz Józef filolog i literat czeski, (* 15 marca 1830 w Ujeździe Sylwarowym pod Horzycami, kształcił się w,gimnazjum w Jiczy-nie i w uniwersytecie praskim, gdzie na wydziale filozoficznym studjował nauki przyrodnicze i języki słowiańskie; był przytem współpracownikiem pism perjodycznych, jakiś czas nawet redaktorem Złotych Kłosów („Zlatć klasy“). W latach 1856 — 58 był nauczycielem prywatnego gimnazjum realnego Jungmana, a w r. 1858 — 63    - gimnazjum akademickiego

staromiejskiego, nie przestając obok przyjętych obowiązków zajmować się nauką i pracami li-terackiemi; w 1861 został współpracownikiem założonego wówczas dziennika „Nńrodni Listy“. W owym czasie odbył także podróż do pobratymczych krajów, naprzód do Słowian południowych, następnie, w 1863, do Rosji. W Petersburgu, Moskwie i Kazaniu studjował dawne zabytki i rękopisy starosłowiańskie cyrylickie i głagolickie. Po powrocie do kraju w r. 1864 został mianowany przez wydział krajowy nauczycielem zwyczajnym języków słowiańskich w politechnice w Pradze, a w 1868 przez mi-nisterjum oświaty lektorem języka polskiego w uniwersytecie czeskim, następnie 1874 lektorem języka rosyjskiego i w 1883 języka serbsko - chorwackiego w tymże uniwersytecie. W r. 1868 wydał gramatykę rosyjską do użytku praktycznego p. n. „Mluvnice ruského jazy-ka wpfikladech a rozmluvàch“ (Praga, str. 148 w 8-ce), która miała w ciągu późniejszych lat kilka wydań (1872, wyd. 4-te; 1894 wyd. 5-te przerobione). Został członkiem Towarzystwa naukowego czeskiego, w którego rocznikach ogłosił szereg prac z zakresu filologii słowiańskiej, a m. „O dvou staroslovanskÿch legendach o sv. Cyrillu a Methodëji (1864); „O ce-sko-hlaholské bibli v Praze“ (1866); „O ceskć bibli z XV stoleti v Moskvë“ (1867); „O hla-holskÿch zlomcich Dobfichov’ckÿch“ (1869) i „O hlah. ‘zlomcich Borotickÿch“ (1879; „O no-sovkâch polabskÿch a jich pomëru k nosovkâm polskÿm a staroslovanskÿm“ (1874); „0 hlahol-ském ziomku kijevském (1875 i 1877); „0 Zo-grafském Evangelistâfi a jego berlinském vydani“ (1879); „0 historicko - srovnâvaci mluvnici polské prof. Małeckćho“ (1881); „0 stupnovani hlâsek i a u v narecicli slovanskÿch“ (1881); „Hlâskoslovi jazyka polského“ (1883); „O skłonem podstatnÿch jmen slovanskÿch a jinÿch pribuznycłr (1883); „O Vondrakovë vydani Gla-golity Clozova“ (1893); „O stupnovani prida-vnÿch jraen slovanskÿch a jinÿch pribuznÿch“ (1894—95). Osobno wyszły w powtórnem wydaniu jego przekłady z jęz. serbsko-chorwac-kiego utworów J. Mażuranića p. n. „Lazarice“ i „Smrt Smail-agy ^engice“, jako też L. Boti-óa „Pobratimstvl“ w „Sborniku ceske akademie“; przełożył także na jęz. czeski część bajek Kryłowa p. n. „Desatero bójek J. Krylova s ceskÿm pfekladem, vÿkladem a s rozmluva-mi“ (Praga 1867). Nadto własnym nakładem wydał dwie rozprawy gramatyczne: „O skłonem' pfidavnÿch jmen slovanskÿch a jinÿch pribuznÿch“ (1882) i „O novém roztrideni slo-ves slovanskÿch“ (1882). Z pod pióra również K-a wyszedł opis ilustrowany Petersburga, jako część tomu I-go dzieła p. n. „Rusko, zemë stńt i naród“, które wszakże po śmierci kładcy, Fr. Simacka, przestało wychodzić.

Kolasa, kolaska, rodzaj pojazdu, używanego w dawnej Polsce. Nazwę swą otrzymała od wyrazu „koło“ i oznaczała pierwotnie wóz, wózek wiejski. „U żmudzkiej K-y oś nigdy mazi nie uzna, dlatego koła dziwnie wrzeszczą; takież i na Rusi, i stąd ona przypowieść: skrzypi, by ruska kolasa“ (Gwagnin). K. miała później znaczenie dzisiejszej bryczki, tj. czegoś wykwintniejszego od wozu, lecz zawsze prostego w porównaniu z kolebką lub karocą. Opaliński w Satyrach opowiada. „Insza kolaska, insza ze złotem karoca“. „Encyklopedya staropolska“ Z. Glogera.

Kolasiński Wawrzyniec malarz polski (* r. 1777 we wsi Pradła w b. województwie Kra-kowskiem — f 1846 r. w Pilicy). Naukę malarstwa odbył pod kierunkiem cenionego naówczas w Krakowie malarza religijnego, Wojciecha Gutowskiego. Prawdopodobnie nauka ta była prowadzona na sposób dawny, tj. młody adept drogą praktyki pod okiem mistrza wykształcił swój'talent, pomagając swemu nauczycielowi w pod-malowywaniu licznych jego kompozycyj kościelnych. — Drogą tą idąc dalej , K. zaczął następnie pracować samodzielnie, przeważnie w kierunku religijnym. Stałą siedzibą artysty była Pilica, gdzie mając swą pracownię, wyjeżdżał tylko do innych miejscowości, gdy zaszła tego potrzeba. Malował bardzo wiele, bądź obrazy olejne ołtarzowe, bądź wprost na ścianach kościołów farbami wodnemi. Rastawiecki w swoim słowniku wylicza następujące jego prace: „Stacye męki Pańskiej“ w Pińczowie, Gołonogu i Wieluniu: „Święty Józef“ obraz większych rozmiarów w Cięgowicach; „Chrystus z Matką Boską i Sw. Józefem oraz świętymi: Dominikiem i Franciszkiem na arkadzie czyli tęczy kościoła ks. Reformatów w Pilicy. Również w Pilicy w kościele farnym wymalował ołtarz na murze w kaplicy św. Michała. Oprócz tego pozostawił po sobie: „Najświętsze imię Jezus“, „Nawiedzenie św. Elżbiety“, „Święci patro-

wagą.

H. F .

St. A. K.

nowie polscy“ i wiele innych. — Na wystawie retrospektywnej r. 1898 znajdowały się trzy obrazy K-iego: „Ostatnia Komunia św.“, „Chrystus“ i „Matka Boska“. Obrazy te znamionowały dużą rutynę fachową, szwankowały nieco w rysunku, a w kolorze były blade.

Kolasiński Ant o ni, syn poprzedzającego (*r. 1815 — f w Warszawie 1876). Był prawdopodobnie uczniem ojca swego, lubo znaczne wyrobienie, i niepośledni: aumiejętność dowodzą, że nie obcą mu była sztuka Zachodu, a przedewszystkiem dzieła mistrzów włoskich i flamandzkich. Osiadł-szy w Warszawie, oddał się on nieledwie spe-cyalnie malowaniu kwiatów, lubo malował również obrazy religijne i portrety. Pierwsze jego obrazy noszą datę r. 1840. Wiele zbiorów prywatnych posiada kwiaty K-iego, są to prawdziwe dzieła sztuki, piękne w kolorze, harmonijne w układzie, w malarstwie polskiem prawie że jedyne w swoim rodzaju. Ciemny ton ogólny, patyna czasu, nadają im pozór rzeczy malowanych znacznie dawniej. Sumienność wykonawcza tak pod względem rysunku jak i barw, które wiernie z natury naśladował, stawiają utwory K-iego na po-ważnem miejscu; z chwilą otwarcia wystawy Tow. Zachęty znajdowały się one na niej dość często, do roku 1872 mniej więcej tj. do chwili, w której schorowany artysta zaprzestał prawie zupełnie malować. Przez kilka ostatnich lat życia poświęcał się głównie sztuce restaurowania starych obrazów, w czem był pierwszorzędną po-

It. F.

Kolasiński Wojciech, syn i wnuk poprzedzających, (* w Warszawie r. 1852). Wstąpiwszy do Warszawskiej szkoły rysunkowej, wyróżnił się talentem, i za study a swoje otrzymał pierwszą nagrodę na konkursie imienia Józefa Simmlera w r. 1876 i medal srebrny w Akademii Petersburskiej r. 1878. Początkowo rozpoczął działalność malarską w kierunku religijnym i portretowym, z pracami swe-mi jednak publicznie nie występował. Bardzo wcześnie podjął działalność zmarłego ojca swego, tj. restauracye obrazów, i w kierunku tym doszedł do znakomitej doskonałości, tak że obecnie jest on bezsprzecznie najznakomitszym u nas restauratorem. Dość wymienić olbrzymie „Świeczniki Chrześciaństwa“ Siemiradzkiego, które zniszczone przez długie transporty, dzięki odrestaurowaniu K-iego do pierwotnej świetności wróciły. Zamiłowany w sztuce, a szczególnie w dawnych zabytkach przeszłości, posiada K. jeden z najpiękniejszych zbiorów prywatnych w Warszawie.

Kolb Jerzy (* 1808 w Speyer—f 1884 w Monachium), polityk, publicysta, statystyk i ekonomista niemiecki. Był najpierw burmistrzem miasta rodzinnego, w r. 1849 wybrany został na posła do sejmu bawarskiego, a w łatach 1850 — 53 redagował gazetę demokratyczną p. t. „Neue Speyerer Zeitung“. Prześlado-

wany przez rząd za poglądy radykalne opuścił Bawaryę, osiadł w Zurichu, a następnie w Frankfurcie n. M. W r. 1803 przyjął znowu mandat do sejmu bawarskiego, gdzie hołdował party-kularno-demokratycznej polityce. Jednocześnie redagując „Frankfurter Zeitung“, opierał się zjednoczeniu związkowemu Niemiec. W latach 1868 — 69 należał jeszcze do parlamentu celnego, poczem cofnął się do życia prywatnego. K., który pod względem ekonomicznym był wyznawcą teoryj wolnohandlowych, położył zasługi na polu statystyki i historyi kultury ekonomicznej. Był on twórcą samodzielnej metody statystycznej, za której pomocą uwydatniał na podstawie badań cyfrowych związek zjawisk w różnych krajach kulturalnych, próbując z faktów współczesnych, przez oświetlenie statystyczne, wysnuwać wnioski co do przyczyn przeszłych. Liczby statystyczne uważał jako najjaśniejsze i najdokładniejsze wykładniki. W swym podręczniku statystyki („Handbuch der vergleichenden Statistik, der Völkerzustands-und Staatskunde“, Zurich 1857—ostatnie wydanie r. 1879) dał nader pouczające zestawienie dat i ich objaśnień w zakresie różnych zjawisk społecznych i gospodarczych. Prócz tego dzieła ogłosił cały szereg prac, mających rzetelną wartość naukową, a między innemi: „Geschichte der Menschheit u. der Kultur“ 1842); „Die wichtigsten älteren Staatsprozesse in England“, „Beiträge zur Kenntniss des Rechtwesens, der Geschichte u. Sozialverhältnisse in jenem Lan-J de“ (r. 1861); „Grundriss der Völkerkunde“ (r. 1868). Ta sama książka wyszła jeszcze p. t. „Statistisches Handbüchlein der Völkerzustands u. Staatskunde“ (r. 1875); „Kulturgeschichte der Menschheit“ (r. 1869 — 70). W skróceniu praca ta wyszła p. n. „Abriss der Kulturgeschichte der Menschheit“ (r. 1880); „Statistik der Neuzeit“ (r. 1883). W rozprawach i artykułach w czasopismach poruszał niezliczone mnóstwo spraw politycznych i ekonomicznych.

Kolba (u strzelby) czyli przykład (ros.); jest to przedłużenie osady drewnianej czyli łoża strzelby, rozszerzone w postaci płaskiego kloca, kształtem zbliżonego do trójkąta prostokątnego. Dłuższy bok przy prostokątny zwrócony jest ku górze, krótszy, nieco wklęsły, służy do oparcia się o ramię Strzelca, który po przyłożeniu policzka do bocznej powierzchni kloca mierzy do celu, usiłując nasadę lufy strzelby, celownik, znajdujący się na grzbiecie lufy, i cel, do którego mierzy, wprowadzić na jedną linię prostą. Im szybciej to może nastąpić, tern strzelba jest składniejsza, a to głównie zależy od wygięcia czyli kąta, pod którym K-a łączy się z łożem strzelby. Próbując składności strzelby, należy obrać sobie punkt celu i, ująwszy strzelbę, szybko z niej mierzyć, oparłszy tylec K-y o ramię; jeśli strzelba od razu znajdzie się na linii celu, wtedy jest zupełnie składną; o ile zaś nie, natenczas należy dobierać innej, stosowniejszej

na

^t. Rew.

Mut

K. li.

Tam są i inne prace jego z zakresu malarstwa historycznego, jak: „Ucieczka Karola W. nocą w Alpach 1551 r.“, „Fryderyk Rudobrody w bitwie pod Antyochią 1190 r.\ „Bitwa Ottona W. z Węgrami pod Mersebur-giem“. Wielkie obrazy K-go treści historycznej rażą przesadą teatralną w kompozycyi oraz złem użyciem efektów świetlnych. Tworzył on także dla kościołów. Witraże w Malborgu

K. B

Mut.

do budowy szyi i ramion Strzelca, przyczem wielką pomocą będą wskazówki doświadczonego i sumiennego rusznikarza. K-a zwykle ma lewej powierzchni wypukłą t. zw. poduszkę, o którą strzelec opiera swój prawy policzek, chociaż K-y strzelb angielskich są bez poduszek. Łoże wraz z K-ą wyrabia się zawsze z najlepszego drzewa orzechowego.

Kolba, naczynie szklane, używane pospolicie w praktyce chemicznej, jak np. przy desty-lacyi, gotowaniu cieczy itd. Z rozmaitych rodzajów kolb wymienić można K-ę destylacyjną o dolnej części kulistej i szyjce, często ku górze rozszerzającej się, ewent. zaopatrzonej w boczną rurkę dla odprowadzania pary; K. stojąca z dnem płaskiem, K. Esleumege’ra z dnem płaskiem, mającą postać uciętego stożka itd.

Kolba (bot.) ob. Kłos. Kolbach, ob. Zimna woda.

Kolbe Karol Wilhelm Starszy, grawer i rysownik niemiecki (* w 1757—f 1835), naprzód uczeń Chodowieckiego, potem M e i-la w akademii berlińskiej. Zamieszkawszy w Dessau, rytował motywy pejzażowe i idylliczne w guście Gesanera. Tuszem wykonał wiele krajobrazów, które w swoim czasie cieszyły się uznaniem i popularnością. Główną jego pracą jest 25 rycin z akwarel Gessnera.

Kolbe Karol Wilhelm Młodszy, malarz niemiecki (* 1781—f 1853), uczeń Chodowieckiego w akademii berlińskiej. ^ Pierwsza jego kompozycya historyczna uzyskała w r. i 796 pierwszą nagrodę w akademii. Studyował pilnie malarstwo hollenderskie, któremu wiele zawdzięcza. K. z biegiem czasu stał się jednym z głównych przedstawicieli romantyzmu w malarstwie niemieckiem. Obraz p. t. „Ulica staroniemiecka“, o charakterze idylli romantycznej, znajduje się w galeryi narodowej w Berlinie.

są jego dziełem.

Kolbe Herman, znany chemik niemiecki (* w r. 1818 w Ellienhausen pod Getyngą — t 1884), K. w r. 1838 rozpoczął studya chemiczne pod kierunkiem Wóhlera, w r. 1842 został asystentem Bunsena w Marburgu, w r. 1852 profesorem tamże, w r. 1865 zaś powołany został na katedrę chemii do Lipska. Ideą przewodnią prac K-go było wykrycie budowy związków organicznych, i na tern polu niemałe położył zasługi; przeciwnik teoryi typów (oh.), był natomiast gorącym zwolennikiem teoryi rodników (ob.), której umiał nadać nowe, głębsze znaczenie, K-mu zawdzięczać należy poznanie prawdziwej natury wielu rodników, jak: kakodylu, acetylu i in. Z ogłoszonych przezeń licznych prac doświadczalnych wymienić należy badania dotyczące działaniu chloru na siarczek węgla, rozkładu soli, kwasów tłuszczowych pod wpływem prądu elektrycznego, tworzenie się kwasów organicznych z cyanków alkalów, budowy kakodylu, asparaginy i kwasu asparaginowego itd. Do ważniejszych odkryć K-go należy również metoda otrzymywania kwasu salicylowego z fenolu i dwutlenku węgla; jednocześnie wskazał on ważne znaczenie kwasu salicylowego jako środka anty-septycznego, nadto wspomnieć należy redagowanie „Słownika Chemicznego“ Lie big a i W ö h 1 e r a, opracowanie podręczników chemii organicznej i mineralnej, oraz wydawnictwo „Journal f. prakt. Chemie“.

Kolberg, miasto (ob.) Kołobrzeg. Kolberg-Kołobrzeg (C o 1 b e r g) Juliusz, geodeta i kartograf, profesor królewskiego warszawskiego uniwersytetu (* 7 lipca 1776 roku w W. ks. Meklemburskiem, w miasteczku Wol-degk, gdzie ojciec jego był radcą sądowym. — f 5 września 1831 w Warszawie). Początek nauk szkolnych, jak zapewnia w swej autobiografii, pobierał w szkole woldeskiej, następnie od 15 roku życia uczęszczał do gimnazyum w stolicy w. księstwa; przez lat kilka u Draeseka, autora wielkiej mapy W. ks. Meklemburskiego, uczył się miernictwa i hydrauliki. W r. 1794 udał się do Akademii budownictwa w Berlinie, którą ukończył ze stopniem inżeniera-geografa w r. 1796, poczem niezwłocznie wysłany został do przyłączonej do Prus pod nazwą Prus południowych części Rzeczypospolitej polskiej. Na tern stanowisku pozostawał aż do pokoju tylżyckiego. Jako geograf przy pomiarze topograficznym większej części Polski, którego owocem jest znana powszechnie mapa geograficzna Gylego, miał K. przez lat dziesięć sposobność nabycia w tym przedmiocie dokładnej praktyki. W ostatnich czterech latach zajęty był jako inspektor Plankamery przy tryangula-cyi trygonometrycznej tego pomiaru. Za czasów Księstwa Warszawskiego był inspektorem przy komorze celnej na Solcu w Warszawie. Powołany na inspektora pomiarów przy Komi-syi spraw wewnętrznych i policyi w r. 1808 przez ministra Łuszczewskiego, ułożył wielką mapę Księstwa, podług której nastąpił podział kraju na departamenty i powiaty. Opuściwszy w r. 1810 służbę rządową, poświęcił się gospodarstwu rolnemu i przemysłowi, kieruiąc kilkoma zakładami fabrycznemi w powiecie Opoczyńskim i uzupełniając swoje wykształcenie przez czytanie najlepszych ówczesny h dzieł naukowych. Wielki miłośnik poetów, sam uprawiał poezyę i zajmował się przekładami pieśni Karpińskiego i sielanek, przełożył „Wiesława“

(Warszawa 1827).

Kolberg Wilhelm, inżenier, syn Juliusza, profesora w b. uniwersytecie Warszawskim, (* w Warszawie w 1807—f 1877). Nauki początkowe pobierał w b. liceum Warszawskiem, w roku 1825 wstąpił do korpusu inżenierów b. wojska polskiego i kształcił się w Szkole artyleryi i inżenierów, wreszcie w b. uniwersytecie Warszawskim. Od r. 1832 był inże-nierem dyrekcyi dróg i mostów i budował część traktu lubelskiego od Ryk do Kurowa. W latach 1838

rodzińskiego; utwory swe poetyczne umiesz-|pczał w czasopismach niemieckich. Wydał oso-|||bno „Der Genius der Freundschaft“ itd. b. m. d. »(Warszawa 1838); „Cantate zur Jubel-Feier der ||vor 50 Jahren stattgefundenen Einweihung der » evang. Kirche“ (Warszawa 1822, z muzyką te Elsnera, wydanie pośmiertne). Reskryptem Koił misyi rządowej oświecenia publicznego z d. 3 If maja r. 1817, podpisanym przez St. Potockie-gl go, wezwany na katedrę miernictwa praktyczni nego i niwelacyi z rysunkiem topograficznym i map w wydziale nauk i sztuk pięknych Uni-§| wersytetu królewskiego w Warszawie, otrzymał M nominacyę d. 24 maja r. 1817. Po przybyciu p do Warszawy został geometrą przy Komisyi B rządowej spraw wewnętrznych i miał sobie poił wierzony dozór nad elewami budownictwa H i miernictwa. Za przedstawioną wydziałowi rózgi prawę p. t.: „Opisanie składu i użycie plani-g§' metru, nowowynalezionego mierniczego narzę-H dzia do dochodzenia powierzchni-płaskich“ (dru-

I    kowaną później w „Sylwanie“, organie Szkoły S leśnictwa, t. I, zesz. 2, str. 34—54, tabl. 2), H zaszczycony został przez Uniwersytet stopniem fi doktora filozofii i magistra sztuk pięknych (w stall tucie Uniwersytetu zastrzeżono, aby profesoro-üé wie zwyczajni, z których powoływano radnych, gf mieli stopnie naukowe doktora). K. w r. 1819 Ig został profesorem stałym (zwyczajnym), a w paź-I! dzierniku 1823 profesorem radnym. W r. 1820 H powołany został na profesora w szkole leśni-H etwa. Jako profesor, odznaczał się wielką pracowi-

II    tością i znajomością przedmiotu. Wykłady prowa-||dził podług kursu przez siebie opracowanego; miał gf zamiar ogłosić drukiem kurs ten p. t. „Geodezya dla Ü użytku geometrów praktycznych“, ale dla szczuli płej liczby prenumeratorów zaniechał tego zamiaru. W r. 1821 został członkiem przybranym Warsz. To warz. przyjaciół nauk, a w kilka lat potem członkiem czynnym. W r. 1822 został mianowany członkiem Komisyi egzaminacyjnej województwa Mazowieckiego; później był członkiem najwyższej. Komisyi egzaminacyjnej przy Radzie stanu. Opracował i wydał: 1) „Mapę pocztową Królestwa Polskiego i W. Ks. Poznańskiego“ (Oleśnica 1817)— folio większe; mapa ta jest pierwszą w swoim rodzaju, albo-

1§ wiem wszystkie w niej nazwiska i instytucye oznaczone są w języku polskim; była ona przez Towarzystwo elementarne zalecona do szkół i szkółek; 2) „Porównanie teraźniejszych i dawniejszych miar i wag w Królestwie Polskiem używanych z dodaniem ważniejszych europejskich i innych itd.“ (Warszawa 1819, 4-o str. X, 155, 45); wydanie drugie z r. 1838, opracowane przez najstarszego syna jego Wilhelma; |    3) „Tablice ścienne zamiany wag, miar i mo

net“, w pojedyńczych arkuszach odbijane; 4) f Wspomniana wyżej rozprawa doktorska „Opisanie składu i użycie planimetru itd.“, wydana powtórnie p. t.: „Sposób dochodzenia powierzchni płaskich bez użycia rachunku za pomocą nowo-wynalezionego instrumentu, planimetr zwanego itd.“ (Warszawa 1824, 8-0 str. 58, tabl, 5); 5) „O zamianie morgów magdeburskich na polskie“ („Sylwan“ t. I zesz. 4, str. 38—46); 6) „Roztrząśnienie niektórych przypadków we względzie geometrycznym wydarzających się w czasie prostowania pól i lasów itd.“ (tamże II zesz. 2, str. 113 — 125); 7) „Nowe rozwiązanie niektórych zagadnień z geodezyi“ (tamże III zesz. 4, str. 465—479); 8) „Opisanie narzędzia mechanicznego do wymierzania od oka odległości itd.“ (tamże V, str. 160 — 179); 9) Tabela wykazująca różnicę co do wysokości między pozorną i prawdziwą linią horyzontalną itd.“ (Rocz. To w. przyj, nauk, t. XVIII, str. 580 — 606); 10) „Nowe rozwiązanie kilku zadań z geodezyi“ (tamże XVIII, str. 220—235); 11) „Wzory rysowania map różnego rodzaju szczególniej do użytku szkolnego“ (Warszawa 1825); 12) „Teorya rysowania gór podług Lehmana z dzieła przez Netto w niemieckim języku wydanego“ (Warszawa 1825); 13) „Atlas Królestwa Polskiego“ składający się z ośmiu map województw

D-r J. 15.

39 wyjechał za granicę dla dalszego kształcenia się i w tym czasie pracował przy regulacyi Dunaju pod Wiedniem. Po powrocie do kraju objął posadę inżeniera kanału Augustowskiego, później referenta technicznego przy Komisyi rządowej spraw wewnętrznych, a następnie z sekcyą komunikacyj przeniesiony został do zarządu komunikacyj. W r. 1841 wyjechał za granicę dla zwiedzeńia dróg żelaznych w Niemczech, Belgii i Francyi, a w r. 1844 został członkiem zarządu budowy drogi żel. Warszawsko-Wiedeńskiej, następnie naczelnikiem wydziału w dyrekcyi tejże drogi. W r. 1857 mianowano go inspektorem i członkiem zarządu komunikacyj. Na polu piśmiennictwa technicznego pozostawił Kolberg wiele przyczynków. W r. 1832 ukończył rozpoczętą przez ojca wielką „Mapę Królestwa Polskiego“ w 8 sekcyach. W r. 1837 wydał „Wzory rysunków topograficznych, ze słowniczkiem wyrazów w 4 językach“, Warszawa). W r. 1838 wydał tamże: „Porównanie miar i wag polskich i zagranicznych“, jako drugie wydanie książki ojca, przerobione i powiększone. W r. 1842 „Rysunek słupów żelaznych wentowych,“ podług którego takie słupy przy drogach bitych w całem Królestwie, w miejsce drewnianych zaprowadzone zostały. W latach 1843 — 1844 pomie-

j. H.

ścił w „Bibliotece Warszawskiej“ artykuł: „Drogi żelazne w Europie“, wydany oddzielnie w Warszawie w r. 1844 z mapą dróg żel., druga z rzędu książka polska o kolejach. Nadto: „O brukach warszawskich i brukowaniu w ogólności“ (1843); artykuł „O dochodach dróg żelaznych“ (1846), przedrukowany w „Korespondencie“); „Plan miasta stołecznego Warszawy“ (1848), później kilkakrotnie wydawany; „Droga żelazna z Libawy do Jurborga“ (w „Bibliot. Warszawskiej“, 1849); „Mapa drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej“ (1850, na wielką po-działkę, trzema kolorami odbijana); „Zakłady wodne“ w „Kalendarzu Strąbskiego“ (1854); „Notice sur le projet d’un pont permanent sur la Vistule près de Varsovie“ (Warszawa 1858, sporządzony przez K. szkic projektu mostu żel.

na Wiśle). W r. 1861 wyszła część II nieu-kończonego dzieła: „Wisła, jej bieg, własność i spławność“. W r. 1862 drukował w „Bibliotece Warszawskiej“. „Zamarzanie i puszczanie Wisły“ („Bibliot. Warsz.“ 1862); „Poprawienie spławu na Wiśle“; („Roczn. Gospodarstwa krajowego“ 1862). „Kilka badań starożytności warszawskich, ślady dawnych murów otaczających miasto“ („Bibi. Warsz.“ 1868); „O łanach i włókach“ (1870, t-że) „Paszyna i roboty fa-szynowe („Enc. Rolnictwa“ 1873 — 4). Zostawił piękne wydawnictwo „Plany rzeki Wisły w granicach Królestwa Polskiego, według pomiarów i sprawdzań w latach 1860—1866 przez inże-nierów: Krzyszkowskiego, Jeziorkowskiego, II-lukiewicza i Russiana, pod jego kierunkiem zdjęte (podziałka 7₄₀ooo)-

KONIEC TOMU XXXVI-go 8ERYI I-ej.

Dodatek do Tomu XXXV! IV. E. /.

i.

it>

KOMITET REDAKCYJNY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ.

STANOWIĄ:

Broniewski Kazimierz (Sztuki plastyczne) Brückner Aleksander (Literatura polska) Czerwiński Kazimierz (Zoologia)

Dickstein Samuel (Matematyka)

G-ostomski Walery (Literatura powszechna) Gralewski Jan, ksiądz (Dział koscie'ny) Jezierski Wacław (Geografia^

Kempner Stanisław (Ekonomia) Kochanowski Jan Karol (Historya)

Konic Henryk (Prawo)

Kramsztyk Stanisław (Astronomia i Fizyka) Kryński Adam Antoni (Językoznawstwo) Krzemiński Stanisław (Sekretarz Redakcyi) Krzywicki Ludwik (Redaktor Główny S. I;

Antropologia i Etnografia)

Kulwieć Kazimierz (Zoologia)

Kuszelewski Antoni (Technika i Techno!.)

Libicki Stanisław (Prawo)

Łempicki Michał (Górnictwo)

Nałkowski Wacław (Geografia fizyczna) Peszke Józef (Redaktor Główny S. II-, Medycyna)

Poliński Aleksander (Muzyka)

Popławski Seweryn, ksiądz (Dział kościelny) Bewieński Stanisław (Rolnictwo) Skłodowski Józef (Medycyna)

Sławiński Kazimierz (Chemia) Smolikowski Seweryn (Sztuki plastyczne i Filozofia)

Straszews i Maurycy (F lozofia)

Trzebiński Józef (Botanika)

Weyberg Zygmunt (Mineralogia)

Zieliński Zdzisław (Botanika)

LISTA

Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

a) Podług alfabetu:

Abraham Władysław. W. A. Alexandrowicz Jerzy f J. A. Andrychiewicz Wład. f Wł. Andr.

Appel Karol. K. A.

Askenazy Szymon. A.

Balzer Oswald 0. B.

Banzemer Jan f Dr. J. B Barwiński Eugeniusz. Dr. Eug. B. Baudouin de Courtenay Jan. B. de C. Beckerman Józef. J. B.

Bełcikowski Jan. Błc.

Bełza Stanisław. St. B.

Bem Antoni Gustaw f A. G. B.

Beni Artur Ar. B.

Białaszewicz Kazimierz. K. B-cz Ks. Białkowski Józef. Kc. J. B.

Bieliński Józef. Dr J. B. i J. B. Dr. Bielski Wincenty. W. 6.

Ks. Błachut Augustyn. X. A. BI.

Ks. Bogacki Wincenty. Ks. W. B. Bogusławski Władysław. W. Bg. Bojasiński Józef. J. B.

Ks. Bokalski M. K. Ks. M. K. Bkl Boniecki Adam B.

Bornstein M Dr. M. B i Dr. M. Bor. Bostel Ferdynand. F. B.

Broniewski Kazimierz. K. B.

Brunner Jerzy. Dr J-y Br.

Briickner Aleksander. A. B.

Brykner Wacław. W. Br.

Budyta Tadeusz. T. B.

Bugdanowa K. S. K. S. B.

Centnerszwer M. M. Cent. Centnerszwerowa Róża R. C-wa.

Cercha Stanisław. S. C

Ks. Chełmicki Zygmunt. Ks. Z. Ch.

Chmielowski Piotr f P. Ch.

Ks. Chodyński Stanisław. Ks. S Ch. Choroszewski Wincenty f W. Chor. Choroszewski Władysław, wł. Ch.

Ks. Chotkowski Władysław. Ks. Wł. Ch. Chrzanowski Leon. L. Ch.

Chrzanowski Wacław, w. Ch. Chrząszczewska Jadwiga. J. Ch. Chwalewik Edward. Chw. i E. Chw. Ciechowski Wacław. W. C.

Colin Adolf Jakób. Ad. J. C.

Cylkow Izaak. I C.

Czarnowski Stan. Jan. St. J. C.

Czermak Wiktor. W. Cz.

Czerw ński Kazimierz. K. A. C. Czołowski Aleksander. C. i Al. Cz. Daszyńska Zolia. D^sz.

Demby Stefan. D-y.

Dawid Jan Władysław, i. Wł. D.

Dickstein Samuel. S. D.

Ks. Superintendent Diehl August K. Ks. A. K. D. Diehl Edmund f E. D.

Długopolski E. Ed. Dł.

Domański Stanisław. St. 0.

Domaszewski Jan Wład. J. Wł. Dom. Donimimki Antoni A. D.

Dowgird Tadeusz. T. Dowgird Drzażdżyński Stanisław. St Drz.

Dubiecki Maryan. M. D.

Duda Franciszek. Dd.

Dudrewicz Leon. L. D.

Dunin Karol. K. D.

Dydyński Teodor. T. D.

Dziadulewicz Stanisław. D.

Dzierżawski Bolesław. Dz.

Eisenman Arnold A. E.

Eismond Józef J. E.

Estreicher Karol, (c—r).

Estreichey Tadeusz. T. E.

Ettinger J. K. J. K. E.

Fabian Aleksander F.

Finkel Ludwik. L. F. — I. i Dr. L. F. — I Flaum Maksymilian. M. F.

Fuk Stanisław. St. F.

Gabszewicz Br. B. G.

Gajsler Feliks Justyn. J. F. G.

Garliński Wład. W. Gar.

Gawroński Juliusz. Dr. J. G.

Gay Benryk. H. G.

Gembarzewski Bronisław. Br. G.

Gerson Wojciech f W. G. i Woj. G.

Gloger Zygmun. Z. Gl.

Głąbiński Stanislaw. Dr. St. G.

Ks. Gnatowski J. Ks. J. G.

Gniazdowski. Gn.

Gnoiński K. K. G.

Gorzyeki K. J. Dr. K. J. G.

Gostomski Walery. W. G.

Goyski Maryan. M. G-y.

Gozdawa Marek. M. G.

Górski Konstanty f K. G.

Grabowski Bronisław f. B, Gr.

Grabowski Edward t- E. G. i E. Grabowski. Ks. Gralewski Jan. A Granowski Juliusz. J. Gr.

Gryzewski Jan. J. Gr.

Handelsmann Marceli. M. Han.

Hepprn Julian f. J. H.

Heryng Zygmunt. Z. H.

Heurich Jan (syn). J. K-ch i J. H.

Hincz. H.

Hirszband Bronisław. Dr. B. A, H.

Homolicki Jan. Hml

Homułko Maksymilian. H. i M. H.

Hube Romuald f. R.

Iwański Jan. Iw.

Jabłonowski Aleksander. Al. Jabł. Jabłonowski Władysław. Wład. Jabł Ks. Janczak Łukasz. Ks. Ł. J. Janiszewski Stanisław. S. J. Jankowski Edmund. E. J.

Jasieński A. M. A. M. J.

Jasiński Roman f. Dr. J.

Jawdyński Franciszek f. Dr. F. J. Jelski Aleksander. Al. J.

Ks. Jełowicki Adolf. Ks. J.

Jezierski Feliks, f I- F.

Jezierski Wacław. W. J.

Jeziorański Feliks f. F. Jez. Jeziorański Józef. J. J.

Jurkiewicz Karol. K. J.

Kamiński Jan Maurycy. J. M. K. Kantorek Feliks. F. Kan.

Karbowiak Antoni. A. Karb.

Karpiński Bolesław. B. K.

Karpiński Henryk. H. Karp.

Karłowicz Jan f. J. K.

Karpowicz Stanisław. St. K. Karwowski Stanisław. Dr S. K. Kasparek Franciszek f. Fr. K. Kaszewski Kazimierz. K. K.

Kempner Stan. Aleksander. St. A. K. Kenig Józef f. J. Kg.

Kętrzyński Wojciech. Dr w. K. Kętrzyński Stanisław. S. Ktrzn. Kirszrot-Prawnicki Józef. Józef K P. Kleczkowski Kazimierz F. K. KI. Kłodziński Abdon. Ab. KI. Kochanowski Jan Karol. J. K. K Koczanowicz Mieczysław. M. A. K. Konic Henryk. H. K.

Konopczyński Emilian. Em. K. Konopczyński Władysław. W. K. Kopczyński Aleksander. Dr Al. k. Kopera Feliks. F. K Korenfeld Mikołaj. M. K.

Korotyński Ludwik. S. L. S. K. Korotyński Władysław. Wł. K.

Ks. Korsak K. Ks. K. Kor.

Korzon Tadeusz. T. K.

Korzon Tadeusz (junior). Dr T. K. Kostro Apolinary. A. K.

Koszutski Stanisław. Kosz. Kościałkowska Zyndram W. W. Z. K. Kościałkowski Stanisław. Ko.*ć. Koziołkiewicz J. J. K-icz.

Kozłowski Władysław. Wł. M. K. Kraków Kazimierz Dr K. K. Kramsztyk Feliks. F. K.

Kramsztyk Stanisław. S. K.

Kraushar Aleksander. Al. Kr.

Krcek Franciszek. Dr Fr. Kr. Kreczmar Jan. J. Kr.

Krotoski Kazimierz. Dr K. K.

Król Kazimierz. K. Kr.

Ks Krupiński Fr. f. F. K. ks.

Ks. Krynicki Wład. Ks. Wł. Kr.

Kryński Adam Antoni. A. A. K. Krzemiński Stanisław, s.

Krzymuski Edmund. E. Krz.

Krzywicki Ludwik. L. K.

Ks. Kubicki Wł. Ks. Wł. Ku. Kucharzewski Feliks. F—ks. K. Kuczyński Antoni. Dr Ant. K.

Kudelski Adam. A. K.

Kujawski Kazimierz. Kaź.

Kulwieć Kazimierz. K. K—ć.

Kuniewicz Józef. Dr Ku....cz. Kuszelewski Antoni. A. Kusz.

Kutrzeba Stanisław, sk.

Lange Antoni. A. L.

Lebiedziński P. P. L.

Leist Artur. A. L.

Lepszy Leonard, zy.

Leski Józzf. J. L Lewicki Witold. Dr W. L Lewiński Jan. J. L Libicki Stanisław. S. L.

Likiert Nikodem. L.

Lipnicki Eugeniusz f. E. L.

Lisiecki Stanisław. St. L.

Loria Stanisław. S. L .

Lubowski Edward. F. Lu.

Lutosławski Wincenty. W. L. Lutosławski Maryan. M. L.

Łabuński Józef. J. Ł.

Łaganowski Stefan S. Ł.

Łagowski Floryan. F. Ł.

Laguna Stosław f. St Ł.

Łącki Bronisław. B. Ł.

Łempicki Michał. NI. Ł.

Łopaciński Hieronim. H. Ł.

Łoziński Bronisław. B. Ł.

Łuczkiewicz Henryk f. Dr Ł.

Machlejd Ryszard. R. M.

Mahrburg Adam. Ad. NI.

Majchrowicz Franciszek. Dr Fr. M. Majewski Erazm. E. Maj.

Majkowski Julian. Dr. J. M. Makowiecki Bolesław f. M.

Ks. Maks Karol. Ks. K. M.

Maleszewski Tytus f. T. M. Maliniakówna Regina. Mai.

Malinowski Alfons. Dr. M.

Ks. Malinowski Bronisław. Ks. B. M. Malinowski Piotr f. P. M.

Manteuffel Gustaw. G. M.

Marrené Wa’erya f. W. M.

Martynowski Franciszek K. f. F. K. M. Massonius Maryan. Mns.

Maternicki Aleksander f. Al. Mai. Matuszewski Ignacy. Ig. Mat.

Ks. Matuszewski Teofil. X. T. M. Merecki R. R. M.

Mierzyński Antoni. A. M.

Mierzyński Józef. J. Mi.

Mieszkowski Antoni f. Aem.

Migasiński E. E. M-i.

Miklaszewski Sławomir. M.

Miłobędzki Tadeusz. T. M.

Minkiewicz Stanisław. S, M. i St. M.

Ks. Mirecki. fm.

Mizerski Józef. J. M.

Mleczko Stanisław. S. M.

Mogilnicki Aleksander. Al. Mog.

Mokrowicki Bolesław. B. M.

Moldenhawer Aleksander. A. Mol.

Moycho Stefan. M-cho.

Muszyński Jan. J. Mus?.

Mutermilch Wacław. Mut.

Nałkowski Wacław. W. N.

Narkiewicz Jodko Antoni. A. N. J.

Ks. Nassalski M. Ks. M. N.

Nieniewski Apolinary Ap. N.

Niezahitowski E. L. E. L. N.

Nitman Karol J. Dr. K. J. N.

Nitowski Jan. N.

Nowicki Władysław. Wl. N.—i. Nowodworski Franciszek. Fr. N. Nowodworski Witold. W. N.

Nusbaum Józef. J. Nm. i Dr. J. Nm. Ochimowski Feliks. F. 0.

Ochorowicz Juljan. J. 0.

Okolski Antoni f- A. 0.

Okrajni Antoni. A. 0.

Olszewski Maryan. 0.

Ołtuszewski Władysław. Dr. W. 0.

Opatrny Jarosław. Op.

Osterloff Waldemar. W. 0.

Ks. Owczarek W. Ks. W. 0.

Pajewski Alfons f. Dr. A. P.

Pawiński Adolf f. A. P.

Pazdro Zbigniew. P-o i Zb. P.

Peszke Józef. Dr. J. P.

Peszke Ignacy. Ig. P.

Piaszczyński Józef f. Dr. Psz.

Piątkowski Henryk. H. P.

Pietkiewicz Antoni (Adam Pług) f.    -f- i —

Pietkiewicz Zenon. Zn. Pt.

Piłat Tadeusz. Tad. Piłat,

Piotrowski Władysław. W. P.

Plenkiewicz Roman. R. PI. — cz.

Podernia K. K. P.

Polinski Aleksander. A. Pol.

Ks. Popławski Seweryn. S. PI.

Popowski Stefan. St. P.

Posner Salomon. S. P.

Poznański Samuel. Dr. S. P.

Pożaryski M. M. Poż.

Prochaska Antoni. A. Pska.

Prokesch Władysław. Wl. Pr.

Przestrzelski R. R. P-ski.

Przewóski Edward. Dr. E. P.

Ks. Przeździecki Henryk. X. H. P. Przyborowski Józef f. J. P.

Ptaszycki Stanisław. S. P.

Puławski Antoni. Dr. Ant. P.

Radliński Ignacy, i. R.

Radziwiłłowicz Rafał. Dr R.

Rajchman Aleksander. Al. R.

Rapacki Wincenty. W. R.

Raszewski Włodzimi rz. Wl. R.

Rewieński Stanisław. St. Rew.

Rochetin Józef. Gryf.

Rogowicz Jakób f. J. R. — cz.

Roszkowski Gustaw. Rosz.

Rouppert Zygmunt f. r.

Rowiński Michał. M. Ro.

Rozmysłowski Michał. M. R.

Rozpędowski L. L. R.

Ks. Koztworowski J. J. R.

Rycerski Feliks. F. R.

Rychliński Karol. Dr. K. R.

Rydel Lucyan. L. R.

Rydel Józef. J. Rei.

Rygier-Nałkowska Zofia Z. R. N.

Rymar. Rym.

Ryszard Antoni. A. R.

Sadowski Henryk. H. S.

Sadowski Tadeusz f. T. S.

Sarnecki Zygmuut. Z. S.

Sawczyński Henryk. H. S. — i.

Semkowicz Aleksander. Dr. Al. S. Semkowicz Władysław. Wł. S-cz.

Sędziak Jan. Dr. J. S.

Siemiradzki Tomasz. T. S.

Ks. Siewierski Wł. X. S.

Ks. biskup. Simon Franciszek Albin. X. F. A. S. Skłodowski Józef. Dr. J. S.

Skrzycki W ojciech J. W. J. S.

Skrzypkowski Mieczysław. M. Sk.

Sławiński Kazimierz K. SI.

Smoleński Wład. W. S.

Smoleński Tadeusz. Tad. Smól.

Smolikowski Seweryn. S. S.

Sobieski Wacław. Sob. i Sb.

Sokal. Emil. E \ S.

Sokołowski August. A. S.

Sokołowski Kazimierz. Dr. K. S.

Sosnowski Jan. J. S.

Spasowicz Włodzimierz. Wl. Spaś. Sporzyński Ksawery. Sp.

Statkiewicz Czesław. Cz. S.

Staroń M. M. Stń.

Stetkiewicz Stel an f. St. St.

Stołyhwo Kazimierz. K. S.

Straszewski Maurycy. M. S.

Strumpf Edward f. E. S.

Struve Henryk. H. St.

Suchecki Stefan. S. P. S.

Suło.7ski Romuald. R. S.

Szalay St. Sz.

Szaniawski Klemens Junosza f. KI. J. Szolc-Rogoziński Stefan f. S. S. R.

Szperl Ludwik. L. Szp.

Szumowski Aleksander F. A. S.

Szycówna Aniela. A. Sz.

Szymański E. E. Sz.

Ślósarski Antoni f. A. Ś.

Świda E. E. Św.

Święcicki Julian Adolf. J. A. Ś. Świętochowski Andrzej. Artd. S. Taczanowski Wacław. W. T.

Ks. Taczanowski Włodzimierz. Ks. W. T. Tarliński Zygmunt. Z T-ski.

Teichfeld Arnold. Ar. T.

Tokarz Wacław: Trz.

Trepka Nekanda,Edward. N. T. Trzciński Wawrzyniec f. W. TrzA Trzebiński Józef. J. Trz.

Tur Jan. J. T.

Ułaszyn Henryk. H. Ul.

Urbanowicz Feliks f. F. U. Uzdowski Józef. J. U.

Wachowski Kazimierz. K. W. Wagner Bolesław f. B. W. Waliszewski Kazimierz. K. W. Wasserberg Ignacy. J. W-g. Wawrykiewicz Edward. Ed. W. Weidel Emil. E. W.

Weigt Herkulan. gt.

Weinberg Izaak. Wbg.

Wertheim Aleksander. Dr A. W.

Ks. Wesołowski S. K. Ks. S. K. W. Weyberg Zygmunt. Z. W.

Widinan Karol f. K. W.

Winiarz Aloizy. Dr. Al. W. Wiorogórski Władysław. W. W Wisłocki Władysław. W. W.

Wittyg Wiktor. W. W. W.

Wojciechowski I. Ir. Wćh. Wojciechowski Konstanty. K. W. Woj tan Władysław. Wł. W.

Wolff Józef f. J. W.

Wróblewski Witold. W. Wr. Wróblewski Władysław. Dr W. W. Wysłouch Antoni. A. Wysł. Zakrzewski Stanisław. St Zakrz. Załęski Witold. W. Zał.

Zawadzki Bronisław. Z.

Zawadzki Józef. Dr. J. Z.

Zieliński Edward W. E. W. Z. Zieliński Jan Kazimierz f L K- z-Zieliński Józef. J. Z. z Ł. Zieliński Władysław. W. Z. Zieliński Wł. Kornel f. W. K. Z. Zieliński Zdzisław. Z. Z. Zienkowski Franciszek. Fr. Zn. Zientarski Stanisław. S. Z. Znatowicz Bronisław. Zn.

Zych Wojciech. Zh.

Żabiński Józef. J. Ż.

Żórawski Maryan. M. Żór.

. .n

AV

AV

Al

-vV

tvk

T..

: .a

LISTA. Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

, "Al

■\

fi

b) Według kryptonimów.

-V.

M . .à M : A) A

Prof. Szymon Askenazy.

A. A. K. — Adam Antoni Kryński.

A B. i A. Br. Prof. Aleksander Brückner.

A D.

A. E.

A.

—    Antoni Donimirski.

—    Arnold Eisenman.

—    Antoni Rysżard.

—    Prof. A. Sokołowski (hist., od. t. 27-o

—    f Aleksander Szumowski.    (A

—    Aniela Szycówna.

—    f Antoni Ślósarski.

A. G. B. — f Antoni Gustaw Bem. A. K.

A. K.

Adam Kudelski (zoologia): Apolinary Kostro (prawo); A. Karb. — Antoni Karbowiak.

A. Kusz. — Antoni Kuszelewski.

A. 11.

A. S,

A. S.

A. Sz.

A.. Ś.

A. Wysł — Antoni Wysłouch. Ab. Kł. — Abdon Kłodziński.

•vt

Ad. J. C. — Adolf Jakób Cohn. Ad. M.

Aem.

Antoni Lange (artykuły literackie). Artur Leist (Armenia, dzieje). Antoni Mierzyński.

A. B.

A. L.

A. M.

A. M. J. — A. M. Jasieński.

Aleksander Moldenhawer.

A. Mol.

A. N. J. — Antoni Narkiewicz Jodko.

—    f Dr Antoni Okolski (prawo). — Antoni Okraj ni (chemia).

—    f Profesor Adolf Pawiński.

— Aleksander Poliński.

A. O.

A. O.

A. F.

A. Pol.

A. Pska. — Antoni Prochaska.

Adam Mahrburg, f Antoni .Mieszkowski.

Al. Cz. — Dr Aleksander Czołowski (od t. 19<?o) Al. J.

Aleksander Jelski.

Al. Jabł. — Aleksander Jabłonowski. Al. Kr.

Aleksander Kraushar.

■At '

Al. Mat. — f Aleksander Maternicki.

Aleksander Mogilnicki. Aleksauder Rajchman.

Al. Mog.

Al R.

And. Ś. — Andzej Świętochowski. Ap. N. — Apolinary Nieniewski. Ar. B.

Artur Benni.

Ar. 1,    — Arnold Teichféld. .

•W*

yü,

Al

B.

Adam Boniecki.

Baudouin de Courtenay Jan.

Br. Gabszewicz. f Bronisław Grabowski.

Bolesław Karpiński.

Bronisław Łoziński.

Bolesław Mokrowicki.

F Dr. Bolesław Wagner.

Jan Bełcikowski.

Bronisław Gembarzewski.

Dr Aleksander Czołowski (do tomu 19) Eduard Chwalewik.

Czesław Statkiewicz.

Stanisław Dziadulewicz.

Dr Zofia Daszyńska.

Franciszek Duda.

Dr A. P. — Dr. Alfons Pajewski.

Dr A. W. — Dr Aleksander Wertheim.

Dr Al. K. — Dr Aleksander Kopczyński.

Dr Al. S. — Dr Aleksander Semkowicz.

Dr Al. W.— Dr Aloizy Winiarz.

Dr Ant. K.— Dr Antoni Kuczyński.

Dr Ant. P.— Dr Antoni Puławski.

Dr B. A. H. Dr Bronisław Hirszband.

Dr E. P. — Dr Edward Przewóski.

Dr Eug. B.— Dr Eugeniusz Barwiński.

Dr F. J. — f Dr Franciszek Jawdyński.

Dr Fr. Kr. Dr Franciszek Krcek.

B. de C. B. G.

B. Gr. B. K.

B. Ł.

B. M.

B. W.

Blc.

Br. G.

C.

Chw.

Cz. St.

D.

Dasz.

Dd.

Dr Fr. M.— Dr Franciszek Majchrowicz. Dr J.

F Dr Roman Jasiński.

Dr J. B. — F Dr Jan Banzemer (ekonomia) Dr J. B. — Dr Józef Bieliński.

Dr J. G. — Dr Juljusz Gawroński. Dr J. M. — Dr Julian Majkowski. Dr J. Nm.— Dr Józef Nusbaum.

Dr J. P. — Dr Józef Peszke. Dr J. S.

Dr. Jan Sędziak (med.).

Dr J. S. — Dr Józef Skłodowski (med., od t.24-goi.

Dr J. Z.

Dr Józef Zawadzki.

Dr J-y Br. Dr Jerzy Brunner.

Dr K. I. N. Dr Karol I. Nitman.

Dr K. J G. Dr K. J. Gorzycki.

Dr K. K. — Dr Kazimierz Kraków (medycyna). Dr K. K. — Dr Kazimierz Krotoski (historya). Dr K. R. — Dr Karol Ryohliński.

Dr K. S.

Dr Kazimierz Sokołowski.

Dr Ku...cz.—• Dr Józef Kuniewicz.

Dr L. F-l. — Prof. dr Finkel. Dr £.

Dr M.

F Henryk Łuczkiewicz. Dr Alfons Malinowski.

Dr M. Bor. Dr M. Bornstein. Dr Psz.

Dr R.

Dr. Józef Piaszczyński.

Dr Rafał Radziwiłłowicz.

Dr S. K. — Dr Stanisław Karwowski.

Dr S. P. — Dr Samuel PoznańsKi.

Dr St. G— Profesor dr Stanisław Głąbiński. Dr T. K.— Dr Tadeusz Korzon (jun.).

Dr W. K— Dr Wojciech Kętrzyński.

Dr. W. L.— Dr WTtold Lewicki.

Dr W. O.— Dr W. Ołtuszewski.

Dr W. W.— Dr. Władysław Wróblewski. Stefan Demby.

Dr Bolesław Dzierżawski.

D-y

Pz.

YŁ

E. Chw. — E. 7).    -

E. G. — E. J. — E. Krz. — E. L. — E. L. N. — E. Maj. — E. M-i. — E. S. — E. Sz. — E. Św. — E. W. — E. W. Z.— E. Lu lid. Dl. — Ed. W. — Em. K. — Em. S. — (e—r).    —

F.

F. B. — F. J. — F. Jez. — F. K. — F. K. — F K. Ks.— F. K. M. — F. Kan.

F. Ł.

F. O.

F. R.

F. U.

F-ks K.

fm.

Fr. K. Fr. N. Fr. Zn.

G. M.

Gn.

Gryf.

gt.

II.

H.

H. G.

H. K.

H. Karp. H. Ł H. P.

H. S.

II. S-i //. St.

II. Ul

Hml.

I. C.

I. R.

Ig. Mat. — Ig. P. -Ir. Wch. —

Iw.

J. A. -J. A. Ś. -J. B. -

Edward Chwalewik. f Edmund Diehl.

F Edward Grabowski.

Edmund Jankowski.

Prof. dr. Edmund Krzymuski. Eugeniusz Lipnicki.

E. L. Niezabitowski.

Erazm Majewski.

E. Migasiński. f Edward Strumpf.

E. Śzymański.

E⁻ Świda.

Emil Weidel.

Dr Edward W. Zieliński.

Edward Lubowski.

E. Długopolski.

Edward Wawrykiewicz.

Emilian Konopczyński.

Emil Sokal.

Estreicher Karol.

Dr. Aleksander Fabian. Ferdynand Bostel. f Feliks Jezierski, f Feliks Jeziorański.

Feliks Kramsztyk (medycyna).

Dr. Feliks Kopera (starożytności), f Ks. Franciszek Krupiński, t Franciszek K. Martynowski.

— Feliks Kantorek.

Floryan Łagowski.

Feliks Ochimowski.

Feliks Rycerski.

F Feliks Urbanowicz.

Feliks Kucharzewski.

Ks. Mirecki.

F Prof. Franciszek Kasparek. Franciszek Nowodworski. Franciszek Zienkowski.

Gustaw baron Manteuffel. Gniazdowski.

Józef Rochetin.

Herkulan Weigt.

Maksymilian Homułko (technika). Hincz.

Henryk Gay.

Henryk Konic.

Henryk Karpiński.

Hieronim Łopaciński.

Henryk Piątkowski.

Henryk Sadowski.

Dr. Henryk Sawczyński.

Profesor dr. Henryk Struve. Henryk Ułaszyn.

Jan Homolicki.

Dr Izaak Cylkow.

Ignacy Radliński.

Ignacy Matuszewski.

Ignacy Peszke.

I. Wojciechowski Jan Iwański.

F Dr Jerzy Alexandrowicz.

Julian Adolf Święcicki.

Józef Beckerman (prawo).

J.B. -J. B. Dr.— J. Ch. — J. E. — J. F. G. — J. Gr. — J. Gr. — J. H. -J. H-ch. — J. J. — J. K. -J. K. E. -J. K. K. — • J. K. Z. — J. Kg. -J. K-icz. — J. Kr. — J. L. — J. L. — J. Ł. — J. M. — J. M. K. — J, Mi. — J. Musz. — J. Nm. — J O.

J. P.

J. R. -J. R-cz. — J. Rei. — J. S. -J. T. -J. Trz. — J. U. — J. W. — J. W-g. — J. Wt. D. -

Jan Tur.

Józef Trzebiński.

Józef Uzdowski. f Józef Wolff.

Ignacy Wasserberg.

Jan Władysław DawTd.

J. Wł. Dom. Jan Władysław Domaszewski. J. Z. z Ł.— Józef Zieliński.

J. Ż.

Karol Appel.

Kazimierz Broniewski.

Kazimierz Białaszewicz.

Karol Dunin.

f Pułk. Konstanty Górski (wojsk.). K. Gnoiński (elektrotechnika)

Prof. Dr. Karol Jurkiewicz. Kazimierz Kaszewski.

Kazimierz Kulwieć. f Kazimierz Kleczkowski.

Kazimierz Król.

K. Podernia.

Kazimierz Stołyhwo.

K. S. Bugdanowa.

Kazimierz Sławiński, f Karol Widman (życior.).

Kazimierz Waliszewski (historya). Kazimierz Wachowski.

Konstanty Wojciechowski (budownic). Kazimierz Kujawski, t Klemens Junosza Szaniawski.

Stanisław Koszutski. Stanisław Kościałkowski.

^ Ks. «1.

Ks. K. Kor. Ks. K. Korsak.

Ks. W. Owczarek.

Ks. Włodzimierz Taczanowski.

Ks. Zygnunt Chelmicki. Nikodem Likiert.

Leon Chrzanowski.

L. Ch. L. D. L. F-l. L K. L. li. L. R.

Lueyan Rydel (literatura).

L. Rozpędowski (technologia). L S. K. — Ludwik S. Korotyński.

L. Szp.

M.

M.

—    Maryan Dubiecki.

—    Maksymilian Flaum. -- Marek Gozdowa.

Maryan Goyski. Maksymilian Homułko.

Mikołaj Korenfeld.

Maryan Lutosławski. Michał Łempicki.

M. Pożaryski.

Michał Rozmysłowski. Michał Rowiński.

Prof. Maurycy Straszewski. Mieczysław Skrzypkowski. M. Staroń.

M. Żórawski.

Regina Maliniakówna. Stefan Moycho.

Maryan Massonius.

Wacław Mutermilck.

Jan Nitowski.

Edward Nekanda Trepka. Maryan Olszewski.

Profesor Oswald Balzer. Jarosław Opatrny. f Dr Piotr Chmielowski. Lebiedziński. t Piotr Malinowski. Zbigniew Pazdro.

Op.

Józef Bojasiński (historya).

Dr Józef Bieliński.

Jadwiga Chrząszczewska.

Józef Eismond.

Justyn Feliks Gajsler.

Juliusz Granowski.

Jan Gryżewski (od tomu 28-go f Julian Heppen.

Jan Heurich (J. H.).

Józef Jeziorański, f Dr Jan Karłowicz.

Dr J. K. Ettinger.

Jan Karol Kochanowski, f Jan Kazimierz Zieliński, t Józef Kenig.

J. Koziołkiewicz.

Jan Kreczmar.

Józef Leski (ceramika).

Jan Lewiński (geol. i paleont.).

Józef Łabunski.

Józef Mizerski.

Jan Maurycy Kamiński.

Dr J. Mierzyński.

Jan Muszyński.

Dr Józef Nusbaum (od tomu 19-go). Dr Julian Ochorowicz. f Józef Przyborowski.

Ks. J. Roztworowski. f Dr Jakób Rogowicz.

Józef Rydel.

Jan Sosnowski.

Józef Żabiński.

Józef K. P. Józef Kirszrot-Prawnicki. K. A.

K. A. C. — Kazimierz Czerwiński.

K. B.

K. B-cz.

K. D.

K. G.

K. G.

K. J.

K. K.

K. K-ć.

K KI.

K. Kr.

K. P.

K. S.

K .S. B K. SI K. W.

K. W.

K. W.

K. W.

Kaź.

Kl. J.

Kosz.

Koić.

Ks. A. K. D. Ks. August K. Diehl, Superintendent. Ks. B. M. — Ks- Bronisław Malinowski.

Ks. J. B.— Ks. Józef Białkow ki.

Ks J. G. — Ks. prałat J. Gnatowski. Ks. Adolf Jełowicki.

Ks. K. M— Ks. Karol Maks.

Ks. L. J.— Ks. Łukasz -Janczak. Ks.M.K.Bkl. Ks. Bokalski.

Ks. M. N.— Ks. M. Nassalski.

Ks. S. Cli.— Ks. Stanisław Chodyński. Ks. S. K. Ks. S. K. Wesołowski.

Ks. W. B. Ks. Wincenty Bogacki. Ks. W. O.

Ks. W. T.

Ks. W7. Ch. Ks. Władysław Chotkowski. Ks.Wł.Kr. Ks. Władysław Krynicki. Ks. W. Ku. Ks. Władysław Kubicki. Ks. Z. Ch.

L.

Dr Leon Dudrewicz.

Prof. Ludwik Finkel (w tomie 23—24) Ludwik Krzywicki.

— Ludwik Szperl.

— Sławomir.Miklaszewski (chemia). — f Dr Bolesław Makowiecki.

M. A. K — Mieczysław Koczanowicz.

M. Cent. — M. Centnerszwer.

M. D.

AJ. F.

M. G.

M. G-y Al. U.

M. Han. — Marceli Handelsmann. M. K.

M. L.

M. Ł.

M. 1 oż.

M. R.

M. Ro.

M. S.

M. Sk.

M. Stń.

M. Żór.

Mai.

M-cho.

M"S.

Mut.

N.

N. T.

O.

O. B.

P. Chm. P. L.

P. M.

P-o.

r.

R.

R.

—    f Zygmunt Rouppert.

—    f Romuald Hube (prawo).

—    Redakcya.

—    Róża Centnerszwerowa.

R. C-wa.

R. M.

R. M.

R. Rl-cz. — Roman Plenkiewicz.

R. Merecki. Ryszard Machlejd.

R- n-ski. R. S. Red. ' Rosz. Rym.

s.

s. c.

S. D.

S. J.

—    R. Przestrzelski.

—    Romuald Sułowski

—    Redakcya

—    Dr. Gustaw Roszkowski.

—    Rymar.

—    Stanisław Krzemiński.

—    Stanisław Cercka.

—    Samuel Dickstein.

—    Stanisław Janiszewski.

— Stanisław Kramsztyk. S. Kłrz". — Stanisław Kętrzyński. S. L.

S. Lo.

S. Ł.

S. M.

S. K.

Stanisław Libicki.

Stanisław Loria. Stefan Łaganowski. Stanisław Mleczko.

S.M.iSt.M. Stanisław Minkiewicz, S. P.

S. P.

S. P. s.

S. PI.

s. s.

S. S. R.

s. z.

Stanisław Ptaszycki (liter.). Salomon Posner (prawo).

Stefan Suchecki.

Ks. Seweryn Popławski. Seweryn Smolikowski. f Stefan Szolc-Rogoziński. Stanisław Zientarski.

Stanisław Kutrzeba Dr. Wacław Sobieski.

— Ksawery Sporzyński.

St. A. K.— Stanisław Aleksander Kempner. St. B.

St. D.

St. Dr z.

St. F.

St. J. C. — Stanisław Jan Czarnowski. Stanisław Karpowicz.

Stanisław Lisiecki, f Stosław Laguna.

Stanisław Minkiewicz.

Stefan Popowski.

Stanisław Rewieński.

sk.

Sob.

Sp.

:.r

W. By. — W. Br. — W. C. — W. Ch. — W. Chor.— W. Cz — W. G. — W. G. — W. Gar. — W. J. — W. J. S. — W. K. -W. K. Z. W. L. — W. M. —' W. N. — W. Now. — W. O. — W. P. — W. R. — W. S. — W. T. — W. Trz. — W. W. —

I V. W. — W. w. w.— W. Wr. — W. Z. — W.Z.K. — W. Zał. —

■}

Whg.

Wł. Andr.

Stanisław Bełza. Stanisław Domański.

Stanisław Drzażdżyński. . Stanisław Kuk.

St. K.

St. L.

Si. Ł.

St. M.

St. P.

St. Rew.

St. St.

St. Z akr z.— Stanisław Zakrzewski.

St. Szalay.

2 ad. Piłat— Dr Tadeusz Piłat.

T. B.

T. D.

f Stefan Stetkiewicz.

Sz.

Wl. Ch. — Wl. K. -Wl. M. K. Wl N-i. — Wl. Pr. — Wl. R. — Wl S-cz. — Wl Spaś. Wl. W. — IVład. Jdbl Woj. G. — X. A. BI X. F. A. S. X. //. P.

X. s. —

Z. T. M. —

Z.

— Tadeusz Budyta.

— Dr Teodor Dydyński. T. Dowgird Tadeusz Dowgird.

T. E.

T. K.

T. M.

T. M.

T. S.

T. S.

Tadeusz Estreicher.

Prof. Tadeusz Korzon.

—    f Tytus Maleszewski (malarstwo). — Tadeusz Miłobędzki (chemia).

— Tomasz Siemiradzki.

—    f Tadeusz Sadowski (prawo).

Tad. Smól. Tadeusz. Smoleński.

Trz.

W. A.

W. B.

Dr. Wacław Tokarz.

Prof. Dr. Władysław Abraham. Wincenty Bielski.

Z. Gl. — Z. U. -Z. R. N. — Z. s. — Z. T-ski. — Z. W, -

z. z. —

Zn. — Zn. I t. —

Zh.

zy.

Władysław Bogusławski.

Wacław Brykner.

Wacław Ciechowski.

Wacław Chrzanowski f Wincenty Choroszewski Dr Wiktor Czermak.

Walery Gostomski liter.), f Wojciech Gerson (malarstwo).

Dr Władysław Garliński.

Wacław Jezierski.

Wojciech J. Skrzycki.

Władysław Konopczyński, f Władysław Kornel Zieliński. Wincenty Lutosławski, f Walerya Marrené.

Wacław Nałkowski.

Witold Nowodworski.

Waldemar Osterloff.

Władysław Piotrowski.

Wincety Rapacki.

Władysław Smoleński.

Wacław Taczanowski, f Wawrzyniec Trzciński.

Władysław Wiorogorski (farmacya). Dr Władysław Wisłocki (medycyna)-Wiktor Wittyg.

Witold Wróblewski.

Władysław Zieliński.

Wiła Zyndram-Kościałkowska.

Dr Witold Załęski.

Izaak Weinberg, f Władysław Andrychiewicz. Władysław Choroszewski.

Władysław Korotyński.

Władysław M. Kozłowski.

Władysław Nowicki.

Władysław Prokesch.

Włodzimierz Raszewski.

Władysław Semkowicz.

Włodzimierz Spasowicz.

Władysław Woj tan.

Władysław Jabłonowski.

+ Wojciech Gerson.

Ks. Augu-t.yn Błachut.

Ks. Biskup Kr. Albin Simon.

Ks. Henryk Przeździecki.

Ks. Wł. Siewierski.

Ks. Teofil Matuszewski.

Bronisław Zawadzki.

Zygmunt Gloger.

. Zygmunt Heryng.

Zofia Rygier Nałkowska.

Zygmunt Sarnecki.

Zygmunt Tarliński.

Zygmunt Weyberg.

Zdzisław Zieliński.

Bronisław Znatowicz.

Zenon Pietkiewicz.

Wojciech Zych.

Leonard Lepszy, f Antoni Pietkiewicz. (Adam Pług)-Jan Gralewski.

-

'

r'

'

\

N

♦

r

«

*

■

■*

r-

4

$

p-mp* r

CS

a.

04

i.

\

\

* * « .

-i. Aac-    «te

f P*

-

■ ■ * -

4

t

»

■

s

« '

?

'

*

«

.

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

*•»«»

T/Mprw u ri* AU7M

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

HI-306383

r,'

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220349